৯. মহাসতিপট্ঠানসুত্তৱণ্ণনা
উদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা
৩৭৩. এৱং মে সুতন্তি মহাসতিপট্ঠানসুত্তং. তত্ৰাযমপুব্বপদৱণ্ণনা – একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গোতি কস্মা ভগৱা ইদং সুত্তমভাসি? কুৰুৰট্ঠৱাসীনং গম্ভীৰদেসনাপটিগ্গহণসমত্থতায. কুৰুৰট্ঠৱাসিনো কিৰ ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো উতুপচ্চযাদিসম্পন্নত্তা তস্স ৰট্ঠস্স সপ্পাযউতুপচ্চযসেৱনেন নিচ্চং কল্লসৰীৰা কল্লচিত্তা চ হোন্তি. তে চিত্তসৰীৰকল্লতায অনুগ্গহিতপঞ্ঞাবলা গম্ভীৰকথং পটিগ্গহেতুং সমত্থা হোন্তি. তেন নেসং ভগৱা ইমং গম্ভীৰদেসনাপটিগ্গহণসমত্থতং সম্পস্সন্তো একৱীসতিযা ঠানেসু কম্মট্ঠানং অৰহত্তে পক্খিপিত্ৱা ইদং গম্ভীৰত্থং মহাসতিপট্ঠানসুত্তং অভাসি. যথা হি পুৰিসো সুৱণ্ণচঙ্কোটকং লভিত্ৱা তত্থ নানাপুপ্ফানি পক্খিপেয্য, সুৱণ্ণমঞ্জূসং ৱা পন লভিত্ৱা সত্তৰতনানি পক্খিপেয্য, এৱং ভগৱা কুৰুৰট্ঠৱাসিপৰিসং লভিত্ৱা গম্ভীৰদেসনং দেসেসি. তেনেৱেত্থ অঞ্ঞানিপি গম্ভীৰত্থানি ইমস্মিং দীঘনিকাযে মহানিদানং মজ্ঝিমনিকাযে সতিপট্ঠানং, সাৰোপমং, ৰুক্খোপমং, ৰট্ঠপালং, মাগণ্ডিযং, আনেঞ্জসপ্পাযন্তি অঞ্ঞানিপি সুত্তানি দেসেসি.
অপিচ তস্মিং জনপদে চতস্সো পৰিসা পকতিযাৱ সতিপট্ঠানভাৱনানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, অন্তমসো দাসকম্মকৰপৰিজানাপি সতিপট্ঠানপটিসংযুত্তমেৱ কথং কথেন্তি. উদকতিত্থসুত্তকন্তনট্ঠানাদীসুপি নিৰত্থককথা নাম নপ্পৱত্ততি. সচে কাচি ইত্থী ‘‘অম্ম, ত্ৱং কতৰং সতিপট্ঠানভাৱনং মনসিকৰোসী’’তি পুচ্ছিতা ‘‘ন কিঞ্চী’’তি ৱদতি, তং গৰহন্তি ‘‘ধিৰত্থু তৱ জীৱিতং, জীৱমানাপি ত্ৱং মতসদিসা’’তি. অথ নং ‘‘মা দানি পুন এৱমকাসী’’তি ওৱদিত্ৱা অঞ্ঞতৰং সতিপট্ঠানং উগ্গণ্হাপেন্তি. যা পন ‘‘অহং অসুকসতিপট্ঠানং নাম মনসিকৰোমী’’তি ৱদতি, তস্সা ‘‘সাধু সাধূ’’তি সাধুকাৰং কত্ৱা ‘‘তৱ জীৱিতং সুজীৱিতং, ত্ৱং নাম মনুস্সত্তং পত্তা, তৱত্থায সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তিআদীহি পসংসন্তি. ন কেৱলঞ্চেত্থ মনুস্সজাতিকাৱ সতিপট্ঠানমনসিকাৰযুত্তা, তে নিস্সায ৱিহৰন্তা তিৰচ্ছানগতাপি.
তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ নটকো সুৱপোতকং গহেত্ৱা সিক্খাপেন্তো ৱিচৰতি. সো ভিক্খুনুপস্সযং উপনিস্সায ৱসিত্ৱা গমনকালে সুৱপোতকং পমুস্সিত্ৱা গতো. তং সামণেৰিযো গহেত্ৱা পটিজগ্গিংসু. বুদ্ধৰক্খিতো তিস্স নামং অকংসু. তং একদিৱসং পুৰতো নিসিন্নং দিস্ৱা মহাথেৰী আহ – ‘‘বুদ্ধৰক্খিতা’’তি. কিং, অয্যেতি? অত্থি তে কোচি ভাৱনামনসিকাৰোতি? নত্থি, অয্যেতি. আৱুসো, পব্বজিতানং সন্তিকে ৱসন্তেন নাম ৱিস্সট্ঠঅত্তভাৱেন ভৱিতুং ন ৱট্টতি, কোচিদেৱ মনসিকাৰো ইচ্ছিতব্বো, ত্ৱং পন অঞ্ঞং ন সক্খিস্সসি, ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তি সজ্ঝাযং কৰোহীতি. সো থেৰিযা ওৱাদে ঠত্ৱা ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তি সজ্ঝাযন্তো চৰতি.
তং একদিৱসং পাতোৱ তোৰণগ্গে নিসীদিত্ৱা বালাতপং তপমানং একো সকুণো নখপঞ্জৰেন অগ্গহেসি. সো ‘‘কিৰি কিৰী’’তি সদ্দমকাসি. সামণেৰিযো সুত্ৱা ‘‘অয্যে বুদ্ধৰক্খিতো সকুণেন গহিতো, মোচেম ন’’ন্তি লেড্ডুআদীনি গহেত্ৱা অনুবন্ধিত্ৱা মোচেসুং. তং আনেত্ৱা পুৰতো ঠপিতং থেৰী আহ – ‘‘বুদ্ধৰক্খিত, সকুণেন গহিতকালে কিং চিন্তেসী’’তি? ন, অয্যে, অঞ্ঞং কিঞ্চি চিন্তেসিং, অট্ঠিপুঞ্জোৱ অট্ঠিপুঞ্জং গহেত্ৱা গচ্ছতি, কতৰস্মিং ঠানে ৱিপ্পকিৰিস্সতীতি, এৱং অয্যে অট্ঠিপুঞ্জমেৱ চিন্তেসিন্তি. সাধু, সাধু, বুদ্ধৰক্খিত, অনাগতে ভৱক্খযস্স তে পচ্চযো ভৱিস্সতীতি. এৱং তত্থ তিৰচ্ছানগতাপি সতিপট্ঠানমনসিকাৰযুত্তা. তস্মা নেসং ভগৱা সতিপট্ঠানবুদ্ধিমেৱ জনেন্তো ইদং সুত্তমভাসি.
তত্থ একাযনোতি একমগ্গো. মগ্গস্স হি –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৱটুমাযনং;
নাৱা উত্তৰসেতূ চ, কুল্লো চ ভিসিসঙ্কমো’’তি.
বহূনি নামানি. স্ৱাযমিধ অযননামেন ৱুত্তো, তস্মা একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গোতি এত্থ একমগ্গো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো ন দ্ৱিধা পথভূতোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. অথ ৱা একেন অযিতব্বোতি একাযনো. একেনাতি গণসঙ্গণিকং পহায ৱূপকট্ঠেন পৱিৱিত্তচিত্তেন. অযিতব্বো পটিপজ্জিতব্বো, অযন্তি ৱা এতেনাতি অযনো, সংসাৰতো নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অত্থো. একস্স অযনো একাযনো. একস্সাতি সেট্ঠস্স. সব্বসত্তসেট্ঠো চ ভগৱা, তস্মা ভগৱতোতি ৱুত্তং হোতি. কিঞ্চাপি হি তেন অঞ্ঞেপি অযন্তি, এৱং সন্তেপি ভগৱতোৱ সো অযনো তেন উপ্পাদিতত্তা. যথাহ ‘‘সো হি, ব্ৰাহ্মণ, ভগৱা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৭৯). অযতীতি ৱা অযনো, গচ্ছতি পৱত্ততীতি অত্থো. একস্মিং অযনোতি একাযনো, ইমস্মিঞ্ঞেৱ ধম্মৱিনযে পৱত্ততি, ন অঞ্ঞত্থাতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ – ‘‘ইমস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৱিনযে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতী’’তি (দী. নি. ২.২১৪). দেসনাভেদোযেৱ হেসো, অত্থতো পন একোৱ. অপিচ একং অযতীতি একাযনো. পুব্বভাগে নানামুখভাৱনানযপ্পৱত্তোপি অপৰভাগে একং নিব্বানমেৱ গচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ ব্ৰহ্মা সহম্পতি –
একাযনং জাতিখযন্তদস্সী,
মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;
এতেন মগ্গেন তৰিংসু পুব্বে,
তৰিস্সন্তি যে চ তৰন্তি ওঘন্তি. (সং. নি. ৫.৪০৯);
কেচি পন ‘‘ন পাৰং দিগুণং যন্তী’’তি গাথানযেন যস্মা একৱাৰং নিব্বানং গচ্ছতি, তস্মা ‘‘একাযনো’’তি ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি. ইমস্স হি অত্থস্স সকিং অযনোতি ইমিনা ব্যঞ্জনেন ভৱিতব্বং. যদি পন একং অযনমস্স একা গতি পৱত্তীতি এৱং অত্থং যোজেত্ৱা ৱুচ্চেয্য, ব্যঞ্জনং যুজ্জেয্য, অত্থো পন উভযথাপি ন যুজ্জতি. কস্মা? ইধ পুব্বভাগমগ্গস্স অধিপ্পেতত্তা. কাযাদিচতুআৰম্মণপ্পৱত্তো হি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গো ইধাধিপ্পেতো, ন লোকুত্তৰো, সো চ অনেকৱাৰম্পি অযতি, অনেকঞ্চস্স অযনং হোতি.
পুব্বেপি চ ইমস্মিং পদে মহাথেৰানং সাকচ্ছা অহোসিযেৱ. তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গোতি আহ. আচৰিযো পনস্স তিপিটকচূড়সুমত্থেৰো মিস্সকমগ্গোতি আহ. পুব্বভাগো ভন্তেতি? মিস্সকো, আৱুসোতি. আচৰিযে পন পুনপ্পুনং ভণন্তে অপ্পটিবাহিত্ৱা তুণ্হী অহোসি. পঞ্হং অৱিনিচ্ছিনিত্ৱাৱ উট্ঠহিংসু. অথাচৰিযত্থেৰো নহানকোট্ঠকং গচ্ছন্তো ‘‘মযা মিস্সকমগ্গো কথিতো, চূড়নাগো পুব্বভাগমগ্গোতি আদায ৱোহৰতি, কো নু খো এত্থ নিচ্ছযো’’তি সুত্তন্তং আদিতো পট্ঠায পৰিৱত্তেন্তো ‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৱে, ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানে এৱং ভাৱেয্য সত্ত ৱস্সানী’’তি ইমস্মিং ঠানে সল্লক্খেসি. লোকুত্তৰমগ্গো উপ্পজ্জিত্ৱা সত্ত ৱস্সানি তিট্ঠমানো নাম নত্থি, মযা ৱুত্তো মিস্সকমগ্গো ন লব্ভতি. চূড়নাগেন দিট্ঠো পুব্বভাগমগ্গোৱ লব্ভতীতি ঞত্ৱা অট্ঠমিযং ধম্মসৱনে সঙ্ঘুট্ঠে অগমাসি.
