২. মহানিদানসুত্তৱণ্ণনা
নিদানৱণ্ণনা
৯৫. এৱং মে সুতং…পে… কুৰূসূতি মহানিদানসুত্তং. তত্ৰাযং অনুত্তানপদৱণ্ণনা. কুৰূসু ৱিহৰতীতি কুৰূ নাম জানপদিনো ৰাজকুমাৰা, তেসং নিৱাসো একোপি জনপদো ৰুড়্হীসদ্দেন ‘‘কুৰূ’’তি ৱুচ্চতি. তস্মিং কুৰূসু জনপদে. অট্ঠকথাচৰিযা পনাহু – মন্ধাতুকালে তীসু দীপেসু মনুস্সা ‘‘জম্বুদীপো নাম বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধমহাসাৱকচক্কৱত্তিপ্পভুতীনং উত্তমমনুস্সানং উপ্পত্তিভূমি উত্তমদীপো অতিৰমণীযো’’তি সুত্ৱা ৰঞ্ঞা মন্ধাতুচক্কৱত্তিনা চক্কৰতনং পুৰক্খত্ৱা চত্তাৰো দীপে অনুসংযাযন্তেন সদ্ধিং আগমংসু. ততো ৰাজা পৰিণাযকৰতনং পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো মনুস্সলোকতো ৰমণীযতৰং ঠান’’ন্তি. কস্মা দেৱ এৱং ভণসি? কিং ন পস্সসি চন্দিমসূৰিযানং আনুভাৱং, ননু এতেসং ঠানং ইতো ৰমণীযতৰন্তি? ৰাজা চক্কৰতনং পুৰক্খত্ৱা তত্থ অগমাসি. চত্তাৰো মহাৰাজানো – ‘‘মন্ধাতুমহাৰাজা আগতো’’তি সুত্ৱাৱ ‘‘মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো ৰাজা, ন সক্কা যুদ্ধেন পটিবাহিতু’’ন্তি সকং ৰজ্জং নিয্যাতেসুং. সো তং গহেত্ৱা পুন পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো ইতো ৰমণীযতৰং ঠান’’ন্তি?
অথস্স তাৱতিংসভৱনং কথযিংসু. ‘‘তাৱতিংসভৱনং, দেৱ, ইতো ৰমণীযতৰং. তত্থ সক্কস্স দেৱৰঞ্ঞো ইমে চত্তাৰো মহাৰাজানো পৰিচাৰকা দোৱাৰিকভূমিযং তিট্ঠন্তি, সক্কো দেৱৰাজা মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো, তস্সিমানি উপভোগট্ঠানানি – যোজনসহস্সুব্বেধো ৱেজযন্তো পাসাদো, পঞ্চযোজনসতুব্বেধা সুধম্মা দেৱসভা, দিযড্ঢযোজনসতিকো ৱেজযন্তৰথো তথা এৰাৱণো হত্থী, দিব্বৰুক্খসহস্সপ্পটিমণ্ডিতং নন্দনৱনং, চিত্তলতাৱনং, ফাৰুসকৱনং, মিস্সকৱনং, যোজনসতুব্বেধো পাৰিচ্ছত্তকো কোৱিড়াৰো, তস্স হেট্ঠা সট্ঠিযোজনাযামা পঞ্ঞাসযোজনৱিত্থতা পঞ্চদসযোজনুব্বেধা জযকুসুমপুপ্ফৱণ্ণা পণ্ডুকম্বলসিলা, যস্সা মুদুতায সক্কস্স নিসীদতো উপড্ঢকাযো অনুপৱিসতী’’তি.
তং সুত্ৱা ৰাজা তত্থ গন্তুকামো চক্কৰতনং অব্ভুক্কিৰি. তং আকাসে পতিট্ঠাসি সদ্ধিং চতুৰঙ্গিনিযা সেনায. অথ দ্ৱিন্নং দেৱলোকানং ৱেমজ্ঝতো চক্কৰতনং ওতৰিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠাসি সদ্ধিং পৰিণাযকৰতনপমুখায চতুৰঙ্গিনিযা সেনায. ৰাজা এককোৱ তাৱতিংসভৱনং অগমাসি. সক্কো – ‘‘মন্ধাতা আগতো’’তি সুত্ৱাৱ তস্স পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা – ‘‘স্ৱাগতং, তে মহাৰাজ, সকং তে মহাৰাজ, অনুসাস মহাৰাজা’’তি ৱত্ৱা সদ্ধিং নাটকেহি ৰজ্জং দ্ৱে ভাগে কত্ৱা একং ভাগমদাসি. ৰঞ্ঞো তাৱতিংসভৱনে পতিট্ঠিতমত্তস্সেৱ মনুস্সভাৱো ৱিগচ্ছি, দেৱভাৱো পাতুৰহোসি. তস্স কিৰ সক্কেন সদ্ধিং পণ্ডুকম্বলসিলাযং নিসিন্নস্স অক্খিনিমিসমত্তেন নানত্তং পঞ্ঞাযতি. তং অসল্লক্খেন্তা দেৱা সক্কস্স চ তস্স চ নানত্তে মুয্হন্তি. সো তত্থ দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱমানো যাৱ ছত্তিংস সক্কা উপ্পজ্জিত্ৱা চুতা, তাৱ ৰজ্জং কাৰেত্ৱা অতিত্তোৱ কামেহি ততো চৱিত্ৱা অত্তনো উয্যানে পতিট্ঠিতো ৱাতাতপেন ফুট্ঠগত্তো কালমকাসি.
চক্কৰতনে পন পুন পথৱিযং পতিট্ঠিতে পৰিণাযকৰতনং সুৱণ্ণপট্টে মন্ধাতু উপাহনং লিখাপেত্ৱা ইদং মন্ধাতু ৰজ্জন্তি ৰজ্জমনুসাসি. তেপি তীহি দীপেহি আগতমনুস্সা পুন গন্তুং অসক্কোন্তা পৰিণাযকৰতনং উপসঙ্কমিত্ৱা – ‘‘দেৱ, মযং ৰঞ্ঞো আনুভাৱেন আগতা, ইদানি গন্তুং ন সক্কোম, ৱসনট্ঠানং নো দেহী’’তি যাচিংসু. সো তেসং একমেকং জনপদমদাসি. তত্থ পুব্বৱিদেহতো আগতমনুস্সেহি আৱসিতপদেসো তাযেৱ পুৰিমসঞ্ঞায – ‘‘ৱিদেহৰট্ঠ’’ন্তি নামং লভি, অপৰগোযানতো আগতমনুস্সেহি আৱসিতপদেসো ‘‘অপৰন্তজনপদো’’তি নামং লভি, উত্তৰকুৰুতো আগতমনুস্সেহি আৱসিতপদেসো ‘‘কুৰুৰট্ঠ’’ন্তি নামং লভি, বহুকে পন গামনিগমাদযো উপাদায বহুৱচনেন ৱোহৰিযতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘কুৰূসু ৱিহৰতী’’তি.
কম্মাসধম্মং নাম কুৰূনং নিগমোতি কম্মাসধম্মন্তি এত্থ কেচি ধ-কাৰস্স দ-কাৰেন অত্থং ৱণ্ণযন্তি. কম্মাসো এত্থ দমিতোতি কম্মাসদম্মো.কম্মাসোতি কম্মাসপাদো পোৰিসাদো ৱুচ্চতি. তস্স কিৰ পাদে খাণুকেন ৱিদ্ধট্ঠানে ৱণো ৰুহন্তো চিত্তদাৰুসদিসো হুত্ৱা ৰুহি. তস্মা কম্মাসপাদোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো চ তস্মিং ওকাসে দমিতো পোৰিসাদভাৱতো পটিসেধিতো. কেন? মহাসত্তেন. কতৰস্মিং জাতকেতি? মহাসুতসোমজাতকেতি একে. ইমে পন থেৰা জযদ্দিসজাতকেতি ৱদন্তি. তদা হি মহাসত্তেন কম্মাসপাদো দমিতো. যথাহ –
‘‘পুত্তো যদা হোমি জযদ্দিসস্স;
পঞ্চালৰট্ঠধিপতিস্স অত্ৰজো.
চজিত্ৱান পাণং পিতৰং পমোচযিং;
কম্মাসপাদম্পি চহং পসাদযি’’ন্তি.
কেচি পন ধ-কাৰেনেৱ অত্থং ৱণ্ণযন্তি. কুৰূৰট্ঠৱাসীনং কিৰ কুৰুৱত্তধম্মো, তস্মিং কম্মাসো জাতো, তস্মা তং ঠানং কম্মাসো এত্থ ধম্মো জাতোতি কম্মাসধম্মন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ নিৱিট্ঠনিগমস্সাপি এতদেৱ নামং. ভুম্মৱচনেন কস্মা ন ৱুত্তন্তি. অৱসনোকাসতো. ভগৱতো কিৰ তস্মিং নিগমে ৱসনোকাসো কোচি ৱিহাৰো নাম নাহোসি. নিগমতো পন অপক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং উদকসম্পন্নে ৰমণীযে ভূমিভাগে মহাৱনসণ্ডো অহোসি তত্থ ভগৱা ৱিহাসি, তং নিগমং গোচৰগামং কত্ৱা. তস্মা এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো – ‘‘কুৰূসু ৱিহৰতি কম্মাসধম্মং নাম কুৰূনং নিগমো, তং গোচৰগামং কত্ৱা’’তি.
আযস্মাতি পিযৱচনমেতং, গাৰৱৱচনমেতং. আনন্দোতি তস্স থেৰস্স নামং. একমন্তন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো – ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৱিয. তস্মা যথা নিসিন্নো একমন্তং নিসিন্নো হোতি, তথা নিসীদীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৱা এতং উপযোগৱচনং নিসীদীতি উপাৱিসি. পণ্ডিতা হি গৰুট্ঠানিযং উপসঙ্কমিত্ৱা আসনকুসলতায একমন্তং নিসীদন্তি. অযঞ্চ তেসং অঞ্ঞতৰো, তস্মা একমন্তং নিসীদি.
কথং নিসিন্নো খো পন একমন্তং নিসিন্নো হোতীতি? ছ নিসজ্জদোসে ৱজ্জেত্ৱা. সেয্যথিদং – অতিদূৰং, অচ্চাসন্নং, উপৰিৱাতং, উন্নতপ্পদেসং, অতিসম্মুখং, অতিপচ্ছাতি. অতিদূৰে নিসিন্নো হি সচে কথেতুকামো হোতি, উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে নিসিন্নো সঙ্ঘট্টনং কৰোতি. উপৰিৱাতে নিসিন্নো সৰীৰগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে নিসিন্নো অগাৰৱং পকাসেতি. অতিসম্মুখা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, গীৱং পৰিৱত্তেত্ৱা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি তিক্খত্তুং ভগৱন্তং পদক্খিণং কত্ৱা সক্কচ্চং ৱন্দিত্ৱা এতে ছ নিসজ্জদোসে ৱজ্জেত্ৱা দক্খিণজাণুমণ্ডলস্স অভিমুখট্ঠানে ছব্বণ্ণানং বুদ্ধৰস্মীনং অন্তো পৱিসিত্ৱা পসন্নলাখাৰসং ৱিগাহন্তো ৱিয সুৱণ্ণপটং পাৰুপন্তো ৱিয ৰত্তুপ্পলমালাৱিতানমজ্ঝং পৱিসন্তো ৱিয চ ধম্মভণ্ডাগাৰিকো আযস্মা আনন্দো নিসীদি. তেন ৱুত্তং – ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি.
কায পন ৱেলায, কেন কাৰণেন অযমাযস্মা ভগৱন্তং উপসঙ্কমন্তোতি? সাযন্হৱেলাযং পচ্চযাকাৰপঞ্হপুচ্ছনকাৰণেন. তং দিৱসং কিৰাযমাযস্মা কুলসঙ্গহত্থায ঘৰদ্ৱাৰে ঘৰদ্ৱাৰে সহস্সভণ্ডিকং নিক্খিপন্তো ৱিয কম্মাসধম্মগামং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সত্থু ৱত্তং দস্সেত্ৱা সত্থৰি গন্ধকুটিং পৱিট্ঠে সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা অত্তনো দিৱাট্ঠানং গন্ত্ৱা অন্তেৱাসিকেসু ৱত্তং দস্সেত্ৱা পটিক্কন্তেসু দিৱাট্ঠানং পটিসম্মজ্জিত্ৱা চম্মক্খণ্ডং পঞ্ঞপেত্ৱা উদকতুম্বতো উদকং গহেত্ৱা উদকেন হত্থপাদে সীতলে কত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসিন্নো সোতাপত্তিফলসমাপত্তিং সমাপজ্জি. অথ পৰিচ্ছিন্নকালৱসেন সমাপত্তিতো উট্ঠায পচ্চযাকাৰে ঞাণং ওতাৰেসি. সো – ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিতো পট্ঠায অন্তং, অন্ততো পট্ঠায আদিং, উভযন্ততো পট্ঠায মজ্ঝং, মজ্ঝতো পট্ঠায উভো অন্তে পাপেন্তো তিক্খত্তুং দ্ৱাদসপদং পচ্চযাকাৰং সম্মসি. তস্সেৱং সম্মসন্তস্স পচ্চযাকাৰো ৱিভূতো হুত্ৱা উত্তানকুত্তানকো ৱিয উপট্ঠাসি.
ততো চিন্তেসি – ‘‘অযং পচ্চযাকাৰো সব্ববুদ্ধেহি – ‘গম্ভীৰো চেৱ গম্ভীৰাৱভাসো চা’তি কথিতো, ময্হং খো পন পদেসঞাণে ঠিতস্স সাৱকস্স সতো উত্তানো ৱিভূতো পাকটো হুত্ৱা উপট্ঠাতি, ময্হংযেৱ নু খো এস উত্তানকো হুত্ৱা উপট্ঠাতি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পী’’তি? অথস্স এতদহোসি – ‘‘হন্দাহং ইমং পঞ্হং গহেত্ৱা ভগৱন্তং পুচ্ছামি, অদ্ধা মে ভগৱা ইমং অত্থুপ্পত্তিং কত্ৱা সালিন্দং সিনেৰুং উক্খিপন্তো ৱিয একং সুত্তন্তকথং কথেত্ৱা দস্সেস্সতি. বুদ্ধানঞ্হি ৱিনযপঞ্ঞত্তিং, ভুম্মন্তৰং, পচ্চযাকাৰং, সমযন্তৰন্তি ইমানি চত্তাৰি ঠানানি পত্ৱা গজ্জিতং মহন্তং হোতি, ঞাণং অনুপৱিসতি, বুদ্ধঞাণস্স মহন্তভাৱো পঞ্ঞাযতি, দেসনা গম্ভীৰা হোতি তিলক্খণব্ভাহতা সুঞ্ঞতপটিসংযুত্তা’’তি.
