২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
১৮৩. অভিধম্মভাজনীযে সৰূপেনেৱ সব্বাপি ধাতুযো দস্সেন্তো অট্ঠাৰস ধাতুযো – চক্খুধাতু ৰূপধাতূতিআদিমাহ. তত্থ উদ্দেসৱাৰে তাৱ –
অত্থতো লক্খণাদিতো, কমতাৱত্ৱসঙ্খতো;
পচ্চযা অথ দট্ঠব্বা, ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
তত্থ ‘অত্থতো’তি চক্খতীতি চক্খু. ৰূপযতীতি ৰূপং. চক্খুস্স ৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তি এৱমাদিনা তাৱ নযেন চক্খাদীনং ৱিসেসত্থতো ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো. অৱিসেসেন পন ৱিদহতি, ধীযতে, ৱিধানং, ৱিধীযতে এতায, এত্থ ৱা ধীযতীতি ধাতু. লোকিযা হি ধাতুযো কাৰণভাৱেন ৱৱত্থিতা হুত্ৱা সুৱণ্ণৰজতাদিধাতুযো ৱিয সুৱণ্ণৰজতাদিং অনেকপ্পকাৰং সংসাৰদুক্খং ৱিদহন্তি; ভাৰহাৰেহি চ ভাৰো ৱিয সত্তেহি ধীযন্তে ধাৰীযন্তেতি অত্থো. দুক্খৱিধানমত্তমেৱ চেতা অৱসৱত্তনতো. এতাহি চ কৰণভূতাহি সংসাৰদুক্খং সত্তেহি অনুৱিধীযতি; তথাৱিহিতঞ্চেতং এতাস্ৱেৱ ধীযতি ঠপীযতীতি অত্থো. ইতি চক্খাদীসু একেকো ধম্মো যথাসম্ভৱং ৱিদহতি ধীযতেতিআদিঅত্থৱসেন ধাতূতি ৱুচ্চতি.
অপিচ যথা তিত্থিযানং অত্তা নাম সভাৱতো নত্থি, ন এৱমেতা. এতা পন অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধাতুযো. যথা চ লোকে ৱিচিত্তা হৰিতালমনোসিলাদযো সিলাৱযৱা ধাতুযোতি ৱুচ্চন্তি, এৱমেতাপি ধাতুযো ৱিয ধাতুযো. ৱিচিত্তা হেতা ঞাণঞেয্যাৱযৱাতি. যথা ৱা সৰীৰসঙ্খাতস্স সমুদাযস্স অৱযৱভূতেসু ৰসসোণিতাদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসভাগলক্খণপৰিচ্ছিন্নেসু ধাতুসমঞ্ঞা, এৱমেতেসুপি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স অত্তভাৱস্স অৱযৱেসু ধাতুসমঞ্ঞা ৱেদিতব্বা. অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসভাগলক্খণপৰিচ্ছিন্না হেতে চক্খাদযোতি. অপিচ ধাতূতি নিজ্জীৱমত্তস্সেতং অধিৱচনং. তথা হি ভগৱা – ‘‘ছ ধাতুৰো অযং, ভিক্খু, পুৰিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৪৩-৩৪৪) জীৱসঞ্ঞাসমূহনত্থং ধাতুদেসনং অকাসীতি. তস্মা যথাৱুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং ধাতু চাতি চক্খুধাতু …পে… মনোৱিঞ্ঞাণঞ্চ তং ধাতু চাতি মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি এৱং তাৱেত্থ অত্থতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘লক্খণাদিতো’তি চক্খাদীনং লক্খণাদিতো পেত্থ ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো. তানি চ পন তেসং লক্খণাদীনি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
‘কমতো’তি ইধাপি পুব্বে ৱুত্তেসু উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোৱ যুজ্জতি. সো চ পনাযং হেতুফলানুপুব্বৱৱত্থানৱসেন ৱুত্তো. চক্খুধাতু ৰূপধাতূতি ইদঞ্হি দ্ৱযং হেতু. চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতূতি ফলং. এৱং সব্বত্থ কমতো ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘তাৱত্ৱতো’তি তাৱভাৱতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – তেসু তেসু হি সুত্তাভিধম্মপদেসেসু আভাধাতু, সুভধাতু, আকাসানঞ্চাযতনধাতু, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনধাতু, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনধাতু, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনধাতু, সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধধাতু, কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৱিহিংসাধাতু, নেক্খম্মধাতু, অব্যাপাদধাতু, অৱিহিংসাধাতু, সুখধাতু, দুক্খধাতু, সোমনস্সধাতু, দোমনস্সধাতু, উপেক্খাধাতু, অৱিজ্জাধাতু, আৰম্ভধাতু, নিক্কমধাতু, পৰক্কমধাতু, হীনধাতু, মজ্ঝিমধাতু, পণীতধাতু, পথৱীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৱাযোধাতু, আকাসধাতু, ৱিঞ্ঞাণধাতু, সঙ্খতধাতু, অসঙ্খতধাতু, অনেকধাতুনানাধাতুলোকোতি এৱমাদযো অঞ্ঞাপি ধাতুযো দিস্সন্তি.
এৱং সতি সব্বাসং ৱসেন পৰিচ্ছেদং অকত্ৱা কস্মা অট্ঠাৰসাতি অযমেৱ পৰিচ্ছেদো কতোতি চে? সভাৱতো ৱিজ্জমানানং সব্বধাতূনং তদন্তোগধত্তা. ৰূপধাতুযেৱ হি আভাধাতু. সুভধাতু পন ৰূপাদিপ্পটিবদ্ধা. কস্মা? সুভনিমিত্তত্তা. সুভনিমিত্তঞ্হি সুভধাতু. তঞ্চ ৰূপাদিৱিনিমুত্তং ন ৱিজ্জতি, কুসলৱিপাকাৰম্মণা ৱা ৰূপাদযো এৱ সুভধাতূতি ৰূপাদিমত্তমেৱেসা. আকাসানঞ্চাযতনধাতুআদীসু চিত্তং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. সেসা ধম্মা ধম্মধাতু. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধধাতু পন সভাৱতো নত্থি; ধাতুদ্ৱযনিৰোধমত্তমেৱ হি সা. কামধাতু ধম্মধাতুমত্তং ৱা হোতি, যথাহ ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু? কামপটিসংযুত্তো তক্কো …পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো’’তি; অট্ঠাৰসপি ধাতুযো ৱা, যথাহ ‘‘হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কত্ৱা উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তিদেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা, ৰূপা, ৱেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খাৰা, ৱিঞ্ঞাণং – অযং ৱুচ্চতি কামধাতূ’’তি. নেক্খম্মধাতু ধম্মধাতু এৱ; ‘‘সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতূ’’তি ৱা ৱচনতো মনোৱিঞ্ঞাণধাতুপি হোতিযেৱ. ব্যাপাদৱিহিংসাঅব্যাপাদঅৱিহিংসাসুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সুপেক্খাঅৱিজ্জাআৰম্ভনিক্কমপৰক্কমধাতুযো ধম্মধাতুযেৱ.
হীনমজ্ঝিমপণীতধাতুযো অট্ঠাৰসধাতুমত্তমেৱ. হীনা হি চক্খাদযো হীনধাতু. মজ্ঝিমপণীতা চক্খাদযো মজ্ঝিমা চেৱ পণীতা চ ধাতূ. নিপ্পৰিযাযেন পন অকুসলা ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো হীনধাতু. লোকিযা কুসলাব্যাকতা উভোপি চক্খুধাতুআদযো চ মজ্ঝিমধাতু. লোকুত্তৰা পন ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো পণীতধাতু. পথৱীতেজোৱাযোধাতুযো ফোট্ঠব্বধাতুযেৱ. আপোধাতু আকাসধাতু চ ধম্মধাতুযেৱ. ৱিঞ্ঞাণধাতু চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিসত্তৱিঞ্ঞাণধাতুসঙ্খেপোযেৱ. সত্তৰস ধাতুযো ধম্মধাতুএকদেসো চ সঙ্খতধাতু. অসঙ্খতধাতু পন ধম্মধাতুএকদেসোৱ. অনেকধাতুনানাধাতুলোকো পন অট্ঠাৰসধাতুপ্পভেদমত্তমেৱাতি. ইতি সভাৱতো ৱিজ্জমানানং সব্বধাতূনং তদন্তোগধত্তা অট্ঠাৰসেৱ ৱুত্তাতি.
অপিচ ৱিজাননসভাৱে ৱিঞ্ঞাণে জীৱসঞ্ঞীনং জীৱসঞ্ঞাসমূহনত্থম্পি অট্ঠাৰসেৱ ৱুত্তা. সন্তি হি সত্তা ৱিজাননসভাৱে ৱিঞ্ঞাণে জীৱসঞ্ঞিনো. তেসং চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভেদেন তস্সা অনেকত্তং, চক্খুৰূপাদিপচ্চযাযত্তৱুত্তিতায অনিচ্চতঞ্চ পকাসেত্ৱা দীঘৰত্তানুসযিতং জীৱসঞ্ঞং সমূহনিতুকামেন ভগৱতা অট্ঠাৰস ধাতুযো পকাসিতা. কিঞ্চ ভিয্যো? তথা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন; যে চ ইমায নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰায দেসনায ৱেনেয্যা সত্তা, তদজ্ঝাসযৱসেন চ অট্ঠাৰসেৱ পকাসিতা.
সঙ্খেপৱিত্থাৰনযেন তথা তথা হি,
ধম্মং পকাসযতি এস যথা যথাস্স;
সদ্ধম্মতেজৱিহতং ৱিলযং খণেন,
ৱেনেয্যসত্তহদযেসু তমো পযাতীতি.
এৱমেত্থ ‘তাৱত্ৱতো’ ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘সঙ্খতো’তি চক্খুধাতু তাৱ জাতিতো একো ধম্মোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি চক্খুপসাদৱসেন. তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৰূপসদ্দগন্ধৰসধাতুযো সোতপসাদাদিৱসেন. ফোট্ঠব্বধাতু পন পথৱীতেজোৱাযোৱসেন তযো ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু কুসলাকুসলৱিপাকৱসেন দ্ৱে ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণধাতুযো. মনোধাতু পন পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনকুসলাকুসলৱিপাকসম্পটিচ্ছনৱসেন তযো ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. ধম্মধাতু তিণ্ণং অৰূপক্খন্ধানং, সোড়সন্নং সুখুমৰূপানং, অসঙ্খতায চ ধাতুযা ৱসেন ৱীসতিধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সেসকুসলাকুসলাব্যাকতৱিঞ্ঞাণৱসেন ছসত্ততিধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতীতি এৱমেত্থ ‘সঙ্খতো’ ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘পচ্চযা’তি চক্খুধাতুআদীনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদীসু পচ্চযতো ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো. সো পনেতেসং পচ্চযভাৱো নিদ্দেসৱাৰে আৱি ভৱিস্সতি.
‘দট্ঠব্বা’তি দট্ঠব্বতোপেত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি অত্থো. সব্বা এৱ হি সঙ্খতা ধাতুযো পুব্বন্তাপৰন্তৱিৱিত্ততো, ধুৱসুভসুখত্তভাৱসুঞ্ঞতো, পচ্চযাযত্তৱুত্তিতো চ দট্ঠব্বা. ৱিসেসতো পনেত্থ ভেৰিতলং ৱিয চক্খুধাতু দট্ঠব্বা, দণ্ডো ৱিয ৰূপধাতু, সদ্দো ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. তথা আদাসতলং ৱিয চক্খুধাতু, মুখং ৱিয ৰূপধাতু, মুখনিমিত্তং ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. অথ ৱা উচ্ছুতিলানি ৱিয চক্খুধাতু, যন্তচক্কযট্ঠি ৱিয ৰূপধাতু, উচ্ছুৰসতেলানি ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. তথা অধৰাৰণী ৱিয চক্খুধাতু, উত্তৰাৰণী ৱিয ৰূপধাতু, অগ্গি ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. এস নযো সোতধাতুআদীসুপি.
মনোধাতু পন যথাসম্ভৱতো চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদীনং পুৰেচৰানুচৰা ৱিয দট্ঠব্বা. ধম্মধাতুযা ৱেদনাক্খন্ধো সল্লমিৱ সূলমিৱ চ দট্ঠব্বো; সঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধা ৱেদনাসল্লসূলযোগা আতুৰা ৱিয; পুথুজ্জনানং ৱা সঞ্ঞা আসাদুক্খজননতো ৰিত্তমুট্ঠি ৱিয, অযথাভুচ্চনিমিত্তগ্গাহকতো ৱনমিগো ৱিয; সঙ্খাৰা পটিসন্ধিযং পক্খিপনতো অঙ্গাৰকাসুযং খিপনকপুৰিসো ৱিয, জাতিদুক্খানুবন্ধনতো ৰাজপুৰিসানুবন্ধচোৰা ৱিয, সব্বানত্থাৱহস্স খন্ধসন্তানস্স হেতুতো ৱিসৰুক্খবীজানি ৱিয; ৰূপং নানাৱিধূপদ্দৱনিমিত্ততো খুৰচক্কং ৱিয দট্ঠব্বং.
