১৮. অপৰঅচ্ছৰাসঙ্ঘাতৱগ্গৱণ্ণনা
৩৮২. অচ্ছৰাসঙ্ঘাতমত্তম্পীতি ইদম্পি সুত্তং অগ্গিক্খন্ধূপমঅট্ঠুপ্পত্তিযংযেৱ (অ. নি. ৭.৭২) ৱুত্তং. অপ্পনাপ্পত্তায হি মেত্তায ৱিপাকে কথাযেৱ নত্থি. তস্সাযেৱ অট্ঠুপ্পত্তিযা অযং দেসনা আৰদ্ধাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ পঠমন্তি ‘‘গণনানুপুব্বতা পঠমং, ইদং পঠমং সমাপজ্জতীতি পঠম’’ন্তি ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫৬৮) ৱুত্তত্থমেৱ. ঝানন্তি ঝানং নাম দুৱিধং আৰম্মণূপনিজ্ঝানঞ্চ লক্খণূপনিজ্ঝানঞ্চাতি. তত্থ আৰম্মণূপনিজ্ঝানং নাম অট্ঠ সমাপত্তিযো. তা হি পথৱীকসিণাদিনো আৰম্মণস্স উপনিজ্ঝানতো আৰম্মণূপনিজ্ঝানন্তি ৱুচ্চন্তি. লক্খণূপনিজ্ঝানন্তি ৱিপস্সনামগ্গফলানি. ৱিপস্সনা হি অনিচ্চাদিৱসেন সঙ্খাৰলক্খণস্স উপনিজ্ঝানতো লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম, ৱিপস্সনায পন লক্খণূপনিজ্ঝানকিচ্চং মগ্গেন সিজ্ঝতীতি মগ্গো লক্খণূপনিজ্ঝানং, ফলং সুঞ্ঞতঅনিমিত্তঅপ্পণিহিত-লক্খণস্স নিব্বানস্সেৱ উপনিজ্ঝানতো লক্খণূপনিজ্ঝানন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ ইমস্মিং পন অত্থে আৰম্মণূপনিজ্ঝানং অধিপ্পেতং. কো পন ৱাদো যে নং বহুলীকৰোন্তীতি যে নং পঠমজ্ঝানং বহুলী কৰোন্তি, পুনপ্পুনং কৰোন্তি, তেসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
৩৮৩. দুতিযন্তিআদীসুপি ‘‘গণনানুপুব্বতা দুতিয’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৫৭৯) নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
৩৮৬-৩৮৭. মেত্তন্তি সব্বসত্তেসু হিতফৰণং. চেতোৱিমুত্তিন্তি চিত্তৱিমুত্তিং. ইধ অপ্পনাপ্পত্তাৱ মেত্তা অধিপ্পেতা. কৰুণাদীসুপি এসেৱ নযো. ইমে পন চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা ৱট্টং হোন্তি, ৱট্টপাদা হোন্তি, ৱিপস্সনাপাদা হোন্তি, দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰা হোন্তি, অভিঞ্ঞাপাদা ৱা নিৰোধপাদা ৱা হোন্তি. লোকুত্তৰা পন ন হোন্তি. কস্মা? সত্তাৰম্মণত্তাতি.
৩৯০. কাযে কাযানুপস্সীতি আনাপানপব্বং, ইৰিযাপথপব্বং, চতুসম্পজঞ্ঞপব্বং, পটিকূলমনসিকাৰপব্বং, ধাতুমনসিকাৰপব্বং, নৱসিৱথিকাপব্বানি, অজ্ঝত্তপৰিকম্মৱসেন চত্তাৰি নীলাদিকসিণানীতি ইমস্মিং অট্ঠাৰসৱিধে কাযে তমেৱ কাযং পঞ্ঞায অনুপস্সন্তো. ৱিহৰতীতি ইৰিযতি ৱত্ততি. ইমিনা ইমস্স অট্ঠাৰসৱিধেন কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱকস্স ভিক্খুনো ইৰিযাপথো কথিতো হোতি. আতাপীতি তস্সেৱ ৱুত্তপ্পকাৰস্স সতিপট্ঠানস্স ভাৱনকৱীৰিযেন ৱীৰিযৱা. সম্পজানোতি অট্ঠাৰসৱিধেন কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানস্স পৰিগ্গাহিকপঞ্ঞায সম্মা পজানন্তো. সতিমাতি অট্ঠাৰসৱিধেন কাযানুপস্সনাপৰিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি তস্মিংযেৱ কাযসঙ্খাতে লোকে পঞ্চকামগুণিকতণ্হঞ্চ পটিঘসম্পযুত্তদোমনস্সঞ্চ ৱিনেত্ৱা ৱিক্খম্ভেত্ৱা কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতীতি ৱুত্তং হোতি. এত্তাৱতা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানৱসেন সুদ্ধৰূপসম্মসনমেৱ কথিতন্তি ৱেদিতব্বং.
ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সীতি সুখাদিভেদাসু ৱেদনাসু ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদিযমানো সুখং ৱেদনং ৱেদিযামীতি পজানাতি. দুক্খং, অদুক্খমসুখং, সামিসং ৱা সুখং, নিৰামিসং ৱা সুখং, সামিসং ৱা দুক্খং, নিৰামিসং ৱা দুক্খং, সামিসং ৱা অদুক্খমসুখং, নিৰামিসং ৱা অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদিযমানো নিৰামিসং অদুক্খমসুখং ৱেদনং ৱেদিযামীতি পজানাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৮০; ৱিভ. ৩৬৩; ম. নি. ১.১১৩) এৱং ৱুত্তং নৱৱিধং ৱেদনং অনুপস্সন্তো. আতাপীতিআদিনা পনেত্থ নৱৱিধেন ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানস্স ভাৱনাপৰিগ্গাহিকানং ৱীৰিযপঞ্ঞাসতীনং ৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. লোকোতি চেত্থ ৱেদনা ৱেদিতব্বা.
চিত্তধম্মেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ পন চিত্তে চিত্তানুপস্সীতি ‘‘সৰাগং ৱা চিত্তং সৰাগং চিত্তন্তি পজানাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৮১; ৱিভ. ৩৬৫; ম. নি. ১.১১৪) এৱং ৱিত্থাৰিতে সোড়সপ্পভেদে চিত্তে তমেৱ চিত্তং পৰিগ্গাহিকায অনুপস্সনায অনুপস্সন্তোতি অত্থো. ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি ‘‘পঞ্চ নীৱৰণানি, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানী’’তি (দী. নি. ২.৩৮২-৪০৩; ৱিভ. ৩৬৭-৩৭৩; ম. নি. ১.১১৫-১৩৬) এৱং কোট্ঠাসৱসেন পঞ্চধা ৱুত্তেসু ধম্মেসু ধম্মপৰিগ্গাহিকায অনুপস্সনায তে ধম্মে অনুপস্সন্তোতি অত্থো. এত্থ পন ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানে চ চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানে চ সুদ্ধঅৰূপসম্মসনমেৱ কথিতং, ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানে ৰূপাৰূপসম্মসনং. ইতি ইমানি চত্তাৰিপি সতিপট্ঠানানি লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানেৱ কথিতানীতি ৱেদিতব্বানি.
৩৯৪. অনুপ্পন্নানন্তি অনিব্বত্তানং. পাপকানন্তি লামকানং. অকুসলানং ধম্মানন্তি অকোসল্লসম্ভূতানং লোভাদিধম্মানং. অনুপ্পাদাযাতি অনিব্বত্তনত্থায. ছন্দং জনেতীতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দং উপ্পাদেতি. ৱাযমতীতি পযোগং পৰক্কমং কৰোতি. ৱীৰিযং আৰভতীতি কাযিকচেতসিকৱীৰিযং কৰোতি. চিত্তং পগ্গণ্হাতীতি তেনেৱ সহজাতৱীৰিযেন চিত্তং উক্খিপতি. পদহতীতি পধানৱীৰিযং কৰোতি.
উপ্পন্নানন্তি জাতানং নিব্বত্তানং. কুসলানং ধম্মানন্তি কোসল্লসম্ভূতানং অলোভাদিধম্মানং. ঠিতিযাতি ঠিতত্থং. অসম্মোসাযাতি অনস্সনত্থং. ভিয্যোভাৱাযাতি পুনপ্পুনভাৱায. ৱেপুল্লাযাতি ৱিপুলভাৱায. ভাৱনাযাতি ৱড্ঢিযা. পৰিপূৰিযাতি পৰিপূৰণত্থায. অযং তাৱ চতুন্নং সম্মপ্পধানানং একপদিকো অত্থুদ্ধাৰো.
অযং পন সম্মপ্পধানকথা নাম দুৱিধা লোকিযা লোকুত্তৰা চ. তত্থ লোকিযা সব্বপুব্বভাগে হোতি, সা কস্সপসংযুত্তপৰিযাযেন লোকিযমগ্গক্খণেযেৱ ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হি তত্থ –
‘‘চত্তাৰোমে, আৱুসো, সম্মপ্পধানা. কতমে চত্তাৰো? ইধাৱুসো, ভিক্খু ‘অনুপ্পন্না মে পাপকা অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জমানা অনত্থায সংৱত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং কৰোতি, ‘উপ্পন্না মে পাপকা অকুসলা ধম্মা অপ্পহীযমানা অনত্থায সংৱত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং কৰোতি, ‘অনুপ্পন্না মে কুসলা ধম্মা অনুপ্পজ্জমানা অনত্থায সংৱত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং কৰোতি, ‘উপ্পন্না মে কুসলা ধম্মা নিৰুজ্ঝমানা অনত্থায সংৱত্তেয্যু’ন্তি আতপ্পং কৰোতী’’তি (সং. নি. ২.১৪৫).
এত্থ চ পাপকা অকুসলাতি লোভাদযো ৱেদিতব্বা. অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মাতি সমথৱিপস্সনা চেৱ মগ্গো চ. উপ্পন্না কুসলা নাম সমথৱিপস্সনাৱ. মগ্গো পন সকিং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝমানো অনত্থায সংৱত্তনকো নাম নত্থি. সো হি ফলস্স পচ্চযং দত্ৱাৱ নিৰুজ্ঝতি. পুৰিমস্মিম্পি ৱা সমথৱিপস্সনাৱ গহেতব্বাতি ৱুত্তং, তং পন ন যুত্তং. এৱং লোকিযা সম্মপ্পধানকথা সব্বপুব্বভাগে কস্সপসংযুত্তপৰিযাযেন ৱেদিতব্বা. লোকুত্তৰমগ্গক্খণে পনেতং একমেৱ ৱীৰিযং চতুকিচ্চসাধনৱসেন চত্তাৰি নামানি লভতি.
তত্থ অনুপ্পন্নানং পাপকানন্তি এত্থ ‘‘অনুপ্পন্নো চেৱ কামচ্ছন্দো’’তিআদীসু ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. উপ্পন্নানং পাপকানন্তি এত্থ চতুব্বিধং উপ্পন্নং ৱত্তমানুপ্পন্নং, ভুত্ৱাৱিগতুপ্পন্নং, ওকাসকতুপ্পন্নং, ভূমিলদ্ধুপ্পন্নন্তি. তত্থ যে কিলেসা ৱিজ্জমানা উপ্পাদাদিসমঙ্গিনো, ইদং ৱত্তমানুপ্পন্নং নাম. কম্মে পন জৱিতে আৰম্মণৰসং অনুভৱিত্ৱা নিৰুদ্ধৱিপাকো ভুত্ৱা ৱিগতং নাম, কম্মং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধং ভুত্ৱা ৱিগতং নাম. তদুভযম্পি ভুত্ৱাৱিগতুপ্পন্নন্তি সঙ্খং গচ্ছতি. কুসলাকুসলকম্মং অঞ্ঞকম্মস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতি, এৱং কতে ওকাসে ৱিপাকো উপ্পজ্জমানো ওকাসকৰণতো পট্ঠায উপ্পন্নোতি ৱুচ্চতি, ইদং ওকাসকতুপ্পন্নং নাম. পঞ্চক্খন্ধা পন ৱিপস্সনায ভূমি নাম, তে অতীতাদিভেদা হোন্তি. তেসু অনুসযিতকিলেসা পন অতীতা ৱা অনাগতা ৱা পচ্চুপ্পন্না ৱাতি ন ৱত্তব্বা. অতীতক্খন্ধেসু অনুসযিতাপি হি অপ্পহীনাৱ হোন্তি, অনাগতক্খন্ধেসু অনুসযিতাপি অপ্পহীনাৱ হোন্তি, পচ্চুপ্পন্নক্খন্ধেসু অনুসযিতাপি অপ্পহীনাৱ হোন্তি, ইদং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম. তেনাহু পোৰাণা – ‘‘তাসু তাসু ভূমিসু অসমুগ্ঘাতগতা কিলেসা ভূমিলদ্ধুপ্পন্নাতি সঙ্খং গচ্ছন্তী’’তি.
অপৰম্পি চতুব্বিধং উপ্পন্নং সমুদাচাৰুপ্পন্নং, আৰম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নং, অৱিক্খম্ভিতুপ্পন্নং, অসমুগ্ঘাতিতুপ্পন্নন্তি. তত্থ সম্পতি ৱত্তমানংযেৱ সমুদাচাৰুপ্পন্নং নাম. সকিং চক্খূনি উম্মীলেত্ৱা আৰম্মণে নিমিত্তে গহিতে অনুস্সৰিতানুস্সৰিতক্খণে কিলেসা নুপ্পজ্জিস্সন্তীতি ন ৱত্তব্বা. কস্মা? আৰম্মণস্স অধিগ্গহিতত্তা. যথা কিং? যথা খীৰুক্খস্স কুঠাৰিযা আহতাহতট্ঠানে খীৰং ন নিক্খমিস্সতীতি ন ৱত্তব্বা, এৱং. ইদং আৰম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নং নাম. সমাপত্তিযা অৱিক্খম্ভিতকিলেসা পন ইমস্মিং নাম ঠানেন উপ্পজ্জিস্সন্তীতি ন ৱত্তব্বা. কস্মা? অৱিক্খম্ভিতত্তা. যথা কিং? যথা খীৰৰুক্খং কুঠাৰিযা আহনেয্যুং, ইমস্মিং নাম ঠানে খীৰং ন নিক্খমেয্যাতি ন ৱত্তব্বং, এৱং. ইদং অৱিক্খম্ভিতুপ্পন্নং নাম. মগ্গেন অসমুগ্ঘাতিতকিলেসা পন ভৱগ্গে নিব্বত্তস্সাপি উপ্পজ্জন্তীতি পুৰিমনযেনেৱ ৱিত্থাৰেতব্বং. ইদং অসমুগ্ঘাতিতুপ্পন্নং নাম.
ইমেসু উপ্পন্নেসু ৱত্তমানুপ্পন্নং, ভুত্ৱাৱিগতুপ্পন্নং, ওকাসকতুপ্পন্নং, সমুদাচাৰুপ্পন্নন্তি চতুব্বিধং উপ্পন্নং ন মগ্গৱজ্ঝং, ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং, আৰম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নং, অৱিক্খম্ভিতুপ্পন্নং, অসমুগ্ঘাতিতুপ্পন্নন্তি চতুব্বিধং মগ্গৱজ্ঝং. মগ্গো হি উপ্পজ্জমানো এতে কিলেসে পজহতি. সো যে কিলেসে পজহতি, তে অতীতা ৱা অনাগতা ৱা পচ্চুপ্পন্না ৱাতি ন ৱত্তব্বা. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘হঞ্চি অতীতে কিলেসে পজহতি? তেন হি খীণংযেৱ খেপেতি, নিৰুদ্ধং নিৰোধেতি, অত্থঙ্গতং অত্থঙ্গমেতি, অতীতং যং নত্থি, তং পজহতি. হঞ্চি অনাগতে কিলেসে পজহতি? তেন হি অজাতং পজহতি, অনিব্বত্তং অনুপ্পন্নং অপাতুভূতং পজহতি, অনাগতং যং নত্থি, তং পজহতি. হঞ্চি পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতি? তেন হি ৰত্তো ৰাগং পজহতি, দুট্ঠো দোসং, মূড়্হো মোহং, ৱিনিবদ্ধো মানং, পৰামট্ঠো দিট্ঠিং, অনিট্ঠঙ্গতো ৱিচিকিচ্ছং, থামগতো অনুসযং পজহতি, কণ্হসুক্কা ধম্মা যুগনদ্ধা ৱত্তন্তি, সংকিলেসিযা মগ্গভাৱনা হোতীতি…পে… তেন হি নত্থি মগ্গভাৱনা, নত্থি ফলসচ্ছিকিৰিযা, নত্থি কিলেসপ্পহানং, নত্থি ধম্মাভিসমযোতি. অত্থি মগ্গভাৱনা…পে… অত্থি ধম্মাভিসমযোতি. যথা কথং ৱিয? সেয্যথাপি তৰুণো ৰুক্খো…পে… অপাতুভূতাযেৱ ন পাতুভৱন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.২১).
ইতি পাড়িযং অজাতফলৰুক্খো আগতো, জাতফলৰুক্খো পন দীপেতব্বো. যথা হি সফলো তৰুণম্বৰুক্খো, তস্স ফলানি মনুস্সা পৰিভুঞ্জেয্যুং, সেসানি পাতেত্ৱা পচ্ছিযো পূৰেয্যুং, অথঞ্ঞো পুৰিসো তং ফৰসুনা ছিন্দেয্য. তেনস্স নেৱ অতীতানি ফলানি নাসিতানি হোন্তি, ন অনাগতপচ্চুপ্পন্নানি চ নাসিতানি. অতীতানি হি মনুস্সেহি পৰিভুত্তানি, অনাগতানি অনিব্বত্তানি, ন সক্কা নাসেতুং. যস্মিং পন সমযে সো ছিন্নো, তদা ফলানিযেৱ নত্থীতি পচ্চুপ্পন্নানিপি অনাসিতানি. সচে পন ৰুক্খো অচ্ছিন্নো অস্স, অথস্স পথৱীৰসঞ্চ আপোৰসঞ্চ আগম্ম যানি ফলানি নিব্বত্তেয্যুং, তানি নাসিতানি হোন্তি. তানি হি অজাতানেৱ ন জাযন্তি, অনিব্বত্তানেৱ ন নিব্বত্তন্তি, অপাতুভূতানেৱ ন পাতুভৱন্তি. এৱমেৱ মগ্গো নাপি অতীতাদিভেদে কিলেসে পজহতি, নাপি ন পজহতি. যেসঞ্হি কিলেসানং মগ্গেন খন্ধেসু অপৰিঞ্ঞাতেসু উপ্পত্তি সিযা, মগ্গেন উপ্পজ্জিত্ৱা খন্ধানং পৰিঞ্ঞাতত্তা তে কিলেসা অজাতাৱ ন জাযন্তি, অনিব্বত্তাৱ ন নিব্বত্তন্তি, অপাতুভূতাৱ ন পাতুভৱন্তি. তৰুণপুত্তায ইত্থিযা পুন অৱিজাযনত্থং ব্যাধিতানং ৰোগৱূপসমনত্থং পীতভেসজ্জেহি ৱাপি অযমত্থো ৱিভাৱেতব্বো. এৱং মগ্গো যে কিলেসে পজহতি, তে অতীতা ৱা অনাগতা ৱা পচ্চুপ্পন্না ৱাতি ন ৱত্তব্বা. ন চ মগ্গো কিলেসে ন পজহতি. যে পন মগ্গো কিলেসে পজহতি, তে সন্ধায ‘‘উপ্পন্নানং পাপকান’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
ন কেৱলঞ্চ মগ্গো কিলেসেযেৱ পজহতি, কিলেসানং পন অপ্পহীনত্তা যে উপ্পজ্জেয্যুং উপাদিন্নক্খন্ধা, তেপি পজহতিযেৱ. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘সোতাপত্তিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন সত্ত ভৱে ঠপেত্ৱা অনমতগ্গে সংসাৰে যে উপ্পজ্জেয্যুং নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, এত্থেতে নিৰুজ্ঝন্তী’’তি (চূড়ৱ. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ৬) ৱিত্থাৰো. ইতি মগ্গো উপাদিন্নতো অনুপাদিন্নতো চ ৱুট্ঠাতি. ভৱৱসেন পন সোতাপত্তিমগ্গো অপাযভৱতো ৱুট্ঠাতি, সকদাগামিমগ্গো সুগতিভৱেকদেসতো, অনাগামিমগ্গো সুগতিকামভৱতো, অৰহত্তমগ্গো ৰূপাৰূপভৱতো ৱুট্ঠাতি. সব্বভৱেহি ৱুট্ঠাতিযেৱাতিপি ৱদন্তি.
অথ মগ্গক্খণে কথং অনুপ্পন্নানং উপ্পাদায ভাৱনা হোতি, কথং ৱা উপ্পন্নানং ঠিতিযাতি? মগ্গপ্পৱত্তিযা এৱ. মগ্গো হি পৱত্তমানো পুব্বে অনুপ্পন্নপুব্বত্তা অনুপ্পন্নো নাম ৱুচ্চতি. অনাগতপুব্বঞ্হি ঠানং গন্ত্ৱা অননুভূতপুব্বং ৱা আৰম্মণং অনুভৱিত্ৱা ৱত্তাৰো ভৱন্তি; ‘‘অনাগতট্ঠানং আগতম্হ, অননুভূতং আৰম্মণং অনুভৱামা’’তি. যা চস্স পৱত্তি, অযমেৱ ঠিতি নামাতি ‘‘ঠিতিযা ভাৱেতী’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি. এৱমেতস্স ভিক্খুনো ইদং লোকুত্তৰমগ্গক্খণে ৱীৰিযং ‘‘অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদাযা’’তিআদীনি চত্তাৰি নামানি লভতি. অযং লোকুত্তৰমগ্গক্খণে সম্মপ্পধানকথা. ইমস্মিং পন সুত্তে লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানেৱ সম্মপ্পধানানি কথিতানি.
৩৯৮-৪০১. ইদ্ধিপাদেসু ছন্দং নিস্সায পৱত্তো সমাধি ছন্দসমাধি, পধানভূতা সঙ্খাৰা পধানসঙ্খাৰা. সমন্নাগতন্তি তেহি ধম্মেহি উপেতং. ইদ্ধিযা পাদং, ইদ্ধিভূতং ৱা পাদন্তি ইদ্ধিপাদং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৪৩১ আদযো) আগতো এৱ. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৮২) পনস্স অত্থো দীপিতো. তত্ৰাযং ভিক্খু যদা ছন্দাদীসু একং ধুৰং নিস্সায ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, তদাস্স পঠমিদ্ধিপাদো পুব্বভাগে লোকিযো, অপৰভাগে লোকুত্তৰো. এৱং সেসাপীতি. ইমস্মিম্পি সুত্তে লোকিযলোকুত্তৰাৱ ইদ্ধিপাদা কথিতা.
৪০২-৪০৬. সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱেতীতিআদীসু সদ্ধাৱ অত্তনো সদ্ধাধুৰে ইন্দট্ঠং কৰোতীতি সদ্ধিন্দ্ৰিযং. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদীসুপি এসেৱ নযো. ভাৱেতীতি এত্থ পন আদিকম্মিকো যোগাৱচৰো তীহি কাৰণেহি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱিসোধেন্তো সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি নাম. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদীসুপি এসেৱ নযো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অস্সদ্ধে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, সদ্ধে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, পসাদনীযে সুত্তন্তে পচ্চৱেক্খতো ইমেহি তীহাকাৰেহি সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি.
‘‘কুসীতে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, আৰদ্ধৱীৰিযে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, সম্মপ্পধানে পচ্চৱেক্খতো ইমেহি তীহাকাৰেহি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি.
‘‘মুট্ঠস্সতী পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, উপট্ঠিতস্সতী পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, সতিপট্ঠানে পচ্চৱেক্খতো ইমেহি তীহাকাৰেহি সতিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি.
‘‘অসমাহিতে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, সমাহিতে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, ঝানৱিমোক্খে পচ্চৱেক্খতো ইমেহি তীহাকাৰেহি সমাধিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি.
‘‘দুপ্পঞ্ঞে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতো, পঞ্ঞৱন্তে পুগ্গলে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো, গম্ভীৰঞাণচৰিযং পচ্চৱেক্খতো ইমেহি তীহাকাৰেহি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতী’’তি (পটি. ম. ১.১৮৪-১৮৫).
এত্থ চ গম্ভীৰঞাণচৰিযং পচ্চৱেক্খতোতি সণ্হসুখুমং খন্ধন্তৰং, আযতনন্তৰং, ধাতন্তৰং, ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গন্তৰং, মগ্গন্তৰং, ফলন্তৰঞ্চ পচ্চৱেক্খন্তস্সাতি অত্থো. ইমেসঞ্হি তিণ্ণং তিণ্ণং কাৰণানং ৱসেন অকতাভিনিৱেসো আদিকম্মিকো যোগাৱচৰো সদ্ধাধুৰাদীসু অভিনিৱেসং পট্ঠপেত্ৱা ভাৱেন্তো অৱসানে ৱিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হতি. সো যাৱ অৰহত্তমগ্গা ইমানি ইন্দ্ৰিযানি ভাৱেতি নাম, অৰহত্তফলে পত্তে ভাৱিতিন্দ্ৰিযো নাম হোতীতি. এৱং ইমানিপি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি লোকিযলোকুত্তৰানেৱ কথিতানীতি.
সদ্ধাবলাদীসু সদ্ধাযেৱ অকম্পিযট্ঠেন বলন্তি সদ্ধাবলং. ৱীৰিযবলাদীসুপি এসেৱ নযো. এত্থ হি সদ্ধা অস্সদ্ধিযে ন কম্পতি, ৱীৰিযং কোসজ্জেন ন কম্পতি, সতি মুট্ঠস্সচ্চেন ন কম্পতি, সমাধি উদ্ধচ্চে ন কম্পতি, পঞ্ঞা অৱিজ্জায ন কম্পতীতি সব্বানিপি অকম্পিযট্ঠেন বলানীতি ৱুচ্চন্তি. ভাৱনানযো পনেত্থ ইন্দ্ৰিযভাৱনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বোতি. ইমানি লোকিযলোকুত্তৰানেৱ কথিতানীতি.
৪১৮. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতীতি এত্থ অযং আদিকম্মিকানং কুলপুত্তানং ৱসেন সদ্ধিং অত্থৱণ্ণনায ভাৱনানযো. তত্থ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তানং সত্তন্নং আদিপদানং তাৱ অযমত্থৱণ্ণনা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গে তাৱ সৰণট্ঠেন সতি, সা পনেসা উপট্ঠানলক্খণা, অপিলাপনলক্খণা ৱা. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো ভণ্ডাগাৰিকো ৰঞ্ঞো সাপতেয্যং অপিলাপেতি ‘এত্তকং, মহাৰাজ, হিৰঞ্ঞং, এত্তকং সুৱণ্ণং, এত্তকং সাপতেয্য’ন্তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সতি উপ্পজ্জমানা কুসলাকুসলসাৱজ্জানৱজ্জহীনপ্পণীতকণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে অপিলাপেতি ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি (মি. প. ২.১.১৩) ৱিত্থাৰো. অপিলাপনৰসা, কিচ্চৱসেনেৱ হিস্সা এতং লক্খণং থেৰেন ৱুত্তং. অসম্মোসৰসা ৱা, গোচৰাভিমুখীভাৱপচ্চুপট্ঠানা. সতি এৱ সম্বোজ্ঝঙ্গোতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো.
তত্থ বোধিযা, বোধিস্স ৱা অঙ্গোতি বোজ্ঝঙ্গো. কিং ৱুত্তং হোতি? যা হি অযং ধম্মসামগ্গীযায লোকিযলোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখঅত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতীতি কত্ৱা বোধীতি ৱুচ্চতি, বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ – ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৮; দী. নি. ৩.১৪৩). তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গোতিপি বোজ্ঝঙ্গো ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিয. যোপেস যথাৱুত্তপ্পকাৰায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা অৰিযসাৱকো বোধীতি ৱুচ্চতি, তস্স অঙ্গোতিপি বোজ্ঝঙ্গো সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিয. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি ৱা বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা? বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, অনুবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, পটিবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, সম্বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি ইমিনা পটিসম্ভিদানযেনাপি (পটি. ম. ২.১৭) বোজ্