১১. মগ্গঙ্গৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা
৪৮৬. ইদানি তদনন্তৰে মগ্গৱিভঙ্গে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতিআদি সব্বং সচ্চৱিভঙ্গে দুক্খনিৰোধগামিনীপটিপদানিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ভাৱনাৱসেন পাটিযেক্কং দস্সিতে দুতিযনযেপি সম্মাদিট্ঠিং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতন্তিআদি সব্বং বোজ্ঝঙ্গৱিভঙ্গে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. এৱমিদং দ্ৱিন্নম্পি নযানং ৱসেন সুত্তন্তভাজনীযং লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকমেৱ কথিতং.
২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
৪৯০. অভিধম্মভাজনীযে ‘অৰিযো’তি অৱত্ৱা অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি ৱুত্তং. এৱং অৱুত্তেপি অযং অৰিযো এৱ. যথা হি মুদ্ধাভিসিত্তস্স ৰঞ্ঞো মুদ্ধাভিসিত্তায দেৱিযা কুচ্ছিস্মিং জাতো পুত্তো ৰাজপুত্তোতি অৱুত্তেপি ৰাজপুত্তোযেৱ হোতি, এৱমযম্পি অৰিযোতি অৱুত্তেপি অৰিযো এৱাতি ৱেদিতব্বো. সেসমিধাপি সচ্চৱিভঙ্গে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
৪৯৩. পঞ্চঙ্গিকৱাৰেপি অট্ঠঙ্গিকোতি অৱুত্তেপি অট্ঠঙ্গিকো এৱ ৱেদিতব্বো. লোকুত্তৰমগ্গো হি পঞ্চঙ্গিকো নাম নত্থি. অযমেত্থ আচৰিযানং সমানত্থকথা. ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ – ‘‘লোকুত্তৰমগ্গো অট্ঠঙ্গিকো নাম নত্থি, পঞ্চঙ্গিকোযেৱ হোতী’’তি. সো ‘‘সুত্তং আহৰাহী’’তি ৱুত্তো অদ্ধা অঞ্ঞং অপস্সন্তো ইমং মহাসড়াযতনতো সুত্তপ্পদেসং আহৰিস্সতি ‘‘যা তথাভূতস্স দিট্ঠি, সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. যো তথাভূতস্স সঙ্কপ্পো, ৱাযামো, সতি, যো তথাভূতস্স সমাধি, স্ৱাস্স হোতি সম্মাসমাধি. পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতী’’তি.
ততো ‘‘এতস্স অনন্তৰং সুত্তপদং আহৰা’’তি ৱত্তব্বো. সচে আহৰতি ইচ্চেতং কুসলং, নো চে আহৰতি সযং আহৰিত্ৱা ‘‘এৱমস্সাযং অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতী’’তি (ম. নি. ৩.৪৩১) ‘‘ইমিনা তে সত্থুসাসনেন ৱাদো ভিন্নো; লোকুত্তৰমগ্গো পঞ্চঙ্গিকো নাম নত্থি, অট্ঠঙ্গিকোৱ হোতী’’তি ৱত্তব্বো.
ইমানি পন তীণি অঙ্গানি পুব্বে পৰিসুদ্ধানি ৱত্তন্তি, লোকুত্তৰমগ্গক্খণে পৰিসুদ্ধতৰানি হোন্তি. অথ ‘পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো’তি ইদং কিমত্থং গহিতন্তি? অতিৰেককিচ্চদস্সনত্থং. যস্মিঞ্হি সমযে মিচ্ছাৱাচং পজহতি, সম্মাৱাচং পূৰেতি, তস্মিং সমযে সম্মাকম্মন্তসম্মাআজীৱা নত্থি. ইমানি পঞ্চকাৰাপকঙ্গানেৱ মিচ্ছাৱাচং পজহন্তি; সম্মাৱাচা পন সযং ৱিৰতিৱসেন পূৰেতি. যস্মিং সমযে মিচ্ছাকম্মন্তং পজহতি, সম্মাকম্মন্তং পূৰেতি, তস্মিং সমযে সম্মাৱাচাসম্মাআজীৱা নত্থি. ইমানি পঞ্চ কাৰাপকঙ্গানেৱ মিচ্ছাকম্মন্তং পজহন্তি; সম্মাকম্মন্তো পন সযং ৱিৰতিৱসেন পূৰেতি. যস্মিং সমযে মিচ্ছাআজীৱং পজহতি, সম্মাআজীৱং পূৰেতি, তস্মিং সমযে সম্মাৱাচাসম্মাকম্মন্তা নত্থি. ইমানি পঞ্চ কাৰাপকঙ্গানেৱ মিচ্ছাআজীৱং পজহন্তি; সম্মাআজীৱো পন সযং ৱিৰতিৱসেন পূৰেতি. ইমং এতেসং পঞ্চন্নং কাৰাপকঙ্গানং কিচ্চাতিৰেকতং দস্সেতুং পঞ্চঙ্গিকো মগ্গোতি গহিতং. লোকুত্তৰমগ্গো পন অট্ঠঙ্গিকোৱ হোতি, পঞ্চঙ্গিকো নাম নত্থি.
‘‘যদি সম্মাৱাচাদীহি সদ্ধিং অট্ঠঙ্গিকোতি ৱদথ, চতস্সো সম্মাৱাচাচেতনা, তিস্সো সম্মাকম্মন্তচেতনা, সত্ত সম্মাআজীৱচেতনাতি ইমম্হা চেতনাবহুত্তা কথং মুচ্চিস্সথ? তস্মা পঞ্চঙ্গিকোৱ লোকুত্তৰমগ্গো’’তি. ‘‘চেতনাবহুত্তা চ পমুচ্চিস্সাম; অট্ঠঙ্গিকোৱ লোকুত্তৰমগ্গোতি চ ৱক্খাম’’. ‘‘ত্ৱং তাৱ মহাচত্তাৰীসকভাণকো হোসি, ন হোসী’’তি পুচ্ছিতব্বো. সচে ‘‘ন হোমী’’তি ৱদতি, ‘‘ত্ৱং অভাণকত্তা ন জানাসী’’তি ৱত্তব্বো. সচে ‘‘ভাণকোস্মী’’তি ৱদতি, ‘‘সুত্তং আহৰা’’তি ৱত্তব্বো. সচে সুত্তং আহৰতি ইচ্চেতং কুসলং, নো চে আহৰতি সযং উপৰিপণ্ণাসতো আহৰিতব্বং –
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সম্মাৱাচা? সম্মাৱাচংপহং, ভিক্খৱে, দ্ৱাযং ৱদামি – অত্থি, ভিক্খৱে, সম্মাৱাচা সাসৱা পুঞ্ঞভাগিযা উপধিৱেপক্কা; অত্থি, ভিক্খৱে, সম্মাৱাচা অৰিযা অনাসৱা লোকুত্তৰা মগ্গঙ্গা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সম্মাৱাচা সাসৱা পুঞ্ঞভাগিযা উপধিৱেপক্কা? মুসাৱাদা ৱেৰমণী, পিসুণায ৱাচায ৱেৰমণী, ফৰুসায ৱাচায ৱেৰমণী, সম্ফপ্পলাপা ৱেৰমণী – অযং, ভিক্খৱে, সম্মাৱাচা সাসৱা পুঞ্ঞভাগিযা উপধিৱেপক্কা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সম্মাৱাচা অৰিযা অনাসৱা লোকুত্তৰা মগ্গঙ্গা? যা খো, ভিক্খৱে, অৰিযচিত্তস্স অনাসৱচিত্তস্স অৰিযমগ্গসমঙ্গিনো অৰিযমগ্গং ভাৱযতো চতূহি ৱচীদুচ্চৰিতেহি আৰতি ৱিৰতি পটিৱিৰতি ৱেৰমণী – অযং, ভিক্খৱে, সম্মাৱাচা অৰিযা অনাসৱা লোকুত্তৰা মগ্গঙ্গা…পে….
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, সম্মাকম্মন্তো? সম্মাকম্মন্তংপহং, ভিক্খৱে, দ্ৱযং ৱদামি…পে… উপধিৱেপক্কো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, সম্মাকম্মন্তো অৰিযো অনাসৱো লোকুত্তৰো…পে….
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, সম্মাআজীৱো? সম্মাআজীৱংপহং, ভিক্খৱে, দ্ৱাযং ৱদামি…পে… উপধিৱেপক্কো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, সম্মাআজীৱো অৰিযো অনাসৱো লোকুত্তৰো মগ্গঙ্গো? যা খো, ভিক্খৱে, অৰিযচিত্তস্স অনাসৱচিত্তস্স অৰিযমগ্গসমঙ্গিনো অৰিযমগ্গং ভাৱযতো মিচ্ছাআজীৱা আৰতি ৱিৰতি পটিৱিৰতি ৱেৰমণী – অযং, ভিক্খৱে, সম্মাআজীৱো অৰিযো অনাসৱো লোকুত্তৰো মগ্গঙ্গো’’তি (ম. নি. ৩.১৩৮ আদযো).
