৯. ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা

৪৩১. ইদানি তদনন্তৰে ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গে চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো. ইদ্ধিপাদাতি এত্থ ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৱা এতায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতিপি ইদ্ধি. পঠমেনত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো; পাদোতি পতিট্ঠা, অধিগমুপাযোতি অত্থো. তেন হি যস্মা উপৰূপৰিৱিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি, তস্মা পাদোতি ৱুচ্চতি. এৱং তাৱ ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা’’তি এত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

ইদানি তে ভাজেত্ৱা দস্সেতুং ইধ ভিক্খূতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতন্তি এত্থ ছন্দহেতুকো ছন্দাধিকো ৱা সমাধি ছন্দসমাধি. কত্তুকম্যতাছন্দং অধিপতিং কৰিত্ৱা পটিলদ্ধসমাধিস্সেতং অধিৱচনং. পধানভূতা সঙ্খাৰা পধানসঙ্খাৰা. চতুকিচ্চসাধকস্স সম্মপ্পধানৱীৰিযস্সেতং অধিৱচনং. সমন্নাগতন্তি ছন্দসমাধিনা চ পধানসঙ্খাৰেহি চ উপেতং. ইদ্ধিপাদন্তি নিপ্ফত্তিপৰিযাযেন ৱা ইজ্ঝনকট্ঠেন ইজ্ঝন্তি এতায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইমিনা ৱা পৰিযাযেন ইদ্ধীতি সঙ্খং গতানং উপচাৰজ্ঝানাদিকুসলচিত্তসম্পযুত্তানং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰানং অধিট্ঠানট্ঠেন পাদভূতং সেসচিত্তচেতসিকৰাসিন্তি অত্থো. যঞ্হি পৰতো ‘‘ইদ্ধিপাদোতি তথাভূতস্স ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৱুত্তং, তং ইমিনা অত্থেন যুজ্জতি. ইমিনা নযেন সেসেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. যথেৱ হি ছন্দং অধিপতিং কৰিত্ৱা পটিলদ্ধসমাধি ছন্দসমাধীতি ৱুত্তো, এৱং ৱীৰিযং…পে… চিত্তং. ৱীমংসং অধিপতিং কৰিত্ৱা পটিলদ্ধসমাধি ৱীমংসসমাধীতি ৱুচ্চতি.

ইদানি ছন্দসমাধিআদীনি পদানি ভাজেত্ৱা দস্সেতুং কথঞ্চ ভিক্খূতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ছন্দঞ্চে ভিক্খু অধিপতিং কৰিত্ৱাতি যদি ভিক্খু ছন্দং অধিপতিং ছন্দং জেট্ঠকং ছন্দং ধুৰং ছন্দং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা সমাধিং পটিলভতি নিব্বত্তেতি, এৱং নিব্বত্তিতো অযং সমাধি ছন্দসমাধি নাম ৱুচ্চতীতি অত্থো. ৱীৰিযঞ্চেতিআদীসুপি এসেৱ নযো. ইমে ৱুচ্চন্তি পধানসঙ্খাৰাতি এত্তাৱতা ছন্দিদ্ধিপাদং ভাৱযমানস্স ভিক্খুনো পধানাভিসঙ্খাৰসঙ্খাতচতুকিচ্চসাধকং ৱীৰিযং কথিতং. তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৱাতি তং সব্বং একতো ৰাসিং কত্ৱাতি অত্থো. সঙ্খ্যং গচ্ছতীতি এতং ৱোহাৰং গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বন্তি অত্থো.

৪৩৩. ইদানি ‘‘ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰো’’তি এতস্মিং পদসমূহে ছন্দাদিধম্মে ভাজেত্ৱা দস্সেতুং তত্থ কতমো ছন্দোতিআদি আৰদ্ধং. তং উত্তানত্থমেৱ.

উপেতো হোতীতি ইদ্ধিপাদসঙ্খাতো ধম্মৰাসি উপেতো হোতি. তেসং ধম্মানন্তি তেসং সম্পযুত্তানং ছন্দাদিধম্মানং. ইদ্ধি সমিদ্ধীতিআদীনি সব্বানি নিপ্ফত্তিৱেৱচনানেৱ. এৱং সন্তেপি ইজ্ঝনকট্ঠেন ইদ্ধি. সম্পুণ্ণা ইদ্ধি সমিদ্ধি; উপসগ্গেন ৱা পদং ৱড্ঢিতং. ইজ্ঝনাকাৰো ইজ্ঝনা. সমিজ্ঝনাতি উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢিতং. অত্তনো সন্তানে পাতুভাৱৱসেন লভনং লাভো. পৰিহীনানম্পি ৱীৰিযাৰম্ভৱসেন পুন লাভো পটিলাভো; উপসগ্গেন ৱা পদং ৱড্ঢিতং. পত্তীতি অধিগমো. অপৰিহানৱসেন সম্মা পত্তীতি সম্পত্তি. ফুসনাতি পটিলাভফুসনা. সচ্ছিকিৰিযাতি পটিলাভসচ্ছিকিৰিযাৱ. উপসম্পদাতি পটিলাভউপসম্পদা এৱাতি ৱেদিতব্বা.

তযাভূতস্সাতি তেন আকাৰেন ভূতস্স; তে ছন্দাদিধম্মে পটিলভিত্ৱা ঠিতস্সাতি অত্থো. ৱেদনাক্খন্ধোতিআদীহি ছন্দাদযো অন্তো কত্ৱা চত্তাৰোপি খন্ধা কথিতা. তে ধম্মেতি তে চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধে; ছন্দাদযো ৱা তযো ধম্মেতিপি ৱুত্তং. আসেৱতীতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. সেসইদ্ধিপাদনিদ্দেসেসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

এত্তাৱতা কিং কথিতন্তি? চতুন্নং ভিক্খূনং মত্থকপ্পত্তং কম্মট্ঠানং কথিতং. একো হি ভিক্খু ছন্দং অৱস্সযতি; কত্তুকম্যতাকুসলধম্মচ্ছন্দেন অত্থনিপ্ফত্তিযং সতি ‘অহং লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেস্সামি, নত্থি ময্হং এতস্স নিব্বত্তনে ভাৰো’তি ছন্দং জেট্ঠকং ছন্দং ধুৰং ছন্দং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেতি. একো ৱীৰিযং অৱস্সযতি. একো চিত্তং, একো পঞ্ঞং অৱস্সযতি. পঞ্ঞায অত্থনিপ্ফত্তিযং সতি ‘অহং লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেস্সামি, নত্থি ময্হং এতস্স নিব্বত্তনে ভাৰো’তি পঞ্ঞং জেট্ঠকং পঞ্ঞং ধুৰং পঞ্ঞং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেতি.

কথং? যথা হি চতূসু অমচ্চপুত্তেসু ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা ৱিচৰন্তেসু একো উপট্ঠানং অৱস্সযি, একো সূৰভাৱং, একো জাতিং, একো মন্তং. কথং? তেসু হি পঠমো ‘উপট্ঠানে অপ্পমাদকাৰিতায অত্থনিপ্ফত্তিযা সতি লব্ভমানং লচ্ছামেতং ঠানন্তৰ’ন্তি উপট্ঠানং অৱস্সযি. দুতিযো ‘উপট্ঠানে অপ্পমত্তোপি একচ্চো সঙ্গামে পচ্চুপট্ঠিতে সণ্ঠাতুং ন সক্কোতি; অৱস্সং খো পন ৰঞ্ঞো পচ্চন্তো কুপ্পিস্সতি; তস্মিং কুপ্পিতে ৰথধুৰে কম্মং কত্ৱা ৰাজানং আৰাধেত্ৱা আহৰাপেস্সামেতং ঠানন্তৰ’ন্তি সূৰভাৱং অৱস্সযি. ততিযো ‘সূৰভাৱেপি সতি একচ্চো হীনজাতিকো হোতি; জাতিং সোধেত্ৱা ঠানন্তৰং দদন্তা ময্হং দস্সন্তী’তি জাতিং অৱস্সযি. চতুত্থো ‘জাতিমাপি একো অমন্তনীযো হোতি; মন্তেন কত্তব্বকিচ্চে উপ্পন্নে আহৰাপেস্সামেতং ঠানন্তৰ’ন্তি মন্তং অৱস্সযি. তে সব্বেপি অত্তনো অত্তনো অৱস্সযবলেন ঠানন্তৰানি পাপুণিংসু.

তত্থ উপট্ঠানে অপ্পমত্তো হুত্ৱা ঠানন্তৰং পত্তো ৱিয ছন্দং অৱস্সায কত্তুকম্যতাকুসলধম্মচ্ছন্দেন অত্থনিব্বত্তিযং সতি ‘অহং লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেস্সামি, নত্থি ময্হং এতস্স নিব্বত্তনে ভাৰো’তি ছন্দং জেট্ঠকং ছন্দং ধুৰং ছন্দং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো দট্ঠব্বো, ৰট্ঠপালত্থেৰো (ম. নি. ২.২৯৩ আদযো) ৱিয. সো হি আযস্মা ছন্দং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. সূৰভাৱেন ৰাজানং আৰাধেত্ৱা ঠানন্তৰং পত্তো ৱিয ৱীৰিযং জেট্ঠকং ৱীৰিযং ধুৰং ৱীৰিযং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো দট্ঠব্বো, সোণত্থেৰো (মহাৱ. ২৪৩) ৱিয. সো হি আযস্মা ৱীৰিযং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি.

জাতিসম্পত্তিযা ঠানন্তৰং পত্তো ৱিয চিত্তং জেট্ঠকং চিত্তং ধুৰং চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো দট্ঠব্বো, সম্ভূতত্থেৰো ৱিয. সো হি আযস্মা চিত্তং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. মন্তং অৱস্সায ঠানন্তৰপ্পত্তো ৱিয ৱীমংসং জেট্ঠকং ৱীমংসং ধুৰং ৱীমংসং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো দট্ঠব্বো, থেৰো মোঘৰাজা ৱিয. সো হি আযস্মা ৱীমংসং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি.

এত্থ চ তযো ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসঙ্খাতা ধম্মা ইদ্ধীপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি. সেসা পন সম্পযুত্তকা চত্তাৰো খন্ধা ইদ্ধিপাদাযেৱ. ৱীৰিযচিত্তৱীমংসসমাধিপধানসঙ্খাৰসঙ্খাতাপি তযো ধম্মা ইদ্ধীপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি. সেসা পন সম্পযুত্তকা চত্তাৰো খন্ধা ইদ্ধিপাদাযেৱ. অযং তাৱ অভেদতো কথা.

ভেদতো পন ‘ছন্দো’ ইদ্ধি নাম. ছন্দধুৰেন ভাৱিতা চত্তাৰো খন্ধা ছন্দিদ্ধিপাদো নাম. সমাধি পধানসঙ্খাৰোতি দ্ৱে ধম্মা সঙ্খাৰক্খন্ধৱসেন ছন্দিদ্ধিপাদে পৱিসন্তি; পাদে পৱিট্ঠাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. তত্থেৱ ‘সমাধি’ ইদ্ধি নাম. সমাধিধুৰেন ভাৱিতা চত্তাৰো খন্ধা সমাধিদ্ধিপাদো নাম. ছন্দো পধানসঙ্খাৰোতি দ্ৱে ধম্মা সঙ্খাৰক্খন্ধৱসেন সমাধিদ্ধিপাদে পৱিসন্তি; পাদে পৱিট্ঠাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি এৱ. তত্থেৱ ‘পধানসঙ্খাৰো’ ইদ্ধি নাম. পধানসঙ্খাৰভাৱিতা চত্তাৰো খন্ধা পধানসঙ্খাৰিদ্ধিপাদো নাম. ছন্দো সমাধীতি দ্ৱে ধম্মা সঙ্খাৰক্খন্ধৱসেন পধানসঙ্খাৰিদ্ধিপাদে পৱিসন্তি; পাদে পৱিট্ঠাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি এৱ. তত্থেৱ ‘ৱীৰিযং’ ইদ্ধি নাম, ‘চিত্তং’ ইদ্ধি নাম, ‘ৱীমংসা’ ইদ্ধি নাম…পে… পাদে পৱিট্ঠাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি এৱ. অযং ভেদতো কথা নাম.

এত্থ পন অভিনৱং নত্থি; গহিতমেৱ ৱিভূতধাতুকং কতং. কথং? ছন্দো, সমাধি, পধানসঙ্খাৰোতি ইমে তযো ধম্মা ইদ্ধীপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি. সেসা সম্পযুত্তকা চত্তাৰো খন্ধা ইদ্ধিপাদাযেৱ. ইমে হি তযো ধম্মা ইজ্ঝমানা সম্পযুত্তকেহি চতূহি খন্ধেহি সদ্ধিংযেৱ ইজ্ঝন্তি, ন ৱিনা. সম্পযুত্তকা পন চত্তাৰো খন্ধা ইজ্ঝনকট্ঠেন ইদ্ধি নাম হোন্তি, পতিট্ঠানট্ঠেন পাদো নাম. ‘ইদ্ধী’তি ৱা ‘ইদ্ধিপাদো’তি ৱা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অধিৱচনং, সম্পযুত্তকানং চতুন্নং খন্ধানংযেৱ অধিৱচনং. ৱীৰিযং, চিত্তং, ৱীমংসাসমাধিপধানসঙ্খাৰোতি তযো ধম্মা…পে… চতুন্নং খন্ধানংযেৱ অধিৱচনং.

অপিচ পুব্বভাগো পুব্বভাগো ইদ্ধিপাদো নাম; পটিলাভো পটিলাভো ইদ্ধি নামাতি ৱেদিতব্বো. অযমত্থো উপচাৰেন ৱা ৱিপস্সনায ৱা দীপেতব্বো. পঠমজ্ঝানপৰিকম্মঞ্হি ইদ্ধিপাদো নাম, পঠমজ্ঝানং ইদ্ধি নাম. দুতিযততিযচতুত্থআকাসানঞ্চাযতন, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনআকিঞ্চঞ্ঞাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনপৰিকম্মং ইদ্ধিপাদো নাম, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ইদ্ধি নাম. সোতাপত্তিমগ্গস্স ৱিপস্সনা ইদ্ধিপাদো নাম, সোতাপত্তিমগ্গো ইদ্ধি নাম. সকদাগামি, অনাগামি, অৰহত্তমগ্গস্স ৱিপস্সনা ইদ্ধিপাদো নাম, অৰহত্তমগ্গো ইদ্ধি নাম. পটিলাভেনাপি দীপেতুং ৱট্টতিযেৱ. পঠমজ্ঝানঞ্হি ইদ্ধিপাদো নাম, দুতিযজ্ঝানং ইদ্ধি নাম; দুতিযজ্ঝানং ইদ্ধিপাদো নাম, ততিযজ্ঝানং ইদ্ধি নাম…পে… অনাগামিমগ্গো ইদ্ধিপাদো নাম, অৰহত্তমগ্গো ইদ্ধি নাম.

কেনট্ঠেন ইদ্ধি? কেনট্ঠেন পাদোতি? ইজ্ঝনকট্ঠেনেৱ ইদ্ধি. পতিট্ঠানট্ঠেনেৱ পাদো. এৱমিধাপি ইদ্ধীতি ৱা পাদোতি ৱা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অধিৱচনং, সম্পযুত্তকানং চতুন্নং খন্ধানংযেৱ অধিৱচনন্তি. এৱং ৱুত্তে পন ইদমাহংসু – চতুন্নং খন্ধানমেৱ অধিৱচনং ভৱেয্য, যদি সত্থা পৰতো উত্তৰচূড়ভাজনীযং নাম ন আহৰেয্য. উত্তৰচূড়ভাজনীযে পন ‘‘ছন্দোযেৱ ছন্দিদ্ধিপাদো, ৱীৰিযমেৱ, চিত্তমেৱ, ৱীমংসাৱ ৱীমংসিদ্ধিপাদো’’তি কথিতং. কেচি পন ‘‘ইদ্ধি নাম অনিপ্ফন্না, ইদ্ধিপাদো নিপ্ফন্নো’’তি ৱদিংসু. তেসং ৱচনং পটিক্খিপিত্ৱা ইদ্ধীপি ইদ্ধিপাদোপি ‘নিপ্ফন্নো তিলক্খণব্ভাহতো’তি সন্নিট্ঠানং কতং. ইতি ইমস্মিং সুত্তন্তভাজনীযে লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা ইদ্ধিপাদা কথিতাতি.

সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা.

২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

৪৪৪. অভিধম্মভাজনীযং উত্তানত্থমেৱ. নযা পনেত্থ গণেতব্বা. ‘‘ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতী’’তি ৱুত্তট্ঠানস্মিঞ্হি লোকুত্তৰানি চত্তাৰি নযসহস্সানি ৱিভত্তানি. ৱীৰিযসমাধিআদীসুপি এসেৱ নযো. তথা উত্তৰচূড়ভাজনীযে ছন্দিদ্ধিপাদে চত্তাৰি নযসহস্সানি ৱিভত্তানি, ৱীৰিযচিত্তৱীমংসিদ্ধিপাদে চত্তাৰি চত্তাৰীতি সব্বানিপি অট্ঠন্নং চতুক্কানং ৱসেন দ্ৱত্তিংস নযসহস্সানি ৱিভত্তানি. এৱমেতং নিব্বত্তিতলোকুত্তৰানংযেৱ ইদ্ধিপাদানং ৱসেন দ্ৱত্তিংসনযসহস্সপ্পটিমণ্ডিতং অভিধম্মভাজনীযং কথিতন্তি ৱেদিতব্বং.

৩. পঞ্হাপুচ্ছকৱণ্ণনা

৪৬২. পঞ্হাপুচ্ছকে পাড়িঅনুসাৰেনেৱ ইদ্ধিপাদানং কুসলাদিভাৱো ৱেদিতব্বো. আৰম্মণত্তিকেসু পন সব্বেপেতে অপ্পমাণং নিব্বানং আৰব্ভ পৱত্তিতো অপ্পমাণাৰম্মণা এৱ, ন মগ্গাৰম্মণা; সহজাতহেতুৱসেন পন মগ্গহেতুকা, ন মগ্গাধিপতিনো. চত্তাৰো হি অধিপতযো অঞ্ঞমঞ্ঞং গৰুং ন কৰোন্তি. কস্মা? সযং জেট্ঠকত্তা. যথা হি সমজাতিকা সমৱযা সমথামা সমসিপ্পা চত্তাৰো ৰাজপুত্তা অত্তনো অত্তনো জেট্ঠকতায অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অপচিতিং ন কৰোন্তি, এৱমিমেপি চত্তাৰো অধিপতযো পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং জেট্ঠকধম্মতায অঞ্ঞমঞ্ঞং গৰুং ন কৰোন্তীতি একন্তেনেৱ ন মগ্গাধিপতিনো. অতীতাদীসু একাৰম্মণভাৱেপি ন ৱত্তব্বা. নিব্বানস্স পন বহিদ্ধাধম্মত্তা বহিদ্ধাৰম্মণা নাম হোন্তীতি. এৱমেতস্মিং পঞ্হাপুচ্ছকে নিব্বত্তিতলোকুত্তৰাৱ ইদ্ধিপাদা কথিতা. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি সুত্তন্তভাজনীযস্মিংযেৱ লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা ইদ্ধিপাদা কথিতা, অভিধম্মভাজনীযপঞ্হাপুচ্ছকেসু পন লোকুত্তৰাযেৱাতি. এৱমযং ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গোপি তেপৰিৱট্টং নীহৰিত্ৱাৱ দস্সিতোতি.

সম্মোহৱিনোদনিযা ৱিভঙ্গট্ঠকথায

ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.