সো কিঞ্চাপি পকতিযাৱ একদিৱসে সতৱাৰম্পি সহস্সৱাৰম্পি ভগৱন্তং উপসঙ্কমন্তো ন অহেতুঅকাৰণেন উপসঙ্কমতি, তং দিৱসং পন ইমং পঞ্হং গহেত্ৱা – ‘‘ইমং বুদ্ধগন্ধহত্থিং আপজ্জ ঞাণকোঞ্চনাদং সোস্সামি, বুদ্ধসীহং আপজ্জ ঞাণসীহনাদং সোস্সামি, বুদ্ধসিন্ধৱং আপজ্জ ঞাণপদৱিক্কমং পস্সিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা দিৱাট্ঠানা উট্ঠায চম্মক্খণ্ডং পপ্ফোটেত্ৱা আদায সাযন্হসমযে ভগৱন্তং উপসঙ্কমি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সাযন্হৱেলাযং পচ্চযাকাৰপঞ্হপুচ্ছনকাৰণেন উপসঙ্কমন্তো’’তি.
যাৱ গম্ভীৰোতি এত্থ যাৱসদ্দো পমাণাতিক্কমে, অতিক্কম্ম পমাণং গম্ভীৰো, অতিগম্ভীৰোতি অত্থো. গম্ভীৰাৱভাসোতি গম্ভীৰোৱ হুত্ৱা অৱভাসতি, দিস্সতীতি অত্থো. একঞ্হি উত্তানমেৱ গম্ভীৰাৱভাসং হোতি পূতিপণ্ণাদিৱসেন কাড়ৱণ্ণপুৰাণউদকং ৱিয. তঞ্হি জাণুপ্পমাণম্পি সতপোৰিসং ৱিয দিস্সতি. একং গম্ভীৰং উত্তানাৱভাসং হোতি মণিগঙ্গায ৱিপ্পসন্নউদকং ৱিয. তঞ্হি সতপোৰিসম্পি জাণুপ্পমাণং ৱিয খাযতি. একং উত্তানং উত্তানাৱভাসং হোতি চাটিআদীসু উদকং ৱিয. একং গম্ভীৰং গম্ভীৰাৱভাসং হোতি সিনেৰুপাদকমহাসমুদ্দে উদকং ৱিয. এৱং উদকমেৱ চত্তাৰি নামানি লভতি. পটিচ্চসমুপ্পাদে পনেতং নত্থি. অযঞ্হি গম্ভীৰো চেৱ গম্ভীৰাৱভাসো চাতি একমেৱ নামং লভতি. এৱৰূপো সমানোপি অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৱিয খাযতি, যদিদং অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং ভন্তেতি. এৱং অত্তনো ৱিম্হযং পকাসেন্তো পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা তুণ্হীভূতো নিসীদি.
ভগৱা তস্স ৱচনং সুত্ৱা – ‘‘আনন্দো ভৱগ্গগ্গহণায হত্থং পসাৰেন্তো ৱিয, সিনেৰুং ছিন্দিত্ৱা মিঞ্জং নীহৰিতুং ৱাযমমানো ৱিয, ৱিনা নাৱায মহাসমুদ্দং তৰিতুকামো ৱিয, পথৱিং পৰিৱত্তেত্ৱা পথৱোজং গহেতুং ৱাযমমানো ৱিয বুদ্ধৱিসযপঞ্হং অত্তনো উত্তানং ৱদতি. হন্দস্স গম্ভীৰভাৱং আচিক্খিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা মা হেৱন্তিআদিমাহ.
তত্থ মা হেৱন্তি হ-কাৰো নিপাতমত্তং. এৱং মা ভণীতি অত্থো. মা হেৱন্তি চ ইদং ৱচনং ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং উস্সাদেন্তোপি ভণতি অপসাদেন্তোপি.
উস্সাদনাৱণ্ণনা
তত্থ উস্সাদেন্তো – আনন্দ, ত্ৱং মহাপঞ্ঞো ৱিসদঞাণো, তেন তে গম্ভীৰোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৱিয খাযতি. অঞ্ঞেসং পনেস উত্তানকোতি ন সল্লক্খেতব্বো, গম্ভীৰোযেৱ চ গম্ভীৰাৱভাসো চ. তত্থ চতস্সো উপমা ৱদন্তি. ছমাসে সুভোজনৰসপুট্ঠস্স কিৰ কতযোগস্স মহামল্লস্স সমজ্জসমযে কতমল্লপাসাণপৰিচযস্স যুদ্ধভূমিং গচ্ছন্তস্স অন্তৰা মল্লপাসাণং দস্সেসুং, সো – কিং এতন্তি আহ. মল্লপাসাণোতি. আহৰথ নন্তি. উক্খিপিতুং ন সক্কোমাতি ৱুত্তে সযং গন্ত্ৱা কুহিং ইমস্স ভাৰিযট্ঠানন্তি ৱত্ৱা দ্ৱীহি হত্থেহি দ্ৱে পাসাণে উক্খিপিত্ৱা কীড়াগুড়ে ৱিয খিপিত্ৱা অগমাসি. তত্থ মল্লস্স মল্লপাসাণো লহুকোপি ন অঞ্ঞেসং লহুকোতি ৱত্তব্বো. ছমাসে সুভোজনৰসপুট্ঠো মল্লো ৱিয হি কপ্পসতসহস্সং অভিনীহাৰসম্পন্নো আযস্মা আনন্দো, যথা মল্লস্স মহাবলতায মল্লপাসাণো লহুকো, এৱং থেৰস্স মহাপঞ্ঞতায পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানো, সো অঞ্ঞেসং উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো.
মহাসমুদ্দে চ তিমিনাম মচ্ছো দ্ৱিযোজনসতিকো তিমিঙ্গলো তিযোজনসতিকো, তিমিপিঙ্গলো চতুযোজনসতিকো তিমিৰপিঙ্গলো পঞ্চযোজনসতিকো, আনন্দো তিমিনন্দো অজ্ঝাৰোহো মহাতিমীতি ইমে চত্তাৰো যোজনসহস্সিকা. তত্থ তিমিৰপিঙ্গলেনেৱ দীপেন্তি. তস্স কিৰ দক্খিণকণ্ণং চালেন্তস্স পঞ্চযোজনসতে পদেসে উদকং চলতি. তথা ৱামকণ্ণং. তথা নঙ্গুট্ঠং, তথা সীসং. দ্ৱে পন কণ্ণে চালেত্ৱা নঙ্গুট্ঠেন উদকং পহৰিত্ৱা সীসং অপৰাপৰং কত্ৱা কীড়িতুং আৰদ্ধস্স সত্তট্ঠযোজনসতে পদেসে ভাজনে পক্খিপিত্ৱা উদ্ধনে আৰোপিতং ৱিয উদকং পক্কুথতি, তিযোজনসতমত্তে পদেসে উদকং পিট্ঠিং ছাদেতুং ন সক্কোতি. সো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং মহাসমুদ্দো গম্ভীৰো গম্ভীৰোতি ৱদন্তি কুতস্স গম্ভীৰতা, মযং পিট্ঠিপটিচ্ছাদনমত্তম্পি উদকং ন লভামা’’তি. তত্থ কাযুপপন্নস্স তিমিৰপিঙ্গলস্স মহাসমুদ্দো উত্তানোতি, অঞ্ঞেসং খুদ্দকমচ্ছানং উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো, এৱমেৱ ঞাণুপপন্নস্স থেৰস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি, অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো.
সুপণ্ণৰাজা চ দিযড্ঢযোজনসতিকো, তস্স দক্খিণপক্খো পঞ্ঞাসযোজনিকো হোতি তথা ৱামপক্খো, পিঞ্ছৱট্টি সট্ঠিযোজনিকা, গীৱা তিংসযোজনিকা, মুখং নৱযোজনং, পাদা দ্ৱাদসযোজনিকা. তস্মিং সুপণ্ণৱাতং দস্সেতুং আৰদ্ধে সত্তট্ঠযোজনসতং ঠানং নপ্পহোতি. সো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং আকাসো অনন্তো অনন্তোতি ৱদন্তি, কুতস্স অনন্ততা, মযং পক্খৱাতপ্পসাৰণোকাসম্পি ন লভামা’’তি. তত্থ কাযুপপন্নস্স সুপণ্ণৰঞ্ঞো আকাসো পৰিত্তোতি, অঞ্ঞেসং খুদ্দকপক্খীনং পৰিত্তোতি ন ৱত্তব্বো, এৱমেৱ ঞাণুপপন্নস্স থেৰস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি, অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো.
ৰাহু অসুৰিন্দো পন পাদন্ততো যাৱ কেসন্তা যোজনানং চত্তাৰি সহস্সানি অট্ঠ চ সতানি হোতি. তস্স দ্ৱিন্নং বাহানং অন্তৰং দ্ৱাদসযোজনসতিকং. বহলত্তেন ছযোজনসতিকং. হত্থপাদতলানি তিযোজনসতিকানি, তথা মুখং. একেকং অঙ্গুলিপব্বং পঞ্ঞাসযোজনং, তথা ভমুকন্তৰং. নলাটং তিযোজনসতিকং. সীসং নৱযোজনসতিকং. তস্স মহাসমুদ্দং ওতিণ্ণস্স গম্ভীৰং উদকং জাণুপ্পমাণং হোতি. সো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং মহাসমুদ্দো গম্ভীৰো গম্ভীৰোতি ৱদন্তি, কুতস্স গম্ভীৰতা, মযং জাণুপ্পটিচ্ছাদনমত্তম্পি উদকং ন লভামা’’তি. তত্থ কাযুপপন্নস্স ৰাহুনো মহাসমুদ্দো উত্তানোতি, অঞ্ঞেসং উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো, এৱমেৱ ঞাণুপপন্নস্স থেৰস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি, অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৱত্তব্বো. এতমত্থং সন্ধায ভগৱা – ‘‘মা হেৱং, আনন্দ, অৱচ; মা হেৱং, আনন্দ অৱচা’’তি আহ.
থেৰস্স হি চতূহি কাৰণেহি গম্ভীৰোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি উপট্ঠাতি. কতমেহি চতূহি? পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিযা, তিত্থৱাসেন, সোতাপন্নতায, বহুস্সুতভাৱেনাতি.
পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিকথা
ইতো কিৰ সতসহস্সিমে কপ্পে পদুমুত্তৰো নাম সত্থা লোকে উপ্পজ্জি. তস্স হংসৱতী নাম নগৰং অহোসি, আনন্দো নাম ৰাজা পিতা, সুমেধা নাম দেৱী মাতা, বোধিসত্তো উত্তৰকুমাৰো নাম অহোসি. সো পুত্তস্স জাতদিৱসে মহাভিনিক্খমনং নিক্খম্ম পব্বজিত্ৱা পধানমনুযুঞ্জন্তো অনুক্কমেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা – ‘‘অনেকজাতিসংসাৰ’’ন্তি উদানং উদানেত্ৱা সত্তাহং বোধিপল্লঙ্কে ৱীতিনামেত্ৱা পথৱিযং ঠপেস্সামীতি পাদং অভিনীহৰি. অথ পথৱিং ভিন্দিত্ৱা মহন্তং পদুমং উট্ঠাসি. তস্স ধুৰপত্তানি নৱুতিহত্থানি, কেসৰং তিংসহত্থং, কণ্ণিকা দ্ৱাদসহত্থা, নৱঘটপ্পমাণো ৰেণু অহোসি.
সত্থা পন উব্বেধতো অট্ঠপণ্ণাসহত্থুব্বেধো অহোসি. তস্স উভিন্নং বাহানমন্তৰং অট্ঠাৰসহত্থং, নলাটং পঞ্চহত্থং, হত্থপাদা একাদসহত্থা. তস্স একাদসহত্থেন পাদেন দ্ৱাদসহত্থায কণ্ণিকায অক্কন্তমত্তায নৱঘটপ্পমাণো ৰেণু উট্ঠায অট্ঠপণ্ণাসহত্থং পদেসং উগ্গন্ত্ৱা ওকিণ্ণমনোসিলাচুণ্ণং ৱিয পচ্চোকিণ্ণো. তদুপাদায ভগৱা পদুমুত্তৰোত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স দেৱিলো চ সুজাতো চ দ্ৱে অগ্গসাৱকা অহেসুং. অমিতা চ অসমা চ দ্ৱে অগ্গসাৱিকা. সুমনো নাম উপট্ঠাকো. পদুমুত্তৰো ভগৱা পিতুসঙ্গহং কুৰুমানো ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰো হংসৱতিযা ৰাজধানিযা ৱসতি.
কনিট্ঠভাতা পনস্স সুমনকুমাৰো নাম. তস্স ৰাজা হংসৱতিতো ৱীসতিযোজনসতে ঠানে ভোগগামং অদাসি. সো কদাচি আগন্ত্ৱা পিতৰঞ্চ সত্থাৰঞ্চ পস্সতি. অথেকদিৱসং পচ্চন্তো কুপিতো. সুমনো ৰঞ্ঞো পেসেসি – ‘‘পচ্চন্তো কুপিতো’’তি. ৰাজা ‘‘মযা ত্ৱং তত্থ কস্মা ঠপিতো’’তি পটিপেসেসি. সো নিক্খম্ম চোৰে ৱূপসমেত্ৱা – ‘‘উপসন্তো, দেৱ, জনপদো’’তি ৰঞ্ঞো পেসেসি. ৰাজা তুট্ঠো – ‘‘সীঘং মম পুত্তো আগচ্ছতূ’’তি আহ. তস্স সহস্সমত্তা অমচ্চা হোন্তি. সো তেহি সদ্ধিং অন্তৰামগ্গে মন্তেসি – ‘‘ময্হং পিতা তুট্ঠো, সচে মে ৱৰং দেতি, কিং গণ্হামী’’তি. অথ নং একচ্চে ‘‘হত্থিং গণ্হথ, অস্সং গণ্হথ, ৰথং গণ্হথ, জনপদং গণ্হথ, সত্তৰতনানি গণ্হথা’’তি আহংসু. অপৰে – ‘‘তুম্হে পথৱিস্সৰস্স পুত্তা, তুম্হাকং ধনং ন দুল্লভং, লদ্ধম্পি চেতং সব্বং পহায গমনীযং, পুঞ্ঞমেৱ একং আদায গমনীযং; তস্মা তে দেৱে ৱৰং দদমানে তেমাসং পদুমুত্তৰং ভগৱন্তং উপট্ঠাতুং ৱৰং গণ্হথা’’তি. সো – ‘‘তুম্হে ময্হং কল্যাণমিত্তা, ন মমেতং চিত্তং অত্থি, তুম্হেহি পন উপ্পাদিতং, এৱং কৰিস্সামী’’তি গন্ত্ৱা পিতৰং ৱন্দিত্ৱা পিতৰাপি আলিঙ্গেত্ৱা তস্স মত্থকে চুম্বিত্ৱা – ‘‘ৱৰং তে পুত্ত, দেমী’’তি ৱুত্তে ‘‘সাধু মহাৰাজ, ইচ্ছামহং মহাৰাজ ভগৱন্তং তেমাসং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তো জীৱিতং অৱঞ্ঝং কাতুং, ইমমেৱ ৱৰং দেহী’’তি আহ. ‘‘ন সক্কা তাত, অঞ্ঞং ৱৰেহী’’তি ৱুত্তে ‘‘দেৱ, খত্তিযানং নাম দ্ৱে কথা নত্থি, এতমেৱ দেহি, ন মে অঞ্ঞেনত্থো’’তি. তাত বুদ্ধানং নাম চিত্তং দুজ্জানং, সচে ভগৱা ন ইচ্ছিস্সতি, মযা দিন্নেপি কিং ভৱিস্সতীতি? সো – ‘‘সাধু, দেৱ, অহং ভগৱতো চিত্তং জানিস্সামী’’তি ৱিহাৰং গতো.
