১. মাতিকাৱণ্ণনা

১. নযমাতিকাৱণ্ণনা

১. সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদীনঞ্হি ৱসেন ইদং পকৰণং চুদ্দসৱিধেন ৱিভত্তন্তি ৱুত্তং. তং সব্বম্পি উদ্দেসনিদ্দেসতো দ্ৱিধা ঠিতং. তত্থ মাতিকা উদ্দেসো. সা পঞ্চৱিধা – নযমাতিকা, অব্ভন্তৰমাতিকা, নযমুখমাতিকা, লক্খণমাতিকা, বাহিৰমাতিকাতি. তত্থ সঙ্গহো অসঙ্গহো…পে… ৱিপ্পযুত্তেন সঙ্গহিতং অসঙ্গহিতন্তি – অযং চুদ্দসহি পদেহি নিক্খিত্তা নযমাতিকা নাম. অযঞ্হি ইমিনা সঙ্গহাদিকেন নযেন ধাতুকথা ধম্মা ৱিভত্তাতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা নযমাতিকাতি ৱুচ্চতি. এতেসং পদানং মূলভূতত্তা মূলমাতিকাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি.

২. অব্ভন্তৰমাতিকাৱণ্ণনা

২. পঞ্চক্খন্ধা …পে… মনসিকাৰোতি অযং পঞ্চৱীসাধিকেন পদসতেন নিক্খিত্তা অব্ভন্তৰমাতিকা নাম. অযঞ্হি ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি এৱং অৱত্ৱা সঙ্গহাদিনা নযেন ৱিভজিতব্বে খন্ধাদিধম্মে সৰূপতো দস্সেত্ৱা ধাতুকথায অব্ভন্তৰেযেৱ ঠপিতত্তা অব্ভন্তৰমাতিকাতি ৱুচ্চতি. খন্ধাদিপদানং ধম্মসঙ্গণীমাতিকায অসঙ্গহিতত্তা পকিণ্ণকমাতিকাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি.

৩. নযমুখমাতিকাৱণ্ণনা

৩. তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো; চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৱিপ্পযোগোতি অযং চতূহি পদেহি নিক্খিত্তা নযমুখমাতিকা নাম. অযঞ্হি সব্বেসুপি পঞ্চক্খন্ধাদীসু চেৱ কুসলত্তিকাদীসু চ মাতিকাধম্মেসু, তীহি খন্ধাযতনধাতুপদেহেৱ সঙ্গহো চ অসঙ্গহো চ যোজেতব্বো. তথা চতূহি অৰূপক্খন্ধেহি সম্পযোগো চ ৱিপ্পযোগো চ. এতানি ইমেসং সঙ্গহাসঙ্গহাদীনং নযানং মুখানীতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা নযমুখমাতিকাতি ৱুচ্চতি.

৪. লক্খণমাতিকাৱণ্ণনা

৪. সভাগো, ৱিসভাগোতি অযং দ্ৱীহি পদেহি নিক্খিত্তা লক্খণমাতিকা নাম. অযঞ্হি সভাগলক্খণেহি ধম্মেহি সঙ্গহনযো, ৱিসভাগলক্খণেহি অসঙ্গহনযো, তথা সম্পযোগৱিপ্পযোগনযো যোজেতব্বোতি সভাগৱিসভাগলক্খণৱসেন সঙ্গহাদিলক্খণং দস্সেতুং ঠপিতত্তা লক্খণমাতিকাতি ৱুচ্চতি.

৫. বাহিৰমাতিকাৱণ্ণনা

৫. সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকাতি অযং ছসট্ঠি তিকপদানি, দ্ৱে চ দুকপদসতানি সঙ্খিপিত্ৱা নিক্খিত্তা বাহিৰমাতিকা নাম. অযঞ্হি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা…পে… মনসিকাৰো’’তি এৱং ধাতুকথায অব্ভন্তৰে অৱত্ৱা ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী’’তি এৱং ধাতুকথায মাতিকতো বহি ঠপিতত্তা বাহিৰমাতিকাতি ৱুচ্চতি.

এৱং মাতিকায পঞ্চধা ঠিতভাৱং ৱিদিত্ৱা ইদানি ‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’তিআদীসু সঙ্গহো তাৱ জাতিসঞ্জাতিকিৰিযাগণনৱসেন চতুব্বিধো. তত্থ – ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, সব্বে ব্ৰাহ্মণা, সব্বে ৱেস্সা, সব্বে সুদ্দা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৱো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একজাতিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয হি ইধ সব্বেপি জাতিযা একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, সব্বে মাগধকা, সব্বে ভাৰুকচ্ছকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যো চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাযামো; যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একট্ঠানে জাতা সংৱড্ঢা আগচ্ছন্তূ’’তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয হি ইধ সব্বেপি সঞ্জাতিঠানেন নিৱুত্থোকাসেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে হত্থাৰোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে অস্সাৰোহা, সব্বে ৰথিকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং কিৰিযাসঙ্গহো নাম. সব্বেৱ হেতে অত্তনো কিৰিযাকৰণেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘চক্খাযতনং কতমক্খন্ধগণনং গচ্ছতীতি? ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতী’’তি. হঞ্চি চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে – ‘চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১), অযং গণনসঙ্গহো নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. তপ্পটিপক্খেন অসঙ্গহো ৱেদিতব্বো. তেসং ৱিকপ্পতো সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতাদীনি. একুপ্পাদেকনিৰোধএকৱত্থুকএকাৰম্মণতাৱসেন সম্পযোগো, তপ্পটিপক্খতো ৱিপ্পযোগো. তেসং ৱিকপ্পতো সম্পযুত্তেন ৱিপ্পযুত্তাদীনি. তদুভযসংসগ্গৱিকপ্পতো সঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্তন্তিআদীনি. পঞ্চক্খন্ধাতিআদীনি পন খন্ধৱিভঙ্গাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. ফস্সাদযো পনেত্থ সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদসাধাৰণতো ৱুত্তাতি.

মাতিকাৱণ্ণনা.