(৭) ২. ভূমিচালৱগ্গো
১. ইচ্ছাসুত্তৱণ্ণনা
৬১. সত্তমস্স পঠমে পৱিৱিত্তস্সাতি কাযৱিৱেকেন ৱিৱিত্তস্স. নিৰাযত্তৱুত্তিনোতি কত্থচি অনাযত্তৱুত্তিনো ৱিপস্সনাকম্মিকস্স. লাভাযাতি চতুপচ্চযলাভায. সোচী চ পৰিদেৱী চাতি সোকী চ পৰিদেৱী চ. সোচিচ্চ পৰিদেৱিচ্চাতিপি পাঠো. চুতো চ সদ্ধম্মাতি তংখণংযেৱ ৱিপস্সনাসদ্ধম্মা চুতো. ইমস্মিং সুত্তে ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং.
২. অলংসুত্তৱণ্ণনা
৬২. দুতিযে অলং অত্তনো অলং পৰেসন্তি অত্তনো চ পৰেসঞ্চ হিতপটিপত্তিযং সমত্থো পৰিযত্তো অনুচ্ছৱিকো. খিপ্পনিসন্তীতি খিপ্পং উপধাৰেতি, খন্ধধাতুআযতনাদীসু কথিযমানেসু তে ধম্মে খিপ্পং জানাতীতি অত্থো. ইমস্মিং সুত্তে সমথৱিপস্সনা কথিতা. পুগ্গলজ্ঝাসযেন পন দেসনাৱিলাসেন চেতং মত্থকতো পট্ঠায হেট্ঠা ওতৰন্তং কথিতন্তি.
৩. সংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা
৬৩. ততিযে এৱমেৱাতি নিক্কাৰণেনেৱ. যথা ৱা অযং যাচতি, এৱমেৱ. মোঘপুৰিসাতি মূড়্হপুৰিসা তুচ্ছপুৰিসা. অজ্ঝেসন্তীতি যাচন্তি. অনুবন্ধিতব্বন্তি ইৰিযাপথানুগমনেন অনুবন্ধিতব্বং মং ন ৱিজহিতব্বং মঞ্ঞন্তি. আজাননত্থং অপসাদেন্তো এৱমাহ. এস কিৰ ভিক্খু ওৱাদে দিন্নেপি পমাদমেৱ অনুযুঞ্জতি, ধম্মং সুত্ৱা তত্থেৱ ৱসতি, সমণধম্মং কাতুং ন ইচ্ছতি. তস্মা ভগৱা এৱং অপসাদেত্ৱা পুন যস্মা সো অৰহত্তস্স উপনিস্সযসম্পন্নো, তস্মা তং ওৱদন্তো তস্মাতিহ তে ভিক্খু এৱং সিক্খিতব্বন্তিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝত্তং মে চিত্তং ঠিতং ভৱিস্সতি সুসণ্ঠিতং, ন চ উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সন্তীতি ইমিনা তাৱস্স ওৱাদেন নিযকজ্ঝত্তৱসেন চিত্তেকগ্গতামত্তো মূলসমাধি ৱুত্তো.
ততো ‘‘এত্তকেনেৱ সন্তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৱা এৱং সো সমাধি ৱড্ঢেতব্বো’’তি দস্সেতুং যতো খো তে ভিক্খু অজ্ঝত্তং চিত্তং ঠিতং হোতি সুসণ্ঠিতং, ন চ উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি, ততো তে ভিক্খু এৱং সিক্খিতব্বং ‘‘মেত্তা মে চেতোৱিমুত্তি ভাৱিতা ভৱিস্সতি…পে… সুসমাৰদ্ধা’’তি এৱমস্স মেত্তাৱসেন ভাৱনং ৱড্ঢেত্ৱা পুন যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৱং ভাৱিতো হোতি বহুলীকতো, ততো ত্ৱং ভিক্খু ইমং সমাধিং সৱিতক্কসৱিচাৰম্পি ভাৱেয্যাসীতিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – যদা তে ভিক্খু অযং মূলসমাধি এৱং মেত্তাৱসেন ভাৱিতো হোতি, তদা ত্ৱং তাৱতকেনপি তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৱাৱ ইমং মূলসমাধিং অঞ্ঞেসুপি আৰম্মণেসু চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি পাপযমানো ‘‘সৱিতক্কসৱিচাৰম্পী’’তিআদিনা নযেন ভাৱেয্যাসীতি.
এৱং ৱত্ৱা চ পন অৱসেসব্ৰহ্মৱিহাৰপুব্বঙ্গমম্পিস্স অঞ্ঞেসু আৰম্মণেসু চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানভাৱনং কৰেয্যাসীতি দস্সেন্তো যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৱং ভাৱিতো হোতি সুভাৱিতো, ততো তে ভিক্খু এৱং সিক্খিতব্বং ‘‘কৰুণা মে চেতোৱিমুত্তী’’তিআদিমাহ. এৱং মেত্তাপুব্বঙ্গমং চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানভাৱনং দস্সেত্ৱা পুন কাযানুপস্সনাদিপুব্বঙ্গমং দস্সেতুং যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৱং ভাৱিতো হোতি সুভাৱিতো, ততো তে ভিক্খু এৱং সিক্খিতব্বং ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তিআদিং ৱত্ৱা যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৱং ভাৱিতো হোতি সুভাৱিতো, ততো ত্ৱং ভিক্খু যেন যেনেৱ গগ্ঘসীতিআদিমাহ. তত্থ গগ্ঘসীতি গমিস্সসি. ফাসুংযেৱাতি ইমিনা অৰহত্তং দস্সেতি. অৰহত্তপ্পত্তো হি সব্বিৰিযাপথেসু ফাসু ৱিহৰতি নাম.
৪. গযাসীসসুত্তৱণ্ণনা
৬৪. চতুত্থে এতদৱোচাতি অত্তনো পধানভূমিযং উপ্পন্নং ৱিতক্কং ভিক্খুসঙ্ঘস্স আৰোচেতুং – ‘‘পুব্বাহং, ভিক্খৱে’’তিআদিৱচনং অৱোচ. ওভাসন্তি দিব্বচক্খুঞাণোভাসং. ঞাণদস্সনন্তি দিব্বচক্খুভূতং ঞাণসঙ্খাতং দস্সনং. সন্নিৱুত্থপুব্বন্তি একতো ৱসিতপুব্বং. ইমস্মিং পন সুত্তে দিব্বচক্খুঞাণং, ইদ্ধিৱিধঞাণং, চেতোপৰিযঞাণং, যথাকম্মুপগঞাণং, অনাগতংসঞাণং, পচ্চুপ্পন্নংসঞাণং, অতীতংসঞাণং, পুব্বেনিৱাসঞাণন্তি ইমানি তাৱ অট্ঠ ঞাণানি পাড়িযংযেৱ আগতানি, তেহি পন সদ্ধিং ৱিপস্সনাঞাণানি চত্তাৰি মগ্গঞাণানি, চত্তাৰি ফলঞাণানি, চত্তাৰি পচ্চৱেক্খণঞাণানি, চত্তাৰি পটিসম্ভিদাঞাণানি ছ অসাধাৰণঞাণানীতি এতানি ঞাণানি সমোধানেত্ৱা কথেন্তেন এৱং ইদং সুত্তং কথিতং নাম হোতি.
৫. অভিভাযতনসুত্তৱণ্ণনা
৬৫. পঞ্চমে অভিভাযতনানীতি অভিভৱনকাৰণানি. কিং অভিভৱন্তি? পচ্চনীকধম্মেপি আৰম্মণানিপি. তানি হি পটিপক্খভাৱেন পচ্চনীকধম্মে অভিভৱন্তি, পুগ্গলস্স ঞাণুত্তৰিযতায আৰম্মণানি. অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞীতিআদীসু পন অজ্ঝত্তৰূপে পৰিকম্মৱসেন অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী নাম হোতি. অজ্ঝত্তঞ্হি নীলপৰিকম্মং কৰোন্তো কেসে ৱা পিত্তে ৱা অক্খিতাৰকায ৱা কৰোতি. পীতপৰিকম্মং কৰোন্তো মেদে ৱা ছৱিযা ৱা হত্থতলপাদতলেসু ৱা অক্খীনং পীতট্ঠানে ৱা কৰোতি. লোহিতপৰিকম্মং কৰোন্তো মংসে ৱা লোহিতে ৱা জিৱ্হায ৱা অক্খীনং ৰত্তট্ঠানে ৱা কৰোতি. ওদাতপৰিকম্মং কৰোন্তো অট্ঠিম্হি ৱা দন্তে ৱা নখে ৱা অক্খীনং সেতট্ঠানে ৱা কৰোতি. তং পন সুনীলকং সুপীতকং সুলোহিতকং সুওদাতং ন হোতি, অৱিসুদ্ধমেৱ হোতি.
একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতীতি যস্সেৱং পৰিকম্মং অজ্ঝত্তং উপ্পন্নং হোতি, নিমিত্তং পন বহিদ্ধা, সো এৱং অজ্ঝত্তং পৰিকম্মস্স বহিদ্ধা চ অপ্পনায ৱসেন ‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতী’’তি ৱুচ্চতি. পৰিত্তানীতি অৱড্ঢিতানি. সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানীতি সুৱণ্ণানি ৱা হোন্তু দুব্বণ্ণানি ৱা, পৰিত্তৱসেনেৱ ইদং অভিভাযতনং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তানি অভিভুয্যাতি যথা নাম সম্পন্নগ্গহণিকো কটচ্ছুমত্তং ভত্তং লভিত্ৱা ‘‘কিং এত্থ ভুঞ্জিতব্বং অত্থী’’তি সংকড্ঢিত্ৱা এককবড়মেৱ কৰোতি, এৱমেৱ ঞাণুত্তৰিকো পুগ্গলো ৱিসদঞাণো ‘‘কিমেত্থ পৰিত্তকে আৰম্মণে সমাপজ্জিতব্বং অত্থি, নাযং মম ভাৰো’’তি তানি ৰূপানি অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং পাপেতীতি অত্থো. জানামি পস্সামীতি ইমিনা পনস্স আভোগো কথিতো. সো চ খো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতস্স, ন অন্তোসমাপত্তিযং. এৱংসঞ্ঞী হোতীতি আভোগসঞ্ঞাযপি ঝানসঞ্ঞাযপি এৱংসঞ্ঞী হোতি. অভিভৱনসঞ্ঞা হিস্স অন্তোসমাপত্তিযম্পি অত্থি, আভোগসঞ্ঞা পন সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতস্সেৱ.
অপ্পমাণানীতি ৱড্ঢিতপ্পমাণানি, মহন্তানীতি অত্থো. অভিভুয্যাতি এত্থ চ পন যথা মহগ্ঘসো পুৰিসো একং ভত্তৱড্ঢিতকং লভিত্ৱা ‘‘অঞ্ঞাপি হোতু, অঞ্ঞাপি হোতু, কিং এসা ময্হং কৰিস্সতী’’তি ন তং মহন্ততো পস্সতি, এৱমেৱ ঞাণুত্তৰো পুগ্গলো ৱিসদঞাণো ‘‘কিং এত্থ সমাপজ্জিতব্বং, নযিদং অপ্পমাণং, ন ময্হং চিত্তেকগ্গতাকৰণে ভাৰো অত্থী’’তি অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদনেৱেত্থ অপ্পনং পাপেতীতি অত্থো.
অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি অলাভিতায ৱা অনত্থিকতায ৱা অজ্ঝত্তৰূপে পৰিকম্মসঞ্ঞাৱিৰহিতো.
একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতীতি যস্স পৰিকম্মম্পি নিমিত্তম্পি বহিদ্ধা উপ্পন্নং, সো এৱং বহিদ্ধা পৰিকম্মস্স চেৱ অপ্পনায চ ৱসেন ‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতী’’তি ৱুচ্চতি. সেসমেত্থ চতুত্থাভিভাযতনে চ ৱুত্তনযমেৱ. ইমেসু পন চতূসু পৰিত্তং ৱিতক্কচৰিতৱসেন আগতং, অপ্পমাণং মোহচৰিতৱসেন, সুৱণ্ণং দোসচৰিতৱসেন, দুব্বণ্ণং ৰাগচৰিতৱসেন. এতেসঞ্হি এতানি সপ্পাযানি. সা চ নেসং সপ্পাযতা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৪৩) চৰিযনিদ্দেসে ৱুত্তা.
পঞ্চমঅভিভাযতনাদীসু নীলানীতি সব্বসঙ্গাহিকৱসেন ৱুত্তং. নীলৱণ্ণানীতি ৱণ্ণৱসেন. নীলনিদস্সনানীতি নিদস্সনৱসেন. অপঞ্ঞাযমানৱিৱৰানি অসম্ভিন্নৱণ্ণানি একনীলানেৱ হুত্ৱা দিস্সন্তীতি ৱুত্তং হোতি. নীলনিভাসানীতি ইদং পন ওভাসৱসেন ৱুত্তং, নীলোভাসানি নীলপ্পভাযুত্তানীতি অত্থো. এতেন নেসং সুৱিসুদ্ধতং দস্সেতি. ৱিসুদ্ধৱণ্ণৱসেনেৱ হি ইমানি অভিভাযতনানি ৱুত্তানি. ‘‘নীলকসিণং উগ্গণ্হন্তো নীলস্মিং নিমিত্তং গণ্হাতি পুপ্ফস্মিং ৱা ৱত্থস্মিং ৱা ৱণ্ণধাতুযা ৱা’’তিআদিকং পনেত্থ কসিণকৰণঞ্চ পৰিকম্মঞ্চ অপ্পনাৱিধানঞ্চ সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৫৫) ৱিত্থাৰতো ৱুত্তমেৱাতি.
৬. ৱিমোক্খসুত্তৱণ্ণনা
৬৬. ৱিমোক্খাতি কেনট্ঠেন ৱিমোক্খা? অধিমুচ্চনট্ঠেন. কো পনাযং অধিমুচ্চনট্ঠো নাম? পচ্চনীকধম্মেহি চ সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো, আৰম্মণে চ অভিৰতিৱসেন সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো, পিতুঅঙ্কে ৱিস্সট্ঠঙ্গপচ্চঙ্গস্স দাৰকস্স সযনং ৱিয অনিগ্গহিতভাৱেন নিৰাসঙ্কতায আৰম্মণে পৱত্তীতি ৱুত্তং হোতি. অযং পনত্থো পচ্ছিমে ৱিমোক্খে নত্থি, পুৰিমেসু ৱিমোক্খেসু অত্থি.
ৰূপী ৰূপানি পস্সতীতি এত্থ অজ্ঝত্তং কেসাদীসু নীলকসিণাদিৱসেন উপ্পাদিতং ৰূপজ্ঝানং ৰূপং, তদস্সত্থীতি ৰূপী. বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদীনি ৰূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধৱত্থুকেসু কসিণেসু উপ্পাদিতজ্ঝানস্স পুগ্গলস্স চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি দস্সিতানি. অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং ন ৰূপসঞ্ঞী, অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতৰূপাৱচৰজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধা পৰিকম্মং কত্ৱা বহিদ্ধাৱ উপ্পাদিতজ্ঝানস্স ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি দস্সিতানি.
সুভন্তেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ইমিনা সুৱিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৱণ্ণকসিণেসু ঝানানি দস্সিতানি. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনায ‘‘সুভ’’ন্তি আভোগো নত্থি, যো পন সুৱিসুদ্ধং সুভং কসিণং আৰম্মণং কত্ৱা ৱিহৰতি, সো যস্মা ‘‘সুভন্তি অধিমুত্তো হোতী’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, তস্মা এৱং দেসনা কতা. পটিসম্ভিদামগ্গে পন –
‘‘কথং সুভন্তেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ৱিমোক্খো? ইধ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং …পে… ৱিহৰতি. মেত্তায ভাৱিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি. কৰুণাসহগতেন…পে… মুদিতাসহগতেন …পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং…পে… ৱিহৰতি. উপেক্খায ভাৱিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি. এৱং সুভন্তেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ৱিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২১২) ৱুত্তং.
সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানন্তিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২৭৬-২৭৭) ৱুত্তমেৱ. অযং অট্ঠমো ৱিমোক্খোতি অযং চতুন্নং খন্ধানং সব্বসো ৱিস্সট্ঠত্তা ৱিমুত্তত্তা অট্ঠমো উত্তমো ৱিমোক্খো নাম.
৭-৮. অনৰিযৱোহাৰসুত্তৱণ্ণনা
৬৭-৬৮. সত্তমে অনৰিযৱোহাৰাতি ন অৰিযকথা সদোসকথা. যাহি চেতনাহি তে ৱোহাৰে ৱোহৰন্তি, তাসং এতং নামং. অট্ঠমে ৱুত্তপটিপক্খনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
৯. পৰিসাসুত্তৱণ্ণনা
৬৯. নৱমে খত্তিযপৰিসাতি খত্তিযানং পৰিসানং সন্নিপাতো সমাগমো. এস নযো সব্বত্থ. অনেকসতং খত্তিযপৰিসন্তি বিম্বিসাৰসমাগম-ঞাতিসমাগম-লিচ্ছৱিসমাগমাদিসদিসং, অঞ্ঞেসু চক্কৱাড়েসুপি লব্ভতেৱ. সল্লপিতপুব্বন্তি আলাপসল্লাপো কতপুব্বো. সাকচ্ছাতি ধম্মসাকচ্ছাপি সমাপজ্জিতপুব্বা. যাদিসকো তেসং ৱণ্ণোতি তে ওদাতাপি হোন্তি কাড়াপি মঙ্গুৰচ্ছৱীপি, সত্থা সুৱণ্ণৱণ্ণো. ইদং পন সণ্ঠানং পটিচ্চ কথিতং. সণ্ঠানম্পি চ কেৱলং তেসং পঞ্ঞাযতিযেৱ. ন পন ভগৱা মিলক্খসদিসো হোতি, নাপি আমুত্তমণিকুণ্ডলো, বুদ্ধৱেসেনেৱ নিসীদতি. তেপি অত্তনো সমানসণ্ঠানমেৱ পস্সন্তি. যাদিসকো তেসং সৰোতি তে ছিন্নস্সৰাপি হোন্তি গগ্গস্সৰাপি কাকস্সৰাপি, সত্থা ব্ৰহ্মস্সৰোৱ. ইদং পন ভাসন্তৰং সন্ধায কথিতং. সচেপি হি সত্থা ৰাজাসনে নিসিন্নো কথেতি, ‘‘অজ্জ ৰাজা মধুৰেন কথেতী’’তি নেসং হোতি. কথেত্ৱা পক্কন্তে পন ভগৱতি পুন ৰাজানং আগতং দিস্ৱা ‘‘কো নু খো অয’’ন্তি ৱীমংসা উপ্পজ্জতি. তত্থ কো নু খো অযন্তি ‘‘ইমস্মিং ঠানে ইদানেৱ মাগধভাসায সীহড়ভাসায মধুৰেন আকাৰেন কথেন্তো কো নু খো অযং অন্তৰহিতো, কিং দেৱো উদাহু মনুস্সো’’তি এৱং ৱীমংসন্তাপি ন জানন্তীতি অত্থো. কিমত্থং পনেৱং অজানন্তানং ধম্মং দেসেতীতি? ৱাসনত্থায. এৱং সুতোপি হি ধম্মো অনাগতে পচ্চযো হোতীতি অনাগতং পটিচ্চ দেসেতি. অনেকসতং ব্ৰাহ্মণপৰিসন্তিআদিনং সোণদণ্ডসমাগমাদিৱসেন চেৱ অঞ্ঞচক্কৱাড়ৱসেন চ সম্ভৱো ৱেদিতব্বো.
১০. ভূমিচালসুত্তৱণ্ণনা
৭০. দসমে নিসীদনন্তি ইধ চম্মখণ্ডং অধিপ্পেতং. উদেনং চেতিযন্তি উদেনযক্খস্স ৱসনট্ঠানে কতৱিহাৰো ৱুচ্চতি. গোতমকাদীসুপি এসেৱ নযো. ভাৱিতাতি ৱড্ঢিতা. বহুলীকতাতি পুনপ্পুনং কতা. যানীকতাতি যুত্তযানং ৱিয কতা. ৱত্থুকতাতি পতিট্ঠানট্ঠেন ৱত্থু ৱিয কতা. অনুট্ঠিতাতি অধিট্ঠিতা. পৰিচিতাতি সমন্ততো চিতা সুৱড্ঢিতা. সুসমাৰদ্ধাতি সুট্ঠু সমাৰদ্ধা.
ইতি অনিযমেন কথেত্ৱা পুন নিযমেত্ৱা দস্সেন্তো তথাগতস্স খোতিআদিমাহ. এত্থ কপ্পন্তি আযুকপ্পং. তস্মিং তস্মিং কালে যং মনুস্সানং আযুপ্পমাণং, তং পৰিপুণ্ণং কৰোন্তো তিট্ঠেয্য. কপ্পাৱসেসং ৱাতি ‘‘অপ্পং ৱা ভিয্যো’’তি ৱুত্তৱস্সসততো অতিৰেকং ৱা. মহাসীৱত্থেৰো পনাহ – ‘‘বুদ্ধানং অট্ঠানে গজ্জিতং নাম নত্থি, পুনপ্পুনং সমাপজ্জিত্ৱা মৰণন্তিকৱেদনং ৱিক্খম্ভেন্তো ভদ্দকপ্পমেৱ তিট্ঠেয্য. কস্মা পন ন ঠিতোতি? উপাদিন্নকসৰীৰং নাম খণ্ডিচ্চাদীহি অভিভুয্যতি, বুদ্ধা চ খণ্ডিচ্চাদিভাৱং অপ্পত্ৱা পঞ্চমে আযুকোট্ঠাসে বহুজনস্স পিযমনাপকালেযেৱ পৰিনিব্বাযন্তি. বুদ্ধানুবুদ্ধেসু চ মহাসাৱকেসু পৰিনিব্বুতেসু এককেনেৱ খাণুকেন ৱিয ঠাতব্বং হোতি দহৰসামণেৰপৰিৱাৰেন ৱা, ততো ‘অহো বুদ্ধানং পৰিসা’তি হীড়েতব্বতং আপজ্জেয্য. তস্মা ন ঠিতো’’তি. এৱং ৱুত্তেপি যো পন ৱুচ্চতি ‘‘আযুকপ্পো’’তি, ইদমেৱ অট্ঠকথায নিযামিতং.
যথা তং মাৰেন পৰিযুট্ঠিতচিত্তোতি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং, যথা মাৰেন পৰিযুট্ঠিতচিত্তো অজ্ঝোত্থটচিত্তো অঞ্ঞোপি কোচি পুথুজ্জনো পটিৱিজ্ঝিতুং ন সক্কুণেয্য, এৱমেৱ নাসক্খি পটিৱিজ্ঝিতুন্তি অত্থো. মাৰো হি যস্স সব্বেন সব্বং দ্ৱাদস ৱিপল্লাসা অপ্পহীনা, তস্স চিত্তং পৰিযুট্ঠাতি. থেৰস্স চ চত্তাৰো ৱিপল্লাসা অপ্পহীনা, তেনস্স মাৰো চিত্তং পৰিযুট্ঠাসি. সো পন চিত্তপৰিযুট্ঠানং কৰোন্তো কিং কৰোতীতি? ভেৰৱং ৰূপাৰম্মণং ৱা দস্সেতি, সদ্দাৰম্মণং ৱা সাৱেতি. ততো সত্তা তং দিস্ৱা ৱা সুত্ৱা ৱা সতিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিৱটমুখা হোন্তি, তেসং মুখেন হত্থং পৱেসেত্ৱা হদযং মদ্দতি, ততো ৱিসঞ্ঞাৱ হুত্ৱা তিট্ঠন্তি. থেৰস্স পনেস মুখে হত্থং পৱেসেতুং কিং সক্খিস্সতি, ভেৰৱাৰম্মণং পন দস্সেসি. তং দিস্ৱা থেৰো নিমিত্তোভাসং নপ্পটিৱিজ্ঝি. ভগৱা জানন্তোযেৱ কিমত্থং যাৱ ততিযং আমন্তেসীতি? পৰতো ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে ভগৱা’’তি যাচিতে ‘‘তুয্হেৱেতং দুক্কটং, তুয্হেৱেতং অপৰদ্ধ’’ন্তি দোসাৰোপনেন সো কতনুকৰণত্থং.
মাৰো পাপিমাতি এত্থ সত্তে অনত্থে নিযোজেন্তো মাৰেতীতি মাৰো. পাপিমাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. সো হি পাপধম্মসমন্নাগতত্তা ‘‘পাপিমা’’তি ৱুচ্চতি. কণ্হো, অন্তকো, নমুচি, পমত্তবন্ধূতিপি তস্সেৱ নামানি. ভাসিতা খো পনেসাতি অযঞ্হি ভগৱতো সম্বোধিপত্তিযা অট্ঠমে সত্তাহে বোধিমণ্ডেযেৱ আগন্ত্ৱা ‘‘ভগৱা যদত্থং তুম্হেহি পাৰমিযো পূৰিতা, সো ৱো অত্থো অনুপ্পত্তো, পটিৱিদ্ধং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, কিং তে লোকৱিচাৰণেনা’’তি ৱত্ৱা যথা অজ্জ, এৱমেৱ ‘‘পৰিনিব্বাতু দানি, ভন্তে ভগৱা’’তি যাচি. ভগৱা চস্স ‘‘ন তাৱাহ’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা পটিক্খিপি. তং সন্ধায – ‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে’’তিআদিমাহ.
তত্থ ৱিযত্তাতি মগ্গৱসেন ব্যত্তা, তথেৱ ৱিনীতা, তথা ৱিসাৰদা. বহুস্সুতাতি তেপিটকৱসেন বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. তমেৱ ধম্মং ধাৰেন্তীতি ধম্মধৰা. অথ ৱা পৰিযত্তিবহুস্সুতা চেৱ পটিৱেধবহুস্সুতা চ. পৰিযত্তিপটিৱেধধম্মানংযেৱ ধাৰণতো ধম্মধৰাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নাতি অৰিযধম্মস্স অনুধম্মভূতং ৱিপস্সনাধম্মং পটিপন্না. সামীচিপ্পটিপন্নাতি অনুচ্ছৱিকপটিপদং পটিপন্না. অনুধম্মচাৰিনোতি অনুধম্মং চৰণসীলা. সকং আচৰিযকন্তি অত্তনো আচৰিযৱাদং. আচিক্খিস্সন্তীতিআদীনি সব্বানি অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনানি. সহধম্মেনাতি সহেতুকেন সকাৰণেন ৱচনেন. সপ্পাটিহাৰিযন্তি যাৱ নিয্যানিকং কত্ৱা ধম্মং দেসেস্সন্তি.
ব্ৰহ্মচৰিযন্তি সিক্খাত্তযসঙ্গহিতং সকলং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং. ইদ্ধন্তি সমিদ্ধং ঝানস্সাদৱসেন. ফীতন্তি ৱুদ্ধিপত্তং সব্বপালিফুল্লং ৱিয অভিঞ্ঞাসম্পত্তিৱসেন. ৱিত্থাৰিকন্তি ৱিত্থতং তস্মিং তস্মিং দিসাভাগে পতিট্ঠিতৱসেন. বাহুজঞ্ঞন্তি বহূহি ঞাতং পটিৱিদ্ধং মহাজনাভিসমযৱসেন. পুথুভূতন্তি সব্বাকাৰেন পুথুলভাৱপ্পত্তং. কথং? যাৱ দেৱমনুস্সেহি সুপ্পকাসিতন্তি, যত্তকা ৱিঞ্ঞুজাতিকা দেৱা চেৱ মনুস্সা চ অত্থি, সব্বেহি সুট্ঠু পকাসিতন্তি অত্থো. অপ্পোস্সুক্কোতি নিৰালযো. ত্ৱঞ্হি পাপিম অট্ঠমসত্তাহতো পট্ঠায ‘‘পৰিনিব্বাতু দানি, ভন্তে ভগৱা, পৰিনিব্বাতু সুগতো’’তি ৱিৰৱন্তো আহিণ্ডিত্থ. অজ্জ দানি পট্ঠায ৱিগতুস্সাহো হোহি, মা ময্হং পৰিনিব্বানত্থং ৱাযামং কৰোহীতি ৱদতি.
সতো সম্পজানো আযুসঙ্খাৰং ওস্সজ্জীতি সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৱা ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা আযুসঙ্খাৰং ৱিস্সজ্জি পজহি. তত্থ ন ভগৱা হত্থেন লেড্ডুং ৱিয আযুসঙ্খাৰং ওস্সজি, তেমাসমত্তমেৱ পন ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ততো পৰং ন সমাপজ্জিস্সামীতি চিত্তং উপ্পাদেসি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ওস্সজী’’তি. উস্সজীতিপি পাঠো. মহাভূমিচালোতি মহন্তো পথৱীকম্পো. তদা কিৰ দসসহস্সী লোকধাতু কম্পিত্থ. ভিংসনকোতি ভযজনকো. দেৱদুন্দুভিযো চ ফলিংসূতি দেৱভেৰিযো ফলিংসু, দেৱো সুক্খগজ্জিতং গজ্জি, অকালৱিজ্জুলতা নিচ্ছৰিংসু, খণিকৱস্সং ৱস্সীতি ৱুত্তং হোতি.
উদানং উদানেসীতি কস্মা উদানেসি? কোচি নাম ৱদেয্য ‘‘ভগৱা পচ্ছতো পচ্ছতো অনুবন্ধিত্ৱা ‘পৰিনিব্বাতু, ভন্তে’তি উপদ্দুতো ভযেন আযুসঙ্খাৰং ৱিস্সজ্জেসী’’তি, তস্সোকাসো মা হোতু, ভীতস্স হি উদানং নাম নত্থীতি পীতিৱেগৱিস্সট্ঠং উদানং উদানেসি.
তত্থ সব্বেসং সোণসিঙ্গালাদীনম্পি পচ্চক্খভাৱতো তুলিতং পৰিচ্ছিন্নন্তি তুলং. কিং তং? কামাৱচৰকম্মং. ন তুলং, ন ৱা তুলং সদিসমস্স অঞ্ঞং লোকিযং কম্মং অত্থীতি অতুলং. কিং তং? মহগ্গতকম্মং. অথ ৱা কামাৱচৰং ৰূপাৱচৰং তুলং, অৰূপাৱচৰং অতুলং. অপ্পৱিপাকং ৱা তুলং, বহুৱিপাকং অতুলং. সম্ভৱন্তি সম্ভৱহেতুভূতং, ৰাসিকাৰকং পিণ্ডকাৰকন্তি অত্থো. ভৱসঙ্খাৰন্তি পুনব্ভৱসঙ্খাৰণকং. অৱস্সজীতি ৱিস্সজ্জেসি. মুনীতি বুদ্ধমুনি. অজ্ঝত্তৰতোতি নিযকজ্ঝত্তৰতো. সমাহিতোতি উপচাৰপ্পনাসমাধিৱসেন সমাহিতো. অভিন্দি কৱচমিৱাতি কৱচং ৱিয অভিন্দি. অত্তসম্ভৱন্তি অত্তনি সঞ্জাতং কিলেসং. ইদং ৱুত্তং হোতি – সৱিপাকট্ঠেন সম্ভৱং, ভৱাভিসঙ্খৰণট্ঠেন ভৱসঙ্খাৰন্তি চ লদ্ধনামং তুলাতুলসঙ্খাতং লোকিযকম্মঞ্চ ওস্সজি, সঙ্গামসীসে মহাযোধো কৱচং ৱিয অত্তসম্ভৱং কিলেসঞ্চ অজ্ঝত্তৰতো হুত্ৱা সমাহিতো হুত্ৱা অভিন্দীতি.
অথ ৱা তুলন্তি তুলেন্তো তীৰেন্তো. অতুলঞ্চ সম্ভৱন্তি নিব্বানঞ্চেৱ সম্ভৱঞ্চ. ভৱসঙ্খাৰন্তি ভৱগামিকম্মং. অৱস্সজি মুনীতি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা, পঞ্চন্নং খন্ধানং নিৰোধো নিব্বানং নিচ্চ’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৭-৩৮) নযেন তুলযন্তো বুদ্ধমুনি ভৱে আদীনৱং, নিব্বানে চ আনিসংসং দিস্ৱা তং খন্ধানং মূলভূতং ভৱসঙ্খাৰং কম্মং ‘‘কম্মক্খযায সংৱত্ততী’’তি (ম. নি. ২.৮১; অ. নি. ৪.২৩২-২৩৩) এৱং ৱুত্তেন কম্মক্খযকৰেন অৰিযমগ্গেন অৱস্সজি. কথং? অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো, অভিন্দি কৱচমিৱত্তসম্ভৱং. সো হি ৱিপস্সনাৱসেন অজ্ঝত্তৰতো, সমথৱসেন সমাহিতোতি এৱং পুব্বভাগতো পট্ঠায সমথৱিপস্সনাবলেন কৱচমিৱ অত্তভাৱং পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠিতং, অত্তনি সম্ভৱত্তা ‘‘অত্তসম্ভৱ’’ন্তি লদ্ধনামং সব্বকিলেসজালং অভিন্দি. কিলেসাভাৱেন চ কতং কম্মং অপ্পটিসন্ধিকত্তা অৱস্সট্ঠং নাম হোতীতি এৱং কিলেসপ্পহানেন কম্মং পজহি. পহীনকিলেসস্স চ ভযং নাম নত্থি, তস্মা অভীতোৱ আযুসঙ্খাৰং ওস্সজ্জি, অভীতভাৱঞাপনত্থঞ্চ উদানং উদানেসীতি ৱেদিতব্বো.
যং মহাৱাতাতি যেন সমযেন যস্মিং ৱা সমযে মহাৱাতা. ৱাযন্তীতি উপক্খেপকৱাতা নাম উট্ঠহন্তি, তে ৱাযন্তা সট্ঠিসহস্সাধিকনৱযোজনসতসহস্সবহলং উদকসন্ধাৰকৱাতং উপচ্ছিন্দন্তি, ততো আকাসে উদকং ভস্সতি, তস্মিং ভস্সন্তে পথৱী ভস্সতি, পুন ৱাতো অত্তনো বলেন অন্তোধম্মকৰণে ৱিয উদকং আবন্ধিত্ৱা গণ্হাতি, ততো উদকং উগ্গচ্ছতি, তস্মিং উগ্গচ্ছন্তে পথৱী উগ্গচ্ছতি. এৱং উদকং কম্পিতং পথৱিং কম্পেতি. এতঞ্চ কম্পনং যাৱজ্জকালাপি হোতিযেৱ, বহুভাৱেন পন ওগচ্ছনুগ্গচ্ছনং ন পঞ্ঞাযতি.
মহিদ্ধিকা মহানুভাৱাতি ইজ্ঝনস্স মহন্ততায মহিদ্ধিকা, অনুভৱিতব্বস্স মহন্ততায মহানুভাৱা. পৰিত্তাতি দুব্বলা. অপ্পমাণাতি বলৱা. সো ইমং পথৱিং কম্পেতীতি সো ইদ্ধিং নিব্বত্তেত্ৱা সংৱেজেন্তো মহামোগ্গল্লানো ৱিয, ৱীমংসন্তো ৱা মহানাগত্থেৰস্স ভাগিনেয্যো সঙ্ঘৰক্খিতসামণেৰো ৱিয পথৱিং কম্পেতি. সঙ্কম্পেতীতি সমন্ততো কম্পেতি. সম্পকম্পেতীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ইতি ইমেসু অট্ঠসু পথৱিকম্পেসু পঠমো ধাতুকোপেন, দুতিযো ইদ্ধানুভাৱেন, ততিযচতুত্থা পুঞ্ঞতেজেন, পঞ্চমো ঞাণতেজেন, ছট্ঠো সাধুকাৰদানৱসেন, সত্তমো কাৰুঞ্ঞসভাৱেন, অট্ঠমো আৰোদনেন. মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে চ ততো নিক্খমন্তে চ মহাসত্তে তস্স পুঞ্ঞতেজেন পথৱী অকম্পিত্থ, অভিসম্বোধিযং ঞাণতেজাভিহতা হুত্ৱা অকম্পিত্থ, ধম্মচক্কপ্পৱত্তনে সাধুকাৰভাৱসণ্ঠিতা সাধুকাৰং দদমানা অকম্পিত্থ, আযুসঙ্খাৰওস্সজ্জনে কাৰুঞ্ঞসভাৱসণ্ঠিতা চিত্তসঙ্খোভং অসহমানা অকম্পিত্থ, পৰিনিব্বানে আৰোদনৱেগতুন্না হুত্ৱা অকম্পিত্থ. অযং পনত্থো পথৱিদেৱতায ৱসেন ৱেদিতব্বো. মহাভূতপথৱিযা পনেতং নত্থি অচেতনত্তা. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
ভূমিচালৱগ্গো সত্তমো.