তেন চ সমযেন ভত্তকিচ্চং নিট্ঠপেত্ৱা ভগৱা গন্ধকুটিং পৱিট্ঠো হোতি. সো মণ্ডলমাড়ে সন্নিসিন্নানং ভিক্খূনং সন্তিকং অগমাসি. তে তং আহংসু – ‘‘ৰাজপুত্ত, কস্মা আগতোসী’’তি? ভগৱন্তং দস্সনায, দস্সেথ মে ভগৱন্তন্তি. ন মযং, ৰাজপুত্ত, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সত্থাৰং দট্ঠুং লভামাতি. কো পন, ভন্তে, লভতীতি? সুমনত্থেৰো নাম ৰাজপুত্তাতি. ‘‘সো কুহিং, ভন্তে, থেৰো’’তি. থেৰস্স নিসিন্নট্ঠানং পুচ্ছিত্ৱা গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা – ‘‘ইচ্ছামহং, ভন্তে, ভগৱন্তং পস্সিতুং, দস্সেথ মে’’তি আহ. থেৰো – ‘‘এহি ৰাজপুত্তা’’তি তং গহেত্ৱা তং গন্ধকুটিপৰিৱেণে ঠপেত্ৱা গন্ধকুটিং অভিৰুহি. অথ নং ভগৱা – ‘‘সুমন, কস্মা আগতোসী’’তি আহ. ৰাজপুত্তো, ভন্তে, ভগৱন্তং দস্সনায আগতোতি. তেন হি ভিক্খু আসনং পঞ্ঞাপেহীতি. থেৰো আসনং পঞ্ঞাপেসি, নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. ৰাজপুত্তো ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পটিসন্থাৰং অকাসি. কদা আগতোসি ৰাজপুত্তাতি? ভন্তে, তুম্হেসু গন্ধকুটিং পৱিট্ঠেসু. ভিক্খূ পন – ‘‘ন মযং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে ভগৱন্তং দট্ঠুং লভামা’’তি মং থেৰস্স সন্তিকং পাহেসুং. থেৰো পন একৱচনেনেৱ দস্সেসি. থেৰো, ভন্তে, তুম্হাকং সাসনে ৱল্লভো মঞ্ঞেতি. আম ৰাজকুমাৰ, ৱল্লভো এস ভিক্খু ময্হং সাসনেতি. ভন্তে, বুদ্ধানং সাসনে কিং কত্ৱা ৱল্লভো হোতীতি? দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা কুমাৰাতি. ভগৱা, অহং থেৰো ৱিয বুদ্ধসাসনে ৱল্লভো হোতুকামো, তেমাসং মে ৱস্সাৱাসং অধিৱাসেথাতি. ভগৱা – ‘‘অত্থি নু খো তত্থ গতেন অত্থো’’তি ওলোকেত্ৱা অত্থীতি দিস্ৱা ‘‘সুঞ্ঞাগাৰে, খো ৰাজকুমাৰ তথাগতা অভিৰমন্তী’’তি আহ. কুমাৰো ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৱা, অঞ্ঞাতং সুগতা’’তি ৱত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, পুৰিমতৰং গন্ত্ৱা ৱিহাৰং কাৰেমি, মযা পেসিতে ভিক্খুসতসহস্সেন সদ্ধিং আগচ্ছথা’’তি পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা পিতুসন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘দিন্না মে, দেৱ, ভগৱতা পটিঞ্ঞা, মযা পহিতে ভগৱন্তং পেসেয্যাথা’’তি পিতৰং ৱন্দিত্ৱা নিক্খমিত্ৱা যোজনে যোজনে ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা ৱীসযোজনসতং অদ্ধানং গন্ত্ৱা অত্তনো নগৰে ৱিহাৰট্ঠানং ৱিচিনন্তো সোভনং নাম কুটুম্বিকস্স উয্যানং দিস্ৱা সতসহস্সেন কিণিত্ৱা সতসহস্সং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিহাৰং কাৰেসি. তত্থ ভগৱতো গন্ধকুটিং সেসভিক্খূনঞ্চ ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানত্থায কুটিলেণমণ্ডপে কাৰাপেত্ৱা পাকাৰপৰিক্খেপে কত্ৱা দ্ৱাৰকোট্ঠকঞ্চ নিট্ঠপেত্ৱা পিতুসন্তিকং পেসেসি – ‘‘নিট্ঠিতং ময্হং কিচ্চং, সত্থাৰং পহিণথা’’তি.
ৰাজা ভগৱন্তং ভোজেত্ৱা – ‘‘ভগৱা, সুমনস্স কিচ্চং নিট্ঠিতং, তুম্হাকং গমনং পচ্চাসীসতী’’তি আহ. ভগৱা সতসহস্সভিক্খুপৰিৱাৰো যোজনে যোজনে ৱিহাৰেসু ৱসমানো অগমাসি. কুমাৰো ‘‘সত্থা আগতো’’তি সুত্ৱা যোজনং পচ্চুগ্গন্ত্ৱা মালাদীহি পূজযমানো ৱিহাৰং পৱেসেত্ৱা –
‘‘সতসহস্সেন মে কীতং, সতসহস্সেন মাপিতং;
সোভনং নাম উয্যানং, পটিগ্গণ্হ মহামুনী’’তি.
ৱিহাৰং নিয্যাতেসি. সো ৱস্সূপনাযিকদিৱসে দানং দত্ৱা অত্তনো পুত্তদাৰে চ অমচ্চে চ পক্কোসাপেত্ৱা আহ – ‘‘অযং সত্থা অম্হাকং সন্তিকং দূৰতো আগতো, বুদ্ধা চ নাম ধম্মগৰুনো ন আমিসগৰুকা. তস্মা অহং তেমাসং দ্ৱে সাটকে নিৱাসেত্ৱা দস সীলানি সমাদিযিত্ৱা ইধেৱ ৱসিস্সামি, তুম্হে খীণাসৱসতসহস্সস্স ইমিনাৱ নীহাৰেন তেমাসং দানং দদেয্যাথা’’তি.
সো সুমনত্থেৰস্স ৱসনট্ঠানসভাগেযেৱ ঠানে ৱসন্তো যং থেৰো ভগৱতো ৱত্তং কৰোতি, তং সব্বং দিস্ৱা ‘‘ইমস্মিং ঠানে একন্তৱল্লভো এস থেৰো, এতস্সেৱ মে ঠানন্তৰং পত্থেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা উপকট্ঠায পৱাৰণায গামং পৱিসিত্ৱা সত্তাহং মহাদানং দত্ৱা সত্তমে দিৱসে ভিক্খুসতসহস্সস্স পাদমূলে তিচীৱৰং ঠপেত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা – ‘‘ভন্তে, যদেতং মযা মগ্গে যোজনন্তৰিকং যোজনন্তৰিকং ৱিহাৰং কাৰাপনতো পট্ঠায পুঞ্ঞং কতং, তং নেৱ সক্কসম্পত্তিং, ন মাৰসম্পত্তিং, ন ব্ৰহ্মসম্পত্তিং পত্থযন্তেন, বুদ্ধস্স পন উপট্ঠাকভাৱং পত্থযন্তেন কতং. তস্মা অহম্পি, ভগৱা, অনাগতে সুমনত্থেৰো ৱিয বুদ্ধস্স উপট্ঠাকো ভৱেয্য’’ন্তি পঞ্চপতিট্ঠিতেন নিপতিত্ৱা ৱন্দি.
ভগৱা – ‘‘মহন্তং কুলপুত্তস্স চিত্তং, সমিজ্ঝিস্সতি নু খো নো’’তি ওলোকেন্তো – ‘‘অনাগতে ইতো সতসহস্সিমে কপ্পে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্সেৱ উপট্ঠাকো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা –
‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, সব্বমেৱ সমিজ্ঝতু;
সব্বে পূৰেন্তু সঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নৰসো যথা’’তি.
আহ. কুমাৰো তং সুত্ৱা – ‘‘বুদ্ধা নাম অদ্ৱেজ্ঝকথা হোন্তী’’তি দুতিযদিৱসেযেৱ তস্স ভগৱতো পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গচ্ছন্তো ৱিয অহোসি. সো তস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৱস্সসতসহস্সং দানং দত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তিত্ৱা কস্সপবুদ্ধকালেপি পিণ্ডায চৰতো থেৰস্স পত্তগ্গহণত্থং উত্তৰিসাটকং দত্ৱা পূজমকাসি. পুন সগ্গে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চুতো বাৰাণসিৰাজা হুত্ৱা অট্ঠন্নং পচ্চেকবুদ্ধানং পণ্ণসালাযো কাৰেত্ৱা মণিআধাৰকে উপট্ঠপেত্ৱা চতূহি পচ্চযেহি দসৱস্সসহস্সানি উপট্ঠানং অকাসি. এতানি পাকটট্ঠানানি.
কপ্পসতসহস্সং পন দানং দদমানোৱ অম্হাকং বোধিসত্তেন সদ্ধিং তুসিতপুৰে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চুতো অমিতোদনসক্কস্স গেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা অনুপুব্বেন কতাভিনিক্খমনো সম্মাসম্বোধিং পত্ৱা পঠমগমনেন কপিলৱত্থুং আগন্ত্ৱা ততো নিক্খমন্তে ভগৱতি ভগৱতো পৰিৱাৰত্থং ৰাজকুমাৰেসু পব্বজিতেসু ভদ্দিযাদীহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৱা ভগৱতো সন্তিকে পব্বজিত্ৱা নচিৰস্সেৱ আযস্মতো পুণ্ণস্স মন্তাণিপুত্তস্স সন্তিকে ধম্মকথং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি (সং. নি. ৩.৮৩). এৱমেস আযস্মা পুব্বূপনিস্সযসম্পন্নো তস্সিমায পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিযা গম্ভীৰোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৱিয উপট্ঠাসি.
তিত্থৱাসাদিৱণ্ণনা
তিত্থৱাসোতি পুনপ্পুনং গৰূনং সন্তিকে উগ্গহণসৱনপৰিপুচ্ছনধাৰণানি ৱুচ্চন্তি. সো থেৰস্স অতিৱিয পৰিসুদ্ধো, তেনাপিস্সাযং গম্ভীৰোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৱিয উপট্ঠাসি.
সোতাপন্নানঞ্চ নাম পচ্চযাকাৰো উত্তানকোৱ হুত্ৱা উপট্ঠাতি, অযঞ্চ আযস্মা সোতাপন্নো. বহুস্সুতানঞ্চ চতুহত্থে ওৱৰকে পদীপে জলমানে মঞ্চপীঠং ৱিয নামৰূপপৰিচ্ছেদো পাকটো হোতি, অযঞ্চ আযস্মা বহুস্সুতানং অগ্গো হোতি, বাহুসচ্চানুভাৱেনপিস্স গম্ভীৰোপি পচ্চযাকাৰো উত্তানকো ৱিয উপট্ঠাসি.
পটিচ্চসমুপ্পাদগম্ভীৰতা
তত্থ অত্থগম্ভীৰতায, ধম্মগম্ভীৰতায, দেসনাগম্ভীৰতায, পটিৱেধগম্ভীৰতাযাতি চতূহি আকাৰেহি পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীৰো নাম.
তত্থ জৰামৰণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো গম্ভীৰো…পে… সঙ্খাৰানং অৱিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো গম্ভীৰোতি অযং অত্থগম্ভীৰতা.
অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং পচ্চযট্ঠো গম্ভীৰো…পে… জাতিযা জৰামৰণস্স পচ্চযট্ঠো গম্ভীৰোতি অযং ধম্মগম্ভীৰতা.
কত্থচি সুত্তে পটিচ্চসমুপ্পাদো অনুলোমতো দেসিযতি, কত্থচি পটিলোমতো, কত্থচি অনুলোমপটিলোমতো, কত্থচি মজ্ঝতো পট্ঠায অনুলোমতো ৱা পটিলোমতো ৱা অনুলোমপটিলোমতো ৱা, কত্থচি তিসন্ধি চতুসঙ্খেপো, কত্থচি দ্ৱিসন্ধি তিসঙ্খেপো, কত্থচি একসন্ধি দ্ৱিসঙ্খেপোতি অযং দেসনাগম্ভীৰতা.
অৱিজ্জায পন অঞ্ঞাণঅদস্সনসচ্চাপটিৱেধট্ঠো গম্ভীৰো, সঙ্খাৰানং অভিসঙ্খৰণাযূহনসৰাগৱিৰাগট্ঠো, ৱিঞ্ঞাণস্স সুঞ্ঞতঅব্যাপাৰঅসঙ্কন্তিপটিসন্ধিপাতুভাৱট্ঠো, নামৰূপস্স একুপ্পাদৱিনিব্ভোগাৱিনিব্ভোগনমনৰুপ্পনট্ঠো, সড়াযতনস্স অধিপতিলোকদ্ৱাৰক্খেত্তৱিসযিভাৱট্ঠো, ফস্সস্স ফুসনসঙ্ঘট্টনসঙ্গতিসন্নিপাতট্ঠো, ৱেদনায আৰম্মণৰসানুভৱনসুখদুক্খমজ্ঝত্তভাৱনিজ্জীৱৱেদযিতট্ঠো, তণ্হায অভিনন্দিতঅজ্ঝোসানসৰিতালতাতণ্হানদীতণ্হাসমুদ্দদুপ্পূৰণট্ঠো, উপাদানস্স আদানগ্গহণাভিনিৱেসপৰামাসদুৰতিক্কমট্ঠো, ভৱস্স আযূহনাভিসঙ্খৰণযোনিগতিঠিতিনিৱাসেসু খিপনট্ঠো, জাতিযা জাতিসঞ্জাতিওক্কন্তিনিব্বত্তিপাতুভাৱট্ঠো, জৰামৰণস্স খযৱযভেদৱিপৰিণামট্ঠো গম্ভীৰোতি. এৱং যো অৱিজ্জাদীনং সভাৱো, যেন পটিৱেধেন অৱিজ্জাদযো সৰসলক্খণতো পটিৱিদ্ধা হোন্তি; সো গম্ভীৰোতি অযং পটিৱেধগম্ভীৰতাতি ৱেদিতব্বা. সা সব্বাপি থেৰস্স উত্তানকা ৱিয উপট্ঠাসি. তেন ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং উস্সাদেন্তো – ‘‘মা হেৱ’’ন্তিআদিমাহ. অযঞ্চেত্থ অধিপ্পাযো – আনন্দ, ত্ৱং মহাপঞ্ঞো ৱিসদঞাণো, তেন তে গম্ভীৰোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৱিয খাযতি, তস্মা – ‘‘ময্হমেৱ নু খো এস উত্তানকো হুত্ৱা উপট্ঠাতি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পী’’তি মা এৱং অৱচাতি.
অপসাদনাৱণ্ণনা
যং পন ৱুত্তং – ‘‘অপসাদেন্তো’’তি, তত্থ অযং অধিপ্পাযো – আনন্দ, ‘‘অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৱিয খাযতী’’তি মা হেৱং অৱচ. যদি হি তে এস উত্তানকুত্তানকো ৱিয খাযতি, কস্মা ত্ৱং অত্তনো ধম্মতায সোতাপন্নো নাহোসি, মযা দিন্ননযেৱ ঠত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৱিজ্ঝসি. আনন্দ, ইদং নিব্বানমেৱ গম্ভীৰং, পচ্চযাকাৰো পন তৱ উত্তানকো জাতো, অথ কস্মা ওড়াৰিকং কামৰাগসংযোজনং পটিঘসংযোজনং, ওড়াৰিকং কামৰাগানুসযং পটিঘানুসযন্তি ইমে চত্তাৰো কিলেসে সমুগ্ঘাটেত্ৱা সকদাগামিফলং ন সচ্ছিকৰোসি? তেযেৱ অণুসহগতে চত্তাৰো কিলেসে সমুগ্ঘাটেত্ৱা অনাগামিফলং ন সচ্ছিকৰোসি? ৰূপৰাগাদীনি পঞ্চ সংযোজনানি, ভৱৰাগানুসযং, মানানুসযং, অৱিজ্জানুসযন্তি ইমে অট্ঠ কিলেসে সমুগ্ঘাটেত্ৱা অৰহত্তং ন সচ্ছিকৰোসি?
কস্মা চ সতসহস্সকপ্পাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং পূৰিতপাৰমিনো সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা ৱিয সাৱকপাৰমিঞাণং নপ্পটিৱিজ্ঝসি? সতসহস্সকপ্পাধিকানি দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি পূৰিতপাৰমিনো পচ্চেকবুদ্ধা ৱিয চ পচ্চেকবোধিঞাণং নপ্পটিৱিজ্ঝসি? যদি ৱা তে সব্বথাৱ এস উত্তানকো হুত্ৱা উপট্ঠাতি, অথ কস্মা সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তাৰি অট্ঠ সোড়স ৱা অসঙ্খ্যেয্যানি পূৰিতপাৰমিনো বুদ্ধা ৱিয সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ন সচ্ছিকৰোসি? কিং অনত্থিকোসি এতেহি ৱিসেসাধিগমেহি, পস্স যাৱঞ্চ তে অপৰদ্ধং, ত্ৱং নাম সাৱকো পদেসঞাণে ঠিতো অতিগম্ভীৰং পচ্চযাকাৰং – ‘‘উত্তানকো মে উপট্ঠাতী’’তি ৱদসি, তস্স তে ইদং ৱচনং বুদ্ধানং কথায পচ্চনীকং হোতি, ন তাদিসেন নাম ভিক্খুনা বুদ্ধানং কথায পচ্চনীকং কথেতব্বন্তি যুত্তমেতং.
ননু ময্হং, আনন্দ, ইদং পচ্চযাকাৰং পটিৱিজ্ঝিতুং ৱাযমন্তস্সেৱ সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি অতিক্কন্তানি? পচ্চযাকাৰং পটিৱিজ্ঝনত্থায চ পন মে অদিন্নং দানং নাম নত্থি, অপূৰিতপাৰমী নাম নত্থি. পচ্চযাকাৰং পটিৱিজ্ঝস্সামীতি পন মে নিৰুস্সাহং ৱিয মাৰবলং ৱিধমন্তস্স অযং মহাপথৱী দ্ৱঙ্গুলমত্তম্পি ন কম্পি তথা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং সম্পাদেন্তস্স. পচ্ছিমযামে পন মে বলৱপচ্চূসসমযে – ‘‘অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং নৱহি আকাৰেহি পচ্চযো হোতী’’তি দিট্ঠমত্তেৱ দসসহস্সিলোকধাতু অযদণ্ডকেন আকোটিতকংসতালং ৱিয ৱিৰৱসতং ৱিৰৱসহস্সং মুঞ্চমানা ৱাতাহতে পদুমিনিপণ্ণে উদকবিন্দু ৱিয কম্পিত্থ. এৱং গম্ভীৰো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো, গম্ভীৰাৱভাসো চ. এতস্স আনন্দ, ধম্মস্স অননুবোধা…পে… নাতিৱত্ততীতি.
এতস্স ধম্মস্সাতি এতস্স পচ্চযধম্মস্স. অননুবোধাতি ঞাতপৰিঞ্ঞাৱসেন অননুবুজ্ঝনা. অপ্পটিৱেধাতি তীৰণপ্পহানপৰিঞ্ঞাৱসেন অপ্পটিৱিজ্ঝনা. তন্তাকুলকজাতাতি তন্তং ৱিয আকুলকজাতা. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকাৰানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ইদং অগ্গং ইদং মূলন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং হোতি; এৱমেৱ সত্তা ইমস্মিং পচ্চযাকাৰে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি, ন সক্কোন্তি তংপচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং. তত্থ তন্তং পচ্চত্তপুৰিসকাৰে ঠত্ৱা সক্কাপি ভৱেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৱা পন দ্ৱে বোধিসত্তে অঞ্ঞে সত্তা অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং সমত্থা নাম নত্থি. যথা পন আকুলং তন্তং কঞ্জিযং দত্ৱা কোচ্ছেন পহতং তত্থ তত্থ গুড়কজাতং হোতি গণ্ঠিবদ্ধং, এৱমিমে সত্তা পচ্চযেসু পক্খলিত্ৱা পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তা দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতৱসেন আকুলকজাতা হোন্তি, গণ্ঠিবদ্ধা. যে হি কেচি দিট্ঠিগতনিস্সিতা, সব্বে পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং অসক্কোন্তাযেৱ.
কুলাগণ্ঠিকজাতাতি কুলাগণ্ঠিকং ৱুচ্চতি পেসকাৰকঞ্জিযসুত্তং. কুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৱকোতিপি একে. যথা হি তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৱা অগ্গং মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰন্তি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং.
মুঞ্জপব্বজভূতাতি মুঞ্জতিণং ৱিয পব্বজতিণং ৱিয চ ভূতা. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৱা কতৰজ্জু জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৱা তেসং তিণানং ইদং অগ্গং, ইদং মূলন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰন্তি. তম্পি পচ্চত্তপুৰিসকাৰে ঠত্ৱা সক্কা ভৱেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৱা পন দ্ৱে বোধিসত্তে অঞ্ঞে সত্তা অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকাৰং উজুং কাতুং সমত্থা নাম নত্থি. এৱমযং পজা পচ্চযাকাৰে উজুং কাতুং অসক্কোন্তী দিট্ঠিগতৱসেন গণ্ঠিকজাতা হুত্ৱা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি.
তত্থ অপাযোতি নিৰযতিৰচ্ছানযোনিপেত্তিৱিসযঅসুৰকাযা. সব্বেপি হি তে ৱড্ঢিসঙ্খাতস্স অযস্স অভাৱতো – ‘‘অপাযো’’তি ৱুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৱতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতো. ইতৰো পন –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি.
তং সব্বম্পি নাতিৱত্ততি নাতিক্কমতি. অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং, পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৱং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হন্তা তীসু ভৱেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৱসু সত্তাৱাসেসু মহাসমুদ্দে ৱাতুক্খিত্তনাৱা ৱিয যন্তেসু যুত্তগোণো ৱিয চ পৰিব্ভমতিযেৱ. ইতি সব্বং পেতং ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং অপসাদেন্তো আহাতি ৱেদিতব্বং.
পটিচ্চসমুপ্পাদৱণ্ণনা
৯৬. ইদানি যস্মা ইদং সুত্তং – ‘‘গম্ভীৰো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি চ ‘‘তন্তাকুলকজাতা’’তি চ দ্ৱীহিযেৱ পদেহি আবদ্ধং, তস্মা – ‘‘গম্ভীৰো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ইমিনা তাৱ অনুসন্ধিনা পচ্চযাকাৰস্স গম্ভীৰভাৱদস্সনত্থং দেসনং আৰভন্তো অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণন্তিআদিমাহ. তত্ৰাযমত্থো – ইমস্স জৰামৰণস্স পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো, তস্মা ইদপ্পচ্চযা অত্থি জৰামৰণং, অত্থি নু খো জৰামৰণস্স পচ্চযো, যম্হা পচ্চযা জৰামৰণং ভৱেয্যাতি এৱং পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, পণ্ডিতেন পুগ্গলেন যথা – ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি ৱুত্তে ঠপনীযত্তা পঞ্হস্স তুণ্হী ভৱিতব্বং হোতি, ‘‘অব্যাকতমেতং তথাগতেনা’’তি ৱা ৱত্তব্বং হোতি, এৱং অপ্পটিপজ্জিত্ৱা, যথা – ‘‘চক্খু সস্সতং অসস্সত’’ন্তি ৱুত্তে অসস্সতন্তি একংসেনেৱ ৱত্তব্বং হোতি, এৱং একংসেনেৱ অত্থীতিস্স ৱচনীযং. পুন কিং পচ্চযা জৰামৰণং, কো নাম সো পচ্চযো, যতো জৰামৰণং হোতীতি ৱুত্তে জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইচ্চস্স ৱচনীযং, এৱং ৱত্তব্বং ভৱেয্যাতি অত্থো. এস নযো সব্বপদেসু.
নামৰূপপচ্চযা ফস্সোতি ইদং পন যস্মা সড়াযতনপচ্চযাতি ৱুত্তে চক্খুসম্ফস্সাদীনং ছন্নং ৱিপাকসম্ফস্সানংযেৱ গহণং হোতি, ইধ চ ‘‘সড়াযতনপচ্চযা’’তি ইমিনা পদেন গহিতম্পি অগহিতম্পি পচ্চযুপ্পন্নৱিসেসং ফস্সস্স চ সড়াযতনতো অতিৰিত্তং অঞ্ঞম্পি ৱিসেসপচ্চযং দস্সেতুকামো, তস্মা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইমিনা পন ৱাৰেন ভগৱতা কিং কথিতন্তি? পচ্চযানং নিদানং কথিতং. ইদঞ্হি সুত্তং পচ্চযে নিজ্জটে নিগ্গুম্বে কত্ৱা কথিতত্তা মহানিদানন্তি ৱুচ্চতি.
৯৮. ইদানি তেসং তেসং পচ্চযানং তথং অৱিতথং অনঞ্ঞথং পচ্চযভাৱং দস্সেতুং জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি খো পনেতং ৱুত্তন্তিআদিমাহ. তত্থ পৰিযাযেনাতি কাৰণেন. সব্বেনসব্বং সব্বথাসব্বন্তি নিপাতদ্ৱযমেতং. তস্সত্থো – ‘‘সব্বাকাৰেন সব্বা সব্বেন সভাৱেন সব্বা জাতি নাম যদি ন ভৱেয্যা’’তি. ভৱাদীসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. কস্সচীতি অনিযমৱচনমেতং, দেৱাদীসু যস্স কস্সচি. কিম্হিচীতি ইদম্পি অনিযমৱচনমেৱ, কামভৱাদীসু নৱসু ভৱেসু যত্থ কত্থচি. সেয্যথিদন্তি অনিযমিতনিক্খিত্তঅত্থৱিভজনত্থে নিপাতো, তস্সত্থো – ‘‘যং ৱুত্তং ‘কস্সচি কিম্হিচী’তি, তস্স তে অত্থং ৱিভজিস্সামী’’তি. অথ নং ৱিভজন্তো – ‘‘দেৱানং ৱা দেৱত্তাযা’’তিআদিমাহ. তত্থ দেৱানং ৱা দেৱত্তাযাতি যা অযং দেৱানং দেৱভাৱায খন্ধজাতি, যায খন্ধজাতিযা দেৱা ‘‘দেৱা’’তি ৱুচ্চন্তি. সচে হি জাতি সব্বেন সব্বং নাভৱিস্সাতি ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্থ চ দেৱাতি উপপত্তিদেৱা. গন্ধব্বাতি মূলখন্ধাদীসু অধিৱত্থদেৱতাৱ. যক্খাতি অমনুস্সা. ভূতাতি যে কেচি নিব্বত্তসত্তা. পক্খিনোতি যে কেচি অট্ঠিপক্খা ৱা চম্মপক্খা ৱা লোমপক্খা ৱা. সৰীসপাতি যে কেচি ভূমিযং সৰন্তা গচ্ছন্তি. তেসং তেসন্তি তেসং তেসং দেৱগন্ধব্বাদীনং. তদত্থাযাতি দেৱগন্ধব্বাদিভাৱায. জাতিনিৰোধাতি জাতিৱিগমা, জাতিঅভাৱাতি অত্থো.
হেতূতিআদীনি সব্বানিপি কাৰণৱেৱচনানি এৱ. কাৰণঞ্হি যস্মা অত্তনো ফলত্থায হিনোতি পৱত্ততি, তস্মা ‘‘হেতূ’’তি ৱুচ্চতি. যস্মা তং ফলং নিদেতি – ‘‘হন্দ, নং গণ্হথা’’তি অপ্পেতি ৱিয তস্মা নিদানং. যস্মা ফলং ততো সমুদেতি উপ্পজ্জতি, তঞ্চ পটিচ্চ এতি পৱত্ততি, তস্মা সমুদযোতি চ পচ্চযোতি চ ৱুচ্চতি. এস নযো সব্বত্থ. অপি চ যদিদং জাতীতি এত্থ যদিদন্তি নিপাতো. তস্স সব্বপদেসু লিঙ্গানুৰূপতো অত্থো ৱেদিতব্বো. ইধ পন – ‘‘যা এসা জাতী’’তি অযমস্স অত্থো. জৰামৰণস্স হি জাতি উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতি.
৯৯. ভৱপদে – ‘‘কিম্হিচী’’তি ইমিনা ওকাসপৰিগ্গহো কতো. তত্থ হেট্ঠা অৱীচিপৰিযন্তং কত্ৱা উপৰি পৰনিম্মিতৱসৱত্তিদেৱে অন্তোকৰিত্ৱা কামভৱো ৱেদিতব্বো. অযং নযো উপপত্তিভৱে. ইধ পন কম্মভৱে যুজ্জতি. সো হি জাতিযা উপনিস্সযকোটিযাৱ পচ্চযো হোতি. উপাদানপদাদীসুপি – ‘‘কিম্হিচী’’তি ইমিনা ওকাসপৰিগ্গহোৱ কতোতি ৱেদিতব্বো.
১০০. উপাদানপচ্চযা ভৱোতি এত্থ কামুপাদানং তিণ্ণম্পি কম্মভৱানং তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৱানং পচ্চযো, তথা সেসানিপীতি উপাদানপচ্চযা চতুৱীসতিভৱা ৱেদিতব্বা. নিপ্পৰিযাযেনেত্থ দ্ৱাদস কম্মভৱা লব্ভন্তি. তেসং উপাদানানি সহজাতকোটিযাপি উপনিস্সযকোটিযাপি পচ্চযো.
১০১. ৰূপতণ্হাতি ৰূপাৰম্মণে তণ্হা. এস নযো সদ্দতণ্হাদীসু. সা পনেসা তণ্হা উপাদানস্স সহজাতকোটিযাপি উপনিস্সযকোটিযাপি পচ্চযো হোতি.
১০২. এস পচ্চযো তণ্হায, যদিদং ৱেদনাতি এত্থ ৱিপাকৱেদনা তণ্হায উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতি, অঞ্ঞা অঞ্ঞথাপীতি.
১০৩. এত্তাৱতা পন ভগৱা ৱট্টমূলভূতং পুৰিমতণ্হং দস্সেত্ৱা ইদানি দেসনং, পিট্ঠিযং পহৰিত্ৱা কেসেসু ৱা গহেত্ৱা ৱিৰৱন্তং ৱিৰৱন্তং মগ্গতো ওক্কমেন্তো ৱিয নৱহি পদেহি সমুদাচাৰতণ্হং দস্সেন্তো – ‘‘ইতি খো পনেতং, আনন্দ, ৱেদনং পটিচ্চ তণ্হা’’তিআদিমাহ. তত্থ তণ্হাতি দ্ৱে তণ্হা এসনতণ্হা চ, এসিততণ্হা চ. যায তণ্হায অজপথসঙ্কুপথাদীনি পটিপজ্জিত্ৱা ভোগে এসতি গৱেসতি, অযং এসনতণ্হা নাম. যা তেসু এসিতেসু গৱেসিতেসু পটিলদ্ধেসু তণ্হা, অযং এসিততণ্হা নাম. তদুভযম্পি সমুদাচাৰতণ্হায এৱ অধিৱচনং. তস্মা দুৱিধাপেসা ৱেদনং পটিচ্চ তণ্হা নাম. পৰিযেসনা নাম ৰূপাদিআৰম্মণপৰিযেসনা, সা হি তণ্হায সতি হোতি. লাভোতি ৰূপাদিআৰম্মণপটিলাভো, সো হি পৰিযেসনায সতি হোতি. ৱিনিচ্ছযো পন ঞাণতণ্হাদিট্ঠিৱিতক্কৱসেন চতুব্বিধো. তত্থ – ‘‘সুখৱিনিচ্ছযং জঞ্ঞা, সুখৱিনিচ্ছযং ঞত্ৱা অজ্ঝত্তং সুখমনুযুঞ্জেয্যা’’তি (ম. নি. ৩.৩২৩) অযং ঞাণৱিনিচ্ছযো. ‘‘ৱিনিচ্ছযোতি দ্ৱে ৱিনিচ্ছযা – তণ্হাৱিনিচ্ছযো চ দিট্ঠিৱিনিচ্ছযো চা’’তি (মহানি. ১০২). এৱং আগতানি অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতানি তণ্হাৱিনিচ্ছযো. দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিৱিনিচ্ছযো. ‘‘ছন্দো খো, দেৱানমিন্দ, ৱিতক্কনিদানো’’তি (দী. নি. ২.৩৫৮) ইমস্মিং পন সুত্তে ইধ ৱিনিচ্ছযোতি ৱুত্তো ৱিতক্কোযেৱ আগতো. লাভং লভিত্ৱা হি ইট্ঠানিট্ঠং সুন্দৰাসুন্দৰঞ্চ ৱিতক্কেনেৱ ৱিনিচ্ছিনাতি – ‘‘এত্তকং মে ৰূপাৰম্মণত্থায ভৱিস্সতি, এত্তকং সদ্দাদিআৰম্মণত্থায, এত্তকং ময্হং ভৱিস্সতি, এত্তকং পৰস্স, এত্তকং পৰিভুঞ্জিস্সামি, এত্তকং নিদহিস্সামী’’তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘লাভং পটিচ্চ ৱিনিচ্ছযো’’তি.
ছন্দৰাগোতি এৱং অকুসলৱিতক্কেন ৱিতক্কিতৱত্থুস্মিং দুব্বলৰাগো চ বলৱৰাগো চ উপ্পজ্জতি, ইদঞ্হি ইধ তণ্হা. ছন্দোতি দুব্বলৰাগস্সাধিৱচনং. অজ্ঝোসানন্তি অহং মমন্তি বলৱসন্নিট্ঠানং. পৰিগ্গহোতি তণ্হাদিট্ঠৱসেন পৰিগ্গহণকৰণং. মচ্ছৰিযন্তি পৰেহি সাধাৰণভাৱস্স অসহনতা. তেনেৱস্স পোৰাণা এৱং ৱচনত্থং ৱদন্তি – ‘‘ইদং অচ্ছৰিযং ময্হমেৱ হোতু, মা অঞ্ঞেসং অচ্ছৰিযং হোতূতি পৱত্তত্তা মচ্ছৰিযন্তি ৱুচ্চতী’’তি. আৰক্খোতি দ্ৱাৰপিদহনমঞ্জূসগোপনাদিৱসেন সুট্ঠু ৰক্খণং. অধিকৰোতীতি অধিকৰণং, কাৰণস্সেতং নামং. আৰক্খাধিকৰণন্তি ভাৱনপুংসকং, আৰক্খহেতূতি অত্থো. দণ্ডাদানাদীসু পৰনিসেধনত্থং দণ্ডস্স আদানং দণ্ডাদানং. একতো ধাৰাদিনো সত্থস্স আদানং সত্থাদানং. কলহোতি কাযকলহোপি ৱাচাকলহোপি. পুৰিমো পুৰিমো ৱিৰোধো ৱিগ্গহো. পচ্ছিমো পচ্ছিমো ৱিৱাদো. তুৱংতুৱন্তি অগাৰৱৱচনং তুৱংতুৱং.
১১২. ইদানি পটিলোমনযেনাপি তংসমুদাচাৰতণ্হং দস্সেতুং পুন – ‘‘আৰক্খাধিকৰণ’’ন্তি আৰভন্তো দেসনং নিৱত্তেসি. তত্থ কামতণ্হাতি পঞ্চকামগুণিকৰাগৱসেন উপ্পন্না ৰূপাদিতণ্হা. ভৱতণ্হাতি সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো. ৱিভৱতণ্হাতি উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো. ইমে দ্ৱে ধম্মাতি ৱট্টমূলতণ্হা চ সমুদাচাৰতণ্হা চাতি ইমে দ্ৱে ধম্মা. দ্ৱযেনাতি তণ্হালক্খণৱসেন একভাৱং গতাপি ৱট্টমূলসমুদাচাৰৱসেন দ্ৱীহি কোট্ঠাসেহি ৱেদনায একসমোসৰণা ভৱন্তি, ৱেদনাপচ্চযেন একপচ্চযাতি অত্থো. তিৱিধঞ্হি সমোসৰণং ওসৰণসমোসৰণং, সহজাতসমোসৰণং, পচ্চযসমোসৰণঞ্চ. তত্থ – ‘‘অথ খো সব্বানি তানি কামসমোসৰণানি ভৱন্তী’’তি ইদং ওসৰণসমোসৰণং নাম. ‘‘ছন্দমূলকা, আৱুসো, এতে ধম্মা ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমোসৰণা’’তি (অ. নি. ৮.৮৩) ইদং সহজাতসমোসৰণং নাম. ‘‘দ্ৱযেন ৱেদনায একসমোসৰণা’’তি ইদং পন পচ্চযসমোসৰণন্তি ৱেদিতব্বং.
১১৩. চক্খুসম্ফস্সোতি আদযো সব্বে ৱিপাকফস্সাযেৱ. তেসু ঠপেত্ৱা চত্তাৰো লোকুত্তৰৱিপাকফস্সে অৱসেসা দ্ৱত্তিংস ফস্সা হোন্তি. যদিদং ফস্সোতি এত্থ পন ফস্সো বহুধা ৱেদনায পচ্চযো হোতি.
১১৪. যেহি, আনন্দ, আকাৰেহীতিআদীসু আকাৰা ৱুচ্চন্তি ৱেদনাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসসভাৱা. তেযেৱ সাধুকং দস্সিযমানা তং তং লীনমত্থং গমেন্তীতি লিঙ্গানি. তস্স তস্স সঞ্জাননহেতুতো নিমিত্তানি. তথা তথা উদ্দিসিতব্বতো উদ্দেসা. তস্মা অযমেত্থ অত্থো – ‘‘আনন্দ, যেহি আকাৰেহি…পে… যেহি উদ্দেসেহি নামকাযস্স নামসমূহস্স পঞ্ঞত্তি হোতি, যা এসা চ ৱেদনায ৱেদযিতাকাৰে ৱেদযিতলিঙ্গে ৱেদযিতনিমিত্তে ৱেদনাতি উদ্দেসে সতি, সঞ্ঞায সঞ্জাননাকাৰে সঞ্জাননলিঙ্গে সঞ্জানননিমিত্তে সঞ্ঞাতি উদ্দেসে সতি, সঙ্খাৰানং চেতনাকাৰে চেতনালিঙ্গে চেতনানিমিত্তে চেতনাতি উদ্দেসে সতি, ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিজাননাকাৰে ৱিজাননলিঙ্গে ৱিজানননিমিত্তে ৱিঞ্ঞাণন্তি উদ্দেসে সতি – ‘অযং নামকাযো’তি নামকাযস্স পঞ্ঞত্তি হোতি. তেসু নামকাযপ্পঞ্ঞত্তিহেতূসু ৱেদনাদীসু আকাৰাদীসু অসতি অপি নু খো ৰূপকাযে অধিৱচনসম্ফস্সো পঞ্ঞাযেথ? য্ৱাযং চত্তাৰো খন্ধে ৱত্থুং কত্ৱা মনোদ্ৱাৰে অধিৱচনসম্ফস্সৱেৱচনো মনোসম্ফস্সো উপ্পজ্জতি, অপি নু খো সো ৰূপকাযে পঞ্ঞাযেথ, পঞ্চ পসাদে ৱত্থুং কত্ৱা কত্ৱা উপ্পজ্জেয্যা’’তি. অথ আযস্মা আনন্দো অম্বৰুক্খে অসতি জম্বুৰুক্খতো অম্বপক্কস্স উপ্পত্তিং ৱিয ৰূপকাযতো তস্স উপ্পত্তিং অসম্পটিচ্ছন্তো নো হেতং ভন্তেতি আহ.
দুতিযপঞ্হে ৰুপ্পনাকাৰৰুপ্পনলিঙ্গৰুপ্পননিমিত্তৱসেন ৰূপন্তি উদ্দেসৱসেন চ আকাৰাদীনং অত্থো ৱেদিতব্বো. পটিঘসম্ফস্সোতি সপ্পটিঘং ৰূপক্খন্ধং ৱত্থুং কত্ৱা উপ্পজ্জনকসম্ফস্সো. ইধাপি থেৰো জম্বুৰুক্খে অসতি অম্বৰুক্খতো জম্বুপক্কস্স উপ্পত্তিং ৱিয নামকাযতো তস্স উপ্পত্তিং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি আহ.
ততিযপঞ্হো উভযৱসেনেৱ ৱুত্তো. তত্ৰ থেৰো আকাসে অম্বজম্বুপক্কানং উপ্পত্তিং ৱিয নামৰূপাভাৱে দ্ৱিন্নম্পি ফস্সানং উপ্পত্তিং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি আহ.
এৱং দ্ৱিন্নং ফস্সানং ৱিসুং ৱিসুং পচ্চযং দস্সেত্ৱা ইদানি দ্ৱিন্নম্পি তেসং অৱিসেসতো নামৰূপপচ্চযতং দস্সেতুং – ‘‘যেহি আনন্দ আকাৰেহী’’তি চতুত্থং পঞ্হং আৰভি. যদিদং নামৰূপন্তি যং ইদং নামৰূপং, যং ইদং ছসুপি দ্ৱাৰেসু নামৰূপং, এসেৱ হেতু এসেৱ পচ্চযোতি অত্থো. চক্খুদ্ৱাৰাদীসু হি চক্খাদীনি চেৱ ৰূপাৰম্মণাদীনি চ ৰূপং, সম্পযুত্তকা খন্ধা নামন্তি এৱং পঞ্চৱিধোপি সো ফস্সো নামৰূপপচ্চযাৱ ফস্সো. মনোদ্ৱাৰেপি হদযৱত্থুঞ্চেৱ যঞ্চ ৰূপং আৰম্মণং হোতি, ইদং ৰূপং. সম্পযুত্তধম্মা চেৱ যঞ্চ অৰূপং আৰম্মণং হোতি, ইদং অৰূপং নাম. এৱং মনোসম্ফস্সোপি নামৰূপপচ্চযা ফস্সোতি ৱেদিতব্বো. নামৰূপং পনস্স বহুধা পচ্চযো হোতি.
