৫. পণিহিতঅচ্ছৱগ্গৱণ্ণনা

৪১. পঞ্চমস্স পঠমে সেয্যথাপীতি ওপম্মত্থে নিপাতো. তত্ৰ ভগৱা কত্থচি অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি ৱত্থসুত্তে (ম. নি. ১.৭০ আদযো) ৱিয, পাৰিচ্ছত্তকোপম- (অ. নি. ৭.৬৯) অগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তেসু (অ. নি. ৭.৭২) ৱিয চ, কত্থচি উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি লোণম্বিলসুত্তে (অ. নি. ৩.১০১) ৱিয, সুৱণ্ণকাৰসুত্তসূৰিযোপমাদিসুত্তেসু (অ. নি. ৭.৬৬) ৱিয চ. ইমস্মিং পন সালিসূকোপমে উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেন্তো সেয্যথাপি, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ সালিসূকন্তি সালিফলস্স সূকং. যৱসূকেপি এসেৱ নযো. ৱা-সদ্দো ৱিকপ্পত্থো. মিচ্ছাপণিহিতন্তি মিচ্ছাঠপিতং. যথা ৱিজ্ঝিতুং সক্কোতি, ন এৱং উদ্ধগ্গং কত্ৱা ঠপিতন্তি অত্থো. ভেচ্ছতীতি ভিন্দিস্সতি, ছৱিং ছিন্দিস্সতীতি অত্থো. মিচ্ছাপণিহিতেন চিত্তেনাতি মিচ্ছাঠপিতেন চিত্তেন. ৱট্টৱসেন উপ্পন্নচিত্তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. অৱিজ্জন্তি অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণভূতং ঘনবহলং মহাঅৱিজ্জং. ৱিজ্জং উপ্পাদেস্সতীতি এত্থ ৱিজ্জন্তি অৰহত্তমগ্গঞাণং. নিব্বানন্তি তণ্হাৱানতো নিক্খন্তভাৱেন এৱং ৱুত্তং অমতং. সচ্ছিকৰিস্সতীতি পচ্চক্খং কৰিস্সতি.

৪২. দুতিযে সম্মাপণিহিতন্তি যথা ভিন্দিতুং সক্কোতি, এৱং উদ্ধগ্গং কত্ৱা সুট্ঠু ঠপিতং. অক্কন্তন্তি এত্থ পাদেনেৱ অক্কন্তং নাম হোতি, হত্থেন উপ্পীড়িতং. ৰুড়্হিসদ্দৱসেন পন অক্কন্তন্তেৱ ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অৰিযৱোহাৰো. কস্মা পন অঞ্ঞে সেপণ্ণিকণ্টকমদনকণ্টকাদযো মহন্তে অগ্গহেত্ৱা সুখুমং দুব্বলং সালিসূকযৱসূকমেৱ গহিতন্তি? অপ্পমত্তকস্সাপি কুসলকম্মস্স ৱিৱট্টায সমত্থভাৱদস্সনত্থং. যথা হি সুখুমং দুব্বলং সালিসূকং ৱা যৱসূকং ৱা হোতু, মহন্তমহন্তা সেপণ্ণিকণ্টকমদনকণ্টকাদযো ৱা, এতেসু যংকিঞ্চি মিচ্ছা ঠপিতং হত্থং ৱা পাদং ৱা ভিন্দিতুং লোহিতং ৱা উপ্পাদেতুং ন সক্কোতি, সম্মা ঠপিতং পন সক্কোতি, এৱমেৱ অপ্পমত্তকং তিণমুট্ঠি মত্তদানকুসলং ৱা হোতু, মহন্তং ৱেলামদানাদিকুসলং ৱা, সচে ৱট্টসম্পত্তিং পত্থেত্ৱা ৱট্টসন্নিস্সিতৱসেন মিচ্ছা ঠপিতং হোতি, ৱট্টমেৱ আহৰিতুং সক্কোতি, নো ৱিৱট্টং. ‘‘ইদং মে দানং আসৱক্খযাৱহং হোতূ’’তি এৱং পন ৱিৱট্টং পত্থেন্তেন ৱিৱট্টৱসেন সম্মা ঠপিতং অৰহত্তম্পি পচ্চেকবোধিঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞাণম্পি দাতুং সক্কোতিযেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘পটিসম্ভিদা ৱিমোক্খা চ, যা চ সাৱকপাৰমী;

পচ্চেকবোধি বুদ্ধভূমি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি. (খু. পা. ৮.১৫);

ইমস্মিং সুত্তদ্ৱযে চ ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং.

৪৩. ততিযে পদুট্ঠচিত্তন্তি দোসেন পদুট্ঠচিত্তং. চেতসা চেতোপৰিচ্চাতি অত্তনো চিত্তেন তস্স চিত্তং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা. যথাভতং নিক্খিত্তোতি যথা আহৰিত্ৱা ঠপিতো. এৱং নিৰযেতি এৱং নিৰযে ঠিতোযেৱাতি ৱত্তব্বো. অপাযন্তিআদি সব্বং নিৰযৱেৱচনমেৱ. নিৰযো হি অযসঙ্খাতা সুখা অপেতোতি অপাযো, দুক্খস্স গতি পটিসৰণন্তি দুগ্গতি, দুক্কটকাৰিনো এত্থ ৱিৱসা নিপতন্তীতি ৱিনিপাতো, নিৰস্সাদত্থেন নিৰযো.

৪৪. চতুত্থে পসন্নন্তি সদ্ধাপসাদেন পসন্নং. সুগতিন্তি সুখস্স গতিং. সগ্গং লোকন্তি ৰূপাদিসম্পত্তীহি সুট্ঠু অগ্গং লোকং.

৪৫. পঞ্চমে উদকৰহদোতি উদকদহো. আৱিলোতি অৱিপ্পসন্নো. লুড়িতোতি অপৰিসণ্ঠিতো. কললীভূতোতি কদ্দমীভূতো. সিপ্পিসম্বুকন্তিআদীসু সিপ্পিযো চ সম্বুকা চ সিপ্পিসম্বুকং. সক্খৰা চ কঠলানি চ সক্খৰকঠলং. মচ্ছানং গুম্বং ঘটাতি মচ্ছগুম্বং. চৰন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পীতি এত্থ সক্খৰকঠলং তিট্ঠতিযেৱ, ইতৰানি চৰন্তিপি তিট্ঠন্তিপি. যথা পন অন্তৰন্তৰা ঠিতাসুপি নিসিন্নাসুপি নিপজ্জমানাসুপি ‘‘এতা গাৱিযো চৰন্তী’’তি চৰন্তিযো উপাদায ইতৰাপি ‘‘চৰন্তী’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱং তিট্ঠন্তমেৱ সক্খৰকঠলং উপাদায ইতৰম্পি দ্ৱযং ‘‘তিট্ঠন্ত’’ন্তি ৱুত্তং, ইতৰং দ্ৱযং চৰন্তং উপাদায সক্খৰকঠলম্পি ‘‘চৰন্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

আৱিলেনাতি পঞ্চহি নীৱৰণেহি পৰিযোনদ্ধেন. অত্তত্থং ৱাতিআদীসু অত্তনো দিট্ঠধম্মিকো লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকো অত্থো অত্তত্থো নাম. অত্তনোৱ সম্পৰাযে লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকো অত্থো পৰত্থো নাম হোতি. সো হি পৰত্থ অত্থোতি পৰত্থো. তদুভযং উভযত্থো নাম. অপিচ অত্তনো দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকোপি লোকিযলোকুত্তৰো অত্থো অত্তত্থো নাম, পৰস্স তাদিসোৱ অত্থো পৰত্থো নাম, তদুভযম্পি উভযত্থো নাম. উত্তৰিং ৱা মনুস্সধম্মাতি দসকুসলকম্মপথসঙ্খাতা মনুস্সধম্মা উত্তৰিং. অযঞ্হি দসৱিধো ধম্মো ৱিনাপি অঞ্ঞং সমাদাপকং সত্থন্তৰকপ্পাৱসানে জাতসংৱেগেহি মনুস্সেহি সযমেৱ সমাদিন্নত্তা মনুস্সধম্মোতি ৱুচ্চতি, ততো উত্তৰিং পন ঝানৱিপস্সনামগ্গফলানি ৱেদিতব্বানি. অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসন্তি অৰিযানং যুত্তং, অৰিযভাৱং ৱা কাতুং সমত্থং ঞাণদস্সনসঙ্খাতং ৱিসেসং. ঞাণমেৱ হি জাননট্ঠেন ঞাণং, দস্সনট্ঠেন দস্সনন্তি ৱেদিতব্বং, দিব্বচক্খুঞাণৱিপস্সনাঞাণমগ্গঞাণফলঞাণপচ্চৱেক্খণঞাণানমেতং অধিৱচনং.

৪৬. ছট্ঠে অচ্ছোতি অবহলো, পসন্নোতিপি ৱট্টতি. ৱিপ্পসন্নোতি সুট্ঠু পসন্নো. অনাৱিলোতি ন আৱিলো, পৰিসুদ্ধোতি অত্থো, ফেণপুব্বুড়সঙ্খসেৱালপণকৱিৰহিতোতি ৱুত্তং হোতি. অনাৱিলেনাতি পঞ্চনীৱৰণৱিমুত্তেন. সেসং চতুত্থে ৱুত্তনযমেৱ. ইমস্মিম্পি সুত্তদ্ৱযে ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিতং.

৪৭. সত্তমে ৰুক্খজাতানন্তি পচ্চত্তে সামিৱচনং, ৰুক্খজাতানীতি অত্থো. ৰুক্খানমেতং অধিৱচনং. যদিদন্তি নিপাতমত্তং. মুদুতাযাতি মুদুভাৱেন. কোচি হি ৰুক্খো ৱণ্ণেন অগ্গো হোতি, কোচি গন্ধেন, কোচি ৰসেন, কোচি থদ্ধতায. ফন্দনো পন মুদুতায চেৱ কম্মঞ্ঞতায চ অগ্গো সেট্ঠোতি দস্সেতি. চিত্তং, ভিক্খৱে, ভাৱিতং বহুলীকতন্তি এত্থ সমথৱিপস্সনাৱসেন ভাৱিতঞ্চেৱ পুনপ্পুনকতঞ্চ চিত্তং অধিপ্পেতং. কুৰুন্দকৱাসি ফুস্সমিত্তত্থেৰো পনাহ – ‘‘একন্তং মুদু চেৱ কম্মনিযঞ্চ চিত্তং নাম অভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানচিত্তমেৱ, আৱুসো’’তি.

৪৮. অট্ঠমে এৱং লহুপৰিৱত্তন্তি এৱং লহুং উপ্পজ্জিত্ৱা লহুং নিৰুজ্ঝনকং. যাৱঞ্চাতি অধিমত্তপমাণত্থে নিপাতো, অতিৱিয ন সুকৰাতি অত্থো. ইদন্তি নিপাতমত্তং. চিত্তন্তি একচ্চে তাৱ আচৰিযা ‘‘ভৱঙ্গচিত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং পন পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘ইধ চিত্তন্তি যংকিঞ্চি অন্তমসো চক্খুৱিঞ্ঞাণম্পি অধিপ্পেতমেৱা’’তি ৱুত্তং. ইমস্মিং পনত্থে মিলিন্দৰাজা ধম্মকথিকং নাগসেনত্থেৰং পুচ্ছি, ‘‘ভন্তে নাগসেন, একস্মিং অচ্ছৰাক্খণে পৱত্তিতচিত্তসঙ্খাৰা সচে ৰূপিনো অস্সু, কীৱ মহাৰাসি ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ৱাহসতানং খো, মহাৰাজ, ৱীহীনং অড্ঢচূড়ঞ্চ ৱাহা ৱীহিসত্তম্বণানি দ্ৱে চ তুম্বা একচ্ছৰাক্খণে পৱত্তিতস্স চিত্তস্স সঙ্খম্পি ন উপেন্তি, কলম্পি ন উপেন্তি, কলভাগম্পি ন উপেন্তী’’তি (মি. প. ৪.১.২). অথ কস্মা সম্মাসম্বুদ্ধেন ‘‘উপমাপি ন সুকৰা’’তি ৱুত্তং? যথেৱ হি উপমং পটিক্খিপিত্ৱাপি কপ্পদীঘভাৱস্স যোজনিকপব্বতেন যোজনিকসাসপপুণ্ণনগৰেন, নিৰযদুক্খস্স সত্তিসতাহতোপমেন, সগ্গসুখস্স চ চক্কৱত্তিসম্পত্তিযা উপমা কতা, এৱমিধাপি কাতব্বাতি? তত্থ ‘‘সক্কা পন, ভন্তে, উপমা কাতু’’ন্তি এৱং পুচ্ছাৱসেন উপমা কতা, ইমস্মিং সুত্তে পুচ্ছায অভাৱেন ন কতা. ইদঞ্হি সুত্তং ধম্মদেসনাপৰিযোসানে ৱুত্তং. ইতি ইমস্মিং সুত্তে চিত্তৰাসি নাম কথিতোতি.

৪৯. নৱমে পভস্সৰন্তি পণ্ডৰং পৰিসুদ্ধং. চিত্তন্তি ভৱঙ্গচিত্তং. কিং পন চিত্তস্স ৱণ্ণো নাম অত্থীতি? নত্থি. নীলাদীনঞ্হি অঞ্ঞতৰৱণ্ণং ৱা হোতু অৱণ্ণং ৱা যংকিঞ্চি পৰিসুদ্ধতায ‘‘পভস্সৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইদম্পি নিৰুপক্কিলেসতায পৰিসুদ্ধন্তি পভস্সৰং. তঞ্চ খোতি তং ভৱঙ্গচিত্তং. আগন্তুকেহীতি অসহজাতেহি পচ্ছা জৱনক্খণে উপ্পজ্জনকেহি. উপক্কিলেসেহীতি ৰাগাদীহি উপক্কিলিট্ঠত্তা উপক্কিলিট্ঠং নামাতি ৱুচ্চতি. কথং? যথা হি সীলৱন্তা আচাৰসম্পন্না মাতাপিতৰো ৱা আচৰিযুপজ্ঝাযা ৱা দুস্সীলানং দুৰাচাৰানং অৱত্তসম্পন্নানং পুত্তানঞ্চেৱ অন্তেৱাসিকসদ্ধিৱিহাৰিকানঞ্চ ৱসেন ‘‘অত্তনো পুত্তে ৱা অন্তেৱাসিকসদ্ধিৱিহাৰিকে ৱা ন তজ্জেন্তি ন সিক্খাপেন্তি ন ওৱদন্তি নানুসাসন্তী’’তি অৱণ্ণং অকিত্তিং লভন্তি, এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. আচাৰসম্পন্না মাতাপিতৰো ৱিয চ আচৰিযুপজ্ঝাযা ৱিয চ ভৱঙ্গচিত্তং দট্ঠব্বং, পুত্তাদীনং ৱসেন তেসং অকিত্তিলাভো ৱিয জৱনক্খণে ৰজ্জনদুস্সনমুয্হনসভাৱানং লোভসহগতাদীনং চিত্তানং ৱসেন উপ্পন্নেহি আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি পকতিপৰিসুদ্ধম্পি ভৱঙ্গচিত্তং উপক্কিলিট্ঠং নাম হোতীতি.

৫০. দসমেপি ভৱঙ্গচিত্তমেৱ চিত্তং. ৱিপ্পমুত্তন্তি জৱনক্খণে অৰজ্জমানং অদুস্সমানং অমুয্হমানং তিহেতুকঞাণসম্পযুত্তাদিকুসলৱসেন উপ্পজ্জমানং আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি ৱিপ্পমুত্তং নাম হোতি. ইধাপি যথা সীলৱন্তানং আচাৰসম্পন্নানং পুত্তাদীনং ৱসেন মাতাদযো ‘‘সোভনা এতেযেৱ অত্তনো পুত্তকাদযো সিক্খাপেন্তি ওৱদন্তি অনুসাসন্তী’’তি ৱণ্ণকিত্তিলাভিনো হোন্তি, এৱং জৱনক্খণে উপ্পন্নকুসলচিত্তৱসেন ইদং ভৱঙ্গচিত্তং আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি ৱিপ্পমুত্তন্তি ৱুচ্চতীতি.

পণিহিতঅচ্ছৱগ্গৱণ্ণনা.