১. মহাপদানসুত্তৱণ্ণনা
পুব্বেনিৱাসপটিসংযুত্তকথা
১. এৱং মে সুতং…পে… কৰেৰিকুটিকাযন্তি মহাপদানসুত্তং. তত্ৰাযং অপুব্বপদৱণ্ণনা – কৰেৰিকুটিকাযন্তি কৰেৰীতি ৱৰুণৰুক্খস্স নামং, কৰেৰিমণ্ডপো তস্সা কুটিকায দ্ৱাৰে ঠিতো, তস্মা ‘‘কৰেৰিকুটিকা’’তি ৱুচ্চতি, যথা কোসম্বৰুক্খস্স দ্ৱাৰে ঠিতত্তা ‘‘কোসম্বকুটিকা’’তি. অন্তোজেতৱনে কিৰ কৰেৰিকুটি কোসম্বকুটি গন্ধকুটি সলড়াগাৰন্তি চত্তাৰি মহাগেহানি, একেকং সতসহস্সপৰিচ্চাগেন নিপ্ফন্নং. তেসু সলড়াগাৰং ৰঞ্ঞা পসেনদিনা কাৰিতং, সেসানি অনাথপিণ্ডিকেন কাৰিতানি. ইতি ভগৱা অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা থম্ভানং উপৰি কাৰিতায দেৱৱিমানকপ্পায কৰেৰিকুটিকাযং ৱিহৰতি. পচ্ছাভত্তন্তি একাসনিকখলুপচ্ছাভত্তিকানং পাতোৱ ভুত্তানং অন্তোমজ্ঝন্হিকেপি পচ্ছাভত্তমেৱ. ইধ পন পকতিভত্তস্স পচ্ছতো ‘‘পচ্ছাভত্ত’’ন্তি অধিপ্পেতং. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তানন্তি পিণ্ডপাততো পটিক্কন্তানং, ভত্তকিচ্চং নিট্ঠপেত্ৱা উট্ঠিতানন্তি অত্থো.
কৰেৰিমণ্ডলমাড়েতি তস্সেৱ কৰেৰিমণ্ডপস্স অৱিদূৰে কতায নিসীদনসালায. সো কিৰ কৰেৰিমণ্ডপো গন্ধকুটিকায চ সালায চ অন্তৰে হোতি, তস্মা গন্ধকুটীপি কৰেৰিকুটিকাপি সালাপি – ‘‘কৰেৰিমণ্ডলমাড়ো’’তি ৱুচ্চতি. পুব্বেনিৱাসপটিসংযুত্তাতি ‘‘একম্পি জাতিং, দ্ৱেপি জাতিযো’’তি এৱং ৱিভত্তেন পুব্বেনিৱুত্থক্খন্ধসন্তানসঙ্খাতেন পুব্বেনিৱাসেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা পৱত্তিতা. ধম্মীতি ধম্মসংযুত্তা.
উদপাদীতি অহো অচ্ছৰিযং দসবলস্স পুব্বেনিৱাসঞাণং, পুব্বেনিৱাসং নাম কে অনুস্সৰন্তি, কে নানুস্সৰন্তীতি. তিত্থিযা অনুস্সৰন্তি, সাৱকা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধা চ অনুস্সৰন্তি. কতৰতিত্থিযা অনুস্সৰন্তি? যে অগ্গপ্পত্তকম্মৱাদিনো, তেপি চত্তালীসংযেৱ কপ্পে অনুস্সৰন্তি, ন ততো পৰং. সাৱকা কপ্পসতসহস্সং অনুস্সৰন্তি. দ্ৱে অগ্গসাৱকা অসঙ্খ্যেয্যঞ্চেৱ কপ্পসতসহস্সঞ্চ. পচ্চেকবুদ্ধা দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ. বুদ্ধানং পন এত্তকন্তি পৰিচ্ছেদো নত্থি, যাৱতকং আকঙ্খন্তি, তাৱতকং অনুস্সৰন্তি.
তিত্থিযা খন্ধপটিপাটিযা অনুস্সৰন্তি, পটিপাটিং মুঞ্চিত্ৱা ন সক্কোন্তি. পটিপাটিযা অনুস্সৰন্তাপি অসঞ্ঞভৱং পত্ৱা খন্ধপ্পৱত্তিং ন পস্সন্তি, জালে পতিতা কুণ্ঠা ৱিয, কূপে পতিতা পঙ্গুড়া ৱিয চ হোন্তি. তে তত্থ ঠত্ৱা ‘‘এত্তকমেৱ, ইতো পৰং নত্থী’’তি দিট্ঠিং গণ্হন্তি. ইতি তিত্থিযানং পুব্বেনিৱাসানুস্সৰণং অন্ধানং যট্ঠিকোটিগমনং ৱিয হোতি. যথা হি অন্ধা যট্ঠিকোটিগ্গাহকে সতিযেৱ গচ্ছন্তি, অসতি তত্থেৱ নিসীদন্তি, এৱমেৱ তিত্থিযা খন্ধপটিপাটিযাৱ অনুস্সৰিতুং সক্কোন্তি, পটিপাটিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ন সক্কোন্তি.
সাৱকাপি খন্ধপটিপাটিযাৱ অনুস্সৰন্তি, অসঞ্ঞভৱং পত্ৱা খন্ধপ্পৱত্তিং ন পস্সন্তি. এৱং সন্তেপি তে ৱট্টে সংসৰণকসত্তানং খন্ধানং অভাৱকালো নাম নত্থি. অসঞ্ঞভৱে পন পঞ্চকপ্পসতানি পৱত্তন্তীতি তত্তকং কালং অতিক্কমিত্ৱা বুদ্ধেহি দিন্ননযে ঠত্ৱা পৰতো অনুস্সৰন্তি; সেয্যথাপি আযস্মা সোভিতো. দ্ৱে অগ্গসাৱকা পন পচ্চেকবুদ্ধা চ চুতিপটিসন্ধিং ওলোকেত্ৱা অনুস্সৰন্তি. বুদ্ধানং চুতিপটিসন্ধিকিচ্চং নত্থি, যং যং ঠানং পস্সিতুকামা হোন্তি, তং তদেৱ পস্সন্তি.
তিত্থিযা চ পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰমানা অত্তনা দিট্ঠকতসুতমেৱ অনুস্সৰন্তি. তথা সাৱকা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ. বুদ্ধা পন অত্তনা ৱা পৰেহি ৱা দিট্ঠকতসুতং সব্বমেৱ অনুস্সৰন্তি.
তিত্থিযানং পুব্বেনিৱাসঞাণং খজ্জোপনকওভাসসদিসং, সাৱকানং পদীপোভাসসদিসং, অগ্গসাৱকানং ওসধিতাৰকোভাসসদিসং, পচ্চেকবুদ্ধানং চন্দোভাসসদিসং, বুদ্ধানং সৰদসূৰিযমণ্ডলোভাসসদিসং. তস্স এত্তকানি জাতিসতানি জাতিসহস্সানি জাতিসতসহস্সানীতি ৱা এত্তকানি কপ্পসতানি কপ্পসহস্সানি কপ্পসতসহস্সানীতি ৱা নত্থি, যং কিঞ্চি অনুস্সৰন্তস্স নেৱ খলিতং, ন পটিঘাতং হোতি, আৱজ্জনপটিবদ্ধমেৱ আকঙ্খমনসিকাৰচিত্তুপ্পাদপটিবদ্ধমেৱ হোতি. দুব্বলপত্তপুটে ৱেগক্খিত্তনাৰাচো ৱিয, সিনেৰুকূটে ৱিস্সট্ঠইন্দৱজিৰং ৱিয চ অসজ্জমানমেৱ গচ্ছতি. ‘‘অহো মহন্তং ভগৱতো পুব্বেনিৱাসঞাণ’’ন্তি এৱং ভগৱন্তংযেৱ আৰব্ভ কথা উপ্পন্না, জাতা পৱত্তাতি অত্থো. তং সব্বম্পি সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘ইতিপি পুব্বেনিৱাসো, ইতিপি পুব্ৱেনিৱাসো’’তি এত্তকমেৱ পাড়িযং ৱুত্তং. তত্থ ইতিপীতি এৱম্পি.
২-৩. অস্সোসি খো…পে… অথ ভগৱা অনুপ্পত্তোতি এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ব্ৰহ্মজালসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তমেৱ. অযমেৱ হি ৱিসেসো – তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন অস্সোসি, ইধ দিব্বসোতেন. তত্থ চ ৱণ্ণাৱণ্ণকথা ৱিপ্পকতা, ইধ পুব্বেনিৱাসকথা. তস্মা ভগৱা – ‘‘ইমে ভিক্খূ মম পুব্বেনিৱাসঞাণং আৰব্ভ গুণং থোমেন্তি, পুব্বেনিৱাসঞাণস্স পন মে নিপ্ফত্তিং ন জানন্তি; হন্দ নেসং তস্স নিপ্ফত্তিং কথেত্ৱা দস্সামী’’তি আগন্ত্ৱা পকতিযাপি বুদ্ধানং নিসীদিত্ৱা ধম্মদেসনত্থমেৱ ঠপিতে তঙ্খণে ভিক্খূহি পপ্ফোটেত্ৱা দিন্নে ৱৰবুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে’’তি পুচ্ছায চ ‘‘ইধ, ভন্তে’’তিআদিপটিৱচনস্স চ পৰিযোসানে তেসং পুব্বেনিৱাসপটিসংযুত্তং ধম্মিং কথং কথেতুকামো ইচ্ছেয্যাথ নোতিআদিমাহ. তত্থ ইচ্ছেয্যাথ নোতি ইচ্ছেয্যাথ নু. অথ নং পহট্ঠমানসা ভিক্খূ যাচমানা এতস্স ভগৱাতিআদিমাহংসু. তত্থ এতস্সাতি এতস্স ধম্মিকথাকৰণস্স.
৪. অথ ভগৱা তেসং যাচনং গহেত্ৱা কথেতুকামো ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথা’’তি তে সোতাৱধাৰণসাধুকমনসিকাৰেসু নিযোজেত্ৱা অঞ্ঞেসং অসাধাৰণং ছিন্নৱটুমকানুস্সৰণং পকাসেতুকামো ইতো সো, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ যং ৱিপস্সীতি যস্মিং কপ্পে ৱিপস্সী. অযঞ্হি ‘য’ন্তি সদ্দো ‘‘যং মে, ভন্তে, দেৱানং তাৱতিংসানং সম্মুখা সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং, আৰোচেমি তং, ভগৱতো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২০৩) পচ্চত্তৱচনে দিস্সতি. ‘‘যং তং অপুচ্ছিম্হ অকিত্তযী নো, অঞ্ঞং তং পুচ্ছাম তদিঙ্ঘ ব্ৰূহী’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৮১) উপযোগৱচনে. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা’’তিআদীসু (অ. নি. ১.২৭৭) কৰণৱচনে. ইধ পন ভুম্মত্থেতি দট্ঠব্বো. তেন ৱুত্তং – ‘‘যস্মিং কপ্পে’’তি. উদপাদীতি দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেন্তো উপ্পজ্জি.
ভদ্দকপ্পেতি পঞ্চবুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতত্তা সুন্দৰকপ্পে সাৰকপ্পেতি ভগৱা ইমং কপ্পং থোমেন্তো এৱমাহ. যতো পট্ঠায কিৰ অম্হাকং ভগৱতা অভিনীহাৰো কতো, এতস্মিং অন্তৰে এককপ্পেপি পঞ্চ বুদ্ধা নিব্বত্তা নাম নত্থি. অম্হাকং ভগৱতো অভিনীহাৰস্স পুৰতো পন তণ্হঙ্কৰো, মেধঙ্কৰো, সৰণঙ্কৰো, দীপঙ্কৰোতি চত্তাৰো বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে নিব্বত্তিংসু. তেসং ওৰভাগে একং অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধসুঞ্ঞমেৱ অহোসি.
অসঙ্খ্যেয্যকপ্পপৰিযোসানে পন কোণ্ডঞ্ঞো নাম বুদ্ধো একোৱ একস্মিং কপ্পে উপ্পন্নো. ততোপি অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধসুঞ্ঞমেৱ অহোসি. অসঙ্খ্যেয্যকপ্পপৰিযোসানে মঙ্গলো, সুমনো, ৰেৱতো, সোভিতোতি চত্তাৰো বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে উপ্পন্না. ততোপি অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধসুঞ্ঞমেৱ অহোসি. অসঙ্খ্যেয্যকপ্পপৰিযোসানে পন ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকস্স অসঙ্খ্যেয্যস্স উপৰি অনোমদস্সী, পদুমো, নাৰদোতি তযো বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে উপ্পন্না. ততোপি অসঙ্খ্যেয্যং বুদ্ধসুঞ্ঞমেৱ অহোসি. অসঙ্খ্যেয্যকপ্পপৰিযোসানে পন ইতো কপ্পসতসহস্সানং উপৰি পদুমুত্তৰো ভগৱা একোৱ একস্মিং কপ্পে উপ্পন্নো. তস্স ওৰভাগে ইতো তিংসকপ্পসহস্সানং উপৰি সুমেধো, সুজাতোতি দ্ৱে বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে উপ্পন্না. ততো ওৰভাগে ইতো অট্ঠাৰসন্নং কপ্পসহস্সানং উপৰি পিযদস্সী, অত্থদস্সী, ধম্মদস্সীতি তযো বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে উপ্পন্না. অথ ইতো চতুনৱুতিকপ্পে সিদ্ধত্থো নাম বুদ্ধো একোৱ একস্মিং কপ্পে উপ্পন্নো. ইতো দ্ৱে নৱুতিকপ্পে তিস্সো, ফুস্সোতি দ্ৱে বুদ্ধা একস্মিং কপ্পে উপ্পন্না. ইতো একনৱুতিকপ্পে ৱিপস্সী ভগৱা উপ্পন্নো. ইতো একতিংসে কপ্পে সিখী, ৱেস্সভূতি দ্ৱে বুদ্ধা উপ্পন্না. ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে ককুসন্ধো, কোণাগমনো, কস্সপো, গোতমো অম্হাকং সম্মাসম্বুদ্ধোতি চত্তাৰো বুদ্ধা উপ্পন্না, মেত্তেয্যো উপ্পজ্জিস্সতি. এৱমযং কপ্পো পঞ্চবুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতত্তা সুন্দৰকপ্পো সাৰকপ্পোতি ভগৱা ইমং কপ্পং থোমেন্তো এৱমাহ.
কিং পনেতং বুদ্ধানংযেৱ পাকটং হোতি – ‘‘ইমস্মিং কপ্পে এত্তকা বুদ্ধা উপ্পন্না ৱা উপ্পজ্জিস্সন্তীতি ৱা’’তি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পি পাকটং হোতীতি? অঞ্ঞেসম্পি পাকটং হোতি. কেসং? সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মানং. কপ্পসণ্ঠানকালস্মিঞ্হি একমসঙ্খ্যেয্যং একঙ্গণং হুত্ৱা ঠিতে লোকসন্নিৱাসে লোকস্স সণ্ঠানত্থায দেৱো ৱস্সিতুং আৰভতি. আদিতোৱ অন্তৰট্ঠকে হিমপাতো ৱিয হোতি. ততো তিলমত্তা কণমত্তা তণ্ডুলমত্তা মুগ্গ-মাস-বদৰ-আমলক-এড়ালুক-কুম্ভণ্ড-অলাবুমত্তা উদকধাৰা হুত্ৱা অনুক্কমেন উসভদ্ৱেউসভঅড্ঢগাৱুতগাৱুতদ্ৱেগাৱুতঅড্ঢযোজনযোজনদ্ৱিযোজন…পে… যোজনসতযোজনসহস্সযোজনসতসহস্সমত্তা হুত্ৱা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ব্ভন্তৰে যাৱ অৱিনট্ঠব্ৰহ্মলোকা পূৰেত্ৱা তিট্ঠন্তি. অথ তং উদকং অনুপুব্বেন ভস্সতি, ভস্সন্তে উদকে পকতিদেৱলোকট্ঠানেসু দেৱলোকা সণ্ঠহন্তি, তেসং সণ্ঠহনৱিধানং ৱিসুদ্ধিমগ্গে পুব্বেনিৱাসকথাযং ৱুত্তমেৱ.
মনুস্সলোকসণ্ঠহনট্ঠানং পন পত্তে উদকে ধমকৰণমুখে পিহিতে ৱিয ৱাতৱসেন তং উদকং সন্তিট্ঠতি, উদকপিট্ঠে উপ্পলিনিপণ্ণং ৱিয পথৱী সণ্ঠহতি. মহাবোধিপল্লঙ্কো ৱিনস্সমানে লোকে পচ্ছা ৱিনস্সতি, সণ্ঠহমানে পঠমং সণ্ঠহতি. তত্থ পুব্বনিমিত্তং হুত্ৱা একো পদুমিনিগচ্ছো উপ্পজ্জতি, তস্স সচে তস্মিং কপ্পে বুদ্ধো নিব্বত্তিস্সতি, পুপ্ফং উপ্পজ্জতি. নো চে, নুপ্পজ্জতি. উপ্পজ্জমানঞ্চ সচে একো বুদ্ধো নিব্বত্তিস্সতি, একং উপ্পজ্জতি. সচে দ্ৱে, তযো, চত্তাৰো, পঞ্চ বুদ্ধা নিব্বত্তিস্সন্তি, পঞ্চ উপ্পজ্জন্তি. তানি চ খো একস্মিংযেৱ নাড়ে কণ্ণিকাবদ্ধানি হুত্ৱা. সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মানো ‘‘আযাম, মযং মাৰিসা, পুব্বনিমিত্তং পস্সিস্সামা’’তি মহাবোধিপল্লঙ্কট্ঠানং আগচ্ছন্তি, বুদ্ধানং অনিব্বত্তনকপ্পে পুপ্ফং ন হোতি. তে পন অপুপ্ফিতগচ্ছং দিস্ৱা – ‘‘অন্ধকাৰো ৱত ভো লোকো ভৱিস্সতি, মতা মতা সত্তা অপাযে পূৰেস্সন্তি, ছ দেৱলোকা নৱ ব্ৰহ্মলোকা সুঞ্ঞা ভৱিস্সন্তী’’তি অনত্তমনা হোন্তি. পুপ্ফিতকালে পন পুপ্ফং দিস্ৱা – ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তেসু মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তেসু নিক্খমন্তেসু সম্বুজ্ঝন্তেসু ধম্মচক্কং পৱত্তেন্তেসু যমকপাটিহাৰিযং কৰোন্তেসু দেৱোৰোহনং কৰোন্তেসু আযুসঙ্খাৰং ওস্সজ্জন্তেসু পৰিনিব্বাযন্তেসু দসসহস্সচক্কৱাড়কম্পনাদীনি পাটিহাৰিযানি দক্খিস্সামা’’তি চ ‘‘চত্তাৰো অপাযা পৰিহাযিস্সন্তি, ছ দেৱলোকা নৱ ব্ৰহ্মলোকা পৰিপূৰেস্সন্তী’’তি চ অত্তমনা উদানং উদানেন্তা অত্তনো অত্তনো ব্ৰহ্মলোকং গচ্ছন্তি. ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে পঞ্চ পদুমানি উপ্পজ্জিংসু. তেসং নিমিত্তানং আনুভাৱেন চত্তাৰো বুদ্ধা উপ্পন্না, পঞ্চমো উপ্পজ্জিস্সতি. সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মানোপি তানি পদুমানি দিস্ৱা ইমমত্থং জানিংসু. তেন ৱুত্তং – ‘‘অঞ্ঞেসম্পি পাকটং হোতী’’তি.
আযুপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
৫-৭. ইতি ভগৱা – ‘‘ইতো সো, ভিক্খৱে’’তিআদিনা নযেন কপ্পপৰিচ্ছেদৱসেন পুব্বেনিৱাসং দস্সেত্ৱা ইদানি তেসং বুদ্ধানং জাতিপৰিচ্ছেদাদিৱসেন দস্সেতুং ৱিপস্সী, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ আযুপৰিচ্ছেদে পৰিত্তং লহুকন্তি উভযমেতং অপ্পকস্সেৱ ৱেৱচনং. যঞ্হি অপ্পকং, তং পৰিত্তঞ্চেৱ লহুকঞ্চ হোতি.
অপ্পং ৱা ভিয্যোতি ৱস্সসততো ৱা উপৰি অপ্পং, অঞ্ঞং ৱস্সসতং অপত্ৱা ৱীসং ৱা তিংসং ৱা চত্তালীসং ৱা পণ্ণাসং ৱা সট্ঠি ৱা ৱস্সানি জীৱতি. এৱং দীঘাযুকো পন অতিদুল্লভো, অসুকো কিৰ এৱং চিৰং জীৱতীতি তত্থ তত্থ গন্ত্ৱা দট্ঠব্বো হোতি. তত্থ ৱিসাখা উপাসিকা ৱীসৱস্সসতং জীৱতি, তথা পোক্খৰসাতি ব্ৰাহ্মণো, ব্ৰহ্মাযু ব্ৰাহ্মণো, সেলো ব্ৰাহ্মণো, বাৱৰিযব্ৰাহ্মণো, আনন্দত্থেৰো, মহাকস্সপত্থেৰোতি. অনুৰুদ্ধত্থেৰো পন ৱস্সসতঞ্চেৱ পণ্ণাসঞ্চ ৱস্সানি, বাকুলত্থেৰো ৱস্সসতঞ্চেৱ সট্ঠি চ ৱস্সানি. অযং সব্বদীঘাযুকো. সোপি দ্ৱে ৱস্সসতানি ন জীৱতি.
ৱিপস্সীআদযো পন সব্বেপি বোধিসত্তা মেত্তাপুব্বভাগেন সোমনস্সসহগতঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খাৰিকচিত্তেন মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হিংসু. তেন চিত্তেন গহিতায পটিসন্ধিযা অসঙ্খ্যেয্যং আযু, ইতি সব্বে বুদ্ধা অসঙ্খ্যেয্যাযুকা. তে কস্মা অসঙ্খ্যেয্যং ন অট্ঠংসু? উতুভোজনৱিপত্তিযা. উতুভোজনৱসেন হি আযু হাযতিপি ৱড্ঢতিপি.
তত্থ যদা ৰাজানো অধম্মিকা হোন্তি, তদা উপৰাজানো, সেনাপতি, সেট্ঠি, সকলনগৰং, সকলৰট্ঠং অধম্মিকমেৱ হোতি; অথ তেসং আৰক্খদেৱতা, তাসং দেৱতানং মিত্তা ভূমট্ঠদেৱতা, তাসং দেৱতানং মিত্তা আকাসট্ঠকদেৱতা, আকাসট্ঠকদেৱতানং মিত্তা উণ্হৱলাহকা দেৱতা, তাসং মিত্তা অব্ভৱলাহকা দেৱতা, তাসং মিত্তা সীতৱলাহকা দেৱতা, তাসং মিত্তা ৱস্সৱলাহকা দেৱতা, তাসং মিত্তা চাতুমহাৰাজিকা দেৱতা, তাসং মিত্তা তাৱতিংসা দেৱতা, তাসং মিত্তা যামা দেৱতাতি এৱমাদি. এৱং যাৱ ভৱগ্গা ঠপেত্ৱা অৰিযসাৱকে সব্বা দেৱব্ৰহ্মপৰিসাপি অধম্মিকাৱ হোন্তি. তাসং অধম্মিকতায ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তি, ৱাতো যথামগ্গেন ন ৱাযতি, অযথামগ্গেন ৱাযন্তো আকাসট্ঠকৱিমানানি খোভেতি, ৱিমানেসু খোভিতেসু দেৱতানং কীড়নত্থায চিত্তানি ন নমন্তি, দেৱতানং কীড়নত্থায চিত্তেসু অনমন্তেসু সীতুণ্হভেদো উতু যথাকালেন ন সম্পজ্জতি, তস্মিং অসম্পজ্জন্তে ন সম্মা দেৱো ৱস্সতি, কদাচি ৱস্সতি, কদাচি ন ৱস্সতি; কত্থচি ৱস্সতি, কত্থচি ন ৱস্সতি, ৱস্সন্তোপি ৱপ্পকালে অঙ্কুৰকালে নাড়কালে পুপ্ফকালে খীৰগ্গহণাদিকালেসু যথা যথা সস্সানং উপকাৰো ন হোতি, তথা তথা ৱস্সতি চ ৱিগচ্ছতি চ, তেন সস্সানি ৱিসমপাকানি হোন্তি, ৱিগতগন্ধৱণ্ণৰসাদিসম্পন্নানি. একভাজনে পক্খিত্ততণ্ডুলেসুপি একস্মিং পদেসে ভত্তং উত্তণ্ডুলং হোতি, একস্মিং অতিকিলিন্নং, একস্মিং সমপাকং. তং পৰিভুত্তং কুচ্ছিযম্পি তীহাকাৰেহি পচ্চতি. তেন সত্তা বহ্ৱাবাধা চেৱ হোন্তি, অপ্পাযুকা চ. এৱং তাৱ উতুভোজনৱসেন আযু হাযতি.
যদা পন ৰাজানো ধম্মিকা হোন্তি, তদা উপৰাজানোপি ধম্মিকা হোন্তীতি পুৰিমনযেনেৱ যাৱ ব্ৰহ্মলোকা সব্বেপি ধম্মিকা হোন্তি. তেসং ধম্মিকত্তা সমং চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তি, যথামগ্গেন ৱাতো ৱাযতি, যথামগ্গেন ৱাযন্তো আকাসট্ঠকৱিমানানি ন খোভেতি, তেসং অখোভা দেৱতানং কীড়নত্থায চিত্তানি নমন্তি. এৱং কালেন উতু সম্পজ্জতি, দেৱো সম্মা ৱস্সতি, ৱপ্পকালতো পট্ঠায সস্সানং উপকাৰং কৰোন্তো কালে ৱস্সতি, কালে ৱিগচ্ছতি, তেন সস্সানি সমপাকানি সুগন্ধানি সুৱণ্ণানি সুৰসানি ওজৱন্তানি হোন্তি, তেহি সম্পাদিতং ভোজনং পৰিভুত্তম্পি সম্মা পৰিপাকং গচ্ছতি, তেন সত্তা অৰোগা দীঘাযুকা হোন্তি. এৱং উতুভোজনৱসেন আযু ৱড্ঢতি.
তত্থ ৱিপস্সী ভগৱা অসীতিৱস্সসহস্সাযুককালে নিব্বত্তো, সিখী সত্ততিৱস্সসহস্সাযুককালেতি ইদং অনুপুব্বেন পৰিহীনসদিসং কতং, ন পন এৱং পৰিহীনং, ৱড্ঢিত্ৱা ৱড্ঢিত্ৱা পৰিহীনন্তি ৱেদিতব্বং. কথং? ইমস্মিং তাৱ কপ্পে ককুসন্ধো ভগৱা চত্তালীসৱস্সসহস্সাযুককালে নিব্বত্তো, আযুপ্পমাণং পঞ্চ কোট্ঠাসে কত্ৱা চত্তাৰি ঠত্ৱা পঞ্চমে ৱিজ্জমানেযেৱ পৰিনিব্বুতো. তং আযু পৰিহাযমানং দসৱস্সকালং পত্ৱা পুন ৱড্ঢমানং অসঙ্খ্যেয্যং হুত্ৱা ততো পৰিহাযমানং তিংসৱস্সসহস্সকালে ঠিতং; তদা কোণাগমনো ভগৱা নিব্বত্তো. তস্মিম্পি তথেৱ পৰিনিব্বুতে তং আযু দসৱস্সকালং পত্ৱা পুন ৱড্ঢমানং অসঙ্খ্যেয্যং হুত্ৱা পৰিহাযিত্ৱা ৱীসতিৱস্সসহস্সকালে ঠিতং; তদা কস্সপো ভগৱা নিব্বত্তো. তস্মিম্পি তথেৱ পৰিনিব্বুতে তং আযু দসৱস্সকালং পত্ৱা পুন ৱড্ঢমানং অসঙ্খ্যেয্যং হুত্ৱা পৰিহাযিত্ৱা ৱস্সসতকালং পত্তং, অথ অম্হাকং সম্মাসম্বুদ্ধো নিব্বত্তো. এৱং অনুপুব্বেন পৰিহাযিত্ৱা পৰিহাযিত্ৱা ৱড্ঢিত্ৱা ৱড্ঢিত্ৱা পৰিহীনন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ যং যং আযুপৰিমাণেসু মনুস্সেসু বুদ্ধা নিব্বত্তন্তি, তেসম্পি তং তদেৱ আযুপৰিমাণং হোতীতি ৱেদিতব্বং.
আযুপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
বোধিপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
৮. বোধিপৰিচ্ছেদে পন পাটলিযা মূলেতি পাটলিৰুক্খস্স হেট্ঠা. তস্সা পন পাটলিযা খন্ধো তং দিৱসং পণ্ণাসৰতনো হুত্ৱা অব্ভুগ্গতো, সাখা পণ্ণাসৰতনাতি উব্বেধেন ৰতনসতং অহোসি. তং দিৱসঞ্চ সা পাটলি কণ্ণিকাবদ্ধেহি ৱিয পুপ্ফেহি মূলতো পট্ঠায একসঞ্ছন্না অহোসি, দিব্বগন্ধং ৱাযতি. ন কেৱলঞ্চ তদা অযমেৱ পুপ্ফিতা, দসসহস্সচক্কৱাড়ে সব্বপাটলিযো পুপ্ফিতা. ন কেৱলঞ্চ পাটলিযো, দসসহস্সচক্কৱাড়ে সব্বৰুক্খানং খন্ধেসু খন্ধপদুমানি, সাখাসু সাখাপদুমানি, লতাসু লতাপদুমানি, আকাসে আকাসপদুমানি পুপ্ফিতানি, পথৱিতলং ভিন্দিত্ৱাপি মহাপদুমানি উট্ঠিতানি. মহাসমুদ্দোপি পঞ্চৱণ্ণেহি পদুমেহি নীলুপ্পলৰত্তুপ্পলেহি চ সঞ্ছন্নো অহোসি. সকলদসসহস্সচক্কৱাড়ং ধজমালাকুলং তত্থ তত্থ নিবদ্ধপুপ্ফদামৱিস্সট্ঠমালাগুড়ৱিপ্পকিণ্ণং নানাৱণ্ণকুসুমসমুজ্জলং নন্দনৱনচিত্তলতাৱনমিস্সকৱনফাৰুসকৱনসদিসং অহোসি. পুৰত্থিমচক্কৱাড়মুখৱট্টিযং উস্সিতদ্ধজা পচ্ছিমচক্কৱাড়মুখৱট্টিং অভিহনন্তি. পচ্ছিমদক্খিণউত্তৰচক্কৱাড়মুখৱট্টিযং উস্সিতদ্ধজা দক্খিণচক্কৱাড়মুখৱট্টিং অভিহনন্তি. এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞসিৰীসম্পত্তানি চক্কৱাড়ানি অহেসুং. অভিসম্বুদ্ধোতি সকলং বুদ্ধগুণৱিভৱসিৰিং পটিৱিজ্ঝমানো চত্তাৰি সচ্চানি অভিসম্বুদ্ধো.
‘‘সিখী, ভিক্খৱে, ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো পুণ্ডৰীকস্স মূলে অভিসম্বুদ্ধো’’তিআদীসুপি ইমিনাৱ নযেন পদৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা. এত্থ পন পুণ্ডৰীকোতি সেতম্বৰুক্খো. তস্সাপি তদেৱ পৰিমাণং. তং দিৱসঞ্চ সোপি দিব্বগন্ধেহি পুপ্ফেহি সুসঞ্ছন্নো অহোসি. ন কেৱলঞ্চ পুপ্ফেহি, ফলেহিপি সঞ্ছন্নো অহোসি. তস্স একতো তৰুণানি ফলানি, একতো মজ্ঝিমানি ফলানি, একতো নাতিপক্কানি ফলানি, একতো সুপক্কানি পক্খিত্তদিব্বোজানি ৱিয সুৰসানি ওলম্বন্তি. যথা সো, এৱং সকলদসসহস্সচক্কৱাড়েসু পুপ্ফূপগৰুক্খা পুপ্ফেহি, ফলূপগৰুক্খা ফলেহি পটিমণ্ডিতা অহেসুং.
সালোতি সালৰুক্খো. তস্সাপি তদেৱ পৰিমাণং, তথেৱ পুপ্ফসিৰীৱিভৱো ৱেদিতব্বো. সিৰীসৰুক্খেপি এসেৱ নযো. উদুম্বৰৰুক্খে পুপ্ফানি নাহেসুং, ফলৱিভূতি পনেত্থ অম্বে ৱুত্তনযাৱ, তথা নিগ্ৰোধে, তথা অস্সত্থে. ইতি সব্ববুদ্ধানং একোৱ পল্লঙ্কো, ৰুক্খা পন অঞ্ঞেপি হোন্তি. তেসু যস্স যস্স ৰুক্খস্স মূলে চতুমগ্গঞাণসঙ্খাতবোধিং বুদ্ধা পটিৱিজ্ঝন্তি, সো সো বোধীতি ৱুচ্চতি. অযং বোধিপৰিচ্ছেদো নাম.
সাৱকযুগপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
৯. সাৱকযুগপৰিচ্ছেদে পন খণ্ডতিস্সন্তি খণ্ডো চ তিস্সো চ. তেসু খণ্ডো একপিতিকো কনিট্ঠভাতা, তিস্সো পুৰোহিতপুত্তো. খণ্ডো পঞ্ঞাপাৰমিযা মত্থকং পত্তো, তিস্সো সমাধিপাৰমিযা মত্থকং পত্তো. অগ্গন্তি ঠপেত্ৱা ৱিপস্সিং ভগৱন্তং অৱসেসেহি সদ্ধিং অসদিসগুণতায উত্তমং. ভদ্দযুগন্তি অগ্গত্তাযেৱ ভদ্দযুগং. অভিভূসম্ভৱন্তি অভিভূ চ সম্ভৱো চ. তেসু অভিভূ পঞ্ঞাপাৰমিযা মত্থকং পত্তো. সিখিনা ভগৱতা সদ্ধিং অৰুণৱতিতো ব্ৰহ্মলোকং গন্ত্ৱা ব্ৰহ্মপৰিসায ৱিৱিধানি পাটিহাৰিযানি দস্সেন্তো ধম্মং দেসেত্ৱা দসসহস্সিলোকধাতুং অন্ধকাৰেন ফৰিত্ৱা – ‘‘কিং ইদ’’ন্তি সঞ্জাতসংৱেগানং ওভাসং ফৰিত্ৱা – ‘‘সব্বে মে ৰূপঞ্চ পস্সন্তু, সদ্দঞ্চ সুণন্তূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৱা – ‘‘আৰম্ভথা’’তি গাথাদ্ৱযং (সং. নি. ১.১৮৫) ভণন্তো সদ্দং সাৱেসি. সম্ভৱো সমাধিপাৰমিযা মত্থকং পত্তো অহোসি.
সোণুত্তৰন্তি সোণো চ উত্তৰো চ. তেসুপি সোণো পঞ্ঞাপাৰমিং পত্তো, উত্তৰো সমাধিপাৰমিং পত্তো অহোসি. ৱিধুৰসঞ্জীৱন্তি ৱিধুৰো চ সঞ্জীৱো চ. তেসু ৱিধুৰো পঞ্ঞাপাৰমিং পত্তো অহোসি, সঞ্জীৱো সমাধিপাৰমিং পত্তো. সমাপজ্জনবহুলো ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানকুটিলেণমণ্ডপাদীসু সমাপত্তিবলেন ঝাযন্তো একদিৱসং অৰঞ্ঞে নিৰোধং সমাপজ্জি, অথ নং ৱনকম্মিকাদযো ‘‘মতো’’তি সল্লক্খেত্ৱা ঝাপেসুং. সো যথাপৰিচ্ছেদেন সমাপত্তিতো উট্ঠায চীৱৰানি পপ্ফোটেত্ৱা গামং পিণ্ডায পাৱিসি. তদুপাদাযেৱ চ নং ‘‘সঞ্জীৱো’’তি সঞ্জানিংসু. ভিয্যোসুত্তৰন্তি ভিয্যোসো চ উত্তৰো চ. তেসু ভিয্যোসো পঞ্ঞায উত্তৰো, উত্তৰো সমাধিনা অগ্গো অহোসি. তিস্সভাৰদ্ৱাজন্তি তিস্সো চ ভাৰদ্ৱাজো চ. তেসু তিস্সো পঞ্ঞাপাৰমিং পত্তো, ভাৰদ্ৱাজো সমাধিপাৰমিং পত্তো অহোসি. সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানন্তি সাৰিপুত্তো চ মোগ্গল্লানো চ. তেসু সাৰিপুত্তো পঞ্ঞাৱিসযে, মোগ্গল্লানো সমাধিৱিসযে অগ্গো অহোসি. অযং সাৱকযুগপৰিচ্ছেদো নাম.
সাৱকসন্নিপাতপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
১০. সাৱকসন্নিপাতপৰিচ্ছেদে ৱিপস্সিস্স ভগৱতো পঠমসন্নিপাতো চতুৰঙ্গিকো অহোসি, সব্বে এহিভিক্খূ, সব্বে ইদ্ধিযা নিব্বত্তপত্তচীৱৰা, সব্বে অনামন্তিতাৱ আগতা, ইতি তে চ খো পন্নৰসে উপোসথদিৱসে. অথ সত্থা বীজনিং গহেত্ৱা নিসিন্নো উপোসথং ওসাৰেসি. দুতিযততিযেসুপি এসেৱ নযো. তথা সেসবুদ্ধানং সব্বসন্নিপাতেসু. যস্মা পন অম্হাকং ভগৱতো পঠমবোধিযাৱ সন্নিপাতো অহোসি, ইদঞ্চ সুত্তং অপৰভাগে ৱুত্তং, তস্মা ‘‘ময্হং, ভিক্খৱে, এতৰহি একো সাৱকানং সন্নিপাতো’’তি অনিট্ঠপেত্ৱা ‘‘অহোসী’’তি ৱুত্তং.
তত্থ অড্ঢতেড়সানি ভিক্খুসতানীতি পুৰাণজটিলানং সহস্সং, দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং পৰিৱাৰানি অড্ঢতেয্যসতানীতি অড্ঢতেড়সানি ভিক্খুসতানি. তত্থ দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং অভিনীহাৰতো পট্ঠায ৱত্থুং কথেত্ৱা পব্বজ্জা দীপেতব্বা. পব্বজিতানং পন তেসং মহামোগ্গল্লানো সত্তমে দিৱসে অৰহত্তং পত্তো. ধম্মসেনাপতি পন্নৰসমে দিৱসে গিজ্ঝকূটপব্বতমজ্ঝে সূকৰখতলেণপব্ভাৰে ভাগিনেয্যস্স দীঘনখপৰিব্বাজকস্স সজ্জিতে ধম্মযাগে ৱেদনাপৰিগ্গহসুত্তন্তে (ম. নি. ২.২০১) দেসিযমানে দেসনং অনুবুজ্ঝমানং ঞাণং পেসেত্ৱা সাৱকপাৰমিঞাণং পত্তো. ভগৱা থেৰস্স অৰহত্তপ্পত্তিং ঞত্ৱা ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা ৱেড়ুৱনেযেৱ পচ্চুট্ঠাসি. থেৰো – ‘‘কুহিং নু খো ভগৱা গতো’’তি আৱজ্জন্তো ৱেড়ুৱনে পতিট্ঠিতভাৱং ঞত্ৱা সযম্পি ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা ৱেড়ুৱনেযেৱ পচ্চুট্ঠাসি. অথ ভগৱা পাতিমোক্খং ওসাৰেসি. তং সন্নিপাতং সন্ধায ভগৱা – ‘‘অড্ঢতেড়সানি ভিক্খুসতানী’’তি আহ. অযং সাৱকসন্নিপাতপৰিচ্ছেদো নাম.
উপট্ঠাকপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
১১. উপট্ঠাকপৰিচ্ছেদে পন আনন্দোতি নিবদ্ধুপট্ঠাকভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ভগৱতো হি পঠমবোধিযং অনিবদ্ধা উপট্ঠাকা অহেসুং. একদা নাগসমালো পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱিচৰি, একদা নাগিতো, একদা উপৱানো, একদা সুনক্খত্তো, একদা চুন্দো সমণুদ্দেসো, একদা সাগতো, একদা মেঘিযো. তত্থ একদা ভগৱা নাগসমালত্থেৰেন সদ্ধিং অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো দ্ৱেধাপথং পত্তো. থেৰো মগ্গা ওক্কম্ম – ‘‘ভগৱা, অহং ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামী’’তি আহ. অথ নং ভগৱা – ‘‘এহি ভিক্খু, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামা’’তি আহ. সো – ‘‘হন্দ, ভগৱা, তুম্হাকং পত্তচীৱৰং গণ্হথ, অহং ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামী’’তি ৱত্ৱা পত্তচীৱৰং ছমাযং ঠপেতুং আৰদ্ধো. অথ নং ভগৱা – ‘‘আহৰ, ভিক্খূ’’তি ৱত্ৱা পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা গতো. তস্সপি ভিক্খুনো ইতৰেন মগ্গেন গচ্ছতো চোৰা পত্তচীৱৰঞ্চেৱ হৰিংসু, সীসঞ্চ ভিন্দিংসু. সো – ‘‘ভগৱা ইদানি মে পটিসৰণং, ন অঞ্ঞো’’তি চিন্তেত্ৱা লোহিতেন গড়িতেন ভগৱতো সন্তিকং অগমাসি. ‘‘কিমিদং ভিক্খূ’’তি চ ৱুত্তে তং পৱত্তিং আৰোচেসি. অথ নং ভগৱা – ‘‘মা চিন্তযি, ভিক্খু, এতংযেৱ তে কাৰণং সল্লক্খেত্ৱা নিৱাৰযিম্হা’’তি ৱত্ৱা নং সমস্সাসেসি.
একদা পন ভগৱা মেঘিযত্থেৰেন সদ্ধিং পাচীনৱংসমিগদাযে জন্তুগামং অগমাসি. তত্ৰাপি মেঘিযো জন্তুগামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা নদীতীৰে পাসাদিকং অম্বৱনং দিস্ৱা – ‘‘ভগৱা, তুম্হাকং পত্তচীৱৰং গণ্হথ, অহং তস্মিং অম্বৱনে সমণধম্মং কৰোমী’’তি ৱত্ৱা ভগৱতা তিক্খত্তুং নিৱাৰিযমানোপি গন্ত্ৱা অকুসলৱিতক্কেহি উপদ্দুতো অন্ৱাসত্তো (অ. নি. ৯.৩; উদান পৰিচ্ছেদো ৩১ দট্ঠব্বো). পচ্চাগন্ত্ৱা তং পৱত্তিং আৰোচেসি. তম্পি ভগৱা – ‘‘ইদমেৱ তে কাৰণং সল্লক্খেত্ৱা নিৱাৰযিম্হা’’তি ৱত্ৱা অনুপুব্বেন সাৱত্থিং অগমাসি. তত্থ গন্ধকুটিপৰিৱেণে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱে, ইদানিম্হি মহল্লকো, ‘একচ্চে ভিক্খূ ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামা’তি ৱুত্তে অঞ্ঞেন গচ্ছন্তি, একচ্চে ময্হং পত্তচীৱৰং নিক্খিপন্তি, ময্হং নিবদ্ধুপট্ঠাকং একং ভিক্খুং জানাথা’’তি. ভিক্খূনং ধম্মসংৱেগো উদপাদি. অথাযস্মা সাৰিপুত্তো উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা – ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হেযেৱ পত্থযমানো সতসহস্সকপ্পাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং পাৰমিযো পূৰযিং, ননু মাদিসো মহাপঞ্ঞো উপট্ঠাকো নাম ৱট্টতি, অহং উপট্ঠহিস্সামী’’তি আহ. তং ভগৱা – ‘‘অলং সাৰিপুত্ত, যস্সং দিসাযং ত্ৱং ৱিহৰসি, অসুঞ্ঞাযেৱ মে সা দিসা, তৱ ওৱাদো বুদ্ধানং ওৱাদসদিসো, ন মে তযা উপট্ঠাককিচ্চং অত্থী’’তি পটিক্খিপি. এতেনেৱুপাযেন মহামোগ্গল্লানং আদিং কত্ৱা অসীতিমহাসাৱকা উট্ঠহিংসু. তে সব্বেপি ভগৱা পটিক্খিপি.
আনন্দত্থেৰো পন তুণ্হীযেৱ নিসীদি. অথ নং ভিক্খূ এৱমাহংসু – ‘‘আৱুসো, আনন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো উপট্ঠাকট্ঠানং যাচতি, ত্ৱম্পি যাচাহী’’তি. সো আহ – ‘‘যাচিত্ৱা লদ্ধুপট্ঠানং নাম আৱুসো কীদিসং হোতি, কিং মং সত্থা ন পস্সতি, সচে ৰোচিস্সতি, আনন্দো মং উপট্ঠাতূতি ৱক্খতী’’তি. অথ ভগৱা – ‘‘ন, ভিক্খৱে, আনন্দো অঞ্ঞেন উস্সাহেতব্বো, সযমেৱ জানিত্ৱা মং উপট্ঠহিস্সতী’’তি আহ. ততো ভিক্খূ – ‘‘উট্ঠেহি, আৱুসো আনন্দ, উট্ঠেহি আৱুসো আনন্দ, দসবলং উপট্ঠাকট্ঠানং যাচাহী’’তি আহংসু. থেৰো উট্ঠহিত্ৱা চত্তাৰো পটিক্খেপে, চতস্সো চ আযাচনাতি অট্ঠ ৱৰে যাচি.
চত্তাৰো পটিক্খেপা নাম – ‘‘সচে মে, ভন্তে, ভগৱা অত্তনা লদ্ধং পণীতং চীৱৰং ন দস্সতি, পিণ্ডপাতং ন দস্সতি, একগন্ধকুটিযং ৱসিতুং ন দস্সতি, নিমন্তনং গহেত্ৱা ন গমিস্সতি, এৱাহং ভগৱন্তং উপট্ঠহিস্সামী’’তি ৱত্ৱা – ‘‘কিং পনেত্থ, আনন্দ, আদীনৱং পস্সসী’’তি ৱুত্তে – ‘‘সচাহং, ভন্তে, ইমানি ৱত্থূনি লভিস্সামি, ভৱিস্সন্তি ৱত্তাৰো – ‘আনন্দো দসবলেন লদ্ধং পণীতং চীৱৰং পৰিভুঞ্জতি, পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জতি, একগন্ধকুটিযং ৱসতি, একতো নিমন্তনং গচ্ছতি, এতং লাভং লভন্তো তথাগতং উপট্ঠাতি, কো এৱং উপট্ঠহতো ভাৰো’তি’’ ইমে চত্তাৰো পটিক্খেপে যাচি.
চতস্সো আযাচনা নাম – ‘‘সচে, ভন্তে, ভগৱা মযা গহিতনিমন্তনং গমিস্সতি, সচাহং তিৰোৰট্ঠা তিৰোজনপদা ভগৱন্তং দট্ঠুং আগতং পৰিসং আগতক্খণে এৱ ভগৱন্তং দস্সেতুং লচ্ছামি, যদা মে কঙ্খা উপ্পজ্জতি, তস্মিংযেৱ খণে ভগৱন্তং উপসঙ্কমিতুং লচ্ছামি, যং ভগৱা ময্হং পৰম্মুখা ধম্মং দেসেতি, তং আগন্ত্ৱা ময্হং কথেস্সতি, এৱাহং ভগৱন্তং উপট্ঠহিস্সামী’’তি ৱত্ৱা – ‘‘কং পনেত্থ, আনন্দ, আনিসংসং পস্সসী’’তি ৱুত্তে – ‘‘ইধ, ভন্তে, সদ্ধা কুলপুত্তা ভগৱতো ওকাসং অলভন্তা মং এৱং ৱদন্তি – ‘স্ৱে, ভন্তে আনন্দ, ভগৱতা সদ্ধিং অম্হাকং ঘৰে ভিক্খং গণ্হেয্যাথা’তি, সচে ভন্তে ভগৱা তত্থ ন গমিস্সতি, ইচ্ছিতক্খণেযেৱ পৰিসং দস্সেতুং, কঙ্খঞ্চ ৱিনোদেতুং ওকাসং ন লচ্ছামি, ভৱিস্সন্তি ৱত্তাৰো – ‘কিং আনন্দো দসবলং উপট্ঠাতি, এত্তকম্পিস্স অনুগ্গহং ভগৱা ন কৰোতী’তি. ভগৱতো চ পৰম্মুখা মং পুচ্ছিস্সন্তি – ‘অযং, আৱুসো আনন্দ, গাথা, ইদং সুত্তং, ইদং জাতকং, কত্থ দেসিত’ন্তি. সচাহং তং ন সম্পাদযিস্সামি, ভৱিস্সন্তি ৱত্তাৰো – ‘এত্তকম্পি, আৱুসো, ন জানাসি, কস্মা ত্ৱং ছাযা ৱিয ভগৱন্তং অৱিজহন্তো দীঘৰত্তং ৱিচৰসী’তি. তেনাহং পৰম্মুখা দেসিতস্সপি ধম্মস্স পুন কথনং ইচ্ছামী’’তি ইমা চতস্সো আযাচনা যাচি. ভগৱাপিস্স অদাসি.
এৱং ইমে অট্ঠ ৱৰে গহেত্ৱা নিবদ্ধুপট্ঠাকো অহোসি. তস্সেৱ ঠানন্তৰস্সত্থায কপ্পসতসহস্সং পূৰিতানং পাৰমীনং ফলং পাপুণীতি ইমস্স নিবদ্ধুপট্ঠাকভাৱং সন্ধায – ‘‘ময্হং, ভিক্খৱে, এতৰহি আনন্দো ভিক্খু উপট্ঠাকো অগ্গুপট্ঠাকো’’তি আহ. অযং উপট্ঠাকপৰিচ্ছেদো নাম.
১২. পিতিপৰিচ্ছেদো উত্তানত্থোযেৱ.
ৱিহাৰং পাৱিসীতি কস্মা ৱিহাৰং পাৱিসি? ভগৱা কিৰ এত্তকং কথেত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘ন তাৱ মযা সত্তন্নং বুদ্ধানং ৱংসো নিৰন্তৰং মত্থকং পাপেত্ৱা কথিতো, অজ্জ মযি পন ৱিহাৰং পৱিট্ঠে ইমে ভিক্খূ ভিয্যোসো মত্তায পুব্বেনিৱাসঞাণং আৰব্ভ ৱণ্ণং কথযিস্সন্তি. অথাহং আগন্ত্ৱা নিৰন্তৰং বুদ্ধৱংসং কথেত্ৱা মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সামী’’তি ভিক্খূনং কথাৱাৰস্স ওকাসং দত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পাৱিসি.
যঞ্চেতং ভগৱা তন্তিং কথেসি, তত্থ কপ্পপৰিচ্ছেদো, জাতিপৰিচ্ছেদো, গোত্তপৰিচ্ছেদো, আযুপৰিচ্ছেদো, বোধিপৰিচ্ছেদো, সাৱকযুগপৰিচ্ছেদো, সাৱকসন্নিপাতপৰিচ্ছেদো, উপট্ঠাকপৰিচ্ছেদো, পিতিপৰিচ্ছেদোতি নৱিমে ৱাৰা আগতা, সম্বহুলৱাৰো অনাগতো, আনেত্ৱা পন দীপেতব্বো.
সম্বহুলৱাৰকথাৱণ্ণনা
সব্ববোধিসত্তানঞ্হি একস্মিং কুলৱংসানুৰূপে পুত্তে জাতে নিক্খমিত্ৱা পব্বজিতব্বন্তি অযমেৱ ৱংসো, অযং পৱেণী. কস্মা? সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানঞ্হি মাতুকুচ্ছিং ওক্কমনতো পট্ঠায পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰানি অনেকানি পাটিহাৰিযানি হোন্তি, তত্ৰ নেসং যদি নেৱ জাতনগৰং, ন পিতা, ন মাতা, ন ভৰিযা, ন পুত্তো পঞ্ঞাযেয্য, ‘‘ইমস্স নেৱ জাতনগৰং, ন পিতা, ন ভৰিযা, ন পুত্তো পঞ্ঞাযতি, দেৱো ৱা সক্কো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা এস মঞ্ঞে, দেৱানঞ্চ ঈদিসং পাটিহাৰিযং অনচ্ছৰিয’’ন্তি মঞ্ঞমানো জনো নেৱ সোতব্বং, ন সদ্ধাতব্বং মঞ্ঞেয্য. ততো অভিসমযো ন ভৱেয্য, অভিসমযে অসতি নিৰত্থকোৱ বুদ্ধুপ্পাদো, অনিয্যানিকং সাসনং হোতি. তস্মা সব্ববোধিসত্তানং – ‘‘একস্মিং কুলৱংসানুৰূপে পুত্তে জাতে নিক্খমিত্ৱা পব্বজিতব্ব’’ন্তি অযমেৱ ৱংসো অযং পৱেণী. তস্মা পুত্তাদীনং ৱসেন সম্বহুলৱাৰো আনেত্ৱা দীপেতব্বো.
সম্বহুলপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
তত্থ –
সমৱত্তক্খন্ধো অতুলো, সুপ্পবুদ্ধো চ উত্তৰো;
সত্থৱাহো ৱিজিতসেনো, ৰাহুলো ভৱতি সত্তমোতি.
এতে তাৱ সত্তন্নম্পি বোধিসত্তানং অনুক্কমেনেৱ সত্ত পুত্তা ৱেদিতব্বা.
তত্থ ৰাহুলভদ্দে তাৱ জাতে পণ্ণং আহৰিত্ৱা মহাপুৰিসস্স হত্থে ঠপযিংসু. অথস্স তাৱদেৱ সকলসৰীৰং খোভেত্ৱা পুত্তসিনেহো অট্ঠাসি. সো চিন্তেসি – ‘‘একস্মিং তাৱ জাতে এৱৰূপো পুত্তসিনেহো, পৰোসহস্সং কিৰ মে পুত্তা ভৱিস্সন্তি, তেসু একেকস্মিং জাতে ইদং সিনেহবন্ধনং এৱং ৱড্ঢন্তং দুব্ভেজ্জং ভৱিস্সতি, ৰাহু জাতো, বন্ধনং জাত’’ন্তি আহ. তং দিৱসমেৱ চ ৰজ্জং পহায নিক্খন্তো. এস নযো সব্বেসং পুত্তুপ্পত্তিযন্তি. অযং পুত্তপৰিচ্ছেদো.
সুতনা সব্বকামা চ, সুচিত্তা অথ ৰোচিনী;
ৰুচগ্গতী সুনন্দা চ, বিম্বা ভৱতি সত্তমাতি.
এতা তেসং সত্তন্নম্পি পুত্তানং মাতৰো অহেসুং. বিম্বাদেৱী পন ৰাহুলকুমাৰে জাতে ৰাহুলমাতাতি পঞ্ঞাযিত্থ. অযং ভৰিযপৰিচ্ছেদো.
ৱিপস্সী ককুসন্ধোতি ইমে পন দ্ৱে বোধিসত্তা পযুত্তআজঞ্ঞৰথমাৰুয্হ মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিংসু. সিখী কোণাগমনোতি ইমে দ্ৱে হত্থিক্খন্ধৱৰগতা হুত্ৱা নিক্খমিংসু. ৱেস্সভূ সুৱণ্ণসিৱিকায নিসীদিত্ৱা নিক্খমি. কস্সপো উপৰিপাসাদে মহাতলে নিসিন্নোৱ আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা ঝানা উট্ঠায তং ঝানং পাদকং কত্ৱা – ‘‘পাসাদো উগ্গন্ত্ৱা বোধিমণ্ডে ওতৰতূ’’তি অধিট্ঠাসি. পাসাদো আকাসেন গন্ত্ৱা বোধিমণ্ডে ওতৰি. মহাপুৰিসোপি ততো ওতৰিত্ৱা ভূমিযং ঠত্ৱা – ‘‘পাসাদো যথাঠানেযেৱ পতিট্ঠাতূ’’তি চিন্তেসি. সো যথাঠানে পতিট্ঠাসি. মহাপুৰিসোপি সত্ত দিৱসানি পধানমনুযুঞ্জিত্ৱা বোধিপল্লঙ্কে নিসীদিত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পটিৱিজ্ঝি. অম্হাকং পন বোধিসত্তো কণ্টকং অস্সৱৰমাৰুয্হ নিক্খন্তোতি. অযং যানপৰিচ্ছেদো.
ৱিপস্সিস্স পন ভগৱতো যোজনপ্পমাণে পদেসে ৱিহাৰো পতিট্ঠাসি, সিখিস্স তিগাৱুতে, ৱেস্সভুস্স অড্ঢযোজনে, ককুসন্ধস্স গাৱুতে, কোণাগমনস্স অড্ঢগাৱুতে, কস্সপস্স ৱীসতিউসভে. অম্হাকং ভগৱতো পকতিমানেন সোড়সকৰীসে, ৰাজমানেন অট্ঠকৰীসে পদেসে ৱিহাৰো পতিট্ঠিতোতি. অযং ৱিহাৰপৰিচ্ছেদো.
ৱিপস্সিস্স পন ভগৱতো একৰতনাযামা ৱিদত্থিৱিত্থাৰা অট্ঠঙ্গুলুব্বেধা সুৱণ্ণিট্ঠকা কাৰেত্ৱা চূড়ংসেন ছাদেত্ৱা ৱিহাৰট্ঠানং কিণিংসু. সিখিস্স সুৱণ্ণযট্ঠিফালেহি ছাদেত্ৱা কিণিংসু. ৱেস্সভুস্স সুৱণ্ণহত্থিপাদানি কাৰেত্ৱা তেসং চূড়ংসেন ছাদেত্ৱা কিণিংসু. ককুসন্ধস্স ৱুত্তনযেনেৱ সুৱণ্ণিট্ঠকাহি ছাদেত্ৱা কিণিংসু. কোণাগমনস্স ৱুত্তনযেনেৱ সুৱণ্ণকচ্ছপেহি ছাদেত্ৱা কিণিংসু. কস্সপস্স সুৱণ্ণকট্টীহিযেৱ ছাদেত্ৱা কিণিংসু. অম্হাকং ভগৱতো সলক্খণানং কহাপণানং চূড়ংসেন ছাদেত্ৱা কিণিংসু. অযং ৱিহাৰভূমিগ্গহণধনপৰিচ্ছেদো.
তত্থ ৱিপস্সিস্স ভগৱতো তথা ভূমিং কিণিত্ৱা ৱিহাৰং কত্ৱা দিন্নুপট্ঠাকো পুনব্বসুমিত্তো নাম অহোসি, সিখিস্স সিৰিৱড্ঢনো নাম, ৱেস্সভুস্স সোত্থিযো নাম, ককুসন্ধস্স অচ্চুতো নাম, কোণাগমনস্স উগ্গো নাম, কস্সপস্স সুমনো নাম, অম্হাকং ভগৱতো সুদত্তো নাম. সব্বে চেতে গহপতিমহাসালা সেট্ঠিনো অহেসুন্তি. অযং উপট্ঠাকপৰিচ্ছেদো নাম.
অপৰানি চত্তাৰি অৱিজহিতট্ঠানানি নাম হোন্তি. সব্ববুদ্ধানঞ্হি বোধিপল্লঙ্কো অৱিজহিতো, একস্মিংযেৱ ঠানে হোতি. ধম্মচক্কপ্পৱত্তনং ইসিপতনে মিগদাযে অৱিজহিতমেৱ হোতি. দেৱোৰোহনকালে সঙ্কস্সনগৰদ্ৱাৰে পঠমপদগণ্ঠিকা অৱিজহিতাৱ হোতি. জেতৱনে গন্ধকুটিযা চত্তাৰি মঞ্চপাদট্ঠানানি অৱিজহিতানেৱ হোন্তি. ৱিহাৰো পন খুদ্দকোপি মহন্তোপি হোতি, ৱিহাৰোপি ন ৱিজহিতোযেৱ, নগৰং পন ৱিজহতি. যদা নগৰং পাচীনতো হোতি, তদা ৱিহাৰো পচ্ছিমতো; যদা নগৰং দক্খিণতো, তদা ৱিহাৰো উত্তৰতো. যদা নগৰং পচ্ছিমতো, তদা ৱিহাৰো পাচীনতো; যদা নগৰং উত্তৰতো, তদা ৱিহাৰো দক্খিণতো. ইদানি পন নগৰং উত্তৰতো, ৱিহাৰো দক্খিণতো.
সব্ববুদ্ধানঞ্চ আযুৱেমত্তং, পমাণৱেমত্তং, কুলৱেমত্তং, পধানৱেমত্তং, ৰস্মিৱেমত্তন্তি পঞ্চ ৱেমত্তানি হোন্তি. আযুৱেমত্তং নাম কেচি দীঘাযুকা হোন্তি, কেচি অপ্পাযুকা. তথা হি দীপঙ্কৰস্স ৱস্সসতসহস্সং আযুপ্পমাণং অহোসি, অম্হাকং ভগৱতো ৱস্সসতং আযুপ্পমাণং.
পমাণৱেমত্তং নাম কেচি দীঘা হোন্তি কেচি ৰস্সা. তথা হি দীপঙ্কৰো অসীতিহত্থো অহোসি, সুমনো নৱুতিহত্থো, অম্হাকং ভগৱা অট্ঠাৰসহত্থো.
কুলৱেমত্তং নাম কেচি খত্তিযকুলে নিব্বত্তন্তি, কেচি ব্ৰাহ্মণকুলে. পধানৱেমত্তং নাম কেসঞ্চি পধানং ইত্তৰকালমেৱ হোতি, যথা কস্সপস্স ভগৱতো. কেসঞ্চি অদ্ধনিযং, যথা অম্হাকং ভগৱতো.
ৰস্মিৱেমত্তং নাম মঙ্গলস্স ভগৱতো সৰীৰৰস্মি দসসহস্সিলোকধাতুপ্পমাণা অহোসি. অম্হাকং ভগৱতো সমন্তা ব্যামমত্তা. তত্ৰ ৰস্মিৱেমত্তং অজ্ঝাসযপ্পটিবদ্ধং, যো যত্তকং ইচ্ছতি, তস্স তত্তকং সৰীৰপ্পভা ফৰতি. মঙ্গলস্স পন নিচ্চম্পি দসসহস্সিলোকধাতুং ফৰতূতি অজ্ঝাসযো অহোসি. পটিৱিদ্ধগুণেসু পন কস্সচি ৱেমত্তং নাম নত্থি.
অপৰং অম্হাকংযেৱ ভগৱতো সহজাতপৰিচ্ছেদঞ্চ নক্খত্তপৰিচ্ছেদঞ্চ দীপেসুং. সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তেন কিৰ সদ্ধিং ৰাহুলমাতা, আনন্দত্থেৰো, ছন্নো, কণ্টকো, নিধিকুম্ভো, মহাবোধি, কাড়ুদাযীতি ইমানি সত্ত সহজাতানি. মহাপুৰিসো চ উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তেনেৱ মাতুকুচ্ছিং ওক্কমি, মহাভিনিক্খমনং নিক্খমি, ধম্মচক্কং পৱত্তেসি, যমকপাটিহাৰিযং অকাসি. ৱিসাখানক্খত্তেন জাতো চ অভিসম্বুদ্ধো চ পৰিনিব্বুতো চ. মাঘনক্খত্তেনস্স সাৱকসন্নিপাতো চ অহোসি, আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনঞ্চ, অস্সযুজনক্খত্তেন দেৱোৰোহনন্তি এত্তকং আহৰিত্ৱা দীপেতব্বং. অযং সম্বহুলপৰিচ্ছেদো নাম.
১৩. ইদানি অথ খো তেসং ভিক্খূনন্তিআদীসু তে ভিক্খূ – ‘‘আৱুসো, পুব্বেনিৱাসস্স নাম অযং গতি, যদিদং চুতিতো পট্ঠায পটিসন্ধিআৰোহনং. যং পন ইদং পটিসন্ধিতো পট্ঠায পচ্ছামুখং ঞাণং পেসেত্ৱা চুতি গন্তব্বং, ইদং অতিগৰুকং. আকাসে পদং দস্সেন্তো ৱিয ভগৱা কথেসী’’তি অতিৱিম্হযজাতা হুত্ৱা – ‘‘অচ্ছৰিযং, আৱুসো,’’তিআদীনি ৱত্ৱা পুন অপৰম্পি কাৰণং দস্সেন্তো – ‘‘যত্ৰ হি নাম তথাগতো’’তিআদিমাহংসু. তত্থ যত্ৰ হি নামাতি অচ্ছৰিযত্থে নিপাতো, যো নাম তথাগতোতি অত্থো. ছিন্নপপঞ্চেতি এত্থ পপঞ্চা নাম তণ্হা মানো দিট্ঠীতি ইমে তযো কিলেসা. ছিন্নৱটুমেতি এত্থ ৱটুমন্তি কুসলাকুসলকম্মৱট্টং ৱুচ্চতি. পৰিযাদিন্নৱট্টেতি তস্সেৱ ৱেৱচনং, পৰিযাদিন্নসব্বকম্মৱট্টেতি অত্থো. সব্বদুক্খৱীতিৱত্তেতি সব্বং ৱিপাকৱট্টসঙ্খাতং দুক্খং ৱীতিৱত্তে. অনুস্সৰিস্সতীতি ইদং যত্ৰাতি নিপাতৱসেন অনাগতৱচনং, অত্থো পনেত্থ অতীতৱসেন ৱেদিতব্বো. ভগৱা হি তে বুদ্ধে অনুস্সৰি, ন ইদানি অনুস্সৰিস্সতি. এৱংসীলাতি মগ্গসীলেন ফলসীলেন লোকিযলোকুত্তৰসীলেন এৱংসীলা. এৱংধম্মাতি এত্থ সমাধিপক্খা ধম্মা অধিপ্পেতা, মগ্গসমাধিনা ফলসমাধিনা লোকিযলোকুত্তৰসমাধিনা, এৱংসমাধযোতি অত্থো. এৱংপঞ্ঞাতি মগ্গপঞ্ঞাদিৱসেনেৱ এৱংপঞ্ঞা. এৱংৱিহাৰীতি এত্থ পন হেট্ঠা সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৱিহাৰো গহিতোৱ পুন কস্মা গহিতমেৱ গণ্হাতীতি চে; ন ইদং গহিতমেৱ, ইদঞ্হি নিৰোধসমাপত্তিদীপনত্থং ৱুত্তং. তস্মা এৱং নিৰোধসমাপত্তিৱিহাৰী তে ভগৱন্তো অহেসুন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এৱংৱিমুত্তাতি এত্থ ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তি, তদঙ্গৱিমুত্তি, সমুচ্ছেদৱিমুত্তি, পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তি, নিস্সৰণৱিমুত্তীতি পঞ্চৱিধা ৱিমুত্তি. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো সযং ৱিক্খম্ভিতেহি নীৱৰণাদীহি ৱিমুত্তত্তা ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. অনিচ্চানুপস্সনাদিকা সত্তানুপস্সনা সযং তস্স তস্স পচ্চনীকঙ্গৱসেন পৰিচ্চত্তাহি নিচ্চসঞ্ঞাদীহি ৱিমুত্তত্তা তদঙ্গৱিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. চত্তাৰো অৰিযমগ্গা সযং সমুচ্ছিন্নেহি কিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা সমুচ্ছেদৱিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি মগ্গানুভাৱেন কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধন্তে উপ্পন্নত্তা পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. নিব্বানং সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অপগতত্তা দূৰে ঠিতত্তা নিস্সৰণৱিমুত্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ইতি ইমাসং পঞ্চন্নং ৱিমুত্তীনং ৱসেন – ‘‘এৱং ৱিমুত্তা’’তি এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
১৪. পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতোতি একীভাৱা ৱুট্ঠিতো.
১৬. ‘‘ইতো সো, ভিক্খৱে’’তি কো অনুসন্ধি? ইদঞ্হি সুত্তং – ‘‘তথাগতস্সেৱেসা, ভিক্খৱে, ধম্মধাতু সুপ্পটিৱিদ্ধা’’তি চ ‘‘দেৱতাপি তথাগতস্স এতমত্থং আৰোচেসু’’ন্তি চ ইমেহি দ্ৱীহি পদেহি আবদ্ধং. তত্থ দেৱতাৰোচনপদং সুত্তন্তপৰিযোসানে দেৱচাৰিককোলাহলং দস্সেন্তো ৱিচাৰেস্সতি. ধম্মধাতুপদানুসন্ধিৱসেন পন অযং দেসনা আৰদ্ধা. তত্থ খত্তিযো জাতিযাতিআদীনি একাদসপদানি নিদানকণ্ডে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
বোধিসত্তধম্মতাৱণ্ণনা
১৭. অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সী বোধিসত্তোতিআদীসু পন ৱিপস্সীতি তস্স নামং, তঞ্চ খো ৱিৱিধে অত্থে পস্সনকুসলতায লদ্ধং. বোধিসত্তোতি পণ্ডিতসত্তো বুজ্ঝনকসত্তো. বোধিসঙ্খাতেসু ৱা চতূসু মগ্গেসু সত্তো আসত্তো লগ্গমানসোতি বোধিসত্তো. সতো সম্পজানোতি এত্থ সতোতি সতিযেৱ. সম্পজানোতি ঞাণং. সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৱা ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমীতি অত্থো. ওক্কমীতি ইমিনা চস্স ওক্কন্তভাৱো পাড়িযং দস্সিতো, ন ওক্কমনক্কমো. সো পন যস্মা অট্ঠকথং আৰূড়্হো, তস্মা এৱং ৱেদিতব্বো –
সব্ববোধিসত্তা হি সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা, পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজিত্ৱা, ঞাতত্থচৰিযলোকত্থচৰিযবুদ্ধচৰিযানং কোটিং পত্ৱা, ৱেস্সন্তৰসদিসে ততিযে অত্তভাৱে ঠত্ৱা, সত্ত মহাদানানি দত্ৱা, সত্তক্খত্তুং পথৱিং কম্পেত্ৱা, কালঙ্কত্ৱা, দুতিযচিত্তৱাৰে তুসিতভৱনে নিব্বত্তন্তি. ৱিপস্সী বোধিসত্তোপি তথেৱ কত্ৱা তুসিতপুৰে নিব্বত্তিত্ৱা সট্ঠিসতসহস্সাধিকা সত্তপঞ্ঞাস ৱস্সকোটিযো তত্থ অট্ঠাসি. অঞ্ঞদা পন দীঘাযুকদেৱলোকে নিব্বত্তা বোধিসত্তা ন যাৱতাযুকং তিট্ঠন্তি. কস্মা? তত্থ পাৰমীনং দুপ্পূৰণীযত্তা. তে অধিমুত্তিকালকিৰিযং কত্ৱা মনুস্সপথেযেৱ নিব্বত্তন্তি. পাৰমীনং পূৰেন্তো পন যথা ইদানি একেন অত্তভাৱেন সব্বঞ্ঞুতং উপনেতুং সক্কোন্তি, এৱং সব্বসো পূৰিতত্তা তদা ৱিপস্সী বোধিসত্তো তত্থ যাৱতাযুকং অট্ঠাসি.
দেৱতানং পন – ‘‘মনুস্সানং গণনাৱসেন ইদানি সত্তহি দিৱসেহি চুতি ভৱিস্সতী’’তি পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানি উপ্পজ্জন্তি – মালা মিলাযন্তি, ৱত্থানি কিলিস্সন্তি, কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি, কাযে দুব্বণ্ণিযং ওক্কমতি, দেৱো দেৱাসনে ন সণ্ঠাতি. তত্থ মালাতি পটিসন্ধিগ্গহণদিৱসে পিড়ন্ধনমালা, তা কিৰ সট্ঠিসতসহস্সাধিকা সত্তপণ্ণাস ৱস্সকোটিযো অমিলাযিত্ৱা তদা মিলাযন্তি. ৱত্থেসুপি এসেৱ নযো. এত্তকং পন কালং দেৱানং নেৱ সীতং ন উণ্হং হোতি, তস্মিং কালে সৰীৰা বিন্দুবিন্দুৱসেন সেদা মুচ্চন্তি. এত্তকঞ্চ কালং তেসং সৰীৰে খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদিৱসেন ৱিৱণ্ণতা ন পঞ্ঞাযতি, দেৱধীতা সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা ৱিয খাযন্তি, দেৱপুত্তা ৱীসতিৱস্সুদ্দেসিকা ৱিয খাযন্তি, মৰণকালে পন তেসং কিলন্তৰূপো অত্তভাৱো হোতি. এত্তকঞ্চ তেসং কালং দেৱলোকে উক্কণ্ঠিতা নাম নত্থি, মৰণকালে পন নিস্সসন্তি ৱিজম্ভন্তি, সকে আসনে নাভিৰমন্তি.
ইমানি পন পুব্বনিমিত্তানি যথা লোকে মহাপুঞ্ঞানং ৰাজৰাজমহামত্তাদীনংযেৱ উক্কাপাতভূমিচালচন্দগ্গাহাদীনি নিমিত্তানি পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং; এৱং মহেসক্খদেৱতানংযেৱ পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং. যথা চ মনুস্সেসু পুব্বনিমিত্তানি নক্খত্তপাঠকাদযোৱ জানন্তি, ন সব্বে; এৱং তানিপি ন সব্বদেৱতা জানন্তি, পণ্ডিতা এৱ পন জানন্তি. তত্থ যে মন্দেন কুসলকম্মেন নিব্বত্তা দেৱপুত্তা, তে তেসু উপ্পন্নেসু – ‘‘ইদানি কো জানাতি, ‘কুহিং নিব্বত্তেস্সামা’তি’’ ভাযন্তি. যে মহাপুঞ্ঞা, তে ‘‘অম্হেহি দিন্নং দানং, ৰক্খিতং সীলং, ভাৱিতং ভাৱনং আগম্ম উপৰি দেৱলোকেসু সম্পত্তিং অনুভৱিস্সামা’’তি ন ভাযন্তি. ৱিপস্সী বোধিসত্তোপি তানি পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৱা ‘‘ইদানি অনন্তৰে অত্তভাৱে বুদ্ধো ভৱিস্সামী’’তি ন ভাযতি. অথস্স তেসু নিমিত্তেসু পাতুভূতেসু দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতা সন্নিপতিত্ৱা – ‘‘মাৰিস, তুম্হেহি দস পাৰমিযো পূৰেন্তেহি ন সক্কসম্পত্তিং, ন মাৰসম্পত্তিং, ন ব্ৰহ্মসম্পত্তিং, ন চক্কৱত্তিসম্পত্তিং পত্থেন্তেহি পূৰিতা, লোকনিত্থৰণত্থায পন বুদ্ধত্তং পত্থযমানেহি পূৰিতা. সো ৱো, ইদানি কালো, মাৰিস, বুদ্ধত্তায, সমযো, মাৰিস, বুদ্ধত্তাযা’’তি যাচন্তি.
অথ মহাসত্তো তাসং দেৱতানং পটিঞ্ঞং অদত্ৱাৱ কালদীপদেসকুলজনেত্তিআযুপৰিচ্ছেদৱসেন পঞ্চমহাৱিলোকনং নাম ৱিলোকেসি. তত্থ ‘‘কালো নু খো, ন কালো’’তি পঠমং কালং ৱিলোকেসি. তত্থ ৱস্সসতসহস্সতো উদ্ধং ৱড্ঢিতআযুকালো কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তানং জাতিজৰামৰণানি ন পঞ্ঞাযন্তি, বুদ্ধানঞ্চ ধম্মদেসনা নাম তিলক্খণমুত্তা নত্থি. তে তেসং – ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি কথেন্তানং – ‘‘কিং নামেতং কথেন্তী’’তি নেৱ সোতুং, ন সদ্দহিতুং মঞ্ঞন্তি, ততো অভিসমযো ন হোতি, তস্মিং অসতি অনিয্যানিকং সাসনং হোতি. তস্মা সো অকালো. ৱস্সসততো ঊনআযুকালোপি কালো ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তা উস্সন্নকিলেসা হোন্তি, উস্সন্নকিলেসানঞ্চ দিন্নো ওৱাদো ওৱাদট্ঠানে ন তিট্ঠতি, উদকে দণ্ডৰাজি ৱিয খিপ্পং ৱিগচ্ছতি. তস্মা সোপি অকালোৱ. ৱস্সসতসহস্সতো পট্ঠায হেট্ঠা, ৱস্সসততো পট্ঠায উদ্ধং আযুকালো কালো নাম, তদা চ অসীতিৱস্সসহস্সাযুকা মনুস্সা. অথ মহাসত্তো – ‘‘নিব্বত্তিতব্বকালো’’তি কালং পস্সি.
ততো দীপং ৱিলোকেন্তো সপৰিৱাৰে চত্তাৰো দীপে ওলোকেত্ৱা – ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপেযেৱ নিব্বত্তন্তী’’তি দীপং পস্সি.
ততো – ‘‘জম্বুদীপো নাম মহা, দসযোজনসহস্সপৰিমাণো, কতৰস্মিং নু খো পদেসে বুদ্ধা নিব্বত্তন্তী’’তি দেসং ৱিলোকেন্তো মজ্ঝিমদেসং পস্সি. মজ্ঝিমদেসো নাম – ‘‘পুৰত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো’’তিআদিনা (মহাৱ. ২৫৯) নযেন ৱিনযে ৱুত্তোৱ. সো আযামতো তীণি যোজনসতানি, ৱিত্থাৰতো অড্ঢতেয্যানি, পৰিক্খেপতো নৱযোজনসতানীতি. এতস্মিঞ্হি পদেসে বুদ্ধা পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৱকা অসীতি মহাসাৱকা চক্কৱত্তিৰাজানো অঞ্ঞে চ মহেসক্খা খত্তিযব্ৰাহ্মণগহপতিমহাসালা উপ্পজ্জন্তি. ইদঞ্চেত্থ বন্ধুমতী নাম নগৰং, তত্থ মযা নিব্বত্তিতব্বন্তি নিট্ঠং অগমাসি.
ততো কুলং ৱিলোকেন্তো – ‘‘বুদ্ধা নাম লোকসম্মতে কুলে নিব্বত্তন্তি. ইদানি চ খত্তিযকুলং লোকসম্মতং, তত্থ নিব্বত্তিস্সামি, বন্ধুমা নাম মে ৰাজা পিতা ভৱিস্সতী’’তি কুলং পস্সি.
ততো মাতৰং ৱিলোকেন্তো – ‘‘বুদ্ধমাতা নাম লোলা সুৰাধুত্তা ন হোতি, কপ্পসতসহস্সং পূৰিতপাৰমী, জাতিতো পট্ঠায অখণ্ডপঞ্চসীলা হোতি, অযঞ্চ বন্ধুমতী নাম দেৱী ঈদিসা, অযং মে মাতা ভৱিস্সতি, ‘‘কিত্তকং পনস্সা আযূ’’তি আৱজ্জন্তো ‘‘দসন্নং মাসানং উপৰি সত্ত দিৱসানী’’তি পস্সি.
ইতি ইমং পঞ্চমহাৱিলোকনং ৱিলোকেত্ৱা ‘‘কালো, মে মাৰিসা, বুদ্ধভাৱাযা’’তি দেৱতানং সঙ্গহং কৰোন্তো পটিঞ্ঞং দত্ৱা – ‘‘গচ্ছথ, তুম্হে’’তি তা দেৱতা উয্যোজেত্ৱা তুসিতদেৱতাহি পৰিৱুতো তুসিতপুৰে নন্দনৱনং পাৱিসি. সব্বদেৱলোকেসু হি নন্দনৱনং অত্থিযেৱ. তত্ৰ নং দেৱতা ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছাতি পুব্বেকতকুসলকম্মোকাসং সাৰযমানা ৱিচৰন্তি. সো এৱং দেৱতাহি কুসলং সাৰযমানাহি পৰিৱুতো তত্থ ৱিচৰন্তোযেৱ চৱি.
এৱং চুতো চ ‘চৱামী’তি জানাতি, চুতিচিত্তং ন জানাতি. পটিসন্ধিং গহেত্ৱাপি জানাতি, পটিসন্ধিচিত্তমেৱ ন জানাতি. ‘‘ইমস্মিং মে ঠানে পটিসন্ধিং গহিতা’’তি এৱং পন জানাতি. কেচি পন থেৰা – ‘‘আৱজ্জনপৰিযাযো নাম লদ্ধুং ৱট্টতি, দুতিযততিযচিত্তৱাৰে এৱ জানিস্সতী’’তি ৱদন্তি. তিপিটকমহাসীৱত্থেৰো পন আহ – ‘‘মহাসত্তানং পটিসন্ধি ন অঞ্ঞেসং পটিসন্ধিসদিসা, কোটিপ্পত্তং পন তেসং সতিসম্পজঞ্ঞং. যস্মা পন তেনেৱ চিত্তেন তং চিত্তং ঞাতুং ন সক্কা, তস্মা চুতিচিত্তং ন জানাতি. চুতিক্খণেপি ‘চৱামী’তি জানাতি. পটিসন্ধিচিত্তং ন জানাতি. ‘অসুকস্মিং মে ঠানে পটিসন্ধি গহিতা’তি জানাতি, তস্মিং কালে দসসহস্সিলোকধাতু কম্পতী’’তি. এৱং সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তো পন একূনৱীসতিযা পটিসন্ধিচিত্তেসু মেত্তাপুব্বভাগস্স সোমনস্সসহগতঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খাৰিককুসলচিত্তস্স সদিসমহাৱিপাকচিত্তেন পটিসন্ধি গণ্হি. মহাসীৱত্থেৰো পন উপেক্খাসহগতেনাতি আহ. যথা চ অম্হাকং ভগৱা, এৱং সোপি আসাড়্হীপুণ্ণমাযং উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তেনেৱ পটিসন্ধিং অগ্গহেসি.
তদা কিৰ পুৰে পুণ্ণমায সত্তমদিৱসতো পট্ঠায ৱিগতসুৰাপানং মালাগন্ধাদিৱিভূতিসম্পন্নং নক্খত্তকীড়ং অনুভৱমানা বোধিসত্তমাতা সত্তমে দিৱসে পাতো উট্ঠায গন্ধোদকেন নহাযিত্ৱা সব্বালঙ্কাৰৱিভূসিতা ৱৰভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায সিৰিগব্ভং পৱিসিত্ৱা সিৰিসযনে নিপন্না নিদ্দং ওক্কমমানা ইদং সুপিনং অদ্দস – ‘‘চত্তাৰো কিৰ নং মহাৰাজানো সযনেনেৱ সদ্ধিং উক্খিপিত্ৱা অনোতত্তদহং নেত্ৱা নহাপেত্ৱা দিব্বৱত্থং নিৱাসেত্ৱা দিব্বগন্ধেহি ৱিলিম্পেত্ৱা দিব্বপুপ্ফানি পিড়ন্ধিত্ৱা, ততো অৱিদূৰে ৰজতপব্বতো, তস্স অন্তো কনকৱিমানং অত্থি, তস্মিং পাচীনতো সীসং কত্ৱা নিপজ্জাপেসুং. অথ বোধিসত্তো সেতৱৰৱাৰণো হুত্ৱা ততো অৱিদূৰে একো সুৱণ্ণপব্বতো, তত্থ চৰিত্ৱা ততো ওৰুয্হ ৰজতপব্বতং অভিৰুহিত্ৱা কনকৱিমানং পৱিসিত্ৱা মাতৰং পদক্খিণং কত্ৱা দক্খিণপস্সং ফালেত্ৱা কুচ্ছিং পৱিট্ঠসদিসো অহোসি’’.
অথ পবুদ্ধা দেৱী তং সুপিনং ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা ৱিভাতায ৰত্তিযা চতুসট্ঠিমত্তে ব্ৰাহ্মণপামোক্খে পক্কোসাপেত্ৱা হৰিতূপলিত্তায লাজাদীহি কতমঙ্গলসক্কাৰায ভূমিযা মহাৰহানি আসনানি পঞ্ঞপেত্ৱা তত্থ নিসিন্নানং ব্ৰাহ্মণানং সপ্পিমধুসক্কৰাভিসঙ্খতস্স ৱৰপাযাসস্স সুৱণ্ণৰজতপাতিযো পূৰেত্ৱা সুৱণ্ণৰজতপাতীহেৱ পটিকুজ্জিত্ৱা অদাসি, অঞ্ঞেহি চ অহতৱত্থকপিলগাৱীদানাদীহি নেসং সন্তপ্পেসি. অথ নেসং সব্বকামসন্তপ্পিতানং তং সুপিনং আৰোচেত্ৱা – ‘‘কিং ভৱিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ব্ৰাহ্মণা আহংসু – ‘‘মা চিন্তযি, মহাৰাজ, দেৱিযা তে কুচ্ছিম্হি গব্ভো পতিট্ঠিতো, সো চ খো পুৰিসগব্ভো ন ইত্থিগব্ভো, পুত্তো তে ভৱিস্সতি. সো সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসিস্সতি, ৰাজা ভৱিস্সতি চক্কৱত্তী. সচে অগাৰা নিক্খম্ম পব্বজিস্সতি, বুদ্ধো ভৱিস্সতি লোকে ৱিৱট্টচ্ছদো’’তি. অযং তাৱ – ‘‘মাতুকুচ্ছিং ওক্কমী’’তি এত্থ ৱণ্ণনাক্কমো.
অযমেত্থ ধম্মতাতি অযং এত্থ মাতুকুচ্ছিওক্কমনে ধম্মতা, অযং সভাৱো, অযং নিযামোতি ৱুত্তং হোতি. নিযামো চ নামেস কম্মনিযামো, উতুনিযামো, বীজনিযামো, চিত্তনিযামো, ধম্মনিযামোতি পঞ্চৱিধো (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮).
তত্থ কুসলস্স ইট্ঠৱিপাকদানং, অকুসলস্স অনিট্ঠৱিপাকদানন্তি অযং কম্মনিযামো. তস্স দীপনত্থং – ‘‘ন অন্তলিক্খে’’তি (খু. পা. ১২৭) গাথায ৱত্থূনি ৱত্তব্বানি. অপিচ একা কিৰ ইত্থী সামিকেন সদ্ধিং ভণ্ডিত্ৱা উব্বন্ধিত্ৱা মৰিতুকামা ৰজ্জুপাসে গীৱং পৱেসেসি. অঞ্ঞতৰো পুৰিসো ৱাসিং নিসেন্তো তং ইত্থিকম্মং দিস্ৱা ৰজ্জুং ছিন্দিতুকামো – ‘‘মা ভাযি, মা ভাযী’’তি তং সমস্সাসেন্তো উপধাৱি. ৰজ্জু আসীৱিসো হুত্ৱা অট্ঠাসি. সো ভীতো পলাযি. ইতৰা তত্থেৱ মৰি. এৱমাদীনি চেত্থ ৱত্থূনি দস্সেতব্বানি.
তেসু তেসু জনপদেসু তস্মিং তস্মিং কালে একপ্পহাৰেনেৱ ৰুক্খানং পুপ্ফফলগহণাদীনি, ৱাতস্স ৱাযনং অৱাযনং, আতপস্স তিক্খতা মন্দতা, দেৱস্স ৱস্সনং অৱস্সনং, পদুমানং দিৱা ৱিকসনং ৰত্তিং মিলাযনন্তি এৱমাদি উতুনিযামো.
যং পনেতং সালিবীজতো সালিফলমেৱ, মধুৰতো মধুৰসংযেৱ, তিত্ততো তিত্তৰসংযেৱ ফলং হোতি, অযং বীজনিযামো.
পুৰিমা পুৰিমা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱং যদেতং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তৰা সম্পটিচ্ছনাদীনং নিব্বত্তনং, অযং চিত্তনিযামো.
যা পনেসা বোধিসত্তানং মাতুকুচ্ছিওক্কমনাদীসু দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনাদীনং পৱত্তি, অযং ধম্মনিযামো নাম. তেসু ইধ ধম্মনিযামো অধিপ্পেতো. তস্মা তমেৱত্থং দস্সেন্তো ধম্মতা এসা ভিক্খৱেতিআদিমাহ.
১৮. তত্থ কুচ্ছিং ওক্কমতীতি এত্থ কুচ্ছিং ওক্কন্তো হোতীতি অযমেৱত্থো. ওক্কন্তে হি তস্মিং এৱং হোতি, ন ওক্কমমানে. অপ্পমাণোতি ৱুড্ঢিপ্পমাণো, ৱিপুলোতি অত্থো. উড়াৰোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. উড়াৰানি উড়াৰানি খাদনীযানি খাদন্তীতিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৯) হি মধুৰং উড়াৰন্তি ৱুত্তং. উড়াৰায খলু ভৱং ৱচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতীতিআদীসু (ম. নি. ১.২৮৮) সেট্ঠং উড়াৰন্তি ৱুত্তং. ইধ পন ৱিপুলং অধিপ্পেতং. দেৱানং দেৱানুভাৱন্তি এত্থ দেৱানং অযমানুভাৱো নিৱত্থৱত্থস্স পভা দ্ৱাদসযোজনানি ফৰতি, তথা সৰীৰস্স, তথা অলঙ্কাৰস্স, তথা ৱিমানস্স, তং অতিক্কমিত্ৱাতি অত্থো.
লোকন্তৰিকাতি তিণ্ণং তিণ্ণং চক্কৱাড়ানং অন্তৰা একেকো লোকন্তৰিকো হোতি, তিণ্ণং সকটচক্কানং ৱা তিণ্ণং পত্তানং ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং আহচ্চ ঠপিতানং মজ্ঝে ওকাসো ৱিয. সো পন লোকন্তৰিকনিৰযো পৰিমাণতো অট্ঠযোজনসহস্সো হোতি. অঘাতি নিচ্চৱিৱটা. অসংৱুতাতি হেট্ঠাপি অপ্পতিট্ঠা. অন্ধকাৰাতি তমভূতা. অন্ধকাৰতিমিসাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিনিৱাৰণতো অন্ধভাৱকৰণতিমিসেন সমন্নাগতা. তত্থ কিৰ চক্খুৱিঞ্ঞাণং ন জাযতি. এৱংমহিদ্ধিকাতি চন্দিমসূৰিযা কিৰ একপ্পহাৰেনেৱ তীসু দীপেসু পঞ্ঞাযন্তি, এৱং মহিদ্ধিকা. একেকায দিসায নৱ নৱ যোজনসতসহস্সানি অন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা আলোকং দস্সেন্তি, এৱংমহানুভাৱা. আভায নানুভোন্তীতি অত্তনো পভায নপ্পহোন্তি. তে কিৰ চক্কৱাড়পব্বতস্স ৱেমজ্ঝেন ৱিচৰন্তি, চক্কৱাড়পব্বতঞ্চ অতিক্কম্ম লোকন্তৰিকনিৰযা. তস্মা তে তত্থ আভায নপ্পহোন্তি.
যেপি তত্থ সত্তাতি যেপি তস্মিং লোকন্তৰিকমহানিৰযে সত্তা উপ্পন্না. কিং পন কম্মং কত্ৱা তত্থ উপ্পজ্জন্তীতি. ভাৰিযং দাৰুণং মাতাপিতূনং ধম্মিকসমণব্ৰাহ্মণানঞ্চ উপৰি অপৰাধং, অঞ্ঞঞ্চ দিৱসে দিৱসে পাণৱধাদিসাহসিককম্মং কত্ৱা উপ্পজ্জন্তি, তম্বপণ্ণিদীপে অভযচোৰনাগচোৰাদযো ৱিয. তেসং অত্তভাৱো তিগাৱুতিকো হোতি, ৱগ্গুলীনং ৱিয দীঘনখা হোন্তি. তে ৰুক্খে ৱগ্গুলিযো ৱিয নখেহি চক্কৱাড়পব্বতে লগ্গন্তি. যদা সংসপ্পন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসং গতা হোন্তি, অথ ‘‘ভক্খো নো লদ্ধো’’তি মঞ্ঞমানা তত্থ ৱাৱটা ৱিপৰিৱত্তিত্ৱা লোকসন্ধাৰকউদকে পতন্তি, ৱাতে পহৰন্তেপি মধুকফলানি ৱিয ছিজ্জিত্ৱা উদকে পতন্তি, পতিতমত্তাৱ অচ্চন্তখাৰে উদকে পিট্ঠপিণ্ডি ৱিয ৱিলীযন্তি.
অঞ্ঞেপি কিৰ ভো সন্তি সত্তাতি ভো যথা মযং মহাদুক্খং অনুভৱাম, এৱং অঞ্ঞে কিৰ সত্তাপি ইমং দুক্খমনুভৱনত্থায ইধূপপন্নাতি তং দিৱসং পস্সন্তি. অযং পন ওভাসো একযাগুপানমত্তম্পি ন তিট্ঠতি, অচ্ছৰাসঙ্ঘাটমত্তমেৱ ৱিজ্জোভাসো ৱিয নিচ্ছৰিত্ৱা – ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ভণন্তানংযেৱ অন্তৰধাযতি. সঙ্কম্পতীতি সমন্ততো কম্পতি. ইতৰদ্ৱযং পুৰিমপদস্সেৱ ৱেৱচনং. পুন অপ্পমাণো চাতিআদি নিগমনত্থং ৱুত্তং.
১৯. চত্তাৰো নং দেৱপুত্তা চাতুদ্দিসং ৰক্খায উপগচ্ছন্তীতি এত্থ চত্তাৰোতি চতুন্নং মহাৰাজানং ৱসেন ৱুত্তং. দসসহস্সচক্কৱাড়েসু পন চত্তাৰো চত্তাৰো কত্ৱা চত্তালীসসহস্সানি হোন্তি. তত্থ ইমস্মিং চক্কৱাড়ে মহাৰাজানো খগ্গহত্থা বোধিসত্তস্স আৰক্খত্থায উপগন্ত্ৱা সিৰিগব্ভং পৱিট্ঠা, ইতৰে গব্ভদ্ৱাৰতো পট্ঠায অৱৰুদ্ধকে পংসুপিসাচকাদিযক্খগণে পটিক্কমাপেত্ৱা যাৱ চক্কৱাড়া আৰক্খং গণ্হিংসু.
কিমত্থায পনাযং ৰক্খা? ননু পটিসন্ধিক্খণে কললকালতো পট্ঠায সচেপি কোটিসতসহস্সমাৰা কোটিসতসহস্সসিনেৰুং উক্খিপিত্ৱা বোধিসত্তস্স ৱা বোধিসত্তমাতুযা ৱা অন্তৰাযকৰণত্থং আগচ্ছেয্যুং, সব্বে অন্তৰাৱ অন্তৰধাযেয্যুং. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা ৰুহিৰুপ্পাদৱত্থুস্মিং – ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং পৰুপক্কমেন তথাগতং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৱে, তথাগতা পৰিনিব্বাযন্তি. গচ্ছথ, তুম্হে ভিক্খৱে, যথাৱিহাৰং, অৰক্খিযা, ভিক্খৱে তথাগতা’’তি (চূড়ৱ. ৩৪১). এৱমেৱ, তেন পৰুপক্কমেন ন তেসং জীৱিতন্তৰাযো অত্থি, সন্তি খো পন অমনুস্সা ৱিৰূপা দুদ্দসিকা ভেৰৱৰূপা মিগপক্খিনো, যেসং ৰূপং ৱা দিস্ৱা সদ্দং ৱা সুত্ৱা বোধিসত্তমাতু ভযং ৱা সন্তাসো ৱা উপ্পজ্জেয্য, তেসং নিৱাৰণত্থায ৰক্খং অগ্গহেসুং. অপিচ বোধিসত্তস্স পুঞ্ঞতেজেন সঞ্জাতগাৰৱা অত্তনো গাৰৱচোদিতাপি তে এৱমকংসু.
কিং পন তে অন্তোগব্ভং পৱিসিত্ৱা ঠিতা চত্তাৰো মহাৰাজানো বোধিসত্তস্স মাতুযা অত্তানং দস্সেন্তি, ন দস্সেন্তীতি? নহানমণ্ডনভোজনাদিসৰীৰকিচ্চকালে ন দস্সেন্তি, সিৰিগব্ভং পৱিসিত্ৱা ৱৰসযনে নিপন্নকালে পন দস্সেন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি অমনুস্সদস্সনং নাম মনুস্সানং সপ্পটিভযং হোতি, বোধিসত্তস্স মাতা পন অত্তনো চেৱ পুত্তস্স চ পুঞ্ঞানুভাৱেন তে দিস্ৱা ন ভাযতি, পকতিঅন্তেপুৰপালকেসু ৱিয অস্সা এতেসু চিত্তং উপ্পজ্জতি.
২০. পকতিযা সীলৱতীতি সভাৱেনেৱ সীলসম্পন্না. অনুপ্পন্নে কিৰ বুদ্ধে মনুস্সা তাপসপৰিব্বাজকানং সন্তিকে ৱন্দিত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা সীলং গণ্হন্তি. বোধিসত্তমাতাপি কালদেৱিলস্স ইসিনো সন্তিকে সীলং গণ্হাতি. বোধিসত্তে পন কুচ্ছিগতে অঞ্ঞস্স পাদমূলে নিসীদিতুং নাম ন সক্কা, সমানাসনে নিসীদিত্ৱা গহিতসীলম্পি আৱজ্জনকৰণমত্তং হোতি. তস্মা সযমেৱ সীলং অগ্গহেসীতি ৱুত্তং হোতি.
২১. পুৰিসেসূতি বোধিসত্তস্স পিতৰং আদিং কত্ৱা কেসুচি মনুস্সেসু পুৰিসাধিপ্পাযচিত্তং নুপ্পজ্জতি. বোধিসত্তমাতুৰূপং পন কুসলা সিপ্পিকা পোত্থকম্মাদীসুপি কাতুং ন সক্কোন্তি. তং দিস্ৱা পুৰিসস্স ৰাগো নুপ্পজ্জতীতি ন সক্কা ৱত্তুং, সচে পন তং ৰত্তচিত্তো উপসঙ্কমিতুকামো হোতি, পাদা ন ৱহন্তি, দিব্বসঙ্খলিকা ৱিয বজ্ঝন্তি. তস্মা ‘‘অনতিক্কমনীযা’’তিআদি ৱুত্তং.
২২. পঞ্চন্নং কামগুণানন্তি পুব্বে কামগুণূপসঞ্হিতন্তি ইমিনা পুৰিসাধিপ্পাযৱসেন ৱত্থুপটিক্খেপো কতো, ইধ আৰম্মণপ্পটিলাভো দস্সিতো. তদা কিৰ দেৱিযা এৱৰূপো পুত্তো কুচ্ছিং উপপন্নোতি সুত্ৱা সমন্ততো ৰাজানো মহগ্ঘআভৰণতূৰিযাদিৱসেন পঞ্চদ্ৱাৰাৰম্মণৱত্থুভূতং পণ্ণাকাৰং পেসেন্তি. বোধিসত্তস্স চ বোধিসত্তমাতু চ কতকম্মস্স উস্সন্নত্তা লাভসক্কাৰস্স পমাণপৰিচ্ছেদো নত্থি.
২৩. অকিলন্তকাযাতি যথা অঞ্ঞা ইত্থিযো গব্ভভাৰেন কিলমন্তি হত্থপাদা উদ্ধুমাততাদীনি পাপুণন্তি, এৱং তস্সা কোচি কিলমথো নাহোসি. তিৰোকুচ্ছিগতন্তি অন্তোকুচ্ছিগতং. পস্সতীতি কললাদিকালং অতিক্কমিত্ৱা সঞ্জাতঅঙ্গপচ্চঙ্গঅহীনিন্দ্ৰিযভাৱং উপগতংযেৱ পস্সতি. কিমত্থং পস্সতি? সুখৱাসত্থংযেৱ. যথেৱ হি মাতা পুত্তেন সদ্ধিং নিপন্না ৱা নিসিন্না ৱা – ‘‘হত্থং ৱাস্স পাদং ৱা ওলম্বন্তং উক্খিপিত্ৱা সণ্ঠপেস্সামী’’তি সুখৱাসত্থং পুত্তং ওলোকেতি, এৱং বোধিসত্তমাতাপি যং তং মাতু উট্ঠানগমনপৰিৱত্তননিসজ্জাদীসু উণ্হসীতলোণিকতিত্তককটুকাহাৰঅজ্ঝোহৰণকালেসু চ গব্ভস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি, ‘‘অত্থি নু খো মে তং পুত্তস্সা’’তি সুখৱাসত্থং ওলোকযমানা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসিন্নং বোধিসত্তং পস্সতি. যথা হি অঞ্ঞে অন্তোকুচ্ছিগতা পক্কাসযং অৱত্থৰিত্ৱা আমাসযং উক্খিপিত্ৱা উদৰপটলং পিট্ঠিতো কত্ৱা পিট্ঠিকণ্ডকং নিস্সায উক্কুটিকং দ্ৱীসু মুট্ঠীসু হনুকং ঠপেত্ৱা দেৱে ৱস্সন্তে ৰুক্খসুসিৰে মক্কটা ৱিয নিসীদন্তি, ন এৱং বোধিসত্তো, বোধিসত্তো পন পিট্ঠিকণ্ডকং পিট্ঠিতো কত্ৱা ধম্মাসনে ধম্মকথিকো ৱিয পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা পুৰত্থাভিমুখো নিসীদতি. পুব্বেকতকম্মং পনস্সা ৱত্থুং সোধেতি, সুদ্ধে ৱত্থুম্হি সুখুমচ্ছৱিলক্খণং নিব্বত্ততি. অথ নং কুচ্ছিতচো পটিচ্ছাদেতুং ন সক্কোতি, ওলোকেন্তিযা বহিঠিতো ৱিয পঞ্ঞাযতি. তমত্থং উপমায ৱিভাৱেন্তো ভগৱা সেয্যথাপীতিআদিমাহ. বোধিসত্তো পন অন্তোকুচ্ছিগতো মাতৰং ন পস্সতি. ন হি অন্তোকুচ্ছিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি.
২৪. কালঙ্কৰোতীতি ন ৱিজাতভাৱপচ্চযা, আযুপৰিক্খযেনেৱ. বোধিসত্তেন ৱসিতট্ঠানঞ্হি চেতিযকুটিসদিসং হোতি, অঞ্ঞেসং অপৰিভোগাৰহং, ন চ সক্কা বোধিসত্তমাতৰং অপনেত্ৱা অঞ্ঞং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেতুন্তি তত্তকংযেৱ বোধিসত্তমাতু আযুপ্পমাণং হোতি, তস্মা তদা কালঙ্কৰোতি. কতৰস্মিং পন ৱযে কালং কৰোতীতি? মজ্ঝিমৱযে. পঠমৱযস্মিঞ্হি সত্তানং অত্তভাৱে ছন্দৰাগো বলৱা হোতি, তেন তদা সঞ্জাতগব্ভা ইত্থী গব্ভং অনুৰক্খিতুং ন সক্কোতি, গব্ভো বহ্ৱাবাধো হোতি. মজ্ঝিমৱযস্স পন দ্ৱে কোট্ঠাসে অতিক্কম্ম ততিযে কোট্ঠাসে ৱত্থু ৱিসদং হোতি, ৱিসদে ৱত্থুম্হি নিব্বত্তদাৰকা অৰোগা হোন্তি, তস্মা বোধিসত্তমাতাপি পঠমৱযে সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা মজ্ঝিমৱযস্স ততিযে কোট্ঠাসে ৱিজাযিত্ৱা কালং কৰোতীতি অযমেত্থ ধম্মতা.
২৫. নৱ ৱা দস ৱাতি এত্থ ৱা সদ্দস্স ৱিকপ্পনৱসেন সত্ত ৱা অট্ঠ ৱা একাদস ৱা দ্ৱাদস ৱাতি এৱমাদীনং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. তত্থ সত্তমাসজাতো জীৱতি, সীতুণ্হক্খমো পন ন হোতি. অট্ঠমাসজাতো ন জীৱতি, অৱসেসা জীৱন্তি.
২৭. দেৱা পঠমং পটিগ্গণ্হন্তীতি খীণাসৱা সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মানো পটিগ্গণ্হন্তি. কথং পটিগ্গণ্হন্তি? ‘‘সূতিৱেসং গণ্হিত্ৱা’’তি একে. তং পন পটিক্খিপিত্ৱা ইদং ৱুত্তং – ‘তদা বোধিসত্তমাতা সুৱণ্ণখচিতং ৱত্থং নিৱাসেত্ৱা মচ্ছক্খিসদিসং দুকূলপটং যাৱ পাদন্তা পাৰুপিত্ৱা অট্ঠাসি. অথস্সা সল্লহুকগব্ভৱুট্ঠানং অহোসি, ধমকৰণতো উদকনিক্খমনসদিসং. অথ তে পকতিব্ৰহ্মৱেসেনেৱ উপসঙ্কমিত্ৱা পঠমং সুৱণ্ণজালেন পটিগ্গহেসুং. তেসং হত্থতো চত্তাৰো মহাৰাজানো অজিনপ্পৱেণিযা পটিগ্গহেসুং. ততো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন পটিগ্গহেসুং’. তেন ৱুত্তং – ‘‘দেৱা পঠমং পটিগ্গণ্হন্তি, পচ্ছা মনুস্সা’’তি.
২৮. চত্তাৰো নং দেৱপুত্তাতি চত্তাৰো মহাৰাজানো. পটিগ্গহেত্ৱাতি অজিনপ্পৱেণিযা পটিগ্গহেত্ৱা. মহেসক্খোতি মহাতেজো মহাযসো লক্খণসম্পন্নো.
২৯. ৱিসদোৱ নিক্খমতীতি যথা অঞ্ঞে সত্তা যোনিমগ্গে লগ্গন্তা ভগ্গৱিভগ্গা নিক্খমন্তি, ন এৱং নিক্খমতি, অলগ্গো হুত্ৱা নিক্খমতীতি অত্থো উদেনাতি উদকেন. কেনচি অসুচিনাতি যথা অঞ্ঞে সত্তা কম্মজৱাতেহি উদ্ধংপাদা অধোসিৰা যোনিমগ্গে পক্খিত্তা সতপোৰিসং নৰকপপাতং পতন্তা ৱিয, তাড়চ্ছিদ্দেন নিক্কড্ঢিযমানা হত্থী ৱিয মহাদুক্খং অনুভৱন্তা নানাঅসুচিমক্খিতাৱ নিক্খমন্তি, ন এৱং বোধিসত্তো. বোধিসত্তঞ্হি কম্মজৱাতা উদ্ধপাদং অধোসিৰং কাতুং ন সক্কোন্তি. সো ধম্মাসনতো ওতৰন্তো ধম্মকথিকো ৱিয, নিস্সেণিতো ওতৰন্তো পুৰিসো ৱিয চ দ্ৱে হত্থে চ দ্ৱে পাদে চ পসাৰেত্ৱা ঠিতকোৱ মাতুকুচ্ছিসম্ভৱেন কেনচি অসুচিনা অমক্খিতোৱ নিক্খমতি.
উদকস্স ধাৰাতি উদকৱট্টিযো. তাসু সীতা সুৱণ্ণকটাহে পততি উণ্হা ৰজতকটাহে. ইদঞ্চ পথৱিতলে কেনচি অসুচিনা অসম্মিস্সং তেসং পানীযপৰিভোজনীযউদকঞ্চেৱ অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং কীড়াউদকঞ্চ দস্সেতুং ৱুত্তং, অঞ্ঞস্স পন সুৱণ্ণৰজতঘটেহি আহৰিযমানউদকস্স চেৱ হংসৱত্তকাদিপোক্খৰণীগতস্স চ উদকস্স পৰিচ্ছেদো নত্থি.
৩১. সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো. পাড়িযং পন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তো ৱিয দস্সিতো, ন এৱং দট্ঠব্বং. নিক্খন্তমত্তঞ্হি নং পঠমং ব্ৰহ্মানো সুৱণ্ণজালেন পটিগ্গণ্হিংসু, তেসং হত্থতো চত্তাৰো মহাৰাজানো অজিনপ্পৱেণিযা, তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন. মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠিতো. সেতম্হি ছত্তে অনুধাৰিযমানেতি দিব্বসেতচ্ছত্তে অনুধাৰিযমানম্হি. এত্থ চ ছত্তস্স পৰিৱাৰানি খগ্গাদীনি পঞ্চ ৰাজককুধভণ্ডানিপি আগতানেৱ. পাড়িযং পন ৰাজগমনে ৰাজা ৱিয ছত্তমেৱ ৱুত্তং. তেসু ছত্তমেৱ পঞ্ঞাযতি, ন ছত্তগ্গাহকো. তথা খগ্গতালৱণ্টমোৰহত্থকৱাড়বীজনীউণ্হীসমত্তাযেৱ পঞ্ঞাযন্তি, ন তেসং গাহকা. সব্বানি কিৰ তানি অদিস্সমানৰূপা দেৱতা গণ্হিংসু. ৱুত্তঞ্চেতং –
‘‘অনেকসাখঞ্চ সহস্সমণ্ডলং,
ছত্তং মৰূ ধাৰযুমন্তলিক্খে;
সুৱণ্ণদণ্ডা ৱিপতন্তি চামৰা,
ন দিস্সৰে চামৰছত্তগাহকা’’তি. (সু. নি. ৬৯৩);
সব্বা চ দিসাতি ইদং সত্তপদৱীতিহাৰূপৰি ঠিতস্স ৱিয সব্বদিসানুৱিলোকনং ৱুত্তং, ন খো পনেৱং দট্ঠব্বং. মহাসত্তো হি মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা পঠৱিযং পতিট্ঠিতো পুৰত্থিমং দিসং ওলোকেসি. অনেকানি চক্কৱাড়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. তত্থ দেৱমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা – ‘‘মহাপুৰিস, ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তৰিতৰো’’তি আহংসু. এৱং চতস্সো দিসা, চতস্সো অনুদিসা, হেট্ঠা, উপৰীতি দস দিসা অনুৱিলোকেত্ৱা অত্তনা সদিসং অদিস্ৱা – ‘‘অযং উত্তৰা দিসা’’তি উত্তৰাভিমুখো সত্তপদৱীতিহাৰেন অগমাসীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. আসভিন্তি উত্তমং. অগ্গোতি গুণেহি সব্বপঠমো. ইতৰানি দ্ৱে পদানি এতস্সেৱ ৱেৱচনানি. অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱোতি পদদ্ৱযেন ইমস্মিং অত্তভাৱে পত্তব্বং অৰহত্তং ব্যাকাসি.
এত্থ চ সমেহি পাদেহি পথৱিযা পতিট্ঠানং চতুৰিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, উত্তৰাভিমুখভাৱো মহাজনং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা অভিভৱিত্ৱা গমনস্স পুব্বনিমিত্তং, সত্তপদগমনং সত্তবোজ্ঝঙ্গৰতনপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, দিব্বসেতচ্ছত্তধাৰণং ৱিমুত্তিৱৰছত্তপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, পঞ্চৰাজককুধভণ্ডানং পটিলাভো পঞ্চহি ৱিমুত্তীহি ৱিমুচ্চনস্স পুব্বনিমিত্তং, সব্বদিসানুৱিলোকনং অনাৱৰণঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, আসভিৱাচাভাসনং অপ্পটিৱত্তিযধম্মচক্কপ্পৱত্তনস্স পুব্বনিমিত্তং, ‘‘অযমন্তিমা জাতী’’তি সীহনাদো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বানস্স পুব্বনিমিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইমে ৱাৰা পাড়িযং আগতা, সম্বহুলৱাৰো পন নাগতো, আহৰিত্ৱা দীপেতব্বো.
মহাপুৰিসস্স হি জাতদিৱসে দসসহস্সিলোকধাতু কম্পি. দসসহস্সিলোকধাতুম্হি দেৱতা একচক্কৱাড়ে সন্নিপতিংসু. পঠমং দেৱা পটিগ্গণ্হিংসু, পচ্ছা মনুস্সা. তন্তিবদ্ধা ৱীণা চম্মবদ্ধা ভেৰিযো চ কেনচি অৱাদিতা সযমেৱ ৱজ্জিংসু. মনুস্সানং অন্দুবন্ধনাদীনি খণ্ডাখণ্ডং ছিজ্জিংসু. সব্বৰোগা ৱূপসমিংসু, অম্বিলেন ধোততম্বমলং ৱিয ৱিগচ্ছিংসু. জচ্চন্ধা ৰূপানি পস্সিংসু. জচ্চবধিৰা সদ্দং সুণিংসু. পীঠসপ্পী জৱসম্পন্না অহেসুং. জাতিজড়ানম্পি এড়মূগানং সতি পতিট্ঠাসি. ৱিদেসপক্খন্দা নাৱা সুপট্টনং পাপুণিংসু. আকাসট্ঠকভূমট্ঠকৰতনানি সকতেজোভাসিতানি অহেসুং. ৱেৰিনো মেত্তচিত্তং পটিলভিংসু. অৱীচিম্হি অগ্গি নিব্বাযি. লোকন্তৰেসু আলোকো উদপাদি. নদীসু জলং নপ্পৱত্ততি. মহাসমুদ্দে মধুৰসং উদকং অহোসি. ৱাতো ন ৱাযি. আকাসপব্বতৰুক্খগতা সকুণা ভস্সিত্ৱা পথৱিগতা অহেসুং. চন্দো অতিৱিৰোচি. সূৰিযো ন উণ্হো, ন সীতলো, নিম্মলো উতুসম্পন্নো অহোসি. দেৱতা অত্তনো অত্তনো ৱিমানদ্ৱাৰে ঠত্ৱা অপ্ফোটনসেড়নচেলুক্খেপাদীহি মহাকীড়কং কীড়িংসু. চাতুদ্দীপিকমহামেঘো ৱস্সি. মহাজনং নেৱ খুদা ন পিপাসা পীড়েসি. দ্ৱাৰকৱাটানি সযমেৱ ৱিৱৰিংসু. পুপ্ফূপগফলূপগা ৰুক্খা পুপ্ফফলানি গণ্হিংসু. দসসহস্সিলোকধাতু একদ্ধজমালা অহোসি.
তত্ৰাপি দসসহস্সিলোকধাতুকম্পো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. দেৱতানং একচক্কৱাড়ে সন্নিপাতো ধম্মচক্কপ্পৱত্তনকালে একপ্পহাৰেনেৱ সন্নিপতিত্ৱা ধম্মং পটিগ্গণ্হনস্স পুব্বনিমিত্তং. পঠমং দেৱতানং পটিগ্গহণং চতুন্নং ৰূপাৱচৰজ্ঝানানং পটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. পচ্ছা মনুস্সানং পটিগ্গহণং চতুন্নং অৰূপাৱচৰজ্ঝানানং পটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. তন্তিবদ্ধৱীণানং সযং ৱজ্জনং অনুপুব্বৱিহাৰপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. চম্মবদ্ধভেৰীনং ৱজ্জনং মহতিযা ধম্মভেৰিযা অনুস্সাৱনস্স পুব্বনিমিত্তং. অন্দুবন্ধনাদীনং ছেদো অস্মিমানসমুচ্ছেদস্স পুব্বনিমিত্তং. মহাজনস্স ৰোগৱিগমো চতুসচ্চপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. জচ্চন্ধানং ৰূপদস্সনং দিব্বচক্খুপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. বধিৰানং সদ্দস্সৱনং দিব্বসোতধাতুপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. পীঠসপ্পীনং জৱসম্পদা চতুৰিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. জড়ানং সতিপতিট্ঠানং চতুসতিপট্ঠানপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. ৱিদেসপক্খন্দনাৱানং সুপট্টনসম্পাপুণনং চতুপটিসম্ভিদাধিগমস্স পুব্বনিমিত্তং. ৰতনানং সকতেজোভাসিতত্তং যং লোকস্স ধম্মোভাসং দস্সেস্সতি, তস্স পুব্বনিমিত্তং.
ৱেৰীনং মেত্তচিত্তপটিলাভো চতুব্ৰহ্মৱিহাৰপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. অৱীচিম্হি অগ্গিনিব্বাযনং একাদসঅগ্গিনিব্বাযনস্স পুব্বনিমিত্তং. লোকন্তৰিকালোকো অৱিজ্জন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা ঞাণালোকদস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং. মহাসমুদ্দস্স মধুৰতা নিব্বানৰসেন একৰসভাৱস্স পুব্বনিমিত্তং. ৱাতস্স অৱাযনং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতভিন্দনস্স পুব্বনিমিত্তং. সকুণানং পথৱিগমনং মহাজনস্স ওৱাদং সুত্ৱা পাণেহি সৰণগমনস্স পুব্বনিমিত্তং. চন্দস্স অতিৱিৰোচনং বহুজনকন্ততায পুব্বনিমিত্তং. সূৰিযস্স উণ্হসীতৱিৱজ্জনউতুসুখতা কাযিকচেতসিকসুখপ্পত্তিযা পুব্বনিমিত্তং. দেৱতানং ৱিমানদ্ৱাৰেসু ঠত্ৱা অপ্ফোটনাদীহি কীড়নং বুদ্ধভাৱং পত্ৱা উদানং উদানস্স পুব্বনিমিত্তং. চাতুদ্দীপিকমহামেঘৱস্সনং মহতো ধম্মমেঘৱস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং. খুদাপীড়নস্স অভাৱো কাযগতাসতিঅমতপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. পিপাসাপীড়নস্স অভাৱো ৱিমুত্তিসুখেন সুখিতভাৱস্স পুব্বনিমিত্তং. দ্ৱাৰকৱাটানং সযমেৱ ৱিৱৰণং অট্ঠঙ্গিকমগ্গদ্ৱাৰৱিৱৰণস্স পুব্বনিমিত্তং. ৰুক্খানং পুপ্ফফলগ্গহণং ৱিমুত্তিপুপ্ফেহি পুপ্ফিতস্স চ সামঞ্ঞফলভাৰভৰিতভাৱস্স চ পুব্বনিমিত্তং. দসসহস্সিলোকধাতুযা একদ্ধজমালিতা অৰিযদ্ধজমালমালিতায পুব্বনিমিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অযং সম্বহুলৱাৰো নাম.
এত্থ পঞ্হং পুচ্ছন্তি – ‘‘যদা মহাপুৰিসো পথৱিযং পতিট্ঠহিত্ৱা উত্তৰাভিমুখো পদসা গন্ত্ৱা আসভিং ৱাচং অভাসি, তদা কিং পথৱিযা গতো, উদাহু আকাসেন; দিস্সমানো গতো, উদাহু অদিস্সমানো; অচেলকো গতো, উদাহু অলঙ্কতপটিযত্তো; দহৰো হুত্ৱা গতো, উদাহু মহল্লকো; পচ্ছাপি কিং তাদিসোৱ অহোসি, উদাহু পুন বালদাৰকো’’তি? অযং পন পঞ্হো হেট্ঠালোহপাসাদে সমুট্ঠিতো তিপিটকচূড়াভযত্থেৰেন ৱিস্সজ্জিতোৱ. থেৰো কিৰ এত্থ নিযতিপুব্বেকতকম্মইস্সৰনিম্মানৱাদৱসেন তং তং বহুং ৱত্ৱা অৱসানে এৱং ব্যাকৰি – ‘‘মহাপুৰিসো পথৱিযা গতো, মহাজনস্স পন আকাসেন গচ্ছন্তো ৱিয অহোসি. দিস্সমানো গতো, মহাজনস্স পন অদিস্সমানো ৱিয অহোসি. অচেলকো গতো, মহাজনস্স পন অলঙ্কতপটিযত্তো ৱিয উপট্ঠাসি. দহৰোৱ গতো, মহাজনস্স পন সোড়সৱস্সুদ্দেসিকো ৱিয অহোসি. পচ্ছা পন বালদাৰকোৱ অহোসি, ন তাদিসো’’তি. পৰিসা চস্স – ‘‘বুদ্ধেন ৱিয হুত্ৱা ভো থেৰেন পঞ্হো কথিতো’’তি অত্তমনা অহোসি. লোকন্তৰিকৱাৰো ৱুত্তনযো এৱ.
ইমা চ পন আদিতো পট্ঠায কথিতা সব্বধম্মতা সব্ববোধিসত্তানং হোন্তীতি ৱেদিতব্বা.
দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণৱণ্ণনা
৩৩. অদ্দস খোতি দুকূলচুম্বটকে নিপজ্জাপেত্ৱা আনীতং অদ্দস. মহাপুৰিসস্সাতি জাতিগোত্তকুলপদেসাদিৱসেন মহন্তস্স পুৰিসস্স. দ্ৱে গতিযোতি দ্ৱে নিট্ঠা, দ্ৱে নিপ্ফত্তিযো. অযঞ্হি গতিসদ্দো – ‘‘পঞ্চ খো ইমা, সাৰিপুত্ত, গতিযো’’তি (ম. নি. ১.১৫৩) এত্থ নিৰযাদিভেদায সত্তেহি গন্তব্বগতিযা ৱত্ততি. ‘‘ইমেসং খো অহং ভিক্খূনং সীলৱন্তানং কল্যাণধম্মানং নেৱ জানামি আগতিং ৱা গতিং ৱা’’তি (ম. নি. ১.৫০৮) এত্থ অজ্ঝাসযে. ‘‘নিব্বানং অৰহতো গতী’’তি (পৰি. ৩৩৯) এত্থ পটিস্সৰণে. ‘‘অপি চ ত্যাহং ব্ৰহ্মে গতিঞ্চ পজানামি, জুতিঞ্চ পজানামি এৱংমহিদ্ধিকো বকো ব্ৰহ্মা’’তি (ম. নি. ১.৫০৩) এত্থ নিপ্ফত্তিযং ৱত্ততি. স্ৱাযমিধাপি নিপ্ফত্তিযং ৱত্ততীতি ৱেদিতব্বো. অনঞ্ঞাতি অঞ্ঞা গতি নিপ্ফত্তি নাম নত্থি.
ধম্মিকোতি দসকুসলধম্মসমন্নাগতো অগতিগমনৱিৰহিতো. ধম্মৰাজাতি ইদং পুৰিমপদস্সেৱ ৱেৱচনং. ধম্মেন ৱা লদ্ধৰজ্জত্তা ধম্মৰাজা. চাতুৰন্তোতি পুৰত্থিমসমুদ্দাদীনং চতুন্নং সমুদ্দানং ৱসেন চতুৰন্তায পথৱিযা ইস্সৰো. ৱিজিতাৱীতি ৱিজিতসঙ্গামো. জনপদো অস্মিং থাৱৰিযং থিৰভাৱং পত্তোতি জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তো. চণ্ডস্স হি ৰঞ্ঞো বলিদণ্ডাদীহি লোকং পীড়যতো মনুস্সা মজ্ঝিমজনপদং ছড্ডেত্ৱা পব্বতসমুদ্দতীৰাদীনি নিস্সায পচ্চন্তে ৱাসং কপ্পেন্তি. অতিমুদুকস্স ৰঞ্ঞো চোৰেহি সাহসিকধনৱিলোপপীড়িতা মনুস্সা পচ্চন্তং পহায জনপদমজ্ঝে ৱাসং কপ্পেন্তি, ইতি এৱৰূপে ৰাজিনি জনপদো থিৰভাৱং ন পাপুণাতি. ইমস্মিং পন কুমাৰে ৰজ্জং কাৰযমানে এতস্স জনপদো পাসাণপিট্ঠিযং ঠপেত্ৱা অযোপট্টেন পৰিক্খিত্তো ৱিয থিৰো ভৱিস্সতীতি দস্সেন্তো – ‘‘জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তো’’তি আহংসু.
সত্তৰতনসমন্নাগতোতি এত্থ ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং. অপিচ –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতি’’.
চক্কৰতনস্স চ নিব্বত্তকালতো পট্ঠায অঞ্ঞং দেৱট্ঠানং নাম ন হোতি, সব্বে গন্ধপুপ্ফাদীহি তস্সেৱ পূজঞ্চ অভিৱাদনাদীনি চ কৰোন্তীতি চিত্তীকতট্ঠেন ৰতনং. চক্কৰতনস্স চ এত্তকং নাম ধনং অগ্ঘতীতি অগ্ঘো নত্থি, ইতি মহগ্ঘট্ঠেনাপি ৰতনং. চক্কৰতনঞ্চ অঞ্ঞেহি লোকে ৱিজ্জমানৰতনেহি অসদিসন্তি অতুলট্ঠেনাপি ৰতনং. যস্মা চ পন যস্মিং কপ্পে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, তস্মিংযেৱ চক্কৱত্তিনো উপ্পজ্জন্তি, বুদ্ধা চ কদাচি কৰহচি উপ্পজ্জন্তি, তস্মা দুল্লভদস্সনট্ঠেনাপি ৰতনং. তদেতং জাতিৰূপকুলইস্সৰিযাদীহি অনোমস্স উড়াৰসত্তস্সেৱ উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞস্সাতি অনোমসত্তপৰিভোগট্ঠেনাপি ৰতনং. যথা চক্কৰতনং, এৱং সেসানিপীতি. ইমেহি সত্তহি ৰতনেহি পৰিৱাৰভাৱেন চেৱ সব্বভোগূপকৰণভাৱেন চ সমন্নাগতোতি সত্তৰতনসমন্নাগতো.
ইদানি তেসং সৰূপতো দস্সনত্থং তস্সিমানীতিআদি ৱুত্তং. তত্থ চক্কৰতনন্তিআদীসু অযং সঙ্খেপাধিপ্পাযো – দ্ৱেসহস্সদীপপৰিৱাৰানং চতুন্নং মহাদীপানং সিৰিৱিভৱং গহেত্ৱা দাতুং সমত্থং চক্কৰতনং পাতুভৱতি. তথা পুৰেভত্তমেৱ সাগৰপৰিযন্তং পথৱিং অনুসংযাযনসমত্থং ৱেহাসঙ্গমং হত্থিৰতনং, তাদিসমেৱ অস্সৰতনং, চতুৰঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকাৰে যোজনপ্পমাণং অন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা আলোকদস্সনসমত্থং মণিৰতনং, ছব্বিধদোসৱিৱজ্জিতং মনাপচাৰি ইত্থিৰতনং, যোজনপ্পমাণে অন্তোপথৱিগতং নিধিং দস্সনসমত্থং গহপতিৰতনং, অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তিত্ৱা সকলৰজ্জমনুসাসনসমত্থং জেট্ঠপুত্তসঙ্খাতং পৰিণাযকৰতনং পাতুভৱতি.
পৰোসহস্সন্তি অতিৰেকসহস্সং. সূৰাতি অভীৰুকা. ৱীৰঙ্গৰূপাতি ৱীৰানং অঙ্গং ৱীৰঙ্গং, ৱীৰিযস্সেতং নামং, ৱীৰঙ্গং ৰূপমেতেসন্তি ৱীৰঙ্গৰূপা, ৱীৰিযজাতিকা ৱীৰিযসভাৱা ৱীৰিযমযা অকিলাসুনো অহেসুং. দিৱসম্পি যুজ্ঝন্তা ন কিলমন্তীতি ৱুত্তং হোতি. সাগৰপৰিযন্তন্তি চক্কৱাড়পব্বতং সীমং কত্ৱা ঠিতসমুদ্দপৰিযন্তং. অদণ্ডেনাতি যে কতাপৰাধে সত্তে সতম্পি সহস্সম্পি গণ্হন্তি, তে ধনদণ্ডেন ৰজ্জং কাৰেন্তি. যে ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসন্তি, তে সত্থদণ্ডেন. অযং পন দুৱিধম্পি দণ্ডং পহায অদণ্ডেন অজ্ঝাৱসতি. অসত্থেনাতি যে একতোধাৰাদিনা সত্থেন পৰং ৱিহেসন্তি, তে সত্থেন ৰজ্জং কাৰেন্তি নাম. অযং পন সত্থেন খুদ্দমক্খিকাযপি পিৱনমত্তং লোহিতং কস্সচি অনুপ্পাদেত্ৱা ধম্মেনেৱ – ‘‘এহি খো মহাৰাজা’’তি এৱং পটিৰাজূহি সম্পটিচ্ছিতাগমনো ৱুত্তপ্পকাৰং পথৱিং অভিৱিজিনিত্ৱা অজ্ঝাৱসতি, অভিভৱিত্ৱা সামী হুত্ৱা ৱসতীতি অত্থো.
এৱং একং নিপ্ফত্তিং কথেত্ৱা দুতিযং কথেতুং সচে খো পনাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসতণ্হাসঙ্খাতং ছদনং আৱৰণং ৱিৱটং ৱিদ্ধংসিতং ৱিৱটকং এতেনাতি ৱিৱটচ্ছদো. ‘‘ৱিৱট্টচ্ছদা’’তিপি পাঠো, অযমেৱ অত্থো.
৩৫. এৱং দুতিযং নিপ্ফত্তিং কথেত্ৱা তাসং নিমিত্তভূতানি লক্খণানি দস্সেতুং অযঞ্হি, দেৱ, কুমাৰোতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুপ্পতিট্ঠিতপাদোতি যথা অঞ্ঞেসং ভূমিযং পাদং ঠপেন্তানং অগ্গপাদতলং ৱা পণ্হি ৱা পস্সং ৱা পঠমং ফুসতি, ৱেমজ্ঝে ৱা পন ছিদ্দং হোতি, উক্খিপন্তানং অগ্গতলাদীসু এককোট্ঠাসোৱ পঠমং উট্ঠহতি, ন এৱমস্স. অস্স পন সুৱণ্ণপাদুকতলমিৱ একপ্পহাৰেনেৱ সকলং পাদতলং ভূমিং ফুসতি, একপ্পহাৰেনেৱ ভূমিতো উট্ঠহতি. তস্মা অযং সুপ্পতিট্ঠিতপাদো.
চক্কানীতি দ্ৱীসু পাদতলেসু দ্ৱে চক্কানি, তেসং অৰা চ নেমি চ নাভি চ পাড়িযং ৱুত্তাৱ. সব্বাকাৰপৰিপূৰানীতি ইমিনা পন অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো, তেসং কিৰ চক্কানং পাদতলস্স মজ্ঝে নাভি দিস্সতি, নাভিপৰিচ্ছিন্না ৱট্টলেখা দিস্সতি, নাভিমুখপৰিক্খেপপট্টো দিস্সতি, পনাড়িমুখং দিস্সতি, অৰা দিস্সন্তি, অৰেসু ৱট্টিলেখা দিস্সন্তি, নেমিমণিকা দিস্সন্তি. ইদং তাৱ পাড়িযং আগতমেৱ. সম্বহুলৱাৰো পন অনাগতো, সো এৱং দট্ঠব্বো – সত্তি, সিৰিৱচ্ছো, নন্দি, সোৱত্তিকো, ৱটংসকো, ৱড্ঢমানকং, মচ্ছযুগড়ং, ভদ্দপীঠং, অঙ্কুসকো, পাসাদো, তোৰণং, সেতচ্ছত্তং, খগ্গো, তালৱণ্টং, মোৰহত্থকো, ৱাড়বীজনী, উণ্হীসং, মণি, পত্তো, সুমনদামং, নীলুপ্পলং, ৰত্তুপ্পলং, সেতুপ্পলং, পদুমং, পুণ্ডৰীকং, পুণ্ণঘটো, পুণ্ণপাতি, সমুদ্দো, চক্কৱাড়ো, হিমৱা, সিনেৰু, চন্দিমসূৰিযা, নক্খত্তানি, চত্তাৰো মহাদীপা, দ্ৱিপৰিত্তদীপসহস্সানি, অন্তমসো চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো পৰিসং উপাদায সব্বো চক্কলক্খণস্সেৱ পৰিৱাৰো.
আযতপণ্হীতি দীঘপণ্হি, পৰিপুণ্ণপণ্হীতি অত্থো. যথা হি অঞ্ঞেসং অগ্গপাদো দীঘো হোতি, পণ্হিমত্থকে জঙ্ঘা পতিট্ঠাতি, পণ্হিং তচ্ছেত্ৱা ঠপিতা ৱিয হোতি, ন এৱং মহাপুৰিসস্স. মহাপুৰিসস্স পন চতূসু কোট্ঠাসেসু দ্ৱে কোট্ঠাসা অগ্গপাদো হোতি, ততিযে কোট্ঠাসে জঙ্ঘা পতিট্ঠাতি, চতুত্থকোট্ঠাসে আৰগ্গেন ৱট্টেত্ৱা ঠপিতা ৱিয ৰত্তকম্বলগেণ্ডুকসদিসা পণ্হি হোতি.
দীঘঙ্গুলীতি যথা অঞ্ঞেসং কাচি অঙ্গুলিযো দীঘা হোন্তি, কাচি ৰস্সা, ন এৱং মহাপুৰিসস্স. মহাপুৰিসস্স পন মক্কটস্সেৱ দীঘা হত্থপাদঙ্গুলিযো মূলে থূলা, অনুপুব্বেন গন্ত্ৱা অগ্গে তনুকা, নিয্যাসতেলেন মদ্দিত্ৱা ৱট্টিতহৰিতালৱট্টিসদিসা হোন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘দীঘঙ্গুলী’’তি.
মুদুতলুনহত্থপাদোতি সপ্পিমণ্ডে ওসাৰেত্ৱা ঠপিতং সতৱাৰৱিহতকপ্পাসপটলং ৱিয মুদু. যথা চ ইদানি জাতমত্তস্স, এৱং ৱুড্ঢকালেপি মুদুতলুনাযেৱ ভৱিস্সন্তি, মুদুতলুনা হত্থপাদা এতস্সাতি মুদুতলুনহত্থপাদো.
জালহত্থপাদোতি ন চম্মেন পটিবদ্ধঅঙ্গুলন্তৰো. এদিসো হি ফণহত্থকো পুৰিসদোসেন উপহতো পব্বজ্জং ন পটিলভতি. মহাপুৰিসস্স পন চতস্সো হত্থঙ্গুলিযো পঞ্চপি পাদঙ্গুলিযো একপ্পমাণা হোন্তি, তাসং একপ্পমাণতায যৱলক্খণং অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা তিট্ঠতি. অথস্স হত্থপাদা কুসলেন ৱড্ঢকিনা যোজিতজালৱাতপানসদিসা হোন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘জালহত্থপাদো’’তি.
উদ্ধং পতিট্ঠিতগোপ্ফকত্তা উস্সঙ্খা পাদা অস্সাতি উস্সঙ্খপাদো. অঞ্ঞেসঞ্হি পিট্ঠিপাদে গোপ্ফকা হোন্তি, তেন তেসং পাদা আণিবদ্ধা ৱিয বদ্ধা হোন্তি, ন যথাসুখং পৰিৱট্টন্তি, গচ্ছন্তানং পাদতলানিপি ন দিস্সন্তি. মহাপুৰিসস্স পন আৰুহিত্ৱা উপৰি গোপ্ফকা পতিট্ঠহন্তি, তেনস্স নাভিতো পট্ঠায উপৰিমকাযো নাৱায ঠপিতসুৱণ্ণপটিমা ৱিয নিচ্চলো হোতি, অধোকাযোৱ ইঞ্জতি, সুখেন পাদা পৰিৱট্টন্তি, পুৰতোপি পচ্ছতোপি উভযপস্সেসুপি ঠত্ৱা পস্সন্তানং পাদতলানি পঞ্ঞাযন্তি, ন হত্থীনং ৱিয পচ্ছতোযেৱ.
এণিজঙ্ঘোতি এণিমিগসদিসজঙ্ঘো মংসুস্সদেন পৰিপুণ্ণজঙ্ঘো, ন একতো বদ্ধপিণ্ডিকমংসো, সমন্ততো সমসণ্ঠিতেন মংসেন পৰিক্খিত্তাহি সুৱট্টিতাহি সালিগব্ভযৱগব্ভসদিসাহি জঙ্ঘাহি সমন্নাগতোতি অত্থো.
অনোনমন্তোতি অনমন্তো, এতেনস্স অখুজ্জঅৱামনভাৱো দীপিতো. অৱসেসজনা হি খুজ্জা ৱা হোন্তি ৱামনা ৱা. খুজ্জানং উপৰিমকাযো অপৰিপুণ্ণো হোতি, ৱামনানং হেট্ঠিমকাযো. তে অপৰিপুণ্ণকাযত্তা ন সক্কোন্তি অনোনমন্তা জণ্ণুকানি পৰিমজ্জিতুং. মহাপুৰিসো পন পৰিপুণ্ণউভযকাযত্তা সক্কোতি.
কোসোহিতৱত্থগুয্হোতি উসভৱাৰণাদীনং ৱিয সুৱণ্ণপদুমকণ্ণিকসদিসেহি কোসেহি ওহিতং পটিচ্ছন্নং ৱত্থগুয্হং অস্সাতি কোসোহিতৱত্থগুয্হো. ৱত্থগুয্হন্তি ৱত্থেন গুহিতব্বং অঙ্গজাতং ৱুচ্চতি.
সুৱণ্ণৱণ্ণোতি জাতিহিঙ্গুলকেন মজ্জিত্ৱা দীপিদাঠায ঘংসিত্ৱা গেৰুকপৰিকম্মং কত্ৱা ঠপিতঘনসুৱণ্ণৰূপসদিসোতি অত্থো. এতেনস্স ঘনসিনিদ্ধসণ্হসৰীৰতং দস্সেত্ৱা ছৱিৱণ্ণদস্সনত্থং কঞ্চনসন্নিভত্তচোতি ৱুত্তং. পুৰিমস্স ৱা ৱেৱচনমেতং.
ৰজোজল্লন্তি ৰজো ৱা মলং ৱা. ন উপলিম্পতীতি ন লগ্গতি পদুমপলাসতো উদকবিন্দু ৱিয ৱিৱট্টতি. হত্থধোৱনাদীনি পন উতুগ্গহণত্থায চেৱ দাযকানং পুঞ্ঞফলত্থায চ বুদ্ধা কৰোন্তি, ৱত্তসীসেনাপি চ কৰোন্তিযেৱ. সেনাসনং পৱিসন্তেন হি ভিক্খুনা পাদে ধোৱিত্ৱা পৱিসিতব্বন্তি ৱুত্তমেতং.
উদ্ধগ্গলোমোতি আৱট্টপৰিযোসানে উদ্ধগ্গানি হুত্ৱা মুখসোভং উল্লোকযমানানি ৱিয ঠিতানি লোমানি অস্সাতি উদ্ধগ্গলোমো.
ব্ৰহ্মুজুগত্তোতি ব্ৰহ্মা ৱিয উজুগত্তো, উজুমেৱ উগ্গতদীঘসৰীৰো ভৱিস্সতি. যেভুয্যেন হি সত্তা খন্ধে কটিযং জাণূসূতি তীসু ঠানেসু নমন্তি, তে কটিযং নমন্তা পচ্ছতো নমন্তি, ইতৰেসু দ্ৱীসু ঠানেসু পুৰতো. দীঘসৰীৰা পন একে পস্সৱঙ্কা হোন্তি, একে মুখং উন্নমেত্ৱা নক্খত্তানি গণযন্তা ৱিয চৰন্তি, একে অপ্পমংসলোহিতা সূলসদিসা হোন্তি, একে পুৰতো পব্ভাৰা হোন্তি, পৱেধমানা গচ্ছন্তি. অযং পন উজুমেৱ উগ্গন্ত্ৱা দীঘপ্পমাণো দেৱনগৰে উস্সিতসুৱণ্ণতোৰণং ৱিয ভৱিস্সতীতি দীপেন্তি. যথা চেতং, এৱং যং যং জাতমত্তস্স সব্বসো অপৰিপুণ্ণং মহাপুৰিসলক্খণং হোতি, তং তং আযতিং তথাভাৱিতং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
সত্তুস্সদোতি দ্ৱে হত্থপিট্ঠিযো দ্ৱে পাদপিট্ঠিযো দ্ৱে অংসকূটানি খন্ধোতি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু পৰিপুণ্ণো মংসুস্সদো অস্সাতি সত্তুস্সদো. অঞ্ঞেসং পন হত্থপাদপিট্ঠাদীসু সিৰাজালং পঞ্ঞাযতি, অংসকূটক্খন্ধেসু অট্ঠিকোটিযো. তে মনুস্সা পেতা ৱিয খাযন্তি, ন তথা মহাপুৰিসো, মহাপুৰিসো পন সত্তসু ঠানেসু পৰিপুণ্ণমংসুস্সদত্তা নিগূড়্হসিৰাজালেহি হত্থপিট্ঠাদীহি ৱট্টেত্ৱা সুট্ঠপিতসুৱণ্ণাড়িঙ্গসদিসেন খন্ধেন সিলাৰূপকং ৱিয খাযতি, চিত্তকম্মৰূপকং ৱিয চ খাযতি.
সীহস্স পুব্বদ্ধং ৱিয কাযো অস্সাতি সীহপুব্বদ্ধকাযো. সীহস্স হি পুৰত্থিমকাযোৱ পৰিপুণ্ণো হোতি, পচ্ছিমকাযো অপৰিপুণ্ণো. মহাপুৰিসস্স পন সীহস্স পুব্বদ্ধকাযো ৱিয সব্বো কাযো পৰিপুণ্ণো. সোপি সীহস্সেৱ তত্থ তত্থ ৱিনতুন্নতাদিৱসেন দুস্সণ্ঠিতৱিসণ্ঠিতো ন হোতি, দীঘযুত্তট্ঠানে পন দীঘো, ৰস্সথূলকিসপুথুলঅনুৱট্টিতযুত্তট্ঠানেসু তথাৱিধোৱ হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘মনাপিযেৱ খো, ভিক্খৱে, কম্মৱিপাকে পচ্চুপট্ঠিতে যেহি অঙ্গেহি দীঘেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি দীঘানি সণ্ঠন্তি. যেহি অঙ্গেহি ৰস্সেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি ৰস্সানি সণ্ঠন্তি. যেহি অঙ্গেহি থূলেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি থূলানি সণ্ঠন্তি. যেহি অঙ্গেহি কিসেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি কিসানি সণ্ঠন্তি. যেহি অঙ্গেহি পুথুলেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি পুথুলানি সণ্ঠন্তি. যেহি অঙ্গেহি ৱট্টেহি সোভতি, তানি অঙ্গানি ৱট্টানি সণ্ঠন্তী’’তি.
ইতি নানাচিত্তেন পুঞ্ঞচিত্তেন চিত্তিতো দসহি পাৰমীহি সজ্জিতো মহাপুৰিসস্স অত্তভাৱো, লোকে সব্বসিপ্পিনো ৱা সব্বইদ্ধিমন্তো ৱা পতিৰূপকম্পি কাতুং ন সক্কোন্তি.
চিতন্তৰংসোতি অন্তৰংসং ৱুচ্চতি দ্ৱিন্নং কোট্টানং অন্তৰং, তং চিতং পৰিপুণ্ণং অন্তৰংসং অস্সাতি চিতন্তৰংসো. অঞ্ঞেসঞ্হি তং ঠানং নিন্নং হোতি, দ্ৱে পিট্ঠিকোট্টা পাটিযেক্কা পঞ্ঞাযন্তি. মহাপুৰিসস্স পন কটিতো পট্ঠায মংসপটলং যাৱ খন্ধা উগ্গম্ম সমুস্সিতসুৱণ্ণফলকং ৱিয পিট্ঠিং ছাদেত্ৱা পতিট্ঠিতং.
নিগ্ৰোধপৰিমণ্ডলোতি নিগ্ৰোধো ৱিয পৰিমণ্ডলো. যথা পঞ্ঞাসহত্থতায ৱা সতহত্থতায ৱা সমক্খন্ধসাখো নিগ্ৰোধো দীঘতোপি ৱিত্থাৰতোপি একপ্পমাণোৱ হোতি, এৱং কাযতোপি ব্যামতোপি একপ্পমাণো. যথা অঞ্ঞেসং কাযো দীঘো ৱা হোতি ব্যামো ৱা, ন এৱং ৱিসমপ্পমাণোতি অত্থো. তেনেৱ যাৱতক্ৱস্স কাযোতিআদি ৱুত্তং. তত্থ যাৱতকো অস্সাতি যাৱতক্ৱস্স.
সমৱট্টক্খন্ধোতি সমৱট্টিতক্খন্ধো. যথা একে কোঞ্চা ৱিয চ বকা ৱিয চ ৱৰাহা ৱিয চ দীঘগলা ৱঙ্কগলা পুথুলগলা চ হোন্তি, কথনকালে সিৰাজালং পঞ্ঞাযতি, মন্দো সৰো নিক্খমতি, ন এৱং মহাপুৰিসস্স. মহাপুৰিসস্স পন সুৱট্টিতসুৱণ্ণাড়িঙ্গসদিসো খন্ধো হোতি, কথনকালে সিৰাজালং ন পঞ্ঞাযতি, মেঘস্স ৱিয গজ্জিতো সৰো মহা হোতি.
ৰসগ্গসগ্গীতি এত্থ ৰসং গসন্তি হৰন্তীতি ৰসগ্গসা. ৰসহৰণীনমেতং অধিৱচনং, তা অগ্গা অস্সাতি ৰসগ্গসগ্গী. মহাপুৰিসস্স কিৰ সত্তৰসহৰণীসহস্সানি উদ্ধগ্গানি হুত্ৱা গীৱাযমেৱ পটিমুক্কানি. তিলফলমত্তোপি আহাৰো জিৱ্হগ্গে ঠপিতো সব্বকাযং অনুফৰতি. তেনেৱ মহাপধানং পদহন্তস্স একতণ্ডুলাদীহিপি কড়াযযূসপসতমত্তেনাপি কাযস্স যাপনং অহোসি. অঞ্ঞেসং পন তথা অভাৱা ন সকলং কাযং ওজা ফৰতি. তেন তে বহ্ৱাবাধা হোন্তি.
সীহস্সেৱ হনু অস্সাতি সীহহনু. তত্থ সীহস্স হেট্ঠিমহনুমেৱ পৰিপুণ্ণং হোতি, ন উপৰিমং. মহাপুৰিসস্স পন সীহস্স হেট্ঠিমং ৱিয দ্ৱেপি পৰিপুণ্ণানি দ্ৱাদসিযা পক্খস্স চন্দসদিসানি হোন্তি. অথ নেমিত্তকা হনুকপৰিযন্তং ওলোকেন্তাৱ ইমেসু হনুকেসু হেট্ঠিমে ৱীসতি উপৰিমে ৱীসতীতি চত্তালীসদন্তা সমা অৱিৰড়া পতিট্ঠহিস্সন্তীতি সল্লক্খেত্ৱা অযঞ্হি দেৱ, কুমাৰো চত্তালীসদন্তো হোতীতিআদিমাহংসু. তত্ৰাযমত্থো, অঞ্ঞেসঞ্হি পৰিপুণ্ণদন্তানম্পি দ্ৱত্তিংস দন্তা হোন্তি. ইমস্স পন চত্তালীসং ভৱিস্সন্তি. অঞ্ঞেসঞ্চ কেচি দন্তা উচ্চা, কেচি নীচাতি ৱিসমা হোন্তি, ইমস্স পন অযপট্টকেন ছিন্নসঙ্খপটলং ৱিয সমা ভৱিস্সন্তি. অঞ্ঞেসং কুম্ভিলানং ৱিয দন্তা ৱিৰড়া হোন্তি, মচ্ছমংসানি খাদন্তানং দন্তন্তৰং পূৰেন্তি. ইমস্স পন কনকফলকাযং সমুস্সিতৱজিৰপন্তি ৱিয অৱিৰড়া তূলিকায দস্সিতপৰিচ্ছেদা ৱিয দন্তা ভৱিস্সন্তি. অঞ্ঞেসঞ্চ পূতিদন্তা উট্ঠহন্তি. তেন কাচি দাঠা কাড়াপি ৱিৱণ্ণাপি হোন্তি. অযং পন সুট্ঠু সুক্কদাঠো ওসধিতাৰকম্পি অতিক্কম্ম ৱিৰোচমানায পভায সমন্নাগতদাঠো ভৱিস্সতি.