১১৫. ন ওক্কমিস্সথাতি পৱিসিত্ৱা পৱত্তমানং ৱিয পটিসন্ধিৱসেন ন ৱত্তিস্সথ. সমুচ্চিস্সথাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণে অসতি অপি নু খো সুদ্ধং অৱসেসং নামৰূপং অন্তোমাতুকুচ্ছিস্মিং কললাদিভাৱেন সমুচ্চিতং মিস্সকভূতং হুত্ৱা ৱত্তিস্সথ. ওক্কমিত্ৱা ৱোক্কমিস্সথাতি পটিসন্ধিৱসেন ওক্কমিত্ৱা চুতিৱসেন ৱোক্কমিস্সথ, নিৰুজ্ঝিস্সথাতি অত্থো. সো পনস্স নিৰোধো ন তস্সেৱ চিত্তস্স নিৰোধেন, ন ততো দুতিযততিযানং নিৰোধেন হোতি. পটিসন্ধিচিত্তেন হি সদ্ধিং সমুট্ঠিতানি সমতিংস কম্মজৰূপানি নিব্বত্তন্তি. তেসু পন ঠিতেসুযেৱ সোড়স ভৱঙ্গচিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. এতস্মিং অন্তৰে গহিতপটিসন্ধিকস্স দাৰকস্স ৱা মাতুযা ৱা পনস্স অন্তৰাযো নত্থি. অযঞ্হি অনোকাসো নাম. সচে পন পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতৰূপানি সত্তৰসমস্স ভৱঙ্গস্স পচ্চযং দাতুং সক্কোন্তি, পৱত্তি পৱত্ততি, পৱেণী ঘটিযতি. সচে পন ন সক্কোন্তি, পৱত্তি নপ্পৱত্ততি, পৱেণী ন ঘটিযতি, ৱোক্কমতি নাম হোতি. তং সন্ধায ‘‘ওক্কমিত্ৱা ৱোক্কমিস্সথা’’তি ৱুত্তং.
ইত্থত্তাযাতি ইত্থভাৱায, এৱং পৰিপুণ্ণপঞ্চক্খন্ধভাৱাযাতি অত্থো. দহৰস্সেৱ সতোতি মন্দস্স বালস্সেৱ সন্তস্স. ৱোচ্ছিজ্জিস্সথাতি উপচ্ছিজ্জিস্সথ ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লন্তি ৱিঞ্ঞাণে উপচ্ছিন্নে সুদ্ধং নামৰূপমেৱ উট্ঠহিত্ৱা পঠমৱযৱসেন ৱুড্ঢিং, মজ্ঝিমৱযৱসেন ৱিৰূড়্হিং, পচ্ছিমৱযৱসেন ৱেপুল্লং অপি নু খো আপজ্জিস্সথাতি. দসৱস্সৱীসতিৱস্সৱস্সসতৱস্সসহস্সসম্পাপনেন ৱা অপি নু খো ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জিস্সথাতি অত্থো.
তস্মাতিহানন্দাতি যস্মা মাতুকুচ্ছিযং পটিসন্ধিগ্গহণেপি কুচ্ছিৱাসেপি কুচ্ছিতো নিক্খমনেপি, পৱত্তিযং দসৱস্সাদিকালেপি ৱিঞ্ঞাণমেৱস্স পচ্চযো, তস্মা এসেৱ হেতু এস পচ্চযো নামৰূপস্স, যদিদং ৱিঞ্ঞাণং. যথা হি ৰাজা অত্তনো পৰিসং নিগ্গণ্হন্তো এৱং ৱদেয্য – ‘‘ত্ৱং উপৰাজা, ত্ৱং সেনাপতীতি কেন কতো ননু মযা কতো, সচে হি মযি অকৰোন্তে ত্ৱং অত্তনো ধম্মতায উপৰাজা ৱা সেনাপতি ৱা ভৱেয্যাসি, জানেয্যাম ৱো বল’’ন্তি; এৱমেৱ ৱিঞ্ঞাণং নামৰূপস্স পচ্চযো হোতি. অত্থতো এৱং নামৰূপং ৱদতি ৱিয ‘‘ত্ৱং নামং, ত্ৱং ৰূপং, ত্ৱং নামৰূপং নামাতি কেন কতং, ননু মযা কতং, সচে হি মযি পুৰেচাৰিকে হুত্ৱা মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং অগণ্হন্তে ত্ৱং নামং ৱা ৰূপং ৱা নামৰূপং ৱা ভৱেয্যাসি, জানেয্যাম ৱো বল’’ন্তি. তং পনেতং ৱিঞ্ঞাণং নামৰূপস্স বহুধা পচ্চযো হোতি.
১১৬. দুক্খসমুদযসম্ভৱোতি দুক্খৰাসিসম্ভৱো. যদিদং নামৰূপন্তি যং ইদং নামৰূপং, এসেৱ হেতু এস পচ্চযো. যথা হি ৰাজপুৰিসা ৰাজানং নিগ্গণ্হন্তো এৱং ৱদেয্যুং – ‘‘ত্ৱং ৰাজাতি কেন কতো, ননু মযা কতো, সচে হি মযি উপৰাজট্ঠানে, মযি সেনাপতিট্ঠানে অতিট্ঠন্তে ত্ৱং এককোৱ ৰাজা ভৱেয্যাসি, পস্সেয্যাম তে ৰাজভাৱ’’ন্তি; এৱমেৱ নামৰূপম্পি অত্থতো এৱং ৱিঞ্ঞাণং ৱদতি ৱিয ‘‘ত্ৱং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণন্তি কেন কতং, ননু অম্হেহি কতং, সচে হি ত্ৱং তযো খন্ধে হদযৱত্থুঞ্চ অনিস্সায পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং নাম ভৱেয্যাসি, পস্সেয্যাম তে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণভাৱ’’ন্তি. তঞ্চ পনেতং নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণস্স বহুধা পচ্চযো হোতি.
এত্তাৱতা খোতি ৱিঞ্ঞাণে নামৰূপস্স পচ্চযে হোন্তে, নামৰূপে ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযে হোন্তে, দ্ৱীসু অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱসেন পৱত্তেসু এত্তকেন জাযেথ ৱা…পে… উপপজ্জেথ ৱা, জাতিআদযো পঞ্ঞাযেয্যুং অপৰাপৰং ৱা চুতিপটিসন্ধিযোতি.
অধিৱচনপথোতি ‘‘সিৰিৱড্ঢকো ধনৱড্ঢকো’’তিআদিকস্স অত্থং অদিস্ৱা ৱচনমত্তমেৱ অধিকিচ্চ পৱত্তস্স ৱোহাৰস্স পথো. নিৰুত্তিপথোতি সৰতীতি সতো, সম্পজানাতীতি সম্পজানোতিআদিকস্স কাৰণাপদেসৱসেন পৱত্তস্স ৱোহাৰস্স পথো. পঞ্ঞত্তিপথোতি – ‘‘পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী নিপুণো কতপৰপ্পৱাদো’’তিআদিকস্স নানপ্পকাৰতো ঞাপনৱসেন পৱত্তস্স ৱোহাৰস্স পথো. ইতি তীহি পদেহি অধিৱচনাদীনং ৱত্থুভূতা খন্ধাৱ কথিতা. পঞ্ঞাৱচৰন্তি পঞ্ঞায অৱচৰিতব্বং জানিতব্বং. ৱট্টং ৱত্ততীতি সংসাৰৱট্টং ৱত্ততি. ইত্থত্তন্তি ইত্থংভাৱো, খন্ধপঞ্চকস্সেতং নামং. পঞ্ঞাপনাযাতি নামপঞ্ঞত্তত্থায. ‘‘ৱেদনা সঞ্ঞা’’তিআদিনা নামপঞ্ঞত্তত্থায, খন্ধপঞ্চকম্পি এত্তাৱতা পঞ্ঞাযতীতি অত্থো. যদিদং নামৰূপং সহ ৱিঞ্ঞাণেনাতি যং ইদং নামৰূপং সহ ৱিঞ্ঞাণেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতায পৱত্ততি, এত্তাৱতাতি ৱুত্তং হোতি. ইদঞ্হেত্থ নিয্যাতিতৱচনং.
অত্তপঞ্ঞত্তিৱণ্ণনা
১১৭. ইতি ভগৱা – ‘‘গম্ভীৰো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো, গম্ভীৰাৱভাসো চা’’তি পদস্স অনুসন্ধিং দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘তন্তাকুলকজাতা’’তি পদস্স অনুসন্ধিং দস্সেন্তো ‘‘কিত্তাৱতা চা’’তিআদিকং দেসনং আৰভি. তত্থ ৰূপিং ৱা হি, আনন্দ, পৰিত্তং অত্তানন্তিআদীসু যো অৱড্ঢিতং কসিণনিমিত্তং অত্তাতি গণ্হাতি, সো ৰূপিং পৰিত্তং পঞ্ঞপেতি. যো পন নানাকসিণলাভী হোতি, সো তং কদাচি নীলো, কদাচি পীতকোতি পঞ্ঞপেতি. যো ৱড্ঢিতং কসিণনিমিত্তং অত্তাতি গণ্হাতি, সো ৰূপিং অনন্তং পঞ্ঞপেতি. যো ৱা পন অৱড্ঢিতং কসিণনিমিত্তং উগ্ঘাটেত্ৱা নিমিত্তফুট্ঠোকাসং ৱা তত্থ পৱত্তে চত্তাৰো খন্ধে ৱা তেসু ৱিঞ্ঞাণমত্তমেৱ ৱা অত্তাতি গণ্হাতি, সো অৰূপিং পৰিত্তং পঞ্ঞপেতি. যো ৱড্ঢিতং নিমিত্তং উগ্ঘাটেত্ৱা নিমিত্তফুট্ঠোকাসং ৱা তত্থ পৱত্তে চত্তাৰো খন্ধে ৱা তেসু ৱিঞ্ঞাণমত্তমেৱ ৱা অত্তাতি গণ্হাতি, সো অৰূপিং অনন্তং পঞ্ঞপেতি.
১১৮. তত্ৰানন্দাতি এত্থ তত্ৰাতি তেসু চতূসু দিট্ঠিগতিকেসু. এতৰহি ৱাতি ইদানেৱ, ন ইতো পৰং. উচ্ছেদৱসেনেতং ৱুত্তং. তত্থভাৱিং ৱাতি তত্থ ৱা পৰলোকে ভাৱিং. সস্সতৱসেনেতং ৱুত্তং. অতথং ৱা পন সন্তন্তি অতথসভাৱং সমানং. তথত্তাযাতি তথভাৱায. উপকপ্পেস্সামীতি সম্পাদেস্সামি. ইমিনা ৱিৱাদং দস্সেতি. উচ্ছেদৱাদী হি ‘‘সস্সতৱাদিনো অত্তানং অতথং অনুচ্ছেদসভাৱম্পি সমানং তথত্থায উচ্ছেদসভাৱায উপকপ্পেস্সামি, সস্সতৱাদঞ্চ জানাপেত্ৱা উচ্ছেদৱাদমেৱ নং গাহেস্সামী’’তি চিন্তেতি. সস্সতৱাদীপি ‘‘উচ্ছেদৱাদিনো অত্তানং অতথং অসস্সতসভাৱম্পি সমানং তথত্থায সস্সতভাৱায উপকপ্পেস্সামি, উচ্ছেদৱাদঞ্চ জানাপেত্ৱা সস্সতৱাদমেৱ নং গাহেস্সামী’’তি চিন্তেতি.
এৱং সন্তং খোতি এৱং সমানং ৰূপিং পৰিত্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তন্তি অত্থো. ৰূপিন্তি ৰূপকসিণলাভিং. পৰিত্তত্তানুদিট্ঠি অনুসেতীতি পৰিত্তো অত্তাতি অযং দিট্ঠি অনুসেতি, সা পন ন ৱল্লি ৱিয চ লতা ৱিয চ অনুসেতি. অপ্পহীনট্ঠেন অনুসেতীতি ৱেদিতব্বো. ইচ্চালং ৱচনাযাতি তং পুগ্গলং এৱৰূপা দিট্ঠি অনুসেতীতি ৱত্তুং যুত্তং. এস নযো সব্বত্থ.
অৰূপিন্তি এত্থ পন অৰূপকসিণলাভিং, অৰূপক্খন্ধগোচৰং ৱাতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. এত্তাৱতা লাভিনো চত্তাৰো, তেসং অন্তেৱাসিকা চত্তাৰো, তক্কিকা চত্তাৰো, তেসং অন্তেৱাসিকা চত্তাৰোতি অত্ততো সোড়স দিট্ঠিগতিকা দস্সিতা হোন্তি.
নঅত্তপঞ্ঞত্তিৱণ্ণনা
১১৯. এৱং যে অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি, তে দস্সেত্ৱা ইদানি যে ন পঞ্ঞপেন্তি, তে দস্সেতুং – ‘‘কিত্তাৱতা চ আনন্দা’’তিআদিমাহ. কে পন ন পঞ্ঞপেন্তি? সব্বে তাৱ অৰিযপুগ্গলা ন পঞ্ঞপেন্তি. যে চ বহুস্সুতা তিপিটকধৰা দ্ৱিপিটকধৰা একপিটকধৰা, অন্তমসো একনিকাযম্পি সাধুকং ৱিনিচ্ছিনিত্ৱা উগ্গহিতধম্মকথিকোপি আৰদ্ধৱিপস্সকোপি পুগ্গলো, তে ন পঞ্ঞপেন্তিযেৱ. এতেসঞ্হি পটিভাগকসিণে পটিভাগকসিণমিচ্চেৱ ঞাণং হোতি. অৰূপক্খন্ধেসু চ অৰূপক্খন্ধা ইচ্চেৱ.
অত্তসমনুপস্সনাৱণ্ণনা
১২১. এৱং যে ন পঞ্ঞপেন্তি, তে দস্সেত্ৱা ইদানি যে তে পঞ্ঞপেন্তি, তে যস্মা দিট্ঠিৱসেন সমনুপস্সিত্ৱা পঞ্ঞপেন্তি, সা চ নেসং সমনুপস্সনা ৱীসতিৱত্থুকায সক্কাযদিট্ঠিযা অপ্পহীনত্তা হোতি, তস্মা তং ৱীসতিৱত্থুকং সক্কাযদিট্ঠিং দস্সেতুং পুন কিত্তাৱতা চ আনন্দাতিআদিমাহ.
তত্থ ৱেদনং ৱা হীতি ইমিনা ৱেদনাক্খন্ধৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি কথিতা. অপ্পটিসংৱেদনো মে অত্তাতি ইমিনা ৰূপক্খন্ধৱত্থুকা. অত্তা মে ৱেদিযতি, ৱেদনাধম্মো হি মে অত্তাতি ইমিনা সঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণক্খন্ধৱত্থুকা. ইদঞ্হি খন্ধত্তযং ৱেদনাসম্পযুত্তত্তা ৱেদিযতি. এতস্স চ ৱেদনাধম্মো অৱিপ্পযুত্তসভাৱো.
১২২. ইদানি তত্থ দোসং দস্সেন্তো – ‘‘তত্ৰানন্দা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্ৰাতি তেসু তীসু দিট্ঠিগতিকেসু. যস্মিং, আনন্দ, সমযেতিআদি যো যো যং যং ৱেদনং অত্তাতি সমনুপস্সতি, তস্স তস্স অত্তনো কদাচি ভাৱং, কদাচি অভাৱন্তি এৱমাদিদোসদস্সনত্থং ৱুত্তং.
১২৩. অনিচ্চাদীসু হুত্ৱা অভাৱতো অনিচ্চা. তেহি তেহি কাৰণেহি সঙ্গম্ম সমাগম্ম কতাতি সঙ্খতা. তং তং পচ্চযং পটিচ্চ সম্মা কাৰণেনেৱ উপ্পন্নাতি পটিচ্চসমুপ্পন্না. খযোতিআদি সব্বং ভঙ্গস্স ৱেৱচনং. যঞ্হি ভিজ্জতি, তং খিযতিপি ৱযতিপি ৱিৰজ্ঝতিপি নিৰুজ্ঝতিপি, তস্মা খযধম্মাতিআদি ৱুত্তং.
ব্যগা মেতি ৱিঅগাতি ব্যগা, ৱিগতো নিৰুদ্ধো মে অত্তাতি অত্থো. কিং পন একস্সেৱ তীসুপি কালেসু – ‘‘এসো মে অত্তা’’তি হোতীতি, কিং পন ন ভৱিস্সতি? দিট্ঠিগতিকস্স হি থুসৰাসিম্হি নিক্খিত্তখাণুকস্সেৱ নিচ্চলতা নাম নত্থি, ৱনমক্কটো ৱিয অঞ্ঞং গণ্হাতি, অঞ্ঞং মুঞ্চতি. অনিচ্চসুখদুক্খৱোকিণ্ণন্তি ৱিসেসেন তং তং ৱেদনং অত্তাতি সমনুপস্সন্তো অনিচ্চঞ্চেৱ সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ অত্তানং সমনুপস্সতি অৱিসেসেন ৱেদনং অত্তাতি সমনুপস্সন্তো ৱোকিণ্ণং উপ্পাদৱযধম্মং অত্তানং সমনুপস্সতি. ৱেদনা হি তিৱিধা চেৱ উপ্পাদৱযধম্মা চ, তঞ্চেস অত্তাতি সমনুপস্সতি. ইচ্চস্স অনিচ্চো চেৱ অত্তা আপজ্জতি, একক্খণে চ বহূনং ৱেদনানং উপ্পাদো. তং খো পনেস অনিচ্চং অত্তানং অনুজানাতি, ন একক্খণে বহূনং ৱেদনানং উপ্পত্তি অত্থি. ইমমত্থং সন্ধায – ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এতেনপেতং নক্খমতি ‘ৱেদনা মে অত্তা’তি সমনুপস্সিতু’’ন্তি ৱুত্তং.
১২৪. যত্থ পনাৱুসোতি যত্থ সুদ্ধৰূপক্খন্ধে সব্বসো ৱেদযিতং নত্থি. অপি নু খো তত্থাতি অপি নু খো তস্মিং ৱেদনাৱিৰহিতে তালৱণ্টে ৱা ৱাতপানে ৱা অস্মীতি এৱং অহংকাৰো উপ্পজ্জেয্যাতি অত্থো. তস্মাতিহানন্দাতি যস্মা সুদ্ধৰূপক্খন্ধো উট্ঠায অহমস্মীতি ন ৱদতি, তস্মা এতেনপি এতং নক্খমতীতি অত্থো. অপি নু খো তত্থ অযমহমস্মীতি সিযাতি অপি নু খো তেসু ৱেদনাধম্মেসু তীসু খন্ধেসু একধম্মোপি অযং নাম অহমস্মীতি এৱং ৱত্তব্বো সিযা. অথ ৱা ৱেদনানিৰোধা সহেৱ ৱেদনায নিৰুদ্ধেসু তেসু তীসু খন্ধেসু অপি নু খো অযমহমস্মীতি ৱা অহমস্মীতি ৱা উপ্পজ্জেয্যাতি অত্থো. অথাযস্মা আনন্দো সসৱিসাণস্স তিখিণভাৱং ৱিয তং অসম্পটিচ্ছন্তো নো হেতং ভন্তেতি আহ.
এত্তাৱতা কিং কথিতং হোতি? ৱট্টকথা কথিতা হোতি. ভগৱা হি ৱট্টকথং কথেন্তো কত্থচি অৱিজ্জাসীসেন কথেসি, কত্থচি তণ্হাসীসেন, কত্থচি দিট্ঠিসীসেন. তত্থ ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি নপ্পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায, ‘ইতো পুব্বে অৱিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৱী’তি. এৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি. অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ইদপ্পচ্চযা অৱিজ্জা’’তি (অ. নি. ১০.৬১) এৱং অৱিজ্জাসীসেন কথিতা. ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি নপ্পঞ্ঞাযতি ভৱতণ্হায, ‘ইতো পুব্বে ভৱতণ্হা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৱী’তি. এৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি. অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ইদপ্পচ্চযা ভৱতণ্হা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) এৱং তণ্হাসীসেন কথিতা. ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি নপ্পঞ্ঞাযতি ভৱদিট্ঠিযা, ‘ইতো পুব্বে ভৱদিট্ঠি নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৱী’তি, এৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি. অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ইদপ্পচ্চযা ভৱদিট্ঠী’’তি এৱং দিট্ঠিসীসেন কথিতা. ইধাপি দিট্ঠিসীসেনেৱ কথিতা.
দিট্ঠিগতিকো হি সুখাদিৱেদনং অত্তাতি গহেত্ৱা অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰপৰামাসৱসেন সব্বভৱযোনিগতি – ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসেসু ততো ততো চৱিত্ৱা তত্থ তত্থ উপপজ্জন্তো মহাসমুদ্দে ৱাতুক্খিত্তনাৱা ৱিয সততং সমিতং পৰিব্ভমতি, ৱট্টতো সীসং উক্খিপিতুংযেৱ ন সক্কোতি.
১২৬. ইতি ভগৱা পচ্চযাকাৰমূড়্হস্স দিট্ঠিগতিকস্স এত্তকেন কথামগ্গেন ৱট্টং কথেত্ৱা ইদানি ৱিৱট্টং কথেন্তো যতো খো পন, আনন্দ, ভিক্খূতিআদিমাহ.
তঞ্চ পন ৱিৱট্টকথং ভগৱা দেসনাসু কুসলত্তা ৱিস্সট্ঠকম্মট্ঠানং নৱকম্মাদিৱসেন ৱিক্খিত্তপুগ্গলং অনামসিত্ৱা কাৰকস্স সতিপট্ঠানৱিহাৰিনো পুগ্গলস্স ৱসেন আৰভন্তো নেৱ ৱেদনং অত্তানং সমনুপস্সতীতিআদিমাহ. এৱৰূপো হি ভিক্খু – ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে ৱা সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং অনিচ্চতো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং. অনত্ততো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসন’’ন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তস্স সম্মসনঞাণস্স ৱসেন সব্বধম্মেসু পৱত্তত্তা নেৱ ৱেদনং অত্তাতি সমনুপস্সতি, ন অঞ্ঞং, সো এৱং অসমনুপস্সন্তো ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতীতি খন্ধলোকাদিভেদে লোকে ৰূপাদীসু ধম্মেসু কিঞ্চি একধম্মম্পি অত্তাতি ৱা অত্তনিযন্তি ৱা ন উপাদিযতি.
অনুপাদিযং ন পৰিতস্সতীতি অনুপাদিযন্তো তণ্হাদিট্ঠিমানপৰিতস্সনাযাপি ন পৰিতস্সতি. অপৰিতস্সন্তি অপৰিতস্সমানো. পচ্চত্তংযেৱ পৰিনিব্বাযতীতি অত্তনাৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযতি. এৱং পৰিনিব্বুতস্স পনস্স পচ্চৱেক্খণাপৱত্তিদস্সনত্থং খীণা জাতীতিআদি ৱুত্তং.
ইতি সা দিট্ঠীতি যা তথাৱিমুত্তস্স অৰহতো দিট্ঠি, সা এৱং দিট্ঠি. ‘‘ইতিস্স দিট্ঠী’’তিপি পাঠো. যো তথাৱিমুত্তো অৰহা, এৱমস্স দিট্ঠীতি অত্থো. তদকল্লন্তি তং ন যুত্তং. কস্মা? এৱঞ্হি সতি – ‘‘অৰহা ন কিঞ্চি জানাতী’’তি ৱুত্তং ভৱেয্য, এৱং ঞত্ৱা ৱিমুত্তঞ্চ অৰহন্তং ‘‘ন কিঞ্চি জানাতী’’তি ৱত্তুং ন যুত্তং. তেনেৱ চতুন্নম্পি নযানং অৱসানে – ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তিআদিমাহ.
তত্থ যাৱতা আনন্দ অধিৱচনন্তি যত্তকো অধিৱচনসঙ্খাতো ৱোহাৰো অত্থি. যাৱতা অধিৱচনপথোতি যত্তকো অধিৱচনস্স পথো, খন্ধা আযতনানি ধাতুযো ৱা অত্থি. এস নযো সব্বত্থ. পঞ্ঞাৱচৰন্তি পঞ্ঞায অৱচৰিতব্বং খন্ধপঞ্চকং. তদভিঞ্ঞাতি তং অভিজানিত্ৱা. এত্তকেন ভগৱতা কিং দস্সিতং? তন্তাকুলপদস্সেৱ অনুসন্ধি দস্সিতো.
সত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিৱণ্ণনা
১২৭. ইদানি যো – ‘‘ন পঞ্ঞপেতী’’তি ৱুত্তো, সো যস্মা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো উভতোভাগৱিমুত্তো নাম হোতি. যো চ – ‘‘ন সমনুপস্সতী’’তি ৱুত্তো, সো যস্মা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো পঞ্ঞাৱিমুত্তো নাম হোতি. তস্মা তেসং হেট্ঠা ৱুত্তানং দ্ৱিন্নং ভিক্খূনং নিগমনঞ্চ নামঞ্চ দস্সেতুং সত্ত খো ইমানন্দ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতিআদিমাহ.
তত্থ সত্তাতি পটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তা, আৰম্মণৱসেন সঙ্গীতিসুত্তে (দী. নি. ৩.৩১১) ৱুত্তা চতস্সো আগমিস্সন্তি. ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠতি এত্থাতি ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি, ৱিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্সেতং অধিৱচনং. দ্ৱে চ আযতনানীতি দ্ৱে নিৱাসট্ঠানানি. নিৱাসট্ঠানঞ্হি ইধাযতনন্তি অধিপ্পেতং. তেনেৱ ৱক্খতি – ‘‘অসঞ্ঞসত্তাযতনং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনমেৱ দুতিয’’ন্তি. কস্মা পনেতং সব্বং গহিতন্তি? ৱট্টপৰিযাদানত্থং. ৱট্টঞ্হি ন সুদ্ধৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিৱসেন সুদ্ধাযতনৱসেন ৱা পৰিযাদানং গচ্ছতি, ভৱযোনিগতিসত্তাৱাসৱসেন পন গচ্ছতি, তস্মা সব্বমেতং গহিতং.
ইদানি অনুক্কমেন তমত্থং ৱিভজন্তো কতমা সত্তাতিআদিমাহ. তত্থ সেয্যথাপীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো, যথা মনুস্সাতি অত্থো. অপৰিমাণেসু হি চক্কৱাড়েসু অপৰিমাণানং মনুস্সানং ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱসেন দ্ৱেপি একসদিসা নত্থি. যেপি হি কত্থচি যমকভাতৰো ৱণ্ণেন ৱা সণ্ঠানেন ৱা একসদিসা হোন্তি, তেসম্পি আলোকিতৱিলোকিতকথিতহসিতগমনঠানাদীহি ৱিসেসো হোতিযেৱ. তস্মা নানত্তকাযাতি ৱুত্তা. পটিসন্ধিসঞ্ঞা পন নেসং তিহেতুকাপি দ্ৱিহেতুকাপি অহেতুকাপি হোন্তি, তস্মা নানত্তসঞ্ঞিনোতি ৱুত্তা. একচ্চে চ দেৱাতি ছ কামাৱচৰদেৱা. তেসু হি কেসঞ্চি কাযো নীলো হোতি, কেসঞ্চি পীতকাদিৱণ্ণো. সঞ্ঞা পন নেসং দ্ৱিহেতুকাপি তিহেতুকাপি হোন্তি, অহেতুকা নত্থি. একচ্চে চ ৱিনিপাতিকাতি চতুঅপাযৱিনিমুত্তা উত্তৰমাতা যক্খিনী, পিযঙ্কৰমাতা, ফুস্সমিত্তা, ধম্মগুত্তাতি এৱমাদিকা অঞ্ঞে চ ৱেমানিকা পেতা. এতেসঞ্হি পীতওদাতকাড়মঙ্গুৰচ্ছৱিসামৱণ্ণাদিৱসেন চেৱ কিসথূলৰস্সদীঘৱসেন চ কাযো নানা হোতি, মনুস্সানং ৱিয দ্ৱিহেতুকতিহেতুকঅহেতুকৱসেন সঞ্ঞাপি. তে পন দেৱা ৱিয ন মহেসক্খা, কপণমনুস্সা ৱিয অপ্পেসক্খা, দুল্লভঘাসচ্ছাদনা দুক্খপীড়িতা ৱিহৰন্তি. একচ্চে কাড়পক্খে দুক্খিতা জুণ্হপক্খে সুখিতা হোন্তি, তস্মা সুখসমুস্সযতো ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতিকাতি ৱুত্তা. যে পনেত্থ তিহেতুকা তেসং ধম্মাভিসমযোপি হোতি, পিযঙ্কৰমাতা হি যক্খিনী পচ্চূসসমযে অনুৰুদ্ধত্থেৰস্স ধম্মং সজ্ঝাযতো সুত্ৱা –
‘‘মা সদ্দমকৰি পিযঙ্কৰ, ভিক্খু ধম্মপদানি ভাসতি;
অপি ধম্মপদং ৱিজানিয, পটিপজ্জেম হিতায নো সিযা;
পাণেসু চ সংযমামসে, সম্পজানমুসা ন ভণামসে;
সিক্খেম সুসীল্যমত্তনো, অপি মুচ্চেম পিসাচযোনিযা’’তি. (সং. নি. ২.৪০);
এৱং পুত্তকং সঞ্ঞাপেত্ৱা তং দিৱসং সোতাপত্তিফলং পত্তা. উত্তৰমাতা পন ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱাৱ সোতাপন্না জাতা.
ব্ৰহ্মকাযিকাতি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জব্ৰহ্মপুৰোহিতমহাব্ৰহ্মানো. পঠমাভিনিব্বত্তাতি তে সব্বেপি পঠমেন ঝানেন অভিনিব্বত্তা. তেসু ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা পন পৰিত্তেন অভিনিব্বত্তা, তেসং কপ্পস্স ততিযো ভাগো আযুপ্পমাণং. ব্ৰহ্মপুৰোহিতা মজ্ঝিমেন, তেসং উপড্ঢকপ্পো আযুপ্পমাণং, কাযো চ তেসং ৱিপ্ফাৰিকতৰো হোতি. মহাব্ৰহ্মানো পণীতেন, তেসং কপ্পো আযুপ্পমাণং, কাযো পন তেসং অতিৱিপ্ফাৰিকো হোতি. ইতি তে কাযস্স নানত্তা, পঠমজ্ঝানৱসেন সঞ্ঞায একত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনোতি ৱেদিতব্বা.
