অট্ঠসালিনী নাম

ধম্মসঙ্গণী-অট্ঠকথা

গন্থাৰম্ভকথা

কৰুণা ৱিয সত্তেসু, পঞ্ঞা যস্স মহেসিনো;

ঞেয্যধম্মেসু সব্বেসু, পৱত্তিত্থ যথাৰুচি.

দযায তায সত্তেসু, সমুস্সাহিতমানসো;

পাটিহীৰাৱসানম্হি, ৱসন্তো তিদসালযে.

পাৰিচ্ছত্তকমূলম্হি, পণ্ডুকম্বলনামকে;

সিলাসনে সন্নিসিন্নো, আদিচ্চোৱ যুগন্ধৰে.

চক্কৱাড়সহস্সেহি, দসহাগম্ম সব্বসো;

সন্নিসিন্নেন দেৱানং, গণেন পৰিৱাৰিতো.

মাতৰং পমুখং কত্ৱা, তস্সা পঞ্ঞায তেজসা;

অভিধম্মকথামগ্গং, দেৱানং সম্পৱত্তযি.

তস্স পাদে নমস্সিত্ৱা, সম্বুদ্ধস্স সিৰীমতো;

সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্ৱা, কত্ৱা সঙ্ঘস্স চঞ্জলিং.

নিপচ্চকাৰস্সেতস্স, কতস্স ৰতনত্তযে;

আনুভাৱেন সোসেত্ৱা, অন্তৰাযে অসেসতো.

ৱিসুদ্ধাচাৰসীলেন, নিপুণামলবুদ্ধিনা;

ভিক্খুনা বুদ্ধঘোসেন, সক্কচ্চং অভিযাচিতো.

যং দেৱদেৱো দেৱানং, দেসেত্ৱা নযতো পুন;

থেৰস্স সাৰিপুত্তস্স, সমাচিক্খি ৱিনাযকো.

অনোতত্তদহে কত্ৱা, উপট্ঠানং মহেসিনো;

যঞ্চ সুত্ৱান সো থেৰো, আহৰিত্ৱা মহীতলং.

ভিক্খূনং পযিৰুদাহাসি, ইতি ভিক্খূহি ধাৰিতো;

সঙ্গীতিকালে সঙ্গীতো, ৱেদেহমুনিনা পুন.

তস্স গম্ভীৰঞাণেহি, ওগাড়্হস্স অভিণ্হসো;

নানানযৱিচিত্তস্স, অভিধম্মস্স আদিতো.

যা মহাকস্সপাদীহি, ৱসীহিট্ঠকথা পুৰা;

সঙ্গীতা অনুসঙ্গীতা, পচ্ছাপি চ ইসীহি যা.

আভতা পন থেৰেন, মহিন্দেনেতমুত্তমং;

যা দীপং দীপৱাসীনং, ভাসায অভিসঙ্খতা.

অপনেত্ৱা ততো ভাসং, তম্বপণ্ণিনিৱাসিনং;

আৰোপযিত্ৱা নিদ্দোসং, ভাসং তন্তিনযানুগং.

নিকাযন্তৰলদ্ধীহি, অসম্মিস্সং অনাকুলং;

মহাৱিহাৰৱাসীনং, দীপযন্তো ৱিনিচ্ছযং.

অত্থং পকাসযিস্সামি, আগমট্ঠকথাসুপি;

গহেতব্বং গহেত্ৱান, তোসযন্তো ৱিচক্খণে.

কম্মট্ঠানানি সব্বানি, চৰিযাভিঞ্ঞা ৱিপস্সনা;

ৱিসুদ্ধিমগ্গে পনিদং, যস্মা সব্বং পকাসিতং.

তস্মা তং অগ্গহেত্ৱান, সকলাযপি তন্তিযা;

পদানুক্কমতো এৱ, কৰিস্সামত্থৱণ্ণনং.

ইতি মে ভাসমানস্স, অভিধম্মকথং ইমং;

অৱিক্খিত্তা নিসামেথ, দুল্লভা হি অযং কথাতি.

নিদানকথা

তত্থ কেনট্ঠেন অভিধম্মো? ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেন. অতিৰেকৱিসেসত্থদীপকো হেত্থ ‘অভি’-সদ্দো. ‘‘বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি নো পটিক্কমন্তি’’ (ম. নি. ৩.৩৮৪; সং. নি. ৫.১৯৫) ‘‘অভিক্কন্তৱণ্ণা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১-২) ৱিয. তস্মা যথা সমুস্সিতেসু বহূসু ছত্তেসু চেৱ ধজেসু চ যং অতিৰেকপ্পমাণং ৱিসেসৱণ্ণসণ্ঠানঞ্চ ছত্তং, তং ‘অতিচ্ছত্ত’ন্তি ৱুচ্চতি, যো অতিৰেকপ্পমাণো নানাৱিৰাগৱণ্ণৱিসেসসম্পন্নো চ ধজো সো ‘অতিধজো’তি ৱুচ্চতি, যথা চ একতো সন্নিপতিতেসু বহূসু ৰাজকুমাৰেসু চেৱ দেৱেসু চ যো জাতিভোগযসইস্সৰিযাদিসম্পত্তীহি অতিৰেকতৰো চেৱ ৱিসেসৱন্ততৰো চ ৰাজকুমাৰো সো ‘অতিৰাজকুমাৰো’তি ৱুচ্চতি, যো আযুৱণ্ণইস্সৰিযযসসম্পত্তিআদীহি অতিৰেকতৰো চেৱ ৱিসেসৱন্ততৰো চ দেৱো সো ‘অতিদেৱো’তি ৱুচ্চতি, তথাৰূপো ব্ৰহ্মাপি ‘অতিব্ৰহ্মা’তি ৱুচ্চতি, এৱমেৱ অযম্পি ধম্মো ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেন ‘অভিধম্মো’তি ৱুচ্চতি.

সুত্তন্তঞ্হি পত্ৱা পঞ্চক্খন্ধা একদেসেনেৱ ৱিভত্তা, ন নিপ্পদেসেন; অভিধম্মং পত্ৱা পন সুত্তন্তভাজনীযঅভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকনযানং ৱসেন নিপ্পদেসতো ৱিভত্তা. তথা দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস ধাতুযো, চত্তাৰি সচ্চানি, বাৱীসতিন্দ্ৰিযানি, দ্ৱাদসপদিকো পচ্চযাকাৰো. কেৱলঞ্হি ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি, পচ্চযাকাৰে চ পঞ্হপুচ্ছকং নত্থি. সুত্তন্তঞ্চ পত্ৱা চত্তাৰো সতিপট্ঠানা একদেসেনেৱ ৱিভত্তা, ন নিপ্পদেসেন; অভিধম্মং পত্ৱা পন তিণ্ণম্পি নযানং ৱসেন নিপ্পদেসতোৱ ৱিভত্তা. তথা চত্তাৰি সম্মপ্পধানানি, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, চত্তাৰি ঝানানি, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো, পঞ্চ সিক্খাপদানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা. কেৱলঞ্হেত্থ সিক্খাপদৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি. সুত্তন্তং পত্ৱা চ ঞাণং একদেসেনেৱ ৱিভত্তং ন নিপ্পদেসেন; তথা কিলেসা. অভিধম্মং পত্ৱা পন ‘‘একৱিধেন ঞাণৱত্থূ’’তিআদিনা (ৱিভ. ৭৫১) নযেন মাতিকং ঠপেত্ৱা নিপ্পদেসতোৱ ৱিভত্তং. তথা এককতো পট্ঠায অনেকেহি নযেহি কিলেসা. সুত্তন্তং পত্ৱা চ ভূমন্তৰপৰিচ্ছেদো একদেসেনেৱ ৱিভত্তো, ন নিপ্পদেসেন; অভিধম্মং পন পত্ৱা তিণ্ণম্পি নযানং ৱসেন ভূমন্তৰপৰিচ্ছেদো নিপ্পদেসতোৱ ৱিভত্তো. এৱং ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেন অভিধম্মোতি ৱেদিতব্বো.

পকৰণপৰিচ্ছেদতো পনেস ধম্মসঙ্গণীৱিভঙ্গধাতুকথাপুগ্গলপঞ্ঞত্তিকথাৱত্থুযমকপট্ঠানানং সত্তন্নং পকৰণানং ৱসেন ঠিতো. অযমেত্থ আচৰিযানং সমানকথা. ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ – ‘কথাৱত্থু কস্মা গহিতং? ননু সম্মাসম্বুদ্ধস্স পৰিনিব্বানতো অট্ঠাৰসৱস্সাধিকানি দ্ৱে ৱস্সসতানি অতিক্কমিত্ৱা মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰেনেতং ঠপিতং? তস্মা সাৱকভাসিতত্তা ছড্ডেথ ন’ন্তি. ‘কিং পন ছপ্পকৰণানি অভিধম্মো’তি? ‘এৱং ন ৱদামী’তি. ‘অথ কিং ৱদেসী’তি. ‘সত্তপ্পকৰণানী’তি. ‘কতৰং গহেত্ৱা সত্ত কৰোসী’তি? ‘মহাধম্মহদযং নাম অত্থি, এতেন সহ সত্তা’তি. ‘মহাধম্মহদযে অপুব্বং নত্থি, কতিপযাৱ পঞ্হাৱাৰা অৱসেসা, কথাৱত্থুনাৱ সদ্ধিং সত্তা’তি. ‘নো কথাৱত্থুনা, মহাধাতুকথা নাম অত্থি, তায সদ্ধিং সত্তা’তি. ‘মহাধাতুকথাযং অপুব্বং নত্থি, অপ্পমত্তিকাৱ তন্তি অৱসেসা. কথাৱত্থুনাৱ সদ্ধিং সত্তা’তি.

সম্মাসম্বুদ্ধো হি সত্তপ্পকৰণানি দেসেন্তো কথাৱত্থুং পত্ৱা যা এসা পুগ্গলৱাৰে তাৱ চতূসু পঞ্হেসু দ্ৱিন্নং পঞ্চকানং ৱসেন অট্ঠমুখা ৱাদযুত্তি তং আদিং কত্ৱা সব্বকথামগ্গেসু অসম্পুণ্ণভাণৱাৰমত্তায পাড়িযা মাতিকং ঠপেসি. সা পনেসা ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি. আমন্তা. যো সচ্চিকট্ঠো পৰমত্থো ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি. নহেৱং ৱত্তব্বে. আজানাহি নিগ্গহং…পে… পুগ্গলো নুপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি. আমন্তা. যো সচ্চিকট্ঠো পৰমত্থো ততো সো পুগ্গলো নুপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি. নহেৱং ৱত্তব্বে. আজানাহি নিগ্গহং…পে…. সব্বত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতি সব্বত্থ পুগ্গলো নুপলব্ভতি, সব্বদা পুগ্গলো উপলব্ভতি সব্বদা পুগ্গলো নুপলব্ভতি, সব্বেসু পুগ্গলো উপলব্ভতি সব্বেসু পুগ্গলো নুপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি (কথা. ১৫-১৬) এৱং পঠমং ৱাদং নিস্সায পঠমং নিগ্গহং, দুতিযং নিস্সায দুতিযং …পে… অট্ঠমং নিস্সায অট্ঠমং নিগ্গহং দস্সেন্তেন সত্থাৰা ঠপিতা. ইমিনা নযেন সব্বত্থ মাতিকাঠপনং ৱেদিতব্বং. তং পনেতং মাতিকং ঠপেন্তো ইমং দিস্ৱা ঠপেসি – মম পৰিনিব্বানতো অট্ঠাৰসৱস্সাধিকানং দ্ৱিন্নং ৱস্সসতানং মত্থকে মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰো নাম ভিক্খু ভিক্খুসহস্সমজ্ঝে নিসিন্নো সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পৰৱাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৱা দীঘনিকাযপ্পমাণং কথাৱত্থুপ্পকৰণং ভাজেস্সতীতি.

মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰোপি ইদং পকৰণং দেসেন্তো ন অত্তনো ঞাণেন দেসেসি, সত্থাৰা পন দিন্ননযেন ঠপিতমাতিকায দেসেসি. ইতি সত্থাৰা দিন্ননযেন ঠপিতমাতিকায দেসিতত্তা সকলম্পেতং পকৰণং বুদ্ধভাসিতমেৱ নাম জাতং. যথা কিং? যথা মধুপিণ্ডিকসুত্তন্তাদীনি. মধুপিণ্ডিকসুত্তন্তস্মিঞ্হি ভগৱা ‘‘যতোনিদানং ভিক্খু পুৰিসং পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা সমুদাচৰন্তি, এত্থ চে নত্থি অভিনন্দিতব্বং অভিৱদিতব্বং অজ্ঝোসিতব্বং, এসেৱন্তো ৰাগানুসযান’’ন্তি (ম. নি. ১.২০২) মাতিকং ঠপেত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পাৱিসি.

ধম্মপ্পটিগ্গাহকা ভিক্খূ মহাকচ্চানত্থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা দসবলেন ঠপিতমাতিকায অত্থং পুচ্ছিংসু. থেৰো পুচ্ছিতমত্তকেনেৱ অকথেত্ৱা দসবলস্স অপচিতিদস্সনত্থং ‘‘সেয্যথাপি আৱুসো পুৰিসো সাৰত্থিকো সাৰগৱেসী’’তি (ম. নি. ১.২০৩) সাৰোপমং আহৰিত্ৱা সাৰৰুক্খো ৱিয ভগৱা সাখাপলাসসদিসা সাৱকা, ‘‘সো হাৱুসো ভগৱা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্ৰহ্মভূতো ৱত্তা পৱত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি সত্থাৰং থোমেত্ৱা পুনপ্পুনং থেৰেহি যাচিতো সত্থাৰা ঠপিতমাতিকায অত্থং ৱিভজিত্ৱা ‘‘আকঙ্খমানা চ পন তুম্হে আযস্মন্তো ভগৱন্তংযেৱ উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ সচে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিযমানং সমেতি গণ্হেয্যাথ, নো চে মা গণ্হিত্থা’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘যথা ৱো ভগৱা ব্যাকৰোতি তথা নং ধাৰেয্যাথা’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসি.

তে সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিংসু. সত্থা দুক্কথিতং কচ্চানেনাতি অৱত্ৱা সুৱণ্ণালিঙ্গং উস্সাপেন্তো ৱিয গীৱং উন্নামেত্ৱা সুপুপ্ফিতসতপত্তসস্সিৰিকং মহামুখং পূৰেন্তো ব্ৰহ্মস্সৰং নিচ্ছাৰেত্ৱা সাধু সাধূতি থেৰস্স সাধুকাৰং দত্ৱা ‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৱে, মহাকচ্চানো, মহাপঞ্ঞো ভিক্খৱে মহাকচ্চানো, মং চেপি তুম্হে, ভিক্খৱে, এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, অহম্পি তং এৱমেৱং ব্যাকৰেয্যং যথা তং মহাকচ্চানেন ব্যাকত’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৫) আহ.

এৱং সত্থাৰা অনুমোদিতকালতো পট্ঠায চ পন সকলং সুত্তং বুদ্ধভাসিতং নাম জাতং. আনন্দত্থেৰাদীহি ৱিত্থাৰিতসুত্তেসুপি এসেৱ নযো. এৱমেৱ সম্মাসম্বুদ্ধো সত্তপ্পকৰণানি দেসেন্তো কথাৱত্থুং পত্ৱা ৱুত্তনযেন মাতিকং ঠপেসি. ঠপেন্তো চ পন ইমং অদ্দস –

মম পৰিনিব্বানতো অট্ঠাৰসৱস্সাধিকানং দ্ৱিন্নং ৱস্সসতানং মত্থকে মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰো নাম ভিক্খু ভিক্খুসহস্সমজ্ঝে নিসিন্নো সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পৰৱাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৱা দীঘনিকাযপ্পমাণং কথাৱত্থুপ্পকৰণং ভাজেস্সতীতি.

মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰোপি ইমং পকৰণং দেসেন্তো ন অত্তনো ঞাণেন দেসেসি, সত্থাৰা পন দিন্ননযেন ঠপিতমাতিকায দেসেসি. ইতি সত্থাৰা দিন্ননযেন ঠপিতমাতিকায দেসিতত্তা সকলম্পেতং পকৰণং বুদ্ধভাসিতমেৱ জাতং. এৱং কথাৱত্থুনাৱ সদ্ধিং সত্ত পকৰণানি অভিধম্মো নাম.

তত্থ ধম্মসঙ্গণীপকৰণে চতস্সো ৱিভত্তিযো – চিত্তৱিভত্তি ৰূপৱিভত্তি নিক্খেপৰাসি অত্থুদ্ধাৰোতি. তত্থ কামাৱচৰকুসলতো অট্ঠ, অকুসলতো দ্ৱাদস, কুসলৱিপাকতো সোড়স, অকুসলৱিপাকতো সত্ত, কিৰিযতো একাদস; ৰূপাৱচৰকুসলতো পঞ্চ, ৱিপাকতো পঞ্চ, কিৰিযতো পঞ্চ; অৰূপাৱচৰকুসলতো চত্তাৰি, ৱিপাকতো চত্তাৰি, কিৰিযতো চত্তাৰি; লোকুত্তৰকুসলতো চত্তাৰি, ৱিপাকতো চত্তাৰীতি একূননৱুতি চিত্তানি চিত্তৱিভত্তি নাম. চিত্তুপ্পাদকণ্ডন্তিপি এতস্সেৱ নামং. তং ৱাচনামগ্গতো অতিৰেকছভাণৱাৰং, ৱিত্থাৰিযমানং পন অনন্তমপৰিমাণং হোতি.

তদনন্তৰং একৱিধেন দুৱিধেনাতিআদিনা নযেন মাতিকং ঠপেত্ৱা ৱিত্থাৰেন ৱিভজিত্ৱা দস্সিতা ৰূপৱিভত্তি নাম. ৰূপকণ্ডন্তিপি এতস্সেৱ নামং. তং ৱাচনামগ্গতো অতিৰেকদ্ৱিভাণৱাৰং. ৱিত্থাৰিযমানং পন অনন্তমপৰিমাণং হোতি.

তদনন্তৰং মূলতো খন্ধতো দ্ৱাৰতো ভূমিতো অত্থতো ধম্মতো নামতো লিঙ্গতোতি এৱং মূলাদীহি নিক্খিপিত্ৱা দেসিতো নিক্খেপৰাসি নাম. সো –

মূলতো খন্ধতো চাপি, দ্ৱাৰতো চাপি ভূমিতো;

অত্থতো ধম্মতো চাপি, নামতো চাপি লিঙ্গতো;

নিক্খিপিত্ৱা দেসিতত্তা, নিক্খেপোতি পৱুচ্চতি.

নিক্খেপকণ্ডন্তিপি তস্সেৱ নামং. তং ৱাচনামগ্গতো তিমত্তভাণৱাৰং. ৱিত্থাৰিযমানং পন অনন্তমপৰিমাণং হোতি.

তদনন্তৰং পন তেপিটকস্স বুদ্ধৱচনস্স অত্থুদ্ধাৰভূতং যাৱ সৰণদুকা নিক্খিত্তং অট্ঠকথাকণ্ডং নাম. যতো মহাপকৰণিযা ভিক্খূ মহাপকৰণে গণনচাৰং অসল্লক্খেন্তা গণনচাৰং সমানেন্তি. তং ৱাচনামগ্গতো দ্ৱিমত্তভাণৱাৰং. ৱিত্থাৰিযমানং পন অনন্তমপৰিমাণং হোতি.

ইতি সকলম্পি ধম্মসঙ্গণীপকৰণং ৱাচনামগ্গতো অতিৰেকতেৰসমত্তভাণৱাৰং. ৱিত্থাৰিযমানং পন অনন্তমপৰিমাণং হোতি. এৱমেতং –

চিত্তৱিভত্তি ৰূপঞ্চ, নিক্খেপো অত্থজোতনা;

গম্ভীৰং নিপুণং ঠানং, তম্পি বুদ্ধেন দেসিতং.

তদনন্তৰং ৱিভঙ্গপ্পকৰণং নাম. তং খন্ধৱিভঙ্গো আযতনৱিভঙ্গো ধাতুৱিভঙ্গো সচ্চৱিভঙ্গো ইদ্ৰিযৱিভঙ্গো পচ্চযাকাৰৱিভঙ্গো সতিপট্ঠানৱিভঙ্গো সম্মপ্পধানৱিভঙ্গো ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গো বোজ্ঝঙ্গৱিভঙ্গো মগ্গঙ্গৱিভঙ্গো ঝানৱিভঙ্গো অপ্পমঞ্ঞাৱিভঙ্গো সিক্খাপদৱিভঙ্গো পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গো ঞাণৱিভঙ্গো খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গো ধম্মহদযৱিভঙ্গোতি অট্ঠাৰসৱিধেন ৱিভত্তং.

তত্থ খন্ধৱিভঙ্গো সুত্তন্তভাজনীযঅভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকানং ৱসেন তিধা ৱিভত্তো. সো ৱাচনামগ্গতো পঞ্চমত্তভাণৱাৰো, ৱিত্থাৰিযমানো পন অনন্তো অপৰিমাণো হোতি. ততো পৰং আযতনৱিভঙ্গাদযোপি এতেহেৱ তীহি নযেহি ৱিভত্তা. তেসু আযতনৱিভঙ্গো ৱাচনামগ্গতো অতিৰেকভাণৱাৰো, ধাতুৱিভঙ্গো দ্ৱিমত্তভাণৱাৰো. তথা সচ্চৱিভঙ্গো. ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি; ৱাচনামগ্গতো পনেস অতিৰেকভাণৱাৰমত্তো. পচ্চযাকাৰৱিভঙ্গো ছমত্তভাণৱাৰো, পঞ্হপুচ্ছকং পনেত্থ নত্থি. সতিপট্ঠানৱিভঙ্গো অতিৰেকভাণৱাৰমত্তো; তথা সম্মপ্পধান ইদ্ধিপাদবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৱিভঙ্গা. ঝানৱিভঙ্গো দ্ৱিভাণৱাৰমত্তো, অপ্পমঞ্ঞাৱিভঙ্গো অতিৰেকভাণৱাৰমত্তো. সিক্খাপদৱিভঙ্গেপি সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি; ৱাচনামগ্গতো পনেস অতিৰেকভাণৱাৰমত্তো; তথা পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গো. ঞাণৱিভঙ্গো দসৱিধেন ৱিভত্তো; ৱাচনামগ্গতো পনেস তিমত্তভাণৱাৰো. খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গোপি দসৱিধেন ৱিভত্তো; ৱাচনামগ্গতো পনেস তিমত্তভাণৱাৰো. ধম্মহদযৱিভঙ্গো তিৱিধেন ৱিভত্তো; ৱাচনামগ্গতো পনেস অতিৰেকদ্ৱিভাণৱাৰমত্তো. সব্বেপি ৱিত্থাৰিযমানা অনন্তা অপৰিমাণা হোন্তি. এৱমেতং ৱিভঙ্গপ্পকৰণং ৱাচনামগ্গতো পঞ্চতিংসমত্তভাণৱাৰং; ৱিত্থাৰতো পন অনন্তমপৰিমাণং হোতি.