পোৰাণকত্থেৰা কিৰ পিযধম্মসৱনা হোন্তি, সদ্দং সুত্ৱাৱ ‘‘অহং পঠমং, অহং পঠম’’ন্তি একপ্পহাৰেনেৱ ওসৰন্তি. তস্মিঞ্চ দিৱসে চূড়নাগত্থেৰস্স ৱাৰো, তেন ধম্মাসনে নিসীদিত্ৱা বীজনিং গহেত্ৱা পুব্বগাথাসু ৱুত্তাসু থেৰস্স আসনপিট্ঠিযং ঠিতস্স এতদহোসি – ‘‘ৰহো নিসীদিত্ৱা ন ৱক্খামী’’তি. পোৰাণকত্থেৰা হি অনুসূযকা হোন্তি. ন অত্তনো ৰুচিমেৱ উচ্ছুভাৰং ৱিয এৱং উক্খিপিত্ৱা ৱিচৰন্তি, কাৰণমেৱ গণ্হন্তি, অকাৰণং ৱিস্সজ্জেন্তি. তস্মা থেৰো ‘‘আৱুসো, চূড়নাগা’’তি আহ. সো আচৰিযস্স ৱিয সদ্দোতি ধম্মং ঠপেত্ৱা ‘‘কিং ভন্তে’’তি আহ. আৱুসো, চূড়নাগ, মযা ৱুত্তো মিস্সকমগ্গো ন লব্ভতি, তযা ৱুত্তো পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গোৱ লব্ভতীতি. থেৰো চিন্তেসি – ‘‘অম্হাকং আচৰিযো সব্বপৰিযত্তিকো তেপিটকো সুতবুদ্ধো, এৱৰূপস্সাপি নাম ভিক্খুনো অযং পঞ্হো আলুড়েতি, অনাগতে মম ভাতিকা ইমং পঞ্হং আলুড়েস্সন্তীতি সুত্তং গহেত্ৱা ইমং পঞ্হং নিচ্চলং কৰিস্সামী’’তি পটিসম্ভিদামগ্গতো ‘‘একাযনমগ্গো ৱুচ্চতি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গো’’.
মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো, সচ্চানং চতুৰো পদা;
ৱিৰাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৱিপদানঞ্চ চক্খুমা.
এসেৱ মগ্গো নত্থঞ্ঞো, দস্সনস্স ৱিসুদ্ধিযা;
এতঞ্হি তুম্হে পটিপজ্জথ, মাৰসেনপ্পমদ্দনং;
এতঞ্হি তুম্হে পটিপন্না, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সথাতি. –
সুত্তং আহৰিত্ৱা ঠপেসি.
মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানগমনট্ঠেন নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চ. সত্তানং ৱিসুদ্ধিযাতি ৰাগাদীহি মলেহি অভিজ্ঝাৱিসমলোভাদীহি চ উপক্কিলেসেহি কিলিট্ঠচিত্তানং সত্তানং ৱিসুদ্ধত্থায. তথা হি ইমিনাৱ মগ্গেন ইতো সতসহস্সকপ্পাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং উপৰি একস্মিংযেৱ কপ্পে নিব্বত্তে তণ্হঙ্কৰমেধঙ্কৰসৰণঙ্কৰদীপঙ্কৰনামকে বুদ্ধে আদিং কত্ৱা সক্যমুনিপৰিযোসানা অনেকে সম্মাসম্বুদ্ধা অনেকসতা পচ্চেকবুদ্ধা গণনপথং ৱীতিৱত্তা অৰিযসাৱকা চাতি ইমে সত্তা সব্বে চিত্তমলং পৱাহেত্ৱা পৰমৱিসুদ্ধিং পত্তা. ৰূপমলৱসেন পন সংকিলেসৱোদানপঞ্ঞত্তিযেৱ নত্থি. তথা হি –
‘‘ৰূপেন সংকিলিট্ঠেন, সংকিলিস্সন্তি মাণৱা;
ৰূপে সুদ্ধে ৱিসুজ্ঝন্তি, অনক্খাতং মহেসিনা.
চিত্তেন সংকিলিট্ঠেন, সংকিলিস্সন্তি মাণৱা;
চিত্তে সুদ্ধে ৱিসুজ্ঝন্তি, ইতি ৱুত্তং মহেসিনা’’.
যথাহ – ‘‘চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৱে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি, চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি. তঞ্চ চিত্তৱোদানং ইমিনা সতিপট্ঠানমগ্গেন হোতি. তেনাহ ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তি.
সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযাতি সোকস্স চ পৰিদেৱস্স চ সমতিক্কমায পহানাযাতি অত্থো, অযঞ্হি মগ্গো ভাৱিতো সন্ততিমহামত্তাদীনং ৱিয সোকসমতিক্কমায, পটাচাৰাদীনং ৱিয পৰিদেৱসমতিক্কমায সংৱত্ততি. তেনাহ ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযা’’তি. কিঞ্চাপি হি সন্ততিমহামত্তো –
‘‘যং পুব্বে তং ৱিসোধেহি, পচ্ছা তে মাতু কিঞ্চনং;
মজ্ঝে চে নো গহেস্সসি, উপসন্তো চৰিস্সসী’’তি. (সু. নি. ৯৪৫);
ইমং গাথং সুত্ৱাৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্তো. পটাচাৰা –
‘‘ন সন্তি পুত্তা তাণায, ন পিতা নাপি বন্ধৱা;
অন্তকেনাধিপন্নস্স, নত্থি ঞাতীসু তাণতা’’তি. (ধ. প. ২৮৮);
ইমং গাথং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতা. যস্মা পন কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু কঞ্চি ধম্মং অনামসিত্ৱা ভাৱনা নাম নত্থি, তস্মা তেপি ইমিনাৱ মগ্গেন সোকপৰিদেৱে সমতিক্কন্তাতি ৱেদিতব্বা.
দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাযাতি কাযিকদুক্খস্স চেতসিকদোমনস্সস্স চাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং অত্থঙ্গমায, নিৰোধাযাতি অত্থো. অযঞ্হি মগ্গো ভাৱিতো তিস্সত্থেৰাদীনং ৱিয দুক্খস্স, সক্কাদীনং ৱিয চ দোমনস্সস্স অত্থঙ্গমায সংৱত্ততি.
তত্ৰাযং অত্থদীপনা – সাৱত্থিযং কিৰ তিস্সো নাম কুটুম্বিকপুত্তো চত্তালীস হিৰঞ্ঞকোটিযো পহায পব্বজিত্ৱা অগামকে অৰঞ্ঞে ৱিহৰতি. তস্স কনিট্ঠভাতু ভৰিযা ‘‘গচ্ছথ, নং জীৱিতা ৱোৰোপেথা’’তি পঞ্চসতে চোৰে পেসেসি. তে গন্ত্ৱা থেৰং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু. থেৰো আহ – ‘‘কস্মা আগতত্থ উপাসকা’’তি? তং জীৱিতা ৱোৰোপেস্সামাতি. পাটিভোগং মে উপাসকা, গহেত্ৱা অজ্জেকৰত্তিং জীৱিতং দেথাতি. কো তে, সমণ, ইমস্মিং ঠানে পাটিভোগো ভৱিস্সতীতি? থেৰো মহন্তং পাসাণং গহেত্ৱা দ্ৱে ঊৰুট্ঠীনি ভিন্দিত্ৱা ‘‘ৱট্টতি উপাসকা পাটিভোগো’’তি আহ. তে অপক্কমিত্ৱা চঙ্কমনসীসে অগ্গিং কত্ৱা নিপজ্জিংসু. থেৰস্স ৱেদনং ৱিক্খম্ভেত্ৱা সীলং পচ্চৱেক্খতো পৰিসুদ্ধং সীলং নিস্সায পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জি. ততো অনুক্কমেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো তিযামৰত্তিং সমণধম্মং কত্ৱা অৰুণুগ্গমনে অৰহত্তং পত্তো ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘উভো পাদানি ভিন্দিত্ৱা, সঞ্ঞপেস্সামি ৱো অহং;
অট্টিযামি হৰাযামি, সৰাগমৰণং অহং.
এৱাহং চিন্তযিত্ৱান, যথাভূতং ৱিপস্সিসং;
সম্পত্তে অৰুণুগ্গম্হি, অৰহত্তমপাপুণি’’ন্তি.
অপৰেপি তিংস ভিক্খূ ভগৱতো সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞৱিহাৰে ৱস্সং উপগন্ত্ৱা ‘‘আৱুসো, তিযামৰত্তিং সমণধম্মোৱ কাতব্বো, ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সন্তিকং আগন্তব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা ৱিহৰিংসু. তেসং সমণধম্মং কত্ৱা পচ্চূসসমযে পচলাযন্তানং একো ব্যগ্ঘো আগন্ত্ৱা একেকং ভিক্খুং গহেত্ৱা গচ্ছতি. ন কোচি ‘‘মং ব্যগ্ঘো গণ্হী’’তি ৱাচম্পি নিচ্ছাৰেসি. এৱং পঞ্চসু দসসু ভিক্খূসু খাদিতেসু উপোসথদিৱসে ‘‘ইতৰে, আৱুসো, কুহি’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ঞত্ৱা চ ‘‘ইদানি গহিতেন গহিতোম্হীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা ৱিহৰিংসু. অথ অঞ্ঞতৰং দহৰভিক্খুং পুৰিমনযেনেৱ ব্যগ্ঘো গণ্হি. সো ‘‘ব্যগ্ঘো ভন্তে’’তি আহ. ভিক্খূ কত্তৰদণ্ডে চ উক্কাযো চ গহেত্ৱা মোচেস্সামাতি অনুবন্ধিংসু. ব্যগ্ঘো ভিক্খূনং অগতিং ছিন্নতটট্ঠানমাৰুয্হ তং ভিক্খুং পাদঙ্গুট্ঠকতো পট্ঠায খাদিতুং আৰভি. ইতৰেপি ‘‘ইদানি সপ্পুৰিস, অম্হেহি কত্তব্বং নত্থি, ভিক্খূনং ৱিসেসো নাম এৱৰূপে ঠানে পঞ্ঞাযতী’’তি আহংসু. সো ব্যগ্ঘমুখে নিপন্নোৱ তং ৱেদনং ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো যাৱ গোপ্ফকা খাদিতসমযে সোতাপন্নো হুত্ৱা, যাৱ জণ্ণুকা খাদিতসমযে সকদাগামী, যাৱ নাভিযা খাদিতসমযে অনাগামী হুত্ৱা, হদযৰূপে অখাদিতেযেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সীলৱা ৱতসম্পন্নো, পঞ্ঞৱা সুসমাহিতো;
মুহুত্তং পমাদমন্ৱায, ব্যগ্ঘেনোৰুদ্ধমানসো.
পঞ্জৰস্মিং গহেত্ৱান, সিলায উপৰী কতো;
কামং খাদতু মং ব্যগ্ঘো, অট্ঠিযা চ ন্হাৰুস্স চ;
কিলেসে খেপযিস্সামি, ফুসিস্সামি ৱিমুত্তিয’’ন্তি.
অপৰোপি পীতমল্লত্থেৰো নাম গিহিকালে তীসু ৰজ্জেসু পটাকং গহেত্ৱা তম্বপণ্ণিদীপং আগম্ম ৰাজানং পস্সিত্ৱা ৰঞ্ঞা কতানুগ্গহো একদিৱসং কিলঞ্জকাপণসালদ্ৱাৰেন গচ্ছন্তো ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ, তং ৱো পহীনং দীঘৰত্তং হিতায সুখায ভৱিস্সতী’’তি ন তুম্হাকৱাক্যং সুত্ৱা চিন্তেসি ‘‘নেৱ কিৰ ৰূপং অত্তনো, ন ৱেদনা’’তি. সো তংযেৱ অঙ্কুসং কত্ৱা নিক্খমিত্ৱা মহাৱিহাৰং গন্ত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা পব্বজিতো উপসম্পন্নো দ্ৱেমাতিকা পগুণা কত্ৱা তিংস ভিক্খূ গহেত্ৱা গবলৱালিযঅঙ্গণং গন্ত্ৱা সমণধম্মং অকাসি. পাদেসু অৱহন্তেসু জণ্ণুকেহি চঙ্কমতি. তমেনং ৰত্তিং একো মিগলুদ্দকো মিগোতি মঞ্ঞমানো পহৰি. সত্তি ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গতা, সো তং সত্তিং হৰাপেত্ৱা পহৰণমুখানি তিণৱট্টিযা পূৰাপেত্ৱা পাসাণপিট্ঠিযং অত্তানং নিসীদাপেত্ৱা ওকাসং কাৰেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা উক্কাসিতসদ্দেন আগতানং ভিক্খূনং ব্যাকৰিত্ৱা ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘ভাসিতং বুদ্ধসেট্ঠস্স, সব্বলোকগ্গৱাদিনো;
ন তুম্হাকমিদং ৰূপং, তং জহেয্যাথ ভিক্খৱো.
অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা, উপ্পাদৱযধম্মিনো;
উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তেসং ৱূপসমো সুখো’’তি.
এৱং তাৱ অযং মগ্গো তিস্সত্থেৰাদীনং ৱিয দুক্খস্স অত্থঙ্গমায সংৱত্ততি.
সক্কো পন দেৱানমিন্দো অত্তনো পঞ্চৱিধপুব্বনিমিত্তং দিস্ৱা মৰণভযসন্তজ্জিতো দোমনস্সজাতো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছি. সো উপেক্খাপঞ্হৱিস্সজ্জনাৱসানে অসীতিসহস্সাহি দেৱতাহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সা চস্স উপপত্তি পুন পাকতিকাৱ অহোসি.
সুব্ৰহ্মাপি দেৱপুত্তো অচ্ছৰাসহস্সপৰিৱুতো সগ্গসম্পত্তিং অনুভোতি. তত্থ পঞ্চসতা অচ্ছৰাযো ৰুক্খতো পুপ্ফানি ওচিনন্তিযো চৱিত্ৱা নিৰযে উপ্পন্না. সো ‘‘কিং ইমা চিৰাযন্তী’’তি উপধাৰেন্তো তাসং নিৰযে নিব্বত্তনভাৱং ঞত্ৱা ‘‘কিত্তকং নু খো মম আযূ’’তি উপপৰিক্খন্তো অত্তনো আযুপৰিক্খযং ৱিদিত্ৱা চৱিত্ৱা তত্থেৱ নিৰযে নিব্বত্তনভাৱং দিস্ৱা ভীতো অতিৱিয দোমনস্সজাতো হুত্ৱা ‘‘ইমং মে দোমনস্সং সত্থা ৱিনযিস্সতি, ন অঞ্ঞো’’তি অৱসেসা পঞ্চসতা অচ্ছৰাযো গহেত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছি –
‘‘নিচ্চং উত্ৰস্তমিদং চিত্তং, নিচ্চং উব্বিগ্গিদং মনো;
অনুপ্পন্নেসু কিচ্ছেসু, অথো উপ্পতিতেসু চ;
সচে অত্থি অনুত্ৰস্তং, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতোতি. (সং. নি. ১.৯৮);
ততো নং ভগৱা আহ –
‘‘নাঞ্ঞত্ৰ বোজ্ঝা তপসা, নাঞ্ঞত্ৰিন্দ্ৰিযসংৱৰা;
নাঞ্ঞত্ৰ সব্বনিস্সগ্গা, সোত্থিং পস্সামি পাণিন’’ন্তি. (সং. নি. ১.৯৮);
সো দেসনাপৰিযোসানে পঞ্চহি অচ্ছৰাসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায তং সম্পত্তিং থাৱৰং কত্ৱা দেৱলোকমেৱ অগমাসীতি. এৱং অযং মগ্গো ভাৱিতো সক্কাদীনং ৱিয দোমনস্সস্স অত্থঙ্গমায সংৱত্ততীতি ৱেদিতব্বো.
ঞাযস্স অধিগমাযাতি ঞাযো ৱুচ্চতি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তস্স অধিগমায, পত্তিযাতি ৱুত্তং হোতি. অযঞ্হি পুব্বভাগে লোকিযো সতিপট্ঠানমগ্গো ভাৱিতো লোকুত্তৰমগ্গস্স অধিগমায সংৱত্ততি. তেনাহ ‘‘ঞাযস্স অধিগমাযা’’তি. নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযাতি তণ্হাৱানৱিৰহিতত্তা নিব্বানন্তি লদ্ধনামস্স অমতস্স সচ্ছিকিৰিযায, অত্তপচ্চক্খতাযাতি ৱুত্তং হোতি. অযঞ্হি মগ্গো ভাৱিতো অনুপুব্বেন নিব্বানসচ্ছিকিৰিযং সাধেতি. তেনাহ ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’’তি.
তত্থ কিঞ্চাপি ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তি ৱুত্তে সোকসমতিক্কমাদীনি অত্থতো সিদ্ধানেৱ হোন্তি, ঠপেত্ৱা পন সাসনযুত্তিকোৱিদে অঞ্ঞেসং ন পাকটানি, ন চ ভগৱা পঠমং সাসনযুত্তিকোৱিদং জনং কত্ৱা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি. তেন তেনেৱ পন সুত্তেন তং তং অত্থং ঞাপেতি. তস্মা ইধ যং যং অত্থং একাযনমগ্গো সাধেতি, তং তং পাকটং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযা’’তিআদিমাহ. যস্মা ৱা যা সত্তানং ৱিসুদ্ধি একাযনমগ্গেন সংৱত্ততি, সা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমেন হোতি. সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমো দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমেন, দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমো ঞাযস্সাধিগমেন, ঞাযস্সাধিগমো নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায. তস্মা ইমম্পি কমং দস্সেন্তো ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তি ৱত্ৱা ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযা’’তিআদিমাহ.
অপিচ ৱণ্ণভণনমেতং একাযনমগ্গস্স. যথেৱ হি ভগৱা – ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেস্সামি যদিদং ছছক্কানী’’তি (ম. নি. ৩.৪২০) ছছক্কদেসনায অট্ঠহি পদেহি ৱণ্ণং অভাসি. যথা চ অৰিযৱংসদেসনায ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, অৰিযৱংসা অগ্গঞ্ঞা ৰত্তঞ্ঞা ৱংসঞ্ঞা পোৰাণা অসংকিণ্ণা অসংকিণ্ণপুব্বা ন সঙ্কীযন্তি ন সঙ্কীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহী’’তি (অ. নি. ৪.২৮) নৱহি পদেহি ৱণ্ণং অভাসি; এৱং ইমস্সাপি একাযনমগ্গস্স সত্তানং ৱিসুদ্ধিযাতিআদীহি সত্তহি পদেহি ৱণ্ণং অভাসি. কস্মাতি চে, তেসং ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং. ৱণ্ণভাসনঞ্হি সুত্ৱা তে ভিক্খূ ‘‘অযং কিৰ মগ্গো হদযসন্তাপভূতং সোকং, ৱাচাৱিপ্পলাপভূতং পৰিদেৱং, কাযিকঅসাতভূতং দুক্খং, চেতসিকঅসাতভূতং দোমনস্সন্তি চত্তাৰো উপদ্দৱে হনতি, ৱিসুদ্ধিং ঞাযং নিব্বানন্তি তযো ৱিসেসে আৱহতী’’তি উস্সাহজাতা ইমং ধম্মদেসনং উগ্গহেতব্বং পৰিযাপুণিতব্বং ধাৰেতব্বং, ৱাচেতব্বং, ইমঞ্চ মগ্গং ভাৱেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি. ইতি তেসং ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং ৱণ্ণং অভাসি. কম্বলৱাণিজাদযো কম্বলাদীনং ৱণ্ণং ৱিয.
যথা হি সতসহস্সগ্ঘনিকপণ্ডুকম্বলৱাণিজেন ‘কম্বলং গণ্হথা’তি উগ্ঘোসিতেপি অসুককম্বলোতি ন তাৱ মনুস্সা জানন্তি. কেসকম্বলৱাড়কম্বলাদযোপি হি দুগ্গন্ধা খৰসম্ফস্সা কম্বলাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. যদা পন তেন গন্ধাৰকো ৰত্তকম্বলো সুখুমো উজ্জলো সুখসম্ফস্সোতি উগ্ঘোসিতং হোতি, তদা যে পহোন্তি, তে গণ্হন্তি. যে নপ্পহোন্তি, তেপি দস্সনকামা হোন্তি; এৱমেৱ ‘একাযনো, ভিক্খৱে, অযং মগ্গো’তি ৱুত্তেপি অসুকমগ্গোতি ন তাৱ পাকটো হোতি. নানপ্পকাৰকা হি অনিয্যানিকমগ্গাপি মগ্গাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তিআদিম্হি পন ৱুত্তে ‘‘অযং কিৰ মগ্গো চত্তাৰো উপদ্দৱে হনতি, তযো ৱিসেসে আৱহতী’’তি উস্সাহজাতা ইমং ধম্মদেসনং উগ্গহেতব্বং পৰিযাপুণিতব্বং ধাৰেতব্বং ৱাচেতব্বং, ইমঞ্চ মগ্গং ভাৱেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তীতি ৱণ্ণং ভাসন্তো ‘‘সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা’’তিআদিমাহ. যথা চ সতসহস্সগ্ঘনিকপণ্ডুকম্বলৱাণিজূপমা; এৱং ৰত্তজম্বুনদসুৱণ্ণউদকপ্পসাদকমণিৰতনসুৱিসুদ্ধমুত্তৰতনপৱাড়াদিৱাণিজূপমাদযোপেত্থ আহৰিতব্বা.
যদিদন্তি নিপাতো, যে ইমেতি অযমস্স অত্থো. চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো. তেন ন ততো হেট্ঠা, ন উদ্ধন্তি সতিপট্ঠানপৰিচ্ছেদং দীপেতি. সতিপট্ঠানাতি তযো সতিপট্ঠানা সতিগোচৰোপি তিধা পটিপন্নেসু সাৱকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৱীতিৱত্ততাপি, সতিপি. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামি, তং সুণাথ…পে… কো চ, ভিক্খৱে, কাযস্স সমুদযো. আহাৰসমুদযা কাযস্স সমুদযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪০৮) হি সতিগোচৰো সতিপট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তথা ‘‘কাযো উপট্ঠানং নো সতি, সতি পন উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চা’’তিআদীসুপি (পটি. ম. ৩.৩৫). তস্সত্থো – পতিট্ঠাতি অস্মিন্তি পট্ঠানং. কা পতিট্ঠাতি? সতি. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং, পধানং ঠানন্তি ৱা পট্ঠানং. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং হত্থিট্ঠানঅস্সট্ঠানাদীনি ৱিয.
‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদৰিযো সেৱতি, যদৰিযো সেৱমানো সত্থা গণমনুসাসিতুং অৰহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩১১) এত্থ তিধা পটিপন্নেসু সাৱকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৱীতিৱত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তা. তস্সত্থো – পট্ঠপেতব্বতো পট্ঠানং, পৱত্তযিতব্বতোতি অত্থো. কেন পট্ঠপেতব্বতোতি? সতিযা. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত সম্বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৪৭) পন সতিযেৱ ‘‘সতিপট্ঠানং’’তি ৱুচ্চতি. তস্সত্থো – পট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্দিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা পত্থৰিত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো. সতিযেৱ সতিপট্ঠানং. অথ ৱা সৰণট্ঠেন সতি, উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং. ইতি সতি চ সা পট্ঠানং চাতিপি সতিপট্ঠানং. ইদমিধাধিপ্পেতং.
যদি এৱং কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৱচনং? সতিবহুত্তা. আৰম্মণভেদেন হি বহুকা এতা সতিযো. অথ মগ্গোতি কস্মা একৱচনং? মগ্গট্ঠেন একত্তা. চতস্সোপি হি এতা সতিযো মগ্গট্ঠেন একত্তং গচ্ছন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানগমনট্ঠেন. নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চা’’তি. চতস্সোপি চেতা অপৰভাগে কাযাদীসু আৰম্মণেসু কিচ্চং সাধযমানা নিব্বানং গচ্ছন্তি, আদিতো পট্ঠায চ নিব্বানত্থিকেহি মগ্গিযন্তি, তস্মা চতস্সোপি একো মগ্গোতি ৱুচ্চন্তি. এৱঞ্চ সতি ৱচনানুসন্ধিনা সানুসন্ধিকাৱ দেসনা হোতি, ‘‘মাৰসেনপ্পমদ্দনং, ৱো ভিক্খৱে, মগ্গং দেসেস্সামি, তং সুণাথ…পে… কতমো চ, ভিক্খৱে, মাৰসেনপ্পমদ্দনো মগ্গো? যদিদং সত্ত বোজ্ঝঙ্গা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.২২৪) ৱিয. যথা মাৰসেনপ্পমদ্দনোতি চ, সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতি চ অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৱেত্থ নানং. এৱং ‘‘একাযনমগ্গো’’তি চ ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি চ অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৱেত্থ নানং, তস্মা মগ্গট্ঠেন একত্তা একৱচনং. আৰম্মণভেদেন সতিবহুত্তা বহুৱচনং ৱেদিতব্বং.
কস্মা পন ভগৱতা চত্তাৰোৱ সতিপট্ঠানা ৱুত্তা অনূনা অনধিকাতি? ৱেনেয্যহিতত্তা. তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতসমথযানিকৱিপস্সনাযানিকেসু হি মন্দতিক্খৱসেন দ্ৱেধা দ্ৱেধা পৱত্তেসু ৱেনেয্যেসু মন্দস্স তণ্হাচৰিতস্স ওড়াৰিকং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৱিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স সুখুমং ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. দিট্ঠিচৰিতস্সপি মন্দস্স নাতিপ্পভেদগতং চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৱিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স অতিপ্পভেদগতং ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৱিসুদ্ধিমগ্গো. সমথযানিকস্স চ মন্দস্স অকিচ্ছেন অধিগন্তব্বনিমিত্তং পঠমং সতিপট্ঠানং ৱিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স ওড়াৰিকাৰম্মণে অসণ্ঠহনতো দুতিযং. ৱিপস্সনাযানিকস্সপি মন্দস্স নাতিপ্পভেদগতাৰম্মণং ততিযং, তিক্খস্স অতিপ্পভেদগতাৰম্মণং চতুত্থং. ইতি চত্তাৰোৱ ৱুত্তা অনূনা অনধিকাতি.
সুভসুখনিচ্চঅত্তভাৱৱিপল্লাসপ্পহানত্থং ৱা. কাযো হি অসুভো, তত্থ চ সুভৱিপল্লাসৱিপল্লত্থা সত্তা. তেসং তত্থ অসুভভাৱদস্সনেন তস্স ৱিপল্লাসস্স পহানত্থং পঠমং সতিপট্ঠানং ৱুত্তং. সুখং নিচ্চং অত্তাতি গহিতেসুপি চ ৱেদনাদীসু ৱেদনা দুক্খা, চিত্তং অনিচ্চং, ধম্মা অনত্তা, তেসু চ সুখনিচ্চঅত্তৱিপল্লাসৱিপল্লত্থা সত্তা. তেসং তত্থ দুক্খাদিভাৱদস্সনেন তেসং ৱিপল্লাসানং পহানত্থং সেসানি তীণি ৱুত্তানীতি এৱং সুভসুখনিচ্চঅত্তভাৱৱিপল্লাসপ্পহানত্থং ৱা চত্তাৰোৱ ৱুত্তা অনূনা অনধিকাতি ৱেদিতব্বা. ন কেৱলঞ্চ ৱিপল্লাসপ্পহানত্থমেৱ, অথ খো চতুৰোঘযোগাসৱগন্থউপাদানঅগতিপহানত্থম্পি চতুব্বিধাহাৰপৰিঞ্ঞত্থঞ্চ চত্তাৰোৱ ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অযং তাৱ পকৰণনযো.
অট্ঠকথাযং পন সৰণৱসেন চেৱ একত্তসমোসৰণৱসেন চ একমেৱ সতিপট্ঠানং আৰম্মণৱসেন চত্তাৰোতি এতদেৱ ৱুত্তং. যথা হি চতুদ্ৱাৰে নগৰে পাচীনতো আগচ্ছন্তা পাচীনদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা পাচীনদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, দক্খিণতো. পচ্ছিমতো. উত্তৰতো আগচ্ছন্তা উত্তৰদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা উত্তৰদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি; এৱং – সম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. নগৰং ৱিয হি নিব্বানমহানগৰং, দ্ৱাৰং ৱিয অট্ঠঙ্গিকো লোকুত্তৰমগ্গো, পাচীনদিসাদযো ৱিয কাযাদযো.
যথা পাচীনতো আগচ্ছন্তা পাচীনদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা পাচীনদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, এৱং কাযানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা চুদ্দসৱিধেন কাযানুপস্সনং ভাৱেত্ৱা কাযানুপস্সনাভাৱনানুভাৱনিব্বত্তেন অৰিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৱ ওসৰন্তি. যথা দক্খিণতো আগচ্ছন্তা দক্খিণায দিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা দক্খিণদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, এৱং ৱেদনানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা নৱৱিধেন ৱেদনানুপস্সনং ভাৱেত্ৱা ৱেদনানুপস্সনাভাৱনানুভাৱনিব্বত্তেন অৰিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৱ ওসৰন্তি. যথা পচ্ছিমতো আগচ্ছন্তা পচ্ছিমদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা পচ্ছিমদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, এৱং চিত্তানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা সোড়সৱিধেন চিত্তানুপস্সনং ভাৱেত্ৱা চিত্তানুপস্সনাভাৱনানুভাৱনিব্বত্তেন অৰিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৱ ওসৰন্তি. যথা উত্তৰতো আগচ্ছন্তা উত্তৰদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৱা উত্তৰদ্ৱাৰেন নগৰমেৱ পৱিসন্তি, এৱং ধম্মানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা পঞ্চৱিধেন ধম্মানুপস্সনং ভাৱেত্ৱা ধম্মানুপস্সনাভাৱনানুভাৱনিব্বত্তেন অৰিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৱ ওসৰন্তি. এৱং সৰণৱসেন চেৱ একত্তসমোসৰণৱসেন চ একমেৱ সতিপট্ঠানং আৰম্মণৱসেন চত্তাৰোৱ ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.
কতমে চত্তাৰোতি কথেতুকম্যতা পুচ্ছা. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভিক্খৱেতি ধম্মপটিগ্গাহকপুগ্গলালপনমেতং. ভিক্খূতি পটিপত্তিসম্পাদকপুগ্গলনিদস্সনমেতং. অঞ্ঞেপি চ দেৱমনুস্সা পটিপত্তিং সম্পাদেন্তিযেৱ, সেট্ঠত্তা পন পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৱদস্সনতো চ ‘‘ভিক্খূ’’তি আহ. ভগৱতো হি অনুসাসনিং সম্পটিচ্ছন্তেসু ভিক্খু সেট্ঠো, সব্বপ্পকাৰায অনুসাসনিযা ভাজনভাৱতো. তস্মা সেট্ঠত্তা ‘‘ভিক্খূ’’তি আহ. তস্মিং গহিতে পন সেসা গহিতাৱ হোন্তি, ৰাজগমনাদীসু ৰাজগ্গহণেন সেসপৰিসা ৱিয. যো চ ইমং পটিপত্তিং পটিপজ্জতি, সো ভিক্খু নাম হোতীতি পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৱদস্সনতোপি ‘‘ভিক্খূ’’তি আহ. পটিপন্নকো হি দেৱো ৱা হোতু মনুস্সো ৱা, ভিক্খূতি সঙ্খ্যং গচ্ছতিযেৱ যথাহ –
‘‘অলঙ্কতো চেপি সমং চৰেয্য,
সন্তো দন্তো নিযতো ব্ৰহ্মচাৰী;
সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং,
সো ব্ৰাহ্মণো সো সমণো স ভিক্খূ’’তি. (ধ. প. ১৪২);
কাযেতি ৰূপকাযে. ৰূপকাযো হি ইধ অঙ্গপচ্চঙ্গানং কেসাদীনঞ্চ ধম্মানং সমূহট্ঠেন হত্থিকাযৰথকাযাদযো ৱিয কাযোতি অধিপ্পেতো. যথা চ সমূহট্ঠেন, এৱং কুচ্ছিতানং আযট্ঠেন. কুচ্ছিতানঞ্হি পৰমজেগুচ্ছানং সো আযোতিপি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. তত্থাযং ৱচনত্থো. আযন্তি ততোতি আযো. কে আযন্তি? কুচ্ছিতা কেসাদযো. ইতি কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো.
কাযানুপস্সীতি কাযে অনুপস্সনসীলো কাযং ৱা অনুপস্সমানো. কাযেতি চ ৱত্ৱাপি পুন কাযানুপস্সীতি দুতিযকাযগ্গহণং অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থং কতন্তি ৱেদিতব্বং. তেন ন কাযে ৱেদনানুপস্সী ৱা, চিত্তধম্মানুপস্সী ৱা, অথ খো কাযানুপস্সীযেৱাতি কাযসঙ্খাতে ৱত্থুস্মিং কাযানুপস্সনাকাৰস্সেৱ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ন কাযে অঙ্গপচ্চঙ্গৱিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, নাপি কেসলোমাদিৱিনিমুত্তইত্থিপুৰিসানুপস্সী, যোপি চেত্থ কেসলোমাদিকো ভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতো কাযো, তত্থপি ন ভূতুপাদাযৱিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, অথ খো ৰথসম্ভাৰানুপস্সকো ৱিয অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহানুপস্সী, নগৰাৱযৱানুপস্সকো ৱিয কেসলোমাদিসমূহানুপস্সী, কদলিক্খন্ধপত্তৱট্টিৱিনিব্ভুজকো ৱিয ৰিত্তমুট্ঠিৱিনিৱেঠকো ৱিয চ ভূতুপাদাযসমূহানুপস্সীযেৱাতি নানপ্পকাৰতো সমূহৱসেনেৱ কাযসঙ্খাতস্স ৱত্থুনো দস্সনেন ঘনৱিনিব্ভোগো দস্সিতো হোতি. ন হেত্থ যথাৱুত্তসমূহৱিনিমুত্তো কাযো ৱা ইত্থী ৱা পুৰিসো ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি ধম্মো দিস্সতি, যথাৱুত্তধম্মসমূহমত্তেযেৱ পন তথা তথা সত্তা মিচ্ছাভিনিৱেসং কৰোন্তি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘যং পস্সতি ন তং দিট্ঠং, যং দিট্ঠং তং ন পস্সতি;
অপস্সং বজ্ঝতে মূড়্হো, বজ্ঝমানো ন মুচ্চতী’’তি.
ঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থন্তি ৱুত্তং, আদিসদ্দেন চেত্থ অযম্পি অত্থো ৱেদিতব্বো. অযঞ্হি এতস্মিং কাযে কাযানুপস্সীযেৱ, ন অঞ্ঞ ধম্মানুপস্সীতি ৱুত্তং হোতি. যথা অনুদকভূতাযপি মৰীচিযা উদকানুপস্সিনো হোন্তি, ন এৱং অনিচ্চদুক্খানত্তঅসুভভূতেযেৱ ইমস্মিং কাযে নিচ্চসুখঅত্তসুভভাৱানুপস্সী, অথ খো কাযানুপস্সী অনিচ্চদুক্খানত্তঅসুভাকাৰসমূহানুপস্সীযেৱাতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা য্ৱাযং পৰতো ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা…পে… সো সতোৱ অস্সসতী’’তিআদিনা নযেন অস্সাসপস্সাসাদিচুণ্ণিকজাতঅট্ঠিকপৰিযোসানো কাযো ৱুত্তো, যো চ ‘‘ইধেকচ্চো পথৱীকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, আপোকাযং তেজোকাযং ৱাযোকাযং কেসকাযং লোমকাযং ছৱিকাযং চম্মকাযং মংসকাযং ৰুধিৰকাযং ন্হাৰুকাযং অট্ঠিকাযং অট্ঠিমিঞ্জকায’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৩৫) পটিসম্ভিদাযং কাযো ৱুত্তো, তস্স সব্বস্স ইমস্মিঞ্ঞেৱ কাযে অনুপস্সনতো কাযে কাযানুপস্সীতি এৱম্পি অত্থো ৱেদিতব্বো.
অথ ৱা কাযে অহন্তি ৱা মমন্তি ৱা এৱং গহেতব্বস্স যস্স কস্সচি অননুপস্সনতো, তস্স তস্সেৱ পন কেসলোমাদিকস্স নানাধম্মসমূহস্স অনুপস্সনতো কাযে কেসাদিধম্মসমূহসঙ্খাতকাযানুপস্সীতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.
অপিচ ‘‘ইমস্মিং কাযে অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তিআদিনা অনুক্কমেন পটিসম্ভিদাযং আগতনযস্স সব্বস্সেৱ অনিচ্চলক্খণাদিনো আকাৰসমূহসঙ্খাতস্স কাযস্স অনুপস্সনতোপি কাযে কাযানুপস্সীতি এৱম্পি অত্থো দট্ঠব্বো. তথা হি অযং কাযে কাযানুপস্সনাপটিপদং পটিপন্নো ভিক্খু ইমং কাযং অনিচ্চানুপস্সনাদীনং সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৱসেন অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো. দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো. অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো. নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি, ৱিৰজ্জতি, নো ৰজ্জতি, নিৰোধেতি. নো সমুদেতি, পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. সো তং অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং পজহতি, নিৰোধেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি ৱেদিতব্বো.
ৱিহৰতীতি ইৰিযতি. আতাপীতি তীসু ভৱেসু কিলেসে আতাপেতীতি আতাপো, ৱীৰিযস্সেতং নামং. আতাপো অস্স অত্থীতি আতাপী. সম্পজানোতি সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপৰিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আৰম্মণং পৰিগ্গহেত্ৱা পঞ্ঞায অনুপস্সতি, ন হি সতিৱিৰহিতস্স অনুপস্সনা নাম অত্থি, তেনেৱাহ – ‘‘সতিঞ্চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, সব্বত্থিকং ৱদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). তস্মা এত্থ ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি এত্তাৱতা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা যস্মা অনাতাপিনো অন্তোসঙ্খেপো অন্তৰাযকৰো হোতি, অসম্পজানো উপাযপৰিগ্গহে অনুপাযপৰিৱজ্জনে চ সম্মুয্হতি, মুট্ঠস্সতি উপাযাপৰিচ্চাগে অনুপাযাপৰিগ্গহে চ অসমত্থো হোতি, তেনস্স তং কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি. তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৱেন তং সম্পজ্জতি, তেসং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী সম্পজানো সতিমা’’তি ইদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
ইতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং সম্পযোগঙ্গঞ্চস্স দস্সেত্ৱা ইদানি পহানঙ্গং দস্সেতুং ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি ৱুত্তং. তত্থ ৱিনেয্যাতি তদঙ্গৱিনযেন ৱা ৱিক্খম্ভনৱিনযেন ৱা ৱিনযিত্ৱা. লোকেতি তস্মিঞ্ঞেৱ কাযে. কাযো হি ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অধিপ্পেতো. যস্মা পনস্স ন কাযমত্তেযেৱ অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীযতি, ৱেদনাদীসুপি পহীযতিযেৱ. তস্মা পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকোতি ৱিভঙ্গে ৱুত্তং. লোকসঙ্খাতত্তা ৱা তেসং ধম্মানং অত্থুদ্ধাৰনযেনেতং ৱুত্তং. যং পনাহ – ‘‘তত্থ কতমো লোকো? স্ৱেৱ কাযো লোকো’’তি, অযমেৱেত্থ অত্থো. তস্মিং লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং ৱিনেয্যাতি এৱং সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. যস্মা পনেত্থ অভিজ্ঝাগ্গহণেন কামচ্ছন্দো, দোমনস্সগ্গহণেন ব্যাপাদো সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা নীৱৰণপৰিযাপন্নবলৱধম্মদ্ৱযদস্সনেন নীৱৰণপ্পহানং ৱুত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং.
ৱিসেসেন চেত্থ অভিজ্ঝাৱিনযেন কাযসম্পত্তিমূলকস্স অনুৰোধস্স, দোমনস্সৱিনযেন কাযৱিপত্তিমূলকস্স ৱিৰোধস্স, অভিজ্ঝাৱিনযেন চ কাযে অভিৰতিযা, দোমনস্সৱিনযেন কাযভাৱনায অনভিৰতিযা, অভিজ্ঝাৱিনযেন কাযে অভূতানং সুভসুখভাৱাদীনং পক্খেপস্স, দোমনস্সৱিনযেন কাযে ভূতানং অসুভাসুখভাৱাদীনং অপনযনস্স চ পহানং ৱুত্তং. তেন যোগাৱচৰস্স যোগানুভাৱো যোগসমত্থতা চ দীপিতা হোতি. যোগানুভাৱো হি এস, যদিদং অনুৰোধৱিৰোধৱিপ্পমুত্তো অৰতিৰতিসহো অভূতপক্খেপভূতাপনযনৱিৰহিতো চ হোতি. অনুৰোধৱিৰোধৱিপ্পমুত্তো চেস অৰতিৰতিসহো অভূতং অপক্খিপন্তো ভূতঞ্চ অনপনযন্তো যোগসমত্থো হোতীতি.
অপৰো নযো ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এত্থ অনুপস্সনায কম্মট্ঠানং ৱুত্তং. ‘‘ৱিহৰতী’’তি এত্থ ৱুত্তৱিহাৰেন কম্মট্ঠানিকস্স কাযপৰিহৰণং, ‘‘আতাপী’’তিআদীসু পন আতাপেন সম্মপ্পধানং, সতিসম্পজঞ্ঞেন সব্বত্থককম্মট্ঠানং, কম্মট্ঠানপৰিহৰণূপাযো ৱা. সতিযা ৱা কাযানুপস্সনাৱসেন পটিলদ্ধসমথো, সম্পজঞ্ঞেন ৱিপস্সনা অভিজ্ঝাদোমনস্সৱিনযেন ভাৱনাবলং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
ৱিভঙ্গে পন অনুপস্সীতি তত্থ ‘‘কতমা অনুপস্সনা? যা পঞ্ঞা পজাননা ৱিচযো পৱিচযো ধম্মৱিচযো সল্লক্খণা উপলক্খণা পচ্চুপলক্খণা পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৱেভব্যা চিন্তা উপপৰিক্খা ভূৰীমেধা পৰিণাযিকা ৱিপস্সনা সম্পজঞ্ঞং পতোদো পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞাবলং পঞ্ঞাসত্থং পঞ্ঞাপাসাদো পঞ্ঞাআলোকো পঞ্ঞাওভাসো পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাৰতনং অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি, অযং ৱুচ্চতি অনুপস্সনা. ইমায অনুপস্সনায উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সমুপগতো উপপন্নো সমন্নাগতো, তেন ৱুচ্চতি অনুপস্সীতি. ৱিহৰতীতি ইৰিযতি পৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি, তেন ৱুচ্চতি ৱিহৰতীতি. আতাপীতি তত্থ কতমং আতাপং? যো চেতসিকো ৱীৰিযাৰম্ভো নিকম্মো পৰক্কমো উয্যামো ৱাযামো উস্সাহো উস্সোড়্হী থামো ধিতি অসিথিলপৰক্কমতা অনিক্খিত্তদ্দন্দতা অনিক্খিত্তধুৰতা ধুৰসম্পগ্গাহী ৱীৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযবলং সম্মাৱাযামো, ইদং ৱুচ্চতি আতাপং. ইমিনা আতাপেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো, তেন ৱুচ্চতি আতাপীতি. সম্পজানোতি তত্থ কতমং সম্পজঞ্ঞং? যা পঞ্ঞা পজাননা ৱিচযো পৱিচযো ধম্মৱিচযো সল্লক্খণা উপলক্খণা পচ্চুপলক্খণা পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৱেভব্যা চিন্তা উপপৰিক্খা ভূৰীমেধা পৰিণাযিকা ৱিপস্সনা সম্পজঞ্ঞং পতোদো পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞাবলং পঞ্ঞাসত্থং পঞ্ঞাপাসাদো পঞ্ঞাআলোকো পঞ্ঞাওভাসো পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাৰতনং অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি, ইদং ৱুচ্চতি সম্পজঞ্ঞং. ইমিনা সম্পজঞ্ঞেন উপেতো হোতি …পে… সমন্নাগতো, তেন ৱুচ্চতি সম্পজানোতি. সতিমাতি তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি পটিস্সতি সতি সৰণতা ধাৰণতা অপিলাপনতা অসম্মুসনতা সতি সতিন্দ্ৰিযং সতিবলং সম্মাসতি, অযং ৱুচ্চতি সতি. ইমায সতিযা উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো, তেন ৱুচ্চতি সতিমাতি.
ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি তত্থ কতমো লোকো? স্ৱেৱ কাযো লোকো. পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো, অযং ৱুচ্চতি লোকো. তত্থ কতমা অভিজ্ঝা? যো ৰাগো সাৰাগো অনুনযো অনুৰোধো নন্দী নন্দিৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো, অযং ৱুচ্চতি অভিজ্ঝা. তত্থ কতমং দোমনস্সং? যং চেতসিকং অসাতং চেতসিকং দুক্খং চেতোসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৱেদনা, ইদং ৱুচ্চতি দোমনস্সং. ইতি অযঞ্চ অভিজ্ঝা, ইদঞ্চ দোমনস্সং ইমম্হি লোকে ৱিনীতা হোন্তি পটিৱিনীতা সন্তা সমিতা ৱূপসমিতা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা, তেন ৱুচ্চতি ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি (ৱিভ. ৩৫৭-৩৬২).
এৱমেতেসং পদানং অত্থো ৱুত্তো. তেন সহ অযং অট্ঠকথানযো যথা সংসন্দতি, এৱং ৱেদিতব্বো. অযং তাৱ কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানুদ্দেসস্স অত্থৱণ্ণনা.
ইদানি ৱেদনাসু. চিত্তে. ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি…পে… ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি এত্থ ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সীতি এৱমাদীসু ৱেদনাদীনং পুন ৱচনে পযোজনং কাযানুপস্সনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী. চিত্তে চিত্তানুপস্সী. ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি এত্থ পন ৱেদনাতি তিস্সো ৱেদনা, তা চ লোকিযা এৱ. চিত্তম্পি লোকিযং, তথা ধম্মা. তেসং ৱিভাগো নিদ্দেসৱাৰে পাকটো ভৱিস্সতি. কেৱলং পনিধ যথা ৱেদনা অনুপস্সিতব্বা, তথা তা অনুপস্সন্তো ‘‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী’’তি ৱেদিতব্বো. এস নযো চিত্তধম্মেসুপি. কথঞ্চ ৱেদনা অনুপস্সিতব্বাতি? সুখা তাৱ ৱেদনা দুক্খতো, দুক্খা সল্লতো, অদুক্খমসুখা অনিচ্চতো. যথাহ –
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো;
স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খু, উপসন্তো চৰিস্সতী’’তি. (সং. নি. ৪.২৫৩);
সব্বা এৱ চেতা ‘‘দুক্খা’’তিপি অনুপস্সিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, তং দুক্খস্মিন্তি ৱদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯). সুখদুক্খতোপি চ অনুপস্সিতব্বা. যথাহ ‘‘সুখা ৱেদনা ঠিতিসুখা ৱিপৰিণামদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বং. অপিচ অনিচ্চাদিসত্তঅনুপস্সনাৱসেনপি অনুপস্সিতব্বা. সেসং নিদ্দেসৱাৰেযেৱ পাকটং ভৱিস্সতি.
চিত্তধম্মেসুপি চিত্তং তাৱ আৰম্মণাধিপতিসহজাতভূমিকম্মৱিপাককিৰিযাদিনানত্তভেদানং অনিচ্চাদিঅনুপস্সনানং নিদ্দেসৱাৰে আগতসৰাগাদিভেদানঞ্চ ৱসেন অনুপস্সিতব্বং. ধম্মা সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানং সুঞ্ঞতধম্মস্স অনিচ্চাদিসত্তানুপস্সনানং নিদ্দেসৱাৰে আগতসন্তাদিভেদানঞ্চ ৱসেন অনুপস্সিতব্বা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. কামঞ্চেত্থ যস্স কাযসঙ্খাতে লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীনং, তস্স ৱেদনাদীসুপি তং পহীনমেৱ. নানাপুগ্গলৱসেন পন নানাচিত্তক্খণিকসতিপট্ঠানভাৱনাৱসেন চ সব্বত্থ ৱুত্তং. যতো ৱা একত্থ পহীনং সেসেসুপি পহীনং হোতি, তেনেৱস্স তত্থ পহানদস্সনত্থম্পি এতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বন্তি.
উদ্দেসৱাৰকথা নিট্ঠিতা.
কাযানুপস্সনা আনাপানপব্বৱণ্ণনা
৩৭৪. ইদানি সেয্যথাপি নাম ছেকো ৱিলীৱকাৰকো থূলকিলঞ্জসণ্হকিলঞ্জচঙ্কোটকপেড়াপুটাদীনি উপকৰণানি কত্তুকামো একং মহাৱেণুং লভিত্ৱা চতুধা ভিন্দিত্ৱা ততো একেকং ৱেণুখণ্ডং গহেত্ৱা ফালেত্ৱা তং তং উপকৰণং কৰেয্য, এৱমেৱ ভগৱা সতিপট্ঠানদেসনায সত্তানং অনেকপ্পকাৰং ৱিসেসাধিগমং কত্তুকামো একমেৱ সম্মাসতিং ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতী’’তিআদিনা নযেন আৰম্মণৱসেন চতুধা ভিন্দিত্ৱা ততো একেকং সতিপট্ঠানং গহেত্ৱা কাযং ৱিভজন্তো ‘‘কথঞ্চ ভিক্খৱে’’তিআদিনা নযেন নিদ্দেসৱাৰং ৱত্তুমাৰদ্ধো.
তত্থ কথঞ্চাতিআদি ৱিত্থাৰেতুকম্যতাপুচ্ছা. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, কেন চ পকাৰেন ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতীতি? এস নযো সব্বপুচ্ছাৱাৰেসু. ইধ ভিক্খৱে ভিক্খূতি ভিক্খৱে ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. অযঞ্হেত্থ ইধসদ্দো সব্বপ্পকাৰকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপৰিদীপনো অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৱপটিসেধনো চ. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ইধেৱ ভিক্খৱে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯). তেন ৱুত্তং ‘‘ইমস্মিং সাসনে ভিক্খূ’’তি.
অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱাতি ইদমস্স সতিপট্ঠানভাৱনানুৰূপসেনাসনপৰিগ্গহপৰিদীপনং. ইমস্স হি ভিক্খুনো দীঘৰত্তং ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু অনুৱিসটং চিত্তং কম্মট্ঠানৱীথিং ওতৰিতুং ন ইচ্ছতি, কূটগোণযুত্তৰথো ৱিয উপ্পথমেৱ ধাৱতি. তস্মা সেয্যথাপি নাম গোপো কূটধেনুযা সব্বং খীৰং পিৱিত্ৱা ৱড্ঢিতং কূটৱচ্ছং দমেতুকামো ধেনুতো অপনেত্ৱা একমন্তে মহন্তং থম্ভং নিখণিত্ৱা তত্থ যোত্তেন বন্ধেয্য. অথস্স সো ৱচ্ছো ইতো চিতো চ ৱিপ্ফন্দিত্ৱা পলাযিতুং অসক্কোন্তো তমেৱ থম্ভং উপনিসীদেয্য ৱা উপনিপজ্জেয্য ৱা, এৱমেৱ ইমিনাপি ভিক্খুনা দীঘৰত্তং ৰূপাৰম্মণাদিৰসপানৱড্ঢিতং দুট্ঠচিত্তং দমেতুকামেন ৰূপাদিআৰম্মণতো অপনেত্ৱা অৰঞ্ঞং ৱা ৰুক্খমূলং ৱা সুঞ্ঞাগাৰং ৱা পৱিসিত্ৱা তত্থ সতিপট্ঠানাৰম্মণত্থম্ভে সতিযোত্তেন বন্ধিতব্বং. এৱমস্স তং চিত্তং ইতো চিতো চ ৱিপ্ফন্দিত্ৱাপি পুব্বে আচিণ্ণাৰম্মণং অলভমানং সতিযোত্তং ছিন্দিত্ৱা পলাযিতুং অসক্কোন্তং তমেৱাৰম্মণং উপচাৰপ্পনাৱসেন উপনিসীদতি চেৱ উপনিপজ্জতি চ. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘যথা থম্ভে নিবন্ধেয্য, ৱচ্ছং দমং নৰো ইধ;
বন্ধেয্যেৱং সকং চিত্তং, সতিযাৰম্মণে দড়্হ’’ন্তি.
এৱমস্সেতং সেনাসনং ভাৱনানুৰূপং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইদমস্স সতিপট্ঠানভাৱনানুৰূপসেনাসনপৰিগ্গহপৰিদীপন’’ন্তি.
অপিচ যস্মা ইদং কাযানুপস্সনায মুদ্ধভূতং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং ৱিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰপদট্ঠানং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ইত্থিপুৰিসহত্থিঅস্সাদিসদ্দসমাকুলং গামন্তং অপৰিচ্চজিত্ৱা ন সুকৰং সম্পাদেতুং, সদ্দকণ্ডকত্তা ঝানস্স. অগামকে পন অৰঞ্ঞে সুকৰং যোগাৱচৰেন ইদং কম্মট্ঠানং পৰিগ্গহেত্ৱা আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তদেৱ ঝানং পাদকং কত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অগ্গফলং অৰহত্তং পাপুণিতুং, তস্মাস্স অনুৰূপসেনাসনং দস্সেন্তো ভগৱা, ‘‘অৰঞ্ঞগতো ৱা’’তিআদিমাহ.
ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো ৱিয হি ভগৱা. সো যথা ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো নগৰভূমিং পস্সিত্ৱা সুট্ঠু উপপৰিক্খিত্ৱা ‘‘এত্থ নগৰং মাপেথা’’তি উপদিসতি, সোত্থিনা চ নগৰে নিট্ঠিতে ৰাজকুলতো মহাসক্কাৰং লভতি, এৱমেৱ যোগাৱচৰস্স অনুৰূপসেনাসনং উপপৰিক্খিত্ৱা ‘‘এত্থ কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জিতব্ব’’ন্তি উপদিসতি, ততো তত্থ কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জন্তেন যোগিনা অনুক্কমেন অৰহত্তে পত্তে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত সো ভগৱা’’তি মহন্তং সক্কাৰং লভতি.
অযং পন ভিক্খু দীপিসদিসোতি ৱুচ্চতি. যথা হি মহাদীপিৰাজা অৰঞ্ঞে তিণগহনং ৱা ৱনগহনং ৱা পব্বতগহনং ৱা নিস্সায নিলীযিত্ৱা ৱনমহিংসগোকণ্ণসূকৰাদযো মিগে গণ্হাতি, এৱমেৱ অযং অৰঞ্ঞাদীসু কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো ভিক্খু যথাক্কমেন চত্তাৰো মগ্গে চেৱ চত্তাৰি অৰিযফলানি চ গণ্হাতি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘যথাপি দীপিকো নাম, নিলীযিত্ৱা গণ্হতী মিগে;
তথেৱাযং বুদ্ধপুত্তো, যুত্তযোগো ৱিপস্সকো;
অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱান, গণ্হাতি ফলমুত্তম’’ন্তি.
তেনস্স পৰক্কমজৱযোগ্গভূমিং অৰঞ্ঞসেনাসনং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘অৰঞ্ঞগতো ৱা’’তিআদিমাহ. ইতো পৰং ইমস্মিং আনাপানপব্বে যং ৱত্তব্বং সিযা, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তমেৱ. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দক্খো ভমকাৰো ৱাতি ইদঞ্হি উপমামত্তমেৱ ইতি অজ্ঝত্তং ৱা কাযেতি ইদং অপ্পনামত্তমেৱ চ তত্থ অনাগতং, সেসং আগতমেৱ.
যং পন অনাগতং, তত্থ দক্খোতি ছেকো. দীঘং ৱা অঞ্ছন্তোতি মহন্তানং ভেৰীপোক্খৰাদীনং লিখনকালে হত্থে চ পাদে চ পসাৰেত্ৱা দীঘং কড্ঢন্তো. ৰস্সং ৱা অঞ্ছন্তোতি খুদ্দকানং দন্তসূচিৱেধকাদীনং লিখনকালে মন্দমন্দং ৰস্সং কড্ঢন্তো. এৱমেৱ খোতি এৱং অযম্পি ভিক্খু অদ্ধানৱসেন ইত্তৰৱসেন চ পৱত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৱসেন দীঘং ৱা অস্সসন্তো দীঘং অস্সসামীতি পজানাতি…পে… পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি. তস্সেৱং সিক্খতো অস্সাসপস্সাসনিমিত্তে চত্তাৰি ঝানানি উপ্পজ্জন্তি, সো ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা অস্সাসপস্সাসে ৱা পৰিগ্গণ্হাতি ঝানঙ্গানি ৱা.
তত্থ অস্সাসপস্সাসকম্মিকো ‘‘ইমে অস্সাসপস্সাসা কিং নিস্সিতা? ৱত্থুনিস্সিতা. ৱত্থু নাম কৰজকাযো, কৰজকাযো নাম চত্তাৰি মহাভূতানি উপাদাৰূপঞ্চে’’তি এৱং ৰূপং পৰিগ্গণ্হাতি. ততো তদাৰম্মণে ফস্সপঞ্চমকে নামন্তি. এৱং নামৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা তস্স পচ্চযং পৰিযেসন্তো অৱিজ্জাদিপটিচ্চসমুপ্পাদং দিস্ৱা ‘‘পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মমত্তমেৱেতং, অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা নত্থী’’তি ৱিতিণ্ণকঙ্খো সপ্পচ্চযনামৰূপে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো অনুক্কমেন অৰহত্তং পাপুণাতি. ইদং একস্স ভিক্খুনো যাৱ অৰহত্তা নিয্যানমুখং.
ঝানকম্মিকোপি ‘‘ইমানি ঝানঙ্গানি কিং নিস্সিতানি, ৱত্থুনিস্সিতানি, ৱত্থু নাম কৰজকাযো ঝানঙ্গানি নামং, কৰজকাযো ৰূপ’’ন্তি নামৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা তস্স পচ্চযং পৰিযেসন্তো অৱিজ্জাদিপচ্চযাকাৰং দিস্ৱা ‘‘পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মমত্তমেৱেতং, অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা নত্থী’’তি ৱিতিণ্ণকঙ্খো সপ্পচ্চযনামৰূপে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো অনুক্কমেন অৰহত্তং পাপুণাতি. ইদমেকস্স ভিক্খুনো যাৱ অৰহত্তা নিয্যানমুখং.
ইতি অজ্ঝত্তং ৱাতি এৱং অত্তনো ৱা অস্সাসপস্সাসকাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি. বহিদ্ধা ৱাতি পৰস্স ৱা অস্সাসপস্সাসকাযে. অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱাতি কালেন অত্তনো, কালেন পৰস্স অস্সাসপস্সাসকাযে. এতেনস্স পগুণকম্মট্ঠানং অট্ঠপেত্ৱা অপৰাপৰং সঞ্চৰণকালো কথিতো. একস্মিং কালে পনিদং উভযং ন লব্ভতি.
সমুদযধম্মানুপস্সী ৱাতি যথা নাম কম্মাৰস্স ভস্তঞ্চ গগ্গৰনাড়িঞ্চ তজ্জঞ্চ ৱাযামং পটিচ্চ ৱাতো অপৰাপৰং সঞ্চৰতি, এৱং ভিক্খুনো কৰজকাযঞ্চ নাসপুটঞ্চ চিত্তঞ্চ পটিচ্চ অস্সাসপস্সাসকাযো অপৰাপৰং সঞ্চৰতি. কাযাদযো ধম্মা সমুদযধম্মা, তে পস্সন্তো ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী ৱা কাযস্মিং ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি. ৱযধম্মানুপস্সী ৱাতি যথা ভস্তায অপনীতায গগ্গৰনাড়িযা ভিন্নায তজ্জে চ ৱাযামে অসতি সো ৱাতো নপ্পৱত্ততি, এৱমেৱ কাযে ভিন্নে নাসপুটে ৱিদ্ধস্তে চিত্তে চ নিৰুদ্ধে অস্সাসপস্সাসকাযো নাম নপ্পৱত্ততীতি কাযাদিনিৰোধা অস্সাসপস্সাসনিৰোধোতি এৱং পস্সন্তো ‘‘ৱযধম্মানুপস্সী ৱা কাযস্মিং ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি. সমুদযৱযধম্মানুপস্সী ৱাতি কালেন সমুদযং কালেন ৱযং অনুপস্সন্তো. অত্থি কাযোতি ৱা পনস্সাতি কাযোৱ অত্থি, ন সত্তো, ন পুগ্গলো, ন ইত্থী, ন পুৰিসো, ন অত্তা, ন অত্তনিযং, নাহং, ন মম, ন কোচি, ন কস্সচীতি এৱমস্স সতি পচ্চুপট্ঠিতা হোতি.
যাৱদেৱাতি পযোজনপৰিচ্ছেদৱৱত্থাপনমেতং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যা সা সতি পচ্চুপট্ঠিতা হোতি, সা ন অঞ্ঞদত্থায. অথ খো যাৱদেৱ ঞাণমত্তায অপৰাপৰং উত্তৰুত্তৰি ঞাণপমাণত্থায চেৱ সতিপমাণত্থায চ, সতিসম্পজঞ্ঞানং ৱুড্ঢত্থাযাতি অত্থো. অনিস্সিতো চ ৱিহৰতীতি তণ্হানিস্সযদিট্ঠিনিস্সযানং ৱসেন অনিস্সিতোৱ ৱিহৰতি. ন চ কিঞ্চি লোকে উপাদিযতীতি লোকস্মিং কিঞ্চি ৰূপং ৱা…পে… ৱিঞ্ঞাণং ৱা ‘‘অযং মে অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱা’’তি ন গণ্হাতি. এৱম্পীতি উপৰি অত্থং উপাদায সম্পিণ্ডনত্থো পি-কাৰো. ইমিনা পন পদেন ভগৱা আনাপানপব্বদেসনং নিয্যাতেত্ৱা দস্সেতি.
তত্থ অস্সাসপস্সাসপৰিগ্গাহিকা সতি দুক্খসচ্চং, তস্সা সমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হা সমুদযসচ্চং উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং, দুক্খপৰিজাননো সমুদযপজহনো নিৰোধাৰম্মণো অৰিযমগ্গো মগ্গসচ্চং. এৱং চতুসচ্চৱসেন উস্সক্কিত্ৱা নিব্বুতিং পাপুণাতীতি ইদমেকস্স অস্সাসপস্সাসৱসেন অভিনিৱিট্ঠস্স ভিক্খুনো যাৱ অৰহত্তা নিয্যানমুখন্তি.
আনাপানপব্বং নিট্ঠিতং.
ইৰিযাপথপব্বৱণ্ণনা
৩৭৫. এৱং অস্সাসপস্সাসৱসেন কাযানুপস্সনং ৱিভজিত্ৱা ইদানি ইৰিযাপথৱসেন ৱিভজিতুং পুন চপৰন্তিআদিমাহ. তত্থ কামং সোণসিঙ্গালাদযোপি গচ্ছন্তা ‘‘গচ্ছামা’’তি জানন্তি, ন পনেতং এৱৰূপং জাননং সন্ধায ৱুত্তং. এৱৰূপঞ্হি জাননং সত্তূপলদ্ধিং ন পজহতি, অত্তসঞ্ঞং ন উগ্ঘাটেতি, কম্মট্ঠানং ৱা সতিপট্ঠানভাৱনা ৱা ন হোতি. ইমস্স পন ভিক্খুনো জাননং সত্তূপলদ্ধিং পজহতি, অত্তসঞ্ঞং উগ্ঘাটেতি কম্মট্ঠানঞ্চেৱ সতিপট্ঠানভাৱনা চ হোতি. ইদঞ্হি ‘‘কো গচ্ছতি, কস্স গমনং, কিং কাৰণা গচ্ছতী’’তি এৱং সম্পজাননং সন্ধায ৱুত্তং. ঠানাদীসুপি এসেৱ নযো.
তত্থ কো গচ্ছতীতি? ন কোচি সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা গচ্ছতি. কস্স গমনন্তি? ন কস্সচি সত্তস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা গমনং. কিং কাৰণা গচ্ছতীতি? চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেন গচ্ছতি. তস্মা এস এৱং পজানাতি – ‘‘গচ্ছামী’’তি চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং ৱাযং জনেতি, ৱাযো ৱিঞ্ঞত্তিং জনেতি, চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেন সকলকাযস্স পুৰতো অভিনীহাৰো গমনন্তি ৱুচ্চতি. ঠানাদীসুপি এসেৱ নযো.
তত্ৰাপি হি ‘‘তিট্ঠামী’’তি চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং ৱাযং জনেতি, ৱাযো ৱিঞ্ঞত্তিং জনেতি, চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেন সকলকাযস্স কোটিতো পট্ঠায উস্সিতভাৱো ঠানন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘নিসীদামী’’তি চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং ৱাযং জনেতি, ৱাযো ৱিঞ্ঞত্তিং জনেতি, চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেন হেট্ঠিমকাযস্স সমিঞ্জনং উপৰিমকাযস্স উস্সিতভাৱো নিসজ্জাতি ৱুচ্চতি. ‘‘সযামী’’তি চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং ৱাযং জনেতি, ৱাযো ৱিঞ্ঞত্তিং জনেতি, চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেন সকলসৰীৰস্স তিৰিযতো পসাৰণং সযনন্তি ৱুচ্চতীতি.
তস্স এৱং পজানতো এৱং হোতি ‘‘সত্তো গচ্ছতি, সত্তো তিট্ঠতী’’তি ৱুচ্চতি, অত্থতো পন কোচি সত্তো গচ্ছন্তো ৱা ঠিতো ৱা নত্থি. যথা পন ‘‘সকটং গচ্ছতি, সকটং তিট্ঠতী’’তি ৱুচ্চতি, ন চ কিঞ্চি সকটং নাম গচ্ছন্তং ৱা ঠিতং ৱা অত্থি, চত্তাৰো পন গোণে যোজেত্ৱা ছেকম্হি সাৰথিম্হি পাজেন্তে ‘‘সকটং গচ্ছতি, সকটং তিট্ঠতী’’তি ৱোহাৰমত্তমেৱ হোতি, এৱমেৱ অজাননট্ঠেন সকটং ৱিয কাযো, গোণা ৱিয চিত্তজৱাতা, সাৰথি ৱিয চিত্তং. ‘‘গচ্ছামি তিট্ঠামী’’তি চিত্তে উপ্পন্নে ৱাযোধাতু ৱিঞ্ঞত্তিং জনযমানা উপ্পজ্জতি, চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰেন গমনাদীনি পৱত্তন্তি, ততো ‘‘সত্তো গচ্ছতি, সত্তো তিট্ঠতি, অহং গচ্ছামি, অহং তিট্ঠামী’’তি ৱোহাৰমত্তং হোতি. তেনাহ –
‘‘নাৱা মালুতৱেগেন, জিযাৱেগেন তেজনং;
যথা যাতি তথা কাযো, যাতি ৱাতাহতো অযং.
যন্তং সুত্তৱসেনেৱ, চিত্তসুত্তৱসেনিদং;
পযুত্তং কাযযন্তম্পি, যাতি ঠাতি নিসীদতি.
কো নাম এত্থ সো সত্তো, যো ৱিনা হেতুপচ্চযে;
অত্তনো আনুভাৱেন, তিট্ঠে ৱা যদি ৱা ৱজে’’তি.
তস্মা এৱং হেতুপচ্চযৱসেনেৱ পৱত্তানি গমনাদীনি সল্লক্খেন্তো এস ‘‘গচ্ছন্তো ৱা গচ্ছামীতি পজানাতি, ঠিতো ৱা, নিসিন্নো ৱা, সযানো ৱা সযানোম্হীতি পজানাতী’’তি ৱেদিতব্বো.
যথা যথা ৱা পনস্স কাযো পণিহিতো হোতি, তথা তথা নং পজানাতীতি সব্বসঙ্গাহিকৱচনমেতং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যেন যেন ৱা আকাৰেনস্স কাযো ঠিতো হোতি, তেন তেন নং পজানাতি. গমনাকাৰেন ঠিতং গচ্ছতীতি পজানাতি. ঠাননিসজ্জসযনাকাৰেন ঠিতং সযানোতি পজানাতীতি.
ইতি অজ্ঝত্তং ৱাতি এৱং অত্তনো ৱা চতুইৰিযাপথপৰিগ্গণ্হনেন কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি. বহিদ্ধা ৱাতি পৰস্স ৱা চতুইৰিযাপথপৰিগ্গণ্হনেন. অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱাতি কালেন অত্তনো, কালেন পৰস্স চতুইৰিযাপথপৰিগ্গণ্হনেন কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি. সমুদযধম্মানুপস্সী ৱাতিআদীসু পন অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযোতিআদিনা নযেন পঞ্চহাকাৰেহি ৰূপক্খন্ধস্স সমুদযো চ ৱযো চ নীহৰিতব্বো. তঞ্হি সন্ধায ইধ ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. অত্থি কাযোতি ৱা পনস্সাতিআদি ৱুত্তসদিসমেৱ.
ইধাপি চতুইৰিযাপথপৰিগ্গাহিকা সতি দুক্খসচ্চং, তস্সা সমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং, দুক্খপৰিজাননো সমুদযপজহনো নিৰোধাৰম্মণো অৰিযমগ্গো মগ্গসচ্চং. এৱং চতুসচ্চৱসেন উস্সক্কিত্ৱা নিব্বুতিং পাপুণাতীতি ইদমেকস্স চতুইৰিযাপথপৰিগ্গাহকস্স ভিক্খুনো যাৱ অৰহত্তা নিয্যানমুখন্তি.
ইৰিযাপথপব্বং নিট্ঠিতং.
চতুসম্পজঞ্ঞপব্বৱণ্ণনা
৩৭৬. এৱং ইৰিযাপথৱসেন কাযানুপস্সনং ৱিভজিত্ৱা ইদানি চতুসম্পজঞ্ঞৱসেন ৱিভজিতুং পুন চপৰন্তিআদিমাহ. তত্থ অভিক্কন্তেতিআদীনি সামঞ্ঞফলে ৱণ্ণিতানি. ইতি অজ্ঝত্তং ৱাতি এৱং চতুসম্পজঞ্ঞপৰিগ্গণ্হনেন অত্তনো ৱা কাযে, পৰস্স ৱা কাযে, কালেন ৱা অত্তনো, কালেন ৱা পৰস্স কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি. ইধাপি সমুদযৱযধম্মানুপস্সীতিআদীসু ৰূপক্খন্ধস্সেৱ সমুদযো চ ৱযো চ নীহৰিতব্বো. সেসং ৱুত্তসদিসমেৱ.
ইধ চতুসম্পজঞ্ঞপৰিগ্গাহিকা সতি দুক্খসচ্চং, তস্সা সমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং, ৱুত্তপ্পকাৰো অৰিযমগ্গো মগ্গসচ্চং. এৱং চতুসচ্চৱসেন উস্সক্কিত্ৱা নিব্বুতিং পাপুণাতীতি ইদমেকস্স চতুসম্পজঞ্ঞপৰিগ্গাহকস্স ভিক্খুনো ৱসেন যাৱ অৰহত্তা নিয্যানমুখন্তি.
চতুসম্পজঞ্ঞপব্বং নিট্ঠিতং.
পটিকূলমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা
৩৭৭. এৱং চতুসম্পজঞ্ঞৱসেন কাযানুপস্সনং ৱিভজিত্ৱা ইদানি পটিকূলমনসিকাৰৱসেন ৱিভজিতুং পুন চপৰন্তিআদিমাহ. তত্থ ইমমেৱ কাযন্তিআদীসু যং ৱত্তব্বং সিযা, তং সব্বং সব্বাকাৰেন ৱিত্থাৰতো ৱিসুদ্ধিমগ্গে কাযগতাসতিকম্মট্ঠানে ৱুত্তং. উভতোমুখাতি হেট্ঠা চ উপৰি চাতি দ্ৱীহি মুখেহি যুত্তা. নানাৱিহিতস্সাতি নানাৱিধস্স.
ইদং পনেত্থ ওপম্মসংসন্দনং – উভতোমুখা পুতোড়ি ৱিয হি চাতুমহাভূতিকো কাযো, তত্থ মিস্সেত্ৱা পক্খিত্তনানাৱিধধঞ্ঞং ৱিয কেসাদযো দ্ৱত্তিংসাকাৰা, চক্খুমা পুৰিসো ৱিয যোগাৱচৰো, তস্স তং পুতোড়িং মুঞ্চিত্ৱা পচ্চৱেক্খতো নানাৱিধধঞ্ঞস্স পাকটকালো ৱিয যোগিনো দ্ৱত্তিংসাকাৰস্স ৱিভূতকালো ৱেদিতব্বো. ইতি অজ্ঝত্তং ৱাতি এৱং কেসাদিপৰিগ্গণ্হনেন অত্তনো ৱা কাযে, পৰস্স ৱা কাযে, কালেন ৱা অত্তনো, কালেন ৱা পৰস্স কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি. ইতো পৰং ৱুত্তনযমেৱ. কেৱলঞ্হি ইধ দ্ৱত্তিংসাকাৰপৰিগ্গাহিকা সতি দুক্খসচ্চন্তি এৱং যোজনং কত্ৱা নিয্যানমুখং ৱেদিতব্বং. সেসং পুৰিমসদিসমেৱাতি.
পটিকূলমনসিকাৰপব্বং নিট্ঠিতং.
ধাতুমনসিকাৰপব্বৱণ্ণনা
৩৭৮. এৱং পটিকূলমনসিকাৰৱসেন কাযানুপস্সনং ৱিভজিত্ৱা ইদানি ধাতুমনসিকাৰৱসেন ৱিভজিতুং পুন চপৰন্তিআদিমাহ. তত্থাযং ওপম্মসংসন্দনেন সদ্ধিং অত্থৱণ্ণনা – যথা কোচি গোঘাতকো ৱা তস্সেৱ ৱা ভত্তৱেতনভতো অন্তেৱাসিকো গাৱিং ৱধিত্ৱা ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা চতস্সো দিসা গতানং মহাপথানং ৱেমজ্ঝট্ঠানসঙ্খাতে চতুমহাপথে কোট্ঠাসং কোট্ঠাসং কত্ৱা নিসিন্নো অস্স, এৱমেৱ ভিক্খু চতুন্নং ইৰিযাপথানং যেন কেনচি আকাৰেন ঠিতত্তা যথাঠিতং, যথাঠিতত্তা চ যথাপণিহিতং কাযং ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে পথৱীধাতু…পে… ৱাযোধাতূ’’তি এৱং পচ্চৱেক্খতি.
কিং ৱুত্তং হোতি – যথা গোঘাতকস্স গাৱিং পোসেন্তস্সাপি আঘাতনং আহৰন্তস্সাপি আহৰিত্ৱা তত্থ বন্ধিত্ৱা ঠপেন্তস্সপি ৱধেন্তস্সাপি ৱধিতং মতং পস্সন্তস্সাপি তাৱদেৱ গাৱীতি সঞ্ঞা ন অন্তৰধাযতি, যাৱ নং পদালেত্ৱা বিলসো ন ৱিভজতি. ৱিভজিত্ৱা নিসিন্নস্স পনস্স গাৱীতি সঞ্ঞা অন্তৰধাযতি, মংসসঞ্ঞা পৱত্ততি. নাস্স এৱং হোতি – ‘‘অহং গাৱিং ৱিক্কিণামি, ইমে গাৱিং হৰন্তী’’তি. অথ খ্ৱস্স ‘‘অহং মংসং ৱিক্কিণামি, ইমে মংসং হৰন্তি’’ চ্চেৱ হোতি; এৱমেৱ ইমস্সাপি ভিক্খুনো পুব্বে বালপুথুজ্জনকালে গিহিভূতস্সাপি পব্বজিতস্সাপি তাৱদেৱ সত্তোতি ৱা পুগ্গলোতি ৱা সঞ্ঞা ন অন্তৰধাযতি, যাৱ ইমমেৱ কাযং যথাঠিতং যথাপণিহিতং ঘনৱিনিব্ভোগং কত্ৱা ধাতুসো ন পচ্চৱেক্খতি. ধাতুসো পচ্চৱেক্খতো পনস্স সত্তসঞ্ঞা অন্তৰধাযতি, ধাতুৱসেনেৱ চিত্তং সন্তিট্ঠতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘‘ইমমেৱ কাযং যথাঠিতং যথাপণিহিতং ধাতুসো পচ্চৱেক্খতি ‘অত্থি ইমস্মিং কাযে পথৱীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৱাযোধাতূ’তি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দক্খো গোঘাতকো ৱা…পে… ৱাযোধাতূ’’তি. গোঘাতকো ৱিয হি যোগী, গাৱীতি সঞ্ঞা ৱিয সত্তসঞ্ঞা, চতুমহাপথো ৱিয চতুইৰিযাপথো, বিলসো ৱিভজিত্ৱা নিসিন্নভাৱো ৱিয ধাতুসো পচ্চৱেক্খণন্তি অযমেত্থ পাড়িৱণ্ণনা. কম্মট্ঠানকথা পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতা.
ইতি অজ্ঝত্তং ৱাতি এৱং চতুধাতুপৰিগ্গণ্হনেন অত্তনো ৱা কাযে, পৰস্স ৱা কাযে, কালেন ৱা অত্তনো, কালেন ৱা পৰস্স কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি. ইতো পৰং ৱুত্তনযমেৱ. কেৱলঞ্হি ইধ চতুধাতুপৰিগ্গাহিকা সতি দুক্খসচ্চন্তি এৱং যোজনং কত্ৱা নিয্যানমুখং ৱেদিতব্বং, সেসং পুৰিমসদিসমেৱাতি.