এৱমেত্থ চতূহি ৱচীদুচ্চৰিতেহি, তীহি কাযদুচ্চৰিতেহি, মিচ্ছাজীৱতো চাতি একেকাৱ ৱিৰতি অৰিযা অনাসৱা লোকুত্তৰা মগ্গঙ্গাতি ৱুত্তা. ‘‘কুতো এত্থ চেতনাবহুত্তং? কুতো পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো? ইদং তে সুত্তং অকামকস্স লোকুত্তৰমগ্গো অট্ঠঙ্গিকোতি দীপেতি’’. সচে এত্তকেন সল্লক্খেতি ইচ্চেতং কুসলং, নো চে সল্লক্খেতি অঞ্ঞানিপি কাৰণানি আহৰিত্ৱা সঞ্ঞাপেতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘যস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৱিনযে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ন উপলব্ভতি, সমণোপি তত্থ ন উপলব্ভতি…পে… ইমস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৱিনযে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতি; ইধেৱ, সুভদ্দ, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেহি অঞ্ঞেহীতি (দী. নি. ২.২১৪).
অঞ্ঞেসুপি অনেকেসু সুত্তসতেসু অট্ঠঙ্গিকোৱ মগ্গো আগতো. কথাৱত্থুপ্পকৰণেপি ৱুত্তং –
‘‘মগ্গানং অট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো, সচ্চানং চতুৰো পদা;
ৱিৰাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৱিপদানঞ্চ চক্খুমা’’তি (কথা. ৮৭২) –
‘‘অত্থেৱ সুত্তন্তোতি’’? ‘‘আমন্তা’’‘‘তেন হি অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি. সচে পন এত্তকেনাপি সঞ্ঞত্তিং ন গচ্ছতি, ‘‘গচ্ছ, ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা যাগুং পিৱাহী’’তি উয্যোজেতব্বো. উত্তৰিম্পন কাৰণং ৱক্খতীতি অট্ঠানমেতং. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱ.
নযা পনেত্থ গণেতব্বা. অট্ঠঙ্গিকমগ্গস্মিঞ্হি একতো পুচ্ছিত্ৱা একতো ৱিস্সজ্জনে চতূসু মগ্গেসু চত্তাৰি নযসহস্সানি ৱিভত্তানি. পঞ্চঙ্গিকমগ্গে একতো পুচ্ছিত্ৱা একতো ৱিস্সজ্জনে চত্তাৰি; পাটিযেক্কং পুচ্ছিত্ৱা পাটিযেক্কং ৱিস্সজ্জনে চত্তাৰি চত্তাৰীতি পঞ্চসু অঙ্গেসু ৱীসতি. ইতি পুৰিমানি অট্ঠ ইমানি চ ৱীসতীতি সব্বানিপি মগ্গৱিভঙ্গে অট্ঠৱীসতি নযসহস্সানি ৱিভত্তানি. তানি চ খো নিব্বত্তিতলোকুত্তৰানি কুসলানেৱ. ৱিপাকে পন কুসলতো তিগুণা নযা কাতব্বাতি.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা.
৩. পঞ্হাপুচ্ছকৱণ্ণনা
৫০৪. পঞ্হাপুচ্ছকে পাড়িঅনুসাৰেনেৱ মগ্গঙ্গানং কুসলাদিভাৱো ৱেদিতব্বো. আৰম্মণত্তিকেসু পন সব্বানিপেতানি অপ্পমাণং নিব্বানং আৰব্ভ পৱত্তিতো অপ্পমাণাৰম্মণানেৱ, ন মগ্গাৰম্মণানি. নেৱ হি মগ্গো ন ফলং মগ্গং আৰম্মণং কৰোতি. সহজাতহেতুৱসেন পনেত্থ কুসলানি মগ্গহেতুকানি; ৱীৰিযং ৱা ৱীমংসং ৱা জেট্ঠকং কত্ৱা মগ্গভাৱনাকালে মগ্গাধিপতীনি; ছন্দচিত্তজেট্ঠিকায মগ্গভাৱনায ন ৱত্তব্বানি মগ্গাধিপতীনীতি; ফলকালেপি ন ৱত্তব্বানেৱ.
অতীতাদীসু একাৰম্মণভাৱেনপি ন ৱত্তব্বানি; নিব্বানস্স পন বহিদ্ধাধম্মত্তা বহিদ্ধাৰম্মণানি নাম হোন্তীতি এৱমেতস্মিং পঞ্হাপুচ্ছকেপি নিব্বত্তিতলোকুত্তৰানেৱ মগ্গঙ্গানি কথিতানি. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি সুত্তন্তভাজনীযস্মিংযেৱ লোকিযলোকুত্তৰানি মগ্গঙ্গানি কথিতানি; অভিধম্মভাজনীযে পন পঞ্হাপুচ্ছকে চ লোকুত্তৰানেৱাতি এৱমযং মগ্গৱিভঙ্গোপি তেপৰিৱট্টং নীহৰিত্ৱাৱ ভাজেত্ৱা দস্সিতোতি.
সম্মোহৱিনোদনিযা ৱিভঙ্গট্ঠকথায
মগ্গঙ্গৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.