তদনন্তৰং ধাতুকথাপকৰণং নাম. তং সঙ্গহো অসঙ্গহো, সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং, অসঙ্গহিতেন সঙ্গহিতং, সঙ্গহিতেন সঙ্গহিতং, অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং; সম্পযোগো ৱিপ্পযোগো, সম্পযুত্তেন ৱিপ্পযুত্তং, ৱিপ্পযুত্তেন সম্পযুত্তং, সম্পযুত্তেন সম্পযুত্তং, ৱিপ্পযুত্তেন ৱিপ্পযুত্তং; সঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্তং; সম্পযুত্তেন সঙ্গহিতং অসঙ্গহিতং, অসঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্তং, ৱিপ্পযুত্তেন সঙ্গহিতং অসঙ্গহিতন্তি চুদ্দসৱিধেন ৱিভত্তং. তং ৱাচনামগ্গতো অতিৰেকছভাণৱাৰমত্তং, ৱিত্থাৰিযমানং পন অনন্তমপৰিমাণং হোতি.

তদনন্তৰং পুগ্গলপঞ্ঞত্তি নাম. সা ‘‘খন্ধপঞ্ঞত্তি আযতনপঞ্ঞত্তি ধাতুপঞ্ঞত্তি সচ্চপঞ্ঞত্তি ইন্দ্ৰিযপঞ্ঞত্তি পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি ছব্বিধেন ৱিভত্তা. সা ৱাচনামগ্গতো অতিৰেকপঞ্চভাণৱাৰা; ৱিত্থাৰিযমানা পন অনন্তা অপৰিমাণাৱ হোতি.

তদনন্তৰং কথাৱত্থুপ্পকৰণং নাম. তং সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পৰৱাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৱা ৱিভত্তং. তং ৱাচনামগ্গতো ইদানি পোত্থকে লিখিতং অগ্গহেত্ৱা সঙ্গীতিআৰোপিতনযেন দীঘনিকাযপ্পমাণং, ৱিত্থাৰিযমানং পন অনন্তমপৰিমাণং হোতি.

তদনন্তৰং যমকং নাম. তং মূলযমকং খন্ধযমকং আযতনযমকং ধাতুযমকং সচ্চযমকং সঙ্খাৰযমকং অনুসযযমকং চিত্তযমকং ধম্মযমকং ইন্দ্ৰিযযমকন্তি দসৱিধেন ৱিভত্তং. তং ৱাচনামগ্গতো ৱীসভাণৱাৰসতং, ৱিত্থাৰতো পন অনন্তমপৰিমাণং হোতি.

তদনন্তৰং মহাপকৰণং নাম. পট্ঠানন্তিপি তস্সেৱ নামং. তং হেতুপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো অধিপতিপচ্চযো অনন্তৰপচ্চযো সমনন্তৰপচ্চযো সহজাতপচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো নিস্সযপচ্চযো উপনিস্সযপচ্চযো পুৰেজাতপচ্চযো পচ্ছাজাতপচ্চযো আসেৱনপচ্চযো কম্মপচ্চযো ৱিপাকপচ্চযো আহাৰপচ্চযো ইন্দ্ৰিযপচ্চযো ঝানপচ্চযো মগ্গপচ্চযো সম্পযুত্তপচ্চযো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো অত্থিপচ্চযো নত্থিপচ্চযো ৱিগতপচ্চযো অৱিগতপচ্চযোতি. পচ্চযৱসেন তাৱ চতুৱীসতিৱিধেন ৱিভত্তং.

ইমস্মিং পন ঠানে পট্ঠানং সমানেতব্বং. কুসলত্তিকাদযো হি দ্ৱাৱীসতি তিকা, নাম হেতূ ধম্মা নহেতূ ধম্মা…পে… সৰণা ধম্মা অৰণা ধম্মাতি ইমে সতং দুকা. অপৰেপি ৱিজ্জাভাগিনো ধম্মা অৱিজ্জাভাগিনো ধম্মা…পে… খযে ঞাণং, অনুপ্পাদে ঞাণন্তি দ্ৱাচত্তালীস সুত্তন্তিকদুকা নাম. তেসু দ্ৱাৱীসতি তিকা সতং দুকাতি অযং আহচ্চভাসিতা জিনৱচনভূতা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন দেসিতা সত্তন্নং পকৰণানং মাতিকা নাম.

অথাপৰে দ্ৱাচত্তালীস সুত্তন্তিকদুকা কুতোপভৱা কেন ঠপিতা কেন দেসিতাতি? ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰপ্পভৱা, তেন ঠপিতা, তেন দেসিতাতি. ইমে ঠপেন্তো পন থেৰো ন সামুক্কংসিকেন অত্তনো ঞাণেন ঠপেসি. একুত্তৰিযং পন একনিপাতদুকনিপাতসঙ্গীতি দসুত্তৰসুত্তন্তেহি সমোধানেত্ৱা আভিধম্মিকত্থেৰানং সুত্তন্তং পত্ৱা অকিলমত্থং ঠপিতা. তে পনেতে একস্মিং নিক্খেপকণ্ডেযেৱ মত্থকং পাপেত্ৱা ৱিভত্তা. সেসট্ঠানেসু যাৱ সৰণদুকা অভিধম্মো ৱিভত্তো.

সম্মাসম্বুদ্ধেন হি অনুলোমপট্ঠানে দ্ৱাৱীসতি তিকে নিস্সায তিকপট্ঠানং নাম নিদ্দিট্ঠং. সতং দুকে নিস্সায দুকপট্ঠানং নাম নিদ্দিট্ঠং. ততো পৰং দ্ৱাৱীসতি তিকে গহেত্ৱা দুকসতে পক্খিপিত্ৱা দুকতিকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. ততো পৰং দুকসতং গহেত্ৱা দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৱা তিকদুকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. তিকে পন তিকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা তিকতিকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. দুকে চ দুকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা দুকদুকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. এৱং –

তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৱ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৱ দুকদুকঞ্চ,

ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীৰাতি. (পট্ঠা. ১.১.৩৯);

পচ্চনীযপট্ঠানেপি দ্ৱাৱীসতিতিকে নিস্সায তিকপট্ঠানং নাম. দুকসতং নিস্সায দুকপট্ঠানং নাম. দ্ৱাৱীসতিতিকে দুকসতে পক্খিপিত্ৱা দুকতিকপট্ঠানং নাম. দুকসতং দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৱা তিকদুকপট্ঠানং নাম. তিকে তিকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা তিকতিকপট্ঠানং নাম. দুকে দুকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা দুকদুকপট্ঠানং নামাতি পচ্চনীযেপি ছহি নযেহি পট্ঠানং নিদ্দিট্ঠং. তেন ৱুত্তং –

তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৱ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৱ দুকদুকঞ্চ,

ছ পচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীৰাতি. (পট্ঠা. ১.১.৪৪);

ততো পৰং অনুলোমপচ্চনীযেপি এতেনেৱ উপাযেন ছ নযা দস্সিতা. তেনাহ –

তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৱ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৱ দুকদুকঞ্চ,

ছ অনুলোমপচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীৰাতি. (পট্ঠা. ১.১.৪৮);

তদনন্তৰং পচ্চনীযানুলোমেপি এতেহেৱ ছহি নযেহি নিদ্দিট্ঠং. তেনাহ –

তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৱ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৱ দুকদুকঞ্চ,

ছ পচ্চনীযানুলোমম্হি নযা সুগম্ভীৰাতি. (পট্ঠা. ১.১.৫২);

এৱং অনুলোমে ছ পট্ঠানানি, পটিলোমে ছ, অনুলোমপচ্চনীযে ছ, পচ্চনীযানুলোমে ছ পট্ঠানানীতি ইদং চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানং পট্ঠানং মহাপকৰণং নাম.

ইদানি ইমস্স অভিধম্মস্স গম্ভীৰভাৱৱিজাননত্থং চত্তাৰো সাগৰা ৱেদিতব্বা – সংসাৰসাগৰো, জলসাগৰো, নযসাগৰো, ঞাণসাগৰোতি. তত্থ সংসাৰসাগৰো নাম –

খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতীতি.

এৱং ৱুত্তং সংসাৰৱট্টং. স্ৱাযং যস্মা ইমেসং সত্তানং উপ্পত্তিযা পুৰিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতি এত্তকানঞ্হি ৱস্সসতানং ৱা ৱস্সসহস্সানং ৱা ৱস্সসতসহস্সানং ৱা, কপ্পসতানং ৱা কপ্পসহস্সানং ৱা কপ্পসতসহস্সানং ৱা মত্থকে সত্তা উপ্পন্না, ততো পুব্বে নাহেসুন্তি ৱা, অসুকস্স নাম ৰঞ্ঞো কালে উপ্পন্না, অসুকস্স বুদ্ধস্স কালে উপ্পন্না ততো পুব্বে নাহেসুন্তি ৱা, অযং পৰিচ্ছেদো নত্থি; ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায, ইতো পুব্বে অৱিজ্জা নাহোসি অথ পচ্ছা সমভৱী’’তি (অ. নি. ১০.৬১) ইমিনা পন নযেন সংসাৰসাগৰো অনমতগ্গোৱ.

মহাসমুদ্দো পন জলসাগৰো নামাতি ৱেদিতব্বো. সো চতুৰাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীৰো. তত্থ উদকস্স আড়্হকসতেহি ৱা আড়্হকসহস্সেহি ৱা আড়্হকসতসহস্সেহি ৱা পমাণং নাম নত্থি. অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. অযং জলসাগৰো নাম.

কতমো নযসাগৰো? তেপিটকং বুদ্ধৱচনং. দ্ৱেপি হি তন্তিযো পচ্চৱেক্খন্তানং সদ্ধাসম্পন্নানং পসাদবহুলানং ঞাণুত্তৰানং কুলপুত্তানং অনন্তং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি. কতমা দ্ৱে? ৱিনযঞ্চ অভিধম্মঞ্চ. ৱিনযধৰভিক্খূনঞ্হি ৱিনযতন্তিং পচ্চৱেক্খন্তানং দোসানুৰূপং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং নাম – ইমস্মিং দোসে ইমস্মিং ৱীতিক্কমে ইদং নাম হোতীতি সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং – অঞ্ঞেসং অৱিসযো, বুদ্ধানমেৱ ৱিসযোতি. উত্তৰিমনুস্সধম্মপেয্যালং পচ্চৱেক্খন্তানং নীলপেয্যালং পচ্চৱেক্খন্তানং সঞ্চৰিত্তপেয্যালং পচ্চৱেক্খন্তানং অনন্তং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি. আভিধম্মিকভিক্খূনম্পি খন্ধন্তৰং আযতনন্তৰং ধাত্ৱন্তৰং ইন্দ্ৰিযন্তৰং বলবোজ্ঝঙ্গকম্মৱিপাকন্তৰং ৰূপাৰূপপৰিচ্ছেদং সণ্হসুখুমধম্মং গগনতলে তাৰকৰূপানি গণ্হন্তো ৱিয ৰূপাৰূপধম্মে পব্বং পব্বং কোট্ঠাসং কোট্ঠাসং কত্ৱা ৱিভজন্তো দস্সেসি ৱত নো সত্থাতি অভিধম্মতন্তিং পচ্চৱেক্খন্তানং অনন্তং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি.

এৱং উপ্পত্তিযা পনস্স ইদং ৱত্থুপি ৱেদিতব্বং – মহাগতিগমিযতিস্সদত্তত্থেৰো কিৰ নাম মহাবোধিং ৱন্দিস্সামীতি পৰতীৰং গচ্ছন্তো নাৱায উপৰিতলে নিসিন্নো মহাসমুদ্দং ওলোকেসি. অথস্স তস্মিং সমযে নেৱ পৰতীৰং পঞ্ঞাযিত্থ, ন ওৰিমতীৰং, ঊমিৱেগপ্পভেদসমুগ্গতজলচুণ্ণপৰিকিণ্ণো পন পসাৰিতৰজতপট্টসুমনপুপ্ফসন্থৰসদিসো মহাসমুদ্দোৱ পঞ্ঞাযিত্থ. সো কিং নু খো মহাসমুদ্দস্স ঊমিৱেগো বলৱা উদাহু চতুৱীসতিপ্পভেদে সমন্তপট্ঠানে নযমুখং বলৱন্তি চিন্তেসি. অথস্স মহাসমুদ্দে পৰিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি – অযঞ্হি হেট্ঠা মহাপথৱিযা পৰিচ্ছিন্নো, উপৰি আকাসেন, একতো চক্কৱাড়পব্বতেন, একতো ৱেলন্তেন পৰিচ্ছিন্নো; সমন্তপট্ঠানস্স পন পৰিচ্ছেদো ন পঞ্ঞাযতীতি সণ্হসুখুমধম্মং পচ্চৱেক্খন্তস্স বলৱপীতি উপ্পন্না. সো পীতিং ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা যথানিসিন্নোৱ সব্বকিলেসে খেপেত্ৱা অগ্গফলে অৰহত্তে পতিট্ঠায উদানং উদানেসি –

অত্থেৱ গম্ভীৰগতং সুদুব্বুধং,

সযং অভিঞ্ঞায সহেতুসম্ভৱং;

যথানুপুব্বং নিখিলেন দেসিতং,

মহেসিনা ৰূপগতংৱ পস্সতীতি.

অযং নযসাগৰো নাম.

কতমো ঞাণসাগৰো? সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ঞাণসাগৰো নাম. অযং সংসাৰসাগৰো নাম, অযং জলসাগৰো নাম, অযং নযসাগৰো নামাতি হি অঞ্ঞেন ন সক্কা জানিতুং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৱ সক্কা জানিতুন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ঞাণসাগৰো নাম. ইমেসু চতূসু সাগৰেসু ইমস্মিং ঠানে নযসাগৰো অধিপ্পেতো. ইমঞ্হি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধাৱ পটিৱিজ্ঝন্তি.

অযম্পি ভগৱা বোধিমূলে নিসিন্নো ‘ইমং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ইমং ৱত মে ধম্মং এসন্তস্স গৱেসন্তস্স কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি ৱীতিৱত্তানি, অথ মে ইমস্মিং পল্লঙ্কে নিসিন্নেন দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেত্ৱা অযং ধম্মো পটিৱিদ্ধো’তি পটিৱিদ্ধধম্মং পচ্চৱেক্খন্তো সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি. ততো তম্হা পল্লঙ্কা ৱুট্ঠায ‘ইমস্মিং ৱত মে পল্লঙ্কে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিদ্ধ’ন্তি অনিমিসেহি চক্খূহি সত্তাহং পল্লঙ্কং ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. ততো দেৱতানং ‘অজ্জাপি নূন সিদ্ধত্থস্স কত্তব্বকিচ্চং অত্থি, পল্লঙ্কস্মিঞ্হি আলযং ন ৱিজহতী’তি পৰিৱিতক্কো উদপাদি.

সত্থা দেৱতানং ৱিতক্কং ঞত্ৱা তাৱদেৱ তাসং ৱিতক্কৱূপসমনত্থং ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা যমকপাটিহাৰিযং দস্সেসি. মহাবোধিপল্লঙ্কস্মিঞ্হি কতপাটিহাৰিযঞ্চ, ঞাতিসমাগমে কতপাটিহাৰিযঞ্চ, পাটিযপুত্তসমাগমে কতপাটিহাৰিযঞ্চ, সব্বং কণ্ডম্বৰুক্খমূলে কতযমকপাটিহাৰিযসদিসমেৱ অহোসি. এৱং যমকপাটিহাৰিযং কত্ৱা পল্লঙ্কস্স ঠিতট্ঠানস্স চ অন্তৰে আকাসতো ওৰুয্হ সত্তাহং চঙ্কমি. ইমেসু চ একৱীসতিযা দিৱসেসু একদিৱসেপি সত্থু সৰীৰতো ৰস্মিযো ন নিক্খন্তা.

চতুত্থে পন সত্তাহে পচ্ছিমুত্তৰায দিসায ৰতনঘৰে নিসীদি – ৰতনঘৰং নাম নেৱ সত্তৰতনমযং গেহং. সত্তন্নং পন পকৰণানং সম্মসিতট্ঠানং ৰতনঘৰন্তি ৱেদিতব্বং – তত্থ ধম্মসঙ্গণিং সম্মসন্তস্সাপি সৰীৰতো ৰস্মিযো ন নিক্খন্তা. ৱিভঙ্গপ্পকৰণং ধাতুকথং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং কথাৱত্থুপ্পকৰণং যমকপ্পকৰণং সম্মসন্তস্সাপি সৰীৰতো ৰস্মিযো ন নিক্খন্তা. যদা পন মহাপকৰণং ওৰুয্হ ‘‘হেতুপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো…পে… অৱিগতপচ্চযো’’তি সম্মসনং আৰভি, অথস্স চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানং সম্মসন্তস্স একন্ততো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং মহাপকৰণেযেৱ ওকাসং লভি. যথা হি তিমিৰপিঙ্গলমহামচ্ছো চতুৰাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীৰে মহাসমুদ্দেযেৱ ওকাসং লভতি, এৱমেৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং একন্ততো মহাপকৰণেযেৱ ওকাসং লভি.

সত্থু এৱং লদ্ধোকাসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন যথাসুখং সণ্হসুখুমধম্মং সম্মসন্তস্স সৰীৰতো নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সৰৱসেন ছব্বণ্ণৰস্মিযো নিক্খমিংসু. কেসমস্সূহি চেৱ অক্খীনঞ্চ নীলট্ঠানেহি নীলৰস্মিযো নিক্খমিংসু, যাসং ৱসেন গগনতলং অঞ্জনচুণ্ণসমোকিণ্ণং ৱিয উমাপুপ্ফনীলুপ্পলদলসঞ্ছন্নং ৱিয ৱীতিপতন্তমণিতালৱণ্টং ৱিয সম্পসাৰিতমেচকপটং ৱিয চ অহোসি.

ছৱিতো চেৱ অক্খীনঞ্চ পীতট্ঠানেহি পীতৰস্মিযো নিক্খমিংসু; যাসং ৱসেন দিসাভাগা সুৱণ্ণৰসধাৰাভিসিঞ্চমানা ৱিয সুৱণ্ণপটপসাৰিতা ৱিয কুঙ্কুমচুণ্ণকণিকাৰপুপ্ফসম্পৰিকিণ্ণা ৱিয চ ৱিৰোচিংসু.

মংসলোহিতেহি চেৱ অক্খীনঞ্চ ৰত্তট্ঠানেহি লোহিতৰস্মিযো নিক্খমিংসু যাসং ৱসেন দিসাভাগা চীনপিট্ঠচুণ্ণৰঞ্জিতা ৱিয সুপক্কলাখাৰসসিঞ্চমানা ৱিয ৰত্তকম্বলপৰিক্খিত্তা ৱিয জযসুমনপাৰিভদ্দকবন্ধুজীৱককুসুমসম্পৰিকিণ্ণা ৱিয চ ৱিৰোচিংসু.

অট্ঠীহি চেৱ দন্তেহি চ অক্খীনঞ্চ সেতট্ঠানেহি ওদাতৰস্মিযো নিক্খমিংসু; যাসং ৱসেন দিসাভাগা ৰজতঘটেহি আসিঞ্চমানখীৰধাৰাসম্পৰিকিণ্ণা ৱিয সম্পসাৰিতৰজতপট্টৱিতানা ৱিয, ৱীতিপতন্তৰজততালৱণ্টা ৱিয, কুন্দকুমুদসিন্দুৱাৰসুমনমল্লিকাদিকুসুমসঞ্ছন্না ৱিয চ ৱিৰোচিংসু.

মঞ্জিট্ঠপভস্সৰা পন তম্হা তম্হা সৰীৰপ্পদেসা নিক্খমিংসু. ইতি তা ছব্বণ্ণৰস্মিযো নিক্খমিত্ৱা ঘনমহাপথৱিং গণ্হিংসু.

চতুনহুতাধিকদ্ৱিযোজনসতসহস্সবহলা মহাপথৱী নিদ্ধন্তসুৱণ্ণপিণ্ডি ৱিয অহোসি. অথ মহাপথৱিং ভিন্দিত্ৱা হেট্ঠা উদকং গণ্হিংসু. পথৱিসন্ধাৰকং অট্ঠনহুতাধিকচতুযোজনসতসহস্সবহলং উদকং সুৱণ্ণকলসেহি আসিঞ্চমানৱিলীনসুৱণ্ণং ৱিয অহোসি. উদকং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা ৱাতং অগ্গহেসুং. ছনহুতাধিকনৱযোজনসতসহস্সবহলো ৱাতো সমুস্সিতসুৱণ্ণক্খন্ধো ৱিয অহোসি. ৱাতং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা হেট্ঠা অজটাকাসং পক্খন্দিংসু.

উপৰিভাগেন উগ্গন্ত্ৱাপি চাতুমহাৰাজিকে গণ্হিংসু. তে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা তাৱতিংসে ততো যামে ততো তুসিতে ততো নিম্মানৰতী ততো পৰনিম্মিতৱসৱত্তী ততো নৱ ব্ৰহ্মলোকে ততো ৱেহপ্ফলে ততো পঞ্চ সুদ্ধাৱাসে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা চত্তাৰো আৰুপ্পে গণ্হিংসু. চত্তাৰো চ আৰুপ্পে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা অজটাকাসং পক্খন্দিংসু.

তিৰিযভাগেহি অনন্তা লোকধাতুযো পক্খন্দিংসু. এত্তকেসু ঠানেসু চন্দম্হি চন্দপ্পভা নত্থি, সূৰিযে সূৰিযপ্পভা নত্থি, তাৰকৰূপেসু তাৰকৰূপপ্পভা নত্থি, দেৱতানং উয্যানৱিমানকপ্পৰুক্খেসু চেৱ সৰীৰেসু চ আভৰণেসু চাতি সব্বত্থ পভা নত্থি. তিসহস্সিমহাসহস্সিলোকধাতুযা আলোকফৰণসমত্থো মহাব্ৰহ্মাপি সূৰিযুগ্গমনে খজ্জোপনকো ৱিয অহোসি. চন্দসূৰিযতাৰকৰূপদেৱতুয্যানৱিমানকপ্পৰুক্খানং পৰিচ্ছেদমত্তকমেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. এত্তকং ঠানং বুদ্ধৰস্মীহিযেৱ অজ্ঝোত্থটং অহোসি. অযঞ্চ নেৱ বুদ্ধানং অধিট্ঠানিদ্ধি, ন ভাৱনামযিদ্ধি. সণ্হসুখুমধম্মং পন সম্মসতো লোকনাথস্স লোহিতং পসীদি, ৱত্থুৰূপং পসীদি, ছৱিৱণ্ণো পসীদি. চিত্তসমুট্ঠানা ৱণ্ণধাতু সমন্তা অসীতিহত্থমত্তে পদেসে নিচ্চলাৱ অট্ঠাসি. ইমিনা নীহাৰেন সত্তাহং সম্মসি.

সত্ত ৰত্তিন্দিৱানি সম্মসিতধম্মো কিত্তকো অহোসীতি? অনন্তো অপৰিমাণো অহোসি. অযং তাৱ মনসাদেসনা নাম. সত্থা পন এৱং সত্তাহং মনসা চিন্তিতধম্মং ৱচীভেদং কত্ৱা দেসেন্তো ৱস্সসতেনপি ৱস্সসহস্সেনপি ৱস্সসতসহস্সেনপি মত্থকং পাপেত্ৱা দেসেতুং ন সক্কোতীতি ন ৱত্তব্বং. অপৰভাগেপি হি তথাগতো তাৱতিংসভৱনে পাৰিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতানং মজ্ঝে নিসিন্নো মাতৰং কাযসক্খিং কত্ৱা কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মাতি ধম্মং দেসেন্তো সতভাগেন সহস্সভাগেন সতসহস্সভাগেন ধম্মন্তৰা ধম্মন্তৰং সঙ্কমিত্ৱা সঙ্কমিত্ৱাৱ দেসেসি. তযো মাসে নিৰন্তৰং পৱত্তিতদেসনা ৱেগেন পৱত্তা আকাসগঙ্গা ৱিয অধোমুখঠপিতউদকঘটা নিক্খন্তউদকধাৰা ৱিয চ হুত্ৱা অনন্তা অপৰিমাণা অহোসি.

বুদ্ধানঞ্হি ভত্তানুমোদনকালেপি থোকং ৱড্ঢেত্ৱা অনুমোদেন্তানং দেসনা দীঘমজ্ঝিমনিকাযপ্পমাণা হোতি. পচ্ছাভত্তং পন সম্পত্তপৰিসায ধম্মং দেসেন্তানং দেসনা সংযুত্তঅঙ্গুত্তৰিকদ্ৱেমহানিকাযপ্পমাণাৱ হোতি. কস্মা? বুদ্ধানঞ্হি ভৱঙ্গপৰিৱাসো লহুকো দন্তাৱৰণং সুফুসিতং মুখাদানং সিলিট্ঠং জিৱ্হা মুদুকা সৰো মধুৰো ৱচনং লহুপৰিৱত্তং. তস্মা তং মুহুত্তং দেসিতধম্মোপি এত্তকো হোতি. তেমাসং দেসিতধম্মো পন অনন্তো অপৰিমাণোযেৱ.

আনন্দত্থেৰো হি বহুস্সুতো তিপিটকধৰো পঞ্চদস গাথাসহস্সানি সট্ঠি পদসহস্সানি লতাপুপ্ফানি আকড্ঢন্তো ৱিয ঠিতপদেনেৱ ঠত্ৱা গণ্হাতি ৱা ৱাচেতি ৱা দেসেতি ৱা. এত্তকো থেৰস্স একো উদ্দেসমগ্গো নাম হোতি. থেৰস্স হি অনুপদং উদ্দেসং দদমানো অঞ্ঞো দাতুং ন সক্কোতি, ন সম্পাপুণাতি. সম্মাসম্বুদ্ধোৱ সম্পাপুণেয্য. এৱং অধিমত্তসতিমা অধিমত্তগতিমা অধিমত্তধিতিমা সাৱকো সত্থাৰা তেমাসং ইমিনা নীহাৰেন দেসিতদেসনং ৱস্সসতং ৱস্সসহস্সং উগ্গণ্হন্তোপি মত্থকং পাপেতুং ন সক্কোতি.

এৱং তেমাসং নিৰন্তৰং দেসেন্তস্স পন তথাগতস্স কবড়ীকাৰাহাৰপ্পটিবদ্ধং উপাদিন্নকসৰীৰং কথং যাপেসীতি? পটিজগ্গনেনেৱ. বুদ্ধানঞ্হি সো সো কালো সুৱৱত্থিতো সুপৰিচ্ছিন্নো সুপচ্চক্খো. তস্মা ভগৱা ধম্মং দেসেন্তোৱ মনুস্সলোকে কালং ওলোকেতি. সো ভিক্খাচাৰৱেলং সল্লক্খেত্ৱা নিম্মিতবুদ্ধং মাপেত্ৱা ‘ইমস্স চীৱৰগ্গহণং পত্তগ্গহণং সৰকুত্তি আকপ্পো চ এৱৰূপো নাম হোতু, এত্তকং নাম ধম্মং দেসেতূ’তি অধিট্ঠায পত্তচীৱৰমাদায অনোতত্তদহং গচ্ছতি. দেৱতা নাগলতাদন্তকট্ঠং দেন্তি. তং খাদিত্ৱা অনোতত্তদহে সৰীৰং পটিজগ্গিত্ৱা মনোসিলাতলে ঠিতো সুৰত্তদুপট্টং নিৱাসেত্ৱা চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা চাতুমহাৰাজদত্তিযং সেলমযং পত্তং আদায উত্তৰকুৰুং গচ্ছতি. ততো পিণ্ডপাতং আহৰিত্ৱা অনোতত্তদহতীৰে নিসিন্নো তং পৰিভুঞ্জিত্ৱা দিৱাৱিহাৰায চন্দনৱনং গচ্ছতি.

ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰোপি তত্থ গন্ত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱত্তং কত্ৱা একমন্তং নিসীদতি. অথস্স সত্থা নযং দেতি. ‘সাৰিপুত্ত, এত্তকো ধম্মো মযা দেসিতো’তি আচিক্খতি. এৱং সম্মাসম্বুদ্ধে নযং দেন্তে পটিসম্ভিদাপ্পত্তস্স অগ্গসাৱকস্স ৱেলন্তে ঠত্ৱা হত্থং পসাৰেত্ৱা দস্সিতসমুদ্দসদিসং নযদানং হোতি. থেৰস্সাপি নযসতেন নযসহস্সেন নযসতসহস্সেন ভগৱতা দেসিতধম্মো উপট্ঠাতিযেৱ.

সত্থা দিৱাৱিহাৰং নিসীদিত্ৱা ধম্মং দেসেতুং কায ৱেলায গচ্ছতীতি? সাৱত্থিৱাসীনং কুলপুত্তানং সম্পত্তানং ধম্মদেসনৱেলা নাম অত্থি, তায ৱেলায গচ্ছতি. ধম্মং দেসেত্ৱা গচ্ছন্তং ৱা আগচ্ছন্তং ৱা কে জানন্তি কে ন জানন্তীতি? মহেসক্খা দেৱতা জানন্তি, অপ্পেসক্খা দেৱতা ন জানন্তি. কস্মা ন জানন্তীতি? সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱা নিম্মিতবুদ্ধস্স ৱা ৰস্মিআদীসু নানত্তাভাৱা. উভিন্নম্পি হি তেসং ৰস্মীসু ৱা সৰেসু ৱা ৱচনেসু ৱা নানত্তং নত্থি.

সাৰিপুত্তত্থেৰোপি সত্থাৰা দেসিতং দেসিতং ধম্মং আহৰিত্ৱা অত্তনো সদ্ধিৱিহাৰিকানং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং দেসেসি. তেসং অযং পুব্বযোগো – তে কিৰ কস্সপদসবলস্স কালে খুদ্দকৱগ্গুলিযোনিযং নিব্বত্তা পব্ভাৰে ওলম্বন্তা দ্ৱিন্নং আভিধম্মিকভিক্খূনং অভিধম্মং সজ্ঝাযন্তানং সৰে নিমিত্তং গহেত্ৱা কণ্হপক্খসুক্কপক্খে অজানিত্ৱাপি সৰে নিমিত্তগ্গাহমত্তকেনেৱ কালং কত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তিংসু. একং বুদ্ধন্তৰং দেৱলোকে ৱসিত্ৱা তস্মিং কালে মনুস্সলোকে নিব্বত্তা যমকপাটিহাৰিযে পসীদিত্ৱা থেৰস্স সন্তিকে পব্বজিংসু. থেৰো সত্থাৰা দেসিতং দেসিতং ধম্মং আহৰিত্ৱা তেসং দেসেসি. সম্মাসম্বুদ্ধস্স অভিধম্মদেসনাপৰিযোসানঞ্চ তেসং ভিক্খূনং সত্তপ্পকৰণউগ্গহণঞ্চ একপ্পহাৰেনেৱ অহোসি.

অভিধম্মে ৱাচনামগ্গো নাম সাৰিপুত্তত্থেৰপ্পভৱো. মহাপকৰণে গণনচাৰোপি থেৰেনেৱ ঠপিতো. থেৰো হি ইমিনা নীহাৰেন ধম্মন্তৰং অমক্খেত্ৱাৱ সুখং গহেতুং ধাৰেতুং পৰিযাপুণিতুং ৱাচেতুঞ্চ পহোতীতি গণনচাৰং ঠপেসি. এৱং সন্তে থেৰোৱ পঠমতৰং আভিধম্মিকো হোতীতি? ন হোতি. সম্মাসম্বুদ্ধোৱ পঠমতৰং আভিধম্মিকো. সো হি নং মহাবোধিপল্লঙ্কে নিসীদিত্ৱা পটিৱিজ্ঝি. বুদ্ধো হুত্ৱা চ পন সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো উদানং উদানেসি –

‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা,

আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স;

অথস্স কঙ্খা ৱপযন্তি সব্বা,

যতো পজানাতি সহেতুধম্মং.

‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা,

আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স;

অথস্স কঙ্খা ৱপযন্তি সব্বা,

যতো খযং পচ্চযানং অৱেদি.

‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা,

আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স;

ৱিধূপযং তিট্ঠতি মাৰসেনং,

সূৰিযোৱ ওভাসযমন্তলিক্খ’’ন্তি. (মহাৱ. ১-৩; উদা. ১-৩);

ইদং পঠমবুদ্ধৱচনং নাম. ধম্মপদভাণকা পন –

‘‘অনেকজাতিসংসাৰং, সন্ধাৱিস্সং অনিব্বিসং;

গহকাৰং গৱেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

‘‘গহকাৰক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৱিসঙ্খতং;

ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪);

ইদং পঠমবুদ্ধৱচনং নামাতি ৱদন্তি.

যমকসালানমন্তৰে নিপন্নেন পৰিনিব্বানসমযে ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৱে, আমন্তযামি ৱো, ৱযধম্মা সঙ্খাৰা, অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি (দী. নি. ২.২১৮) ৱুত্তৱচনং পচ্ছিমবুদ্ধৱচনং নাম.

উভিন্নমন্তৰে পঞ্চচত্তালীস ৱস্সানি পুপ্ফদামং গন্থেন্তেন ৱিয, ৰতনাৱলিং আৱুনন্তেন ৱিয, চ কথিতো অমতপ্পকাসনো সদ্ধম্মো মজ্ঝিমবুদ্ধৱচনং নাম.

তং সব্বম্পি সঙ্গয্হমানং পিটকতো তীণি পিটকানি হোন্তি, নিকাযতো পঞ্চ নিকাযা, অঙ্গতো নৱঙ্গানি, ধম্মক্খন্ধতো চতুৰাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সানি. কথং? সব্বম্পি হেতং পিটকতো ৱিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তিপ্পভেদমেৱ হোতি. তত্থ উভযানি পাতিমোক্খানি দ্ৱে ৱিভঙ্গা দ্ৱাৱীসতি খন্ধকা সোড়স পৰিৱাৰাতি ইদং ৱিনযপিটকং নাম. ব্ৰহ্মজালাদিচতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো দীঘনিকাযো. মূলপৰিযাযসুত্তাদিদিযড্ঢসতদ্ৱেসুত্তসঙ্গহো মজ্ঝিমনিকাযো. ওঘতৰণসুত্তাদিসত্তসুত্তসহস্সসত্তসতদ্ৱাসট্ঠিসুত্তসঙ্গহো সংযুত্তনিকাযো. চিত্তপৰিযাদানসুত্তাদিনৱসুত্তসহস্সপঞ্চসতসত্তপঞ্ঞাসসুত্তসঙ্গহো অঙ্গুত্তৰনিকাযো. খুদ্দকপাঠধম্মপদউদানইতিৱুত্তকসুত্তনিপাতৱিমানৱত্থুপেতৱত্থুথেৰগাথাথেৰীগাথাজাতকনিদ্দেসপটিসম্ভিদাঅপদানবুদ্ধৱংসচৰিযাপিটকৱসেন পন্নৰসপ্পভেদো খুদ্দকনিকাযোতি ইদং সুত্তন্তপিটকং নাম. ধম্মসঙ্গণীআদীনি সত্ত পকৰণানি অভিধম্মপিটকং নাম. তত্থ –

ৱিৱিধৱিসেসনযত্তা, ৱিনযনতো চেৱ কাযৱাচানং;