যথা চ তে, এৱং চতূসু অপাযেসু সত্তা. নিৰযেসু হি কেসঞ্চি গাৱুতং, কেসঞ্চি অড্ঢযোজনং, কেসঞ্চি যোজনং অত্তভাৱো হোতি, দেৱদত্তস্স পন যোজনসতিকো জাতো. তিৰচ্ছানেসুপি কেচি খুদ্দকা, কেচি মহন্তা. পেত্তিৱিসযেপি কেচি সট্ঠিহত্থা, কেচি সত্ততিহত্থা, কেচি অসীতিহত্থা হোন্তি, কেচি সুৱণ্ণা, কেচি দুব্বণ্ণা হোন্তি. তথা কালকঞ্জিকা অসুৰা. অপি চেত্থ দীঘপিট্ঠিকপেতা নাম সট্ঠিযোজনিকাপি হোন্তি. সঞ্ঞা পন সব্বেসম্পি অকুসলৱিপাকঅহেতুকাৱ হোন্তি. ইতি আপাযিকাপি নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনোত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি.
আভস্সৰাতি দণ্ডউক্কায অচ্চি ৱিয এতেসং সৰীৰতো আভা ছিজ্জিত্ৱা ছিজ্জিত্ৱা পতন্তী ৱিয সৰতি ৱিস্সৰতীতি আভস্সৰা. তেসু পঞ্চকনযেন দুতিযততিযজ্ঝানদ্ৱযং পৰিত্তং ভাৱেত্ৱা উপপন্না পৰিত্তাভা নাম হোন্তি, তেসং দ্ৱে কপ্পা আযুপ্পমাণং. মজ্ঝিমং ভাৱেত্ৱা উপপন্না অপ্পমাণাভা নাম হোন্তি, তেসং চত্তাৰো কপ্পা আযুপ্পমাণং. পণীতং ভাৱেত্ৱা উপপন্না আভস্সৰা নাম হোন্তি, তেসং অট্ঠ কপ্পা আযুপ্পমাণং. ইধ পন উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন সব্বেপি তে গহিতা. সব্বেসঞ্হি তেসং কাযো একৱিপ্ফাৰোৱ হোতি, সঞ্ঞা পন অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা ৱা অৱিতক্কঅৱিচাৰা ৱাতি নানা.
সুভকিণ্হাতি সুভেন ওকিণ্ণা ৱিকিণ্ণা, সুভেন সৰীৰপ্পভাৱণ্ণেন একগ্ঘনাতি অত্থো. এতেসঞ্হি আভস্সৰানং ৱিয ন ছিজ্জিত্ৱা ছিজ্জিত্ৱা পভা গচ্ছতি. পঞ্চকনযে পন পৰিত্তমজ্ঝিমপণীতস্স চতুত্থজ্ঝানস্স ৱসেন সোড়সদ্ৱত্তিংসচতুসট্ঠিকপ্পাযুকা পৰিত্তসুভঅপ্পমাণসুভসুভকিণ্হা নাম হুত্ৱা নিব্বত্তন্তি. ইতি সব্বেপি তে একত্তকাযা চেৱ চতুত্থজ্ঝানসঞ্ঞায একত্তসঞ্ঞিনো চাতি ৱেদিতব্বা. ৱেহপ্ফলাপি চতুত্থৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিমেৱ ভজন্তি. অসঞ্ঞসত্তা ৱিঞ্ঞাণাভাৱা এত্থ সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি, সত্তাৱাসেসু গচ্ছন্তি.
সুদ্ধাৱাসা ৱিৱট্টপক্খে ঠিতা ন সব্বকালিকা, কপ্পসতসহস্সম্পি অসঙ্খ্যেয্যম্পি বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে নুপ্পজ্জন্তি. সোড়সকপ্পসহস্সব্ভন্তৰে বুদ্ধেসু উপ্পন্নেসুযেৱ উপ্পজ্জন্তি, ধম্মচক্কপ্পৱত্তস্স ভগৱতো খন্ধৱাৰট্ঠানসদিসা হোন্তি. তস্মা নেৱ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিং ন সত্তাৱাসং ভজন্তি. মহাসীৱত্থেৰো পন – ‘‘ন খো পন সো সাৰিপুত্ত সত্তাৱাসো সুলভৰূপো যো মযা অনিৱুত্থপুব্বো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা অঞ্ঞত্ৰ সুদ্ধাৱাসেহি দেৱেহী’’তি (ম. নি. ১.১৬০) ইমিনা সুত্তেন সুদ্ধাৱাসাপি চতুত্থৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিং চতুত্থসত্তাৱাসংযেৱ ভজন্তীতি ৱদতি, তং অপ্পটিবাহিযত্তা সুত্তস্স অনুঞ্ঞাতং.
সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানন্তিআদীনং অত্থো ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তো. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পন যথেৱ সঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণস্সপি সুখুমত্তা নেৱ ৱিঞ্ঞাণং নাৱিঞ্ঞাণং. তস্মা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু অৱত্ৱা আযতনেসু ৱুত্তং.
১২৮. তত্ৰাতি তাসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু. তঞ্চ পজানাতীতি তঞ্চ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিং পজানাতি. তস্সা চ সমুদযন্তি ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৯) নযেন তস্সা সমুদযঞ্চ পজানাতি. তস্সা চ অত্থঙ্গমন্তি – ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা ৰূপনিৰোধো’’তিআদিনা নযেন তস্সা অত্থঙ্গমঞ্চ পজানাতি. অস্সাদন্তি যং ৰূপং পটিচ্চ…পে… যং ৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদোতি, এৱং তস্সা অস্সাদঞ্চ পজানাতি. আদীনৱন্তি যং ৰূপং…পে… যং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, অযং ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱোতি, এৱং তস্সা আদীনৱঞ্চ পজানাতি. নিস্সৰণন্তি যো ৰূপস্মিং…পে… যো ৱিঞ্ঞাণে ছন্দৰাগৱিনযো, ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণন্তি (সং. নি. ২.২৬) এৱং তস্সা নিস্সৰণঞ্চ পজানাতি. কল্লং নু তেনাতি যুত্তং নু তেন ভিক্খুনা তং ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিং তণ্হামানদিট্ঠীনং ৱসেন অহন্তি ৱা মমন্তি ৱা অভিনন্দিতুন্তি. এতেনুপাযেন সব্বত্থ ৱেদিতব্বো. যত্থ পন ৰূপং নত্থি, তত্থ চতুন্নং খন্ধানং ৱসেন, যত্থ ৱিঞ্ঞাণং নত্থি, তত্থ একস্স খন্ধস্স ৱসেন সমুদযো যোজেতব্বো. আহাৰসমুদযা আহাৰনিৰোধাতি ইদঞ্চেত্থ পদং যোজেতব্বং.
যতো খো, আনন্দ, ভিক্খূতি যদা খো আনন্দ, ভিক্খু. অনুপাদা ৱিমুত্তোতি চতূহি উপাদানেহি অগ্গহেত্ৱা ৱিমুত্তো. পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি পঞ্ঞায ৱিমুত্তো. অট্ঠ ৱিমোক্খে অসচ্ছিকত্ৱা পঞ্ঞাবলেনেৱ নামকাযস্স চ ৰূপকাযস্স চ অপ্পৱত্তিং কত্ৱা ৱিমুত্তোতি অত্থো. সো সুক্খৱিপস্সকো চ পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতৰস্মিং ঠত্ৱা অৰহত্তং পত্তো চাতি পঞ্চৱিধো. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো পঞ্ঞাৱিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ন হেৱ খো অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো পঞ্ঞাৱিমুত্তো’’তি (পু. প. ১৫).
অট্ঠৱিমোক্খৱণ্ণনা
১২৯. এৱং একস্স ভিক্খুনো নিগমনঞ্চ নামঞ্চ দস্সেত্ৱা ইতৰস্স দস্সেতুং অট্ঠ খো ইমেতিআদিমাহ. তত্থ ৱিমোক্খোতি কেনট্ঠেন ৱিমোক্খো? অধিমুচ্চনট্ঠেন. কো পনাযং অধিমুচ্চনট্ঠো নাম? পচ্চনীকধম্মেহি চ সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো, আৰম্মণে চ অভিৰতিৱসেন সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো, পিতুঅঙ্কে ৱিস্সট্ঠঙ্গপচ্চঙ্গস্স দাৰকস্স সযনং ৱিয অনিগ্গহিতভাৱেন নিৰাসঙ্কতায আৰম্মণে পৱত্তীতি ৱুত্তং হোতি. অযং পনত্থো পচ্ছিমে ৱিমোক্খে নত্থি, পুৰিমেসু সব্বেসু অত্থি.
ৰূপী ৰূপানি পস্সতীতি এত্থ অজ্ঝত্তং কেসাদীসু নীলকসিণাদীসু নীলকসিণাদিৱসেন উপ্পাদিতং ৰূপজ্ঝানং ৰূপং, তদস্সত্থীতি ৰূপী. বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদীনি ৰূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৱত্থুকেসু কসিণেসু উপ্পাদিতজ্ঝানস্স পুগ্গলস্স চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি দস্সিতানি. অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং ন ৰূপসঞ্ঞী, অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতৰূপাৱচৰজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধা পৰিকম্মং কত্ৱা বহিদ্ধাৱ উপ্পাদিতজ্ঝানস্স পুগ্গলস্স ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি দস্সিতানি.
সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ইমিনা সুৱিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৱণ্ণকসিণেসু ঝানানি দস্সিতানি. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনাযং সুভন্তি আভোগো নত্থি, যো পন ৱিসুদ্ধং সুভং কসিণমাৰম্মণং কৰিত্ৱা ৱিহৰতি, সো যস্মা সুভন্তি অধিমুত্তো হোতীতি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, তস্মা এৱং দেসনা কতা. পটিসম্ভিদামগ্গে পন – ‘‘কথং সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ৱিমোক্খো? ইধ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি…পে… মেত্তায ভাৱিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি. কৰুণা, মুদিতা, উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি…পে… উপেক্খায ভাৱিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি. এৱং সুভং ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ৱিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২১২) ৱুত্তং.
সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানন্তিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তমেৱ. অযং অট্ঠমো ৱিমোক্খোতি অযং চতুন্নং খন্ধানং সব্বসো ৱিসুদ্ধত্তা ৱিমুত্তত্তা অট্ঠমো উত্তমো ৱিমোক্খো নাম.
১৩০. অনুলোমন্তি আদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা. পটিলোমন্তি পৰিযোসানতো পট্ঠায যাৱ আদিতো. অনুলোমপটিলোমন্তি ইদং অতিপগুণত্তা সমাপত্তীনং অট্ঠত্ৱাৱ ইতো চিতো চ সঞ্চৰণৱসেন ৱুত্তং. যত্থিচ্ছকন্তি ওকাসপৰিদীপনং, যত্থ যত্থ ওকাসে ইচ্ছতি. যদিচ্ছকন্তি সমাপত্তিদীপনং, যং যং সমাপত্তিং ইচ্ছতি. যাৱতিচ্ছকন্তি অদ্ধানপৰিচ্ছেদদীপনং, যাৱতকং অদ্ধানং ইচ্ছতি. সমাপজ্জতীতি তং তং সমাপত্তিং পৱিসতি. ৱুট্ঠাতীতি ততো উট্ঠায তিট্ঠতি.
উভতোভাগৱিমুত্তোতি দ্ৱীহি ভাগেহি ৱিমুত্তো, অৰূপসমাপত্তিযা ৰূপকাযতো ৱিমুত্তো, মগ্গেন নামকাযতো ৱিমুত্তোতি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘অচ্চী যথা ৱাতৱেগেন খিত্তা, (উপসিৱাতি ভগৱা)
অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং;
এৱং মুনী নামকাযা ৱিমুত্তো,
অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খ’’ন্তি. (সু. নি. ১০৮০);
সো পনেস উভতোভাগৱিমুত্তো আকাসানঞ্চাযতনাদীসু অঞ্ঞতৰতো উট্ঠায অৰহত্তং পত্তো চ অনাগামী হুত্ৱা নিৰোধা উট্ঠায অৰহত্তং পত্তো চাতি পঞ্চৱিধো. কেচি পন – ‘‘যস্মা ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানম্পি দুৱঙ্গিকং উপেক্খাসহগতং, অৰূপাৱচৰজ্ঝানম্পি তাদিসমেৱ. তস্মা ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানতো উট্ঠায অৰহত্তং পত্তোপি উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি.
অযং পন উভতোভাগৱিমুত্তপঞ্হো হেট্ঠা লোহপাসাদে সমুট্ঠহিত্ৱা তিপিটকচূড়সুমনত্থেৰস্স ৱণ্ণনং নিস্সায চিৰেন ৱিনিচ্ছযং পত্তো. গিৰিৱিহাৰে কিৰ থেৰস্স অন্তেৱাসিকো একস্স পিণ্ডপাতিকস্স মুখতো তং পঞ্হং সুত্ৱা আহ – ‘‘আৱুসো, হেট্ঠালোহপাসাদে অম্হাকং আচৰিযস্স ধম্মং ৱণ্ণযতো ন কেনচি সুতপুব্ব’’ন্তি. কিং পন, ভন্তে, থেৰো অৱচাতি? ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং কিঞ্চাপি দুৱঙ্গিকং উপেক্খাসহগতং কিলেসে ৱিক্খম্ভেতি, কিলেসানং পন আসন্নপক্খে ৱিৰূহনট্ঠানে সমুদাচৰতি. ইমে হি কিলেসা নাম পঞ্চৱোকাৰভৱে নীলাদীসু অঞ্ঞতৰং আৰম্মণং উপনিস্সায সমুদাচৰন্তি, ৰূপাৱচৰজ্ঝানঞ্চ তং আৰম্মণং ন সমতিক্কমতি. তস্মা সব্বসো ৰূপং নিৱত্তেত্ৱা অৰূপজ্ঝানৱসেন কিলেসে ৱিক্খম্ভেত্ৱা অৰহত্তং পত্তোৱ উভতোভাগৱিমুত্তোতি, ইদং আৱুসো থেৰো অৱচ. ইদঞ্চ পন ৱত্ৱা ইদং সুত্তং আহৰি – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো. ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি (পু. প. ২৪).
ইমায চ আনন্দ উভতোভাগৱিমুত্তিযাতি আনন্দ ইতো উভতোভাগৱিমুত্তিতো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
ইতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং
মহানিদানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.