অসঙ্খতা পন ধাতু অমততো সন্ততো খেমতো চ দট্ঠব্বা. কস্মা? সব্বানত্থপটিপক্খভূতত্তা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু গহিতাৰম্মণং মুঞ্চিত্ৱাপি অঞ্ঞং গহেত্ৱাৱ পৱতনতো ৱনমক্কটো ৱিয, দুদ্দমনতো অস্সখড়ুঙ্কো ৱিয, যত্থকামনিপাতিতো ৱেহাসং খিত্তদণ্ডো ৱিয, লোভদোসাদিনানপ্পকাৰকিলেসযোগতো ৰঙ্গনটো ৱিয দট্ঠব্বোতি.
১৮৪. নিদ্দেসৱাৰে চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চাতি ইদঞ্চ দ্ৱযং পটিচ্চ অঞ্ঞঞ্চ কিৰিযামনোধাতুঞ্চেৱ সম্পযুত্তখন্ধত্তযঞ্চাতি অত্থো. চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা হি চক্খু নিস্সযপচ্চযো হোতি, ৰূপং আৰম্মণপচ্চযো, কিৰিযমনোধাতু ৱিগতপচ্চযো, তযো অৰূপক্খন্ধা সহজাতপচ্চযো. তস্মা এসা চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু ইমে চত্তাৰো পটিচ্চ উপ্পজ্জতি নাম. সোতঞ্চ পটিচ্চাতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
নিৰুদ্ধসমনন্তৰাতি নিৰুদ্ধায সমনন্তৰা. তজ্জা মনোধাতূতি তস্মিং আৰম্মণে জাতা কুসলাকুসলৱিপাকতো দুৱিধা মনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চা. সব্বধম্মেসু ৱা পন পঠমসমন্নাহাৰোতি এতেসু চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু সব্বধম্মেসু উপ্পজ্জমানেসু পঠমসমন্নাহাৰো; চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদীনং ৱা আৰম্মণসঙ্খাতেসু সব্বধম্মেসু পঠমসমন্নাহাৰোতি অযমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এতেন পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনকিচ্চা কিৰিযমনোধাতু গহিতাতি ৱেদিতব্বা.
মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰাতি এত্থ পি-কাৰো সম্পিণ্ডনত্থো. তস্মা মনোধাতুযাপি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাপীতি অযমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. তেন যা চ ৱিপাকমনোধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধায সমনন্তৰা উপ্পজ্জতি সন্তীৰণকিচ্চা ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু, যা চ তস্সা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধায সমনন্তৰা উপ্পজ্জতি ৱোট্ঠব্বনকিচ্চা কিৰিযমনোৱিঞ্ঞাণধাতু, যা চ তস্সা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধায সমনন্তৰা উপ্পজ্জতি জৱনকিচ্চা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু – তা সব্বাপি কথিতা হোতীতি ৱেদিতব্বা. মনঞ্চ পটিচ্চাতি ভৱঙ্গমনং. ধম্মে চাতি চতুভূমিকধম্মাৰম্মণং. উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণন্তি সহাৱজ্জনকং জৱনং নিব্বত্ততি.
ইমস্মিং পন ঠানে হত্থে গহিতপঞ্হং নাম গণ্হিংসু. মহাধম্মৰক্খিতত্থেৰো কিৰ নাম দীঘভাণকাভযত্থেৰং হত্থে গহেত্ৱা আহ – ‘পটিচ্চাতি নাম আগতট্ঠানে আৱজ্জনং ৱিসুং ন কাতব্বং, ভৱঙ্গনিস্সিতকমেৱ কাতব্ব’ন্তি. তস্মা ইধ মনোতি সহাৱজ্জনকং ভৱঙ্গং. মনোৱিঞ্ঞাণন্তি জৱনমনোৱিঞ্ঞাণং. ইমস্মিং পন অভিধম্মভাজনীযে সোড়স ধাতুযো কামাৱচৰা, দ্ৱে চতুভূমিকা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা কথিতাতি.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা.