১. সীহনাদসুত্তৱণ্ণনা

২১. ততিযস্স পঠমে ৱিসমগতেতি ৱিসমট্ঠানেসু গোচৰেসু গতে. সঙ্ঘাতং আপাদেসিন্তি ঘাতং ৱধং পাপেসিং. তস্স হি উস্সন্নতেজতায খুদ্দকেসু পাণেসু অনুকম্পা হোতি. তস্মা যে পটিসত্তুভাৱেন সণ্ঠাতুং সক্খিস্সন্তি, যে দুব্বলা পলাযিতুকামা ভৱিস্সন্তি, তে পলাযিস্সন্তীতি সীহনাদং নদিত্ৱাৱ গোচৰায পক্কমতি. তথাগতস্সেতং অধিৱচনন্তি যদি হি সহনতায হননতায চ সীহো, তথাগতো হি সব্বানি চ ইট্ঠানিট্ঠানি সহতি, সব্বপৰপ্পৱাদিনো চ ৱাদানং নিম্মথনেন হনতি. ইদমস্স হোতি সীহনাদস্মিন্তি অযমস্স সীহনাদো.

তথাগতবলানীতি অঞ্ঞেহি অসাধাৰণানি তথাগতস্সেৱ বলানি. যথা ৱা পুব্ববুদ্ধানং বলানি পুঞ্ঞসম্পত্তিযা আগতানি, তথা আগতবলানীতিপি অত্থো. তত্থ দুৱিধং তথাগতস্স বলং কাযবলং ঞাণবলং. তেসু কাযবলং হত্থিকুলানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি –

‘‘কালাৱকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডৰং তম্বপিঙ্গলং;

গন্ধমঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথছদ্দন্তিমে দসা’’তি.

ইমানি দস হত্থিকুলানি. তত্থ কালাৱকন্তি পকতিহত্থিকুলং দট্ঠব্বং. যং দসন্নং পুৰিসানং কাযবলং, তং একস্স কালাৱকস্স হত্থিনো. যং দসন্নং কালাৱকানং বলং, তং একস্স গঙ্গেয্যস্স. যং দসন্নং গঙ্গেয্যানং, তং একস্স পণ্ডৰস্স. যং দসন্নং পণ্ডৰানং, তং একস্স তম্বস্স. যং দসন্নং তম্বানং, তং একস্স পিঙ্গলস্স. যং দসন্নং পিঙ্গলানং, তং একস্স গন্ধহত্থিনো. যং দসন্নং গন্ধহত্থীনং, তং একস্স মঙ্গলস্স. যং দসন্নং মঙ্গলানং, তং একস্স হেমস্স. যং দসন্নং হেমানং, তং একস্স উপোসথস্স. যং দসন্নং উপোসথানং, তং একস্স ছদ্দন্তস্স. যং দসন্নং ছদ্দন্তানং, তং একস্স তথাগতস্স. নাৰাযনসঙ্ঘাতবলন্তিপি ইদমেৱ ৱুচ্চতি. তদেতং পকতিহত্থিগণনায হত্থীনং কোটিসহস্সানং, পুৰিসগণনায দসন্নং পুৰিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি. ইদং তাৱ তথাগতস্স কাযবলং.

ঞাণবলং পন পাড়িযং তাৱ আগতমেৱ. দসবলঞাণং, মজ্ঝিমে আগতং চতুৱেসাৰজ্জঞাণং, অট্ঠসু পৰিসাসু অকম্পনঞাণং, চতুযোনিপৰিচ্ছেদঞাণং, পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদঞাণং, সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৩) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি সত্তসত্ততি ঞাণানীতি, এৱং অঞ্ঞানিপি অনেকানি ঞাণবলং নাম. ইধাপি ঞাণবলমেৱ অধিপ্পেতং. ঞাণঞ্হি অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভনট্ঠেন চ বলন্তি ৱুত্তং.

আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠানং উত্তমট্ঠানং. আসভা ৱা পুব্ববুদ্ধা, তেসং ঠানন্তি অত্থো. অপিচ গৱসতজেট্ঠকো উসভো, গৱসহস্সজেট্ঠকো ৱসভো. ৱজসতজেট্ঠকো ৱা উসভো, ৱজসহস্সজেট্ঠকো ৱসভো. সব্বগৱসেট্ঠো সব্বপৰিস্সযসহো সেতো পাসাদিকো মহাভাৰৱহো অসনিসতসদ্দেহিপি অসম্পকম্পিযো নিসভো, সো ইধ উসভোতি অধিপ্পেতো. ইদম্পি হি তস্স পৰিযাযৱচনং. উসভস্স ইদন্তি আসভং. ঠানন্তি চতূহি পাদেহি পথৱিং উপ্পীড়েত্ৱা অচলট্ঠানং. ইদং পন আসভং ৱিযাতি আসভং. যথেৱ হি নিসভসঙ্খাতো উসভো উসভবলেন সমন্নাগতো চতূহি পাদেহি পথৱিং উপ্পীড়েত্ৱা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৱং তথাগতোপি দসহি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো চতূহি ৱেসাৰজ্জপাদেহি অট্ঠপৰিসপথৱিং উপ্পীড়েত্ৱা সদেৱকে লোকে কেনচি পচ্চত্থিকেন পচ্চামিত্তেন অকম্পিযো অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি. এৱং তিট্ঠমানো চ তং আসভং ঠানং পটিজানাতি উপগচ্ছতি ন পচ্চক্খাতি অত্তনি আৰোপেতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি.

পৰিসাসূতি অট্ঠসু পৰিসাসু. সীহনাদং নদতীতি সেট্ঠনাদং নদতি, অভীতনাদং নদতি, সীহনাদসদিসং ৱা নাদং নদতি. তত্ৰাযং উপমা – যথা সীহো সীহবলেন সমন্নাগতো সব্বত্থ ৱিসাৰদো ৱিগতলোমহংসো সীহনাদং নদতি, এৱং তথাগতসীহোপি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো অট্ঠসু পৰিসাসু ৱিসাৰদো ৱিগতলোমহংসো ‘‘ইতি সক্কাযো’’তিআদিনা নযেন নানাৱিধদেসনাৱিলাসসম্পন্নং সীহনাদং নদতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘পৰিসাসু সীহনাদং নদতী’’তি.

ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতীতি এত্থ ব্ৰহ্মন্তি সেট্ঠং উত্তমং ৱিসিট্ঠং. চক্কন্তি ধম্মচক্কং. তং পনেতং দুৱিধং হোতি পটিৱেধঞাণঞ্চেৱ দেসনাঞাণঞ্চ. তত্থ পঞ্ঞাপভাৱিতং অত্তনো অৰিযফলাৱহং পটিৱেধঞাণং, কৰুণাপভাৱিতং সাৱকানং অৰিযফলাৱহং দেসনাঞাণং. তত্থ পটিৱেধঞাণং উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি দুৱিধং. তঞ্হি অভিনিক্খমনতো যাৱ অৰহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. তুসিতভৱনতো ৱা যাৱ মহাবোধিপল্লঙ্কে অৰহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দীপঙ্কৰতো ৱা পট্ঠায যাৱ অৰহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দেসনাঞাণম্পি পৱত্তমানং পৱত্তন্তি দুৱিধং. তঞ্হি যাৱ অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তিমগ্গা পৱত্তমানং, ফলক্খণে পৱত্তং নাম. তেসু পটিৱেধঞাণং লোকুত্তৰং, দেসনাঞাণং লোকিযং. উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং, বুদ্ধানংযেৱ ওৰসঞাণং.

ইদানি যেহি দসহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, তানি ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং কতমানি দস? ইধ, ভিক্খৱে, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতোতিআদিমাহ. তত্থ ঠানঞ্চ ঠানতোতি কাৰণঞ্চ কাৰণতো. কাৰণঞ্হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি, তদাযত্তৱুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তং ভগৱা ‘‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং ঠানং. যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং অট্ঠান’’ন্তি পজানন্তো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. অভিধম্মে পনেতং ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৮০৯) নযেন ৱিত্থাৰিতমেৱ. যম্পীতি যেন ঞাণেন. ইদম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্সাতি ইদম্পি ঠানাট্ঠানঞাণং তথাগতস্স তথাগতবলং নাম হোতীতি অত্থো. এৱং সব্বপদেসু যোজনা ৱেদিতব্বা.

কম্মসমাদানানন্তি সমাদিযিত্ৱা কতানং কুসলাকুসলকম্মানং, কম্মমেৱ ৱা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চেৱ হেতুতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৱিপাকস্স ঠানং, কম্মং হেতু. ইমস্স পন ঞাণস্স ৱিত্থাৰকথা ‘‘অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি গতিসম্পত্তিপটিবাড়্হানি ন ৱিপচ্চন্তী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৮১০) নযেন অভিধম্মে আগতাযেৱ.

সব্বত্থগামিনিন্তি সব্বগতিগামিনিঞ্চ অগতিগামিনিঞ্চ. পটিপদন্তি মগ্গং. যথাভূতং পজানাতীতি বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৱ পাণং ঘাতেন্তেসু ‘‘ইমস্স চেতনা নিৰযগামিনী ভৱিস্সতি, ইমস্স তিৰচ্ছানযোনিগামিনী’’তি ইমিনা নযেন একৱত্থুস্মিম্পি কুসলাকুসলচেতনাসঙ্খাতানং পটিপত্তীনং অৱিপৰীততো সভাৱং জানাতি. ইমস্সপি চ ঞাণস্স ৱিত্থাৰকথা ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং ঞাণং? ইধ তথাগতো অযং মগ্গো অযং পটিপদা নিৰযগামিনীতি পজানাতী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৮১১) নযেন অভিধম্মে আগতাযেৱ.

অনেকধাতুন্তি চক্খুধাতুআদীহি কামধাতুআদীহি ৱা ধাতূহি বহুধাতুং. নানাধাতুন্তি তাসংযেৱ ধাতূনং ৱিলক্খণতায নানপ্পকাৰধাতুং. লোকন্তি খন্ধাযতনধাতুলোকং. যথাভূতং পজানাতীতি তাসং ধাতূনং অৱিপৰীততো সভাৱং পটিৱিজ্ঝতি. ইদম্পি ঞাণং ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স অনেকধাতুনানাধাতুলোকং যথাভূতং ঞাণং? ইধ তথাগতো খন্ধনানত্তং পজানাতী’’তিআদিনা নযেন অভিধম্মে ৱিত্থাৰিতমেৱ.

নানাধিমুত্তিকতন্তি হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৱং. ইদম্পি ঞাণং ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং ঞাণং? ইধ তথাগতো পজানাতি সন্তি সত্তা হীনাধিমুত্তিকা’’তিআদিনা নযেন অভিধম্মে ৱিত্থাৰিতমেৱ.

পৰসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পৰপুগ্গলানন্তি ততো অঞ্ঞেসং হীনসত্তানং. একত্থমেৱ ৱা এতং পদদ্ৱযং, ৱেনেয্যৱসেন দ্ৱিধা ৱুত্তং. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং পৰভাৱঞ্চ অপৰভাৱঞ্চ, ৱুদ্ধিঞ্চ হানিঞ্চাতি অত্থো. ইমস্সাপি ঞাণস্স ৱিত্থাৰকথা ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং যথাভূতং ঞাণং? ইধ তথাগতো সত্তানং আসযং পজানাতী’’তি (ৱিভ. ৮১৪) আদিনা নযেন অভিধম্মে আগতাযেৱ.

ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং, ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদীনং অট্ঠন্নং ৱিমোক্খানং, সৱিতক্কসৱিচাৰাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং, পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনঞ্চ নৱন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসন্তি হানভাগিযধম্মং. ৱোদানন্তি ৱিসেসভাগিযধম্মং. ৱুট্ঠানন্তি ‘‘ৱোদানম্পি ৱুট্ঠানং, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠানম্পি ৱুট্ঠান’’ন্তি (ৱিভ. ৮২৮) এৱং ৱুত্তং পগুণজ্ঝানঞ্চেৱ ভৱঙ্গফলসমাপত্তিযো চ. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপৰিমস্স উপৰিমস্স পদট্ঠানং হোতি, তস্মা ‘‘ৱোদানম্পি ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. ভৱঙ্গেন পন সব্বজ্ঝানেহি ৱুট্ঠানং হোতি, ফলসমাপত্তিযা নিৰোধসমাপত্তিতো ৱুট্ঠানং হোতি. তং সন্ধায চ ‘‘তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠানম্পি ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. ইদম্পি ঞাণং ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৱোদানং ৱুট্ঠানং যথাভূতং ঞাণং? ঝাযীতি চত্তাৰো ঝাযী, অত্থেকচ্চো ঝাযী সম্পত্তিংযেৱ সমানং ৱিপত্তীতি পচ্চেতী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৮২৮) নযেন অভিধম্মে ৱিত্থাৰিতমেৱ. সব্বঞাণানং ৱিত্থাৰকথায ৱিনিচ্ছযো সম্মোহৱিনোদনিযা ৱিভঙ্গট্ঠকথায ৱুত্তো, পুব্বেনিৱাসানুস্সতিদিব্বচক্খুঞাণকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতা, আসৱক্খযকথা হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱাতি.

তত্থ পৰৱাদীকথা হোতি ‘‘দসবলঞাণং নাম পাটিযেক্কং ঞাণং নত্থি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৱাযং পভেদো’’তি. তং ন তথা দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমেৱ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দসবলঞাণঞ্হি সকসককিচ্চমেৱ জানাতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তম্পি ততো অৱসেসম্পি জানাতি. দসবলঞাণেসু হি পঠমং কাৰণাকাৰণমেৱ জানাতি, দুতিযং কম্মৱিপাকন্তৰমেৱ, ততিযং কম্মপৰিচ্ছেদমেৱ, চতুত্থং ধাতুনানত্তকাৰণমেৱ, পঞ্চমং সত্তানং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৱ, ছট্ঠং ইন্দ্ৰিযানং তিক্খমুদুভাৱমেৱ, সত্তমং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৱ, অট্ঠমং পুব্বেনিৱুত্থক্খন্ধসন্ততিমেৱ, নৱমং সত্তানং চুতিপটিসন্ধিমেৱ, দসমং সচ্চপৰিচ্ছেদমেৱ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ ততো উত্তৰিঞ্চ পজানাতি, এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং কৰোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৱা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ইদ্ধি হুত্ৱা ৱিকুব্বিতুং ন সক্কোতি, মগ্গো হুত্ৱা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি.

অপিচ পৰৱাদী এৱং পুচ্ছিতব্বো ‘‘দসবলঞাণং নামেতং সৱিতক্কসৱিচাৰং অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং অৱিতক্কঅৱিচাৰং, কামাৱচৰং ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং, লোকিযং লোকুত্তৰ’’ন্তি. জানন্তো ‘‘পটিপাটিযা সত্ত ঞাণানি সৱিতক্কসৱিচাৰানী’’তি ৱক্খতি, ‘‘ততো পৰানি দ্ৱে অৱিতক্কঅৱিচাৰানী’’তি ৱক্খতি. ‘‘আসৱক্খযঞাণং সিযা সৱিতক্কসৱিচাৰং সিযা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং, সিযা অৱিতক্কঅৱিচাৰ’’ন্তি ৱক্খতি. তথা ‘‘পটিপাটিযা সত্ত কামাৱচৰানি, ততো দ্ৱে ৰূপাৱচৰানি, অৱসানে একং লোকুত্তৰ’’ন্তি ৱক্খতি. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সৱিতক্কসৱিচাৰমেৱ লোকিযমেৱা’’তি ৱক্খতি.

এৱমেত্থ অনুপদৱণ্ণনং ঞত্ৱা ইদানি যস্মা তথাগতো পঠমংযেৱ ঠানাট্ঠানঞাণেন ৱেনেয্যসত্তানং আসৱক্খযাধিগমস্স চেৱ অনধিগমস্স চ ঠানাট্ঠানভূতং কিলেসাৱৰণাভাৱং পস্সতি লোকিযসম্মাদিট্ঠিট্ঠানাদিদস্সনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিট্ঠানাভাৱদস্সনতো চ. অথ নেসং কম্মৱিপাকঞাণেন ৱিপাকাৱৰণাভাৱং পস্সতি তিহেতুকপ্পটিসন্ধিদস্সনতো, সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণেন কম্মাৱৰণাভাৱং পস্সতি আনন্তৰিযকম্মাভাৱদস্সনতো. এৱমনাৱৰণানং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণেন অনুকূলধম্মদেসনত্থং চৰিযাৱিসেসং পস্সতি ধাতুৱেমত্তদস্সনতো. অথ নেসং নানাধিমুত্তিকতঞাণেন অধিমুত্তিং পস্সতি পযোগং অনাদিযিত্ৱাপি অধিমুত্তিৱসেন ধম্মদেসনত্থং. অথেৱং দিট্ঠাধিমুত্তীনং যথাসত্তি যথাবলং ধম্মং দেসেতুং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তিঞাণেন ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং পস্সতি সদ্ধাদীনং তিক্খমুদুভাৱদস্সনতো. এৱং পৰিঞ্ঞাতিন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তা পন তে সচে দূৰে হোন্তি, অথ ঝানাদিঞাণেন ঝানাদীসু ৱসীভূতত্তা ইদ্ধিৱিসেসেন তে খিপ্পং উপগচ্ছতি. উপগন্ত্ৱা চ নেসং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন পুব্বজাতিভৱং, দিব্বচক্খানুভাৱতো পত্তব্বেন চেতোপৰিযঞাণেন সম্পতি চিত্তৱিসেসং পস্সন্তো আসৱক্খযঞাণানুভাৱেন আসৱক্খযগামিনিযা পটিপদায ৱিগতসম্মোহত্তা আসৱক্খযায ধম্মং দেসেতি. তস্মা ইমিনানুক্কমেন ইমানি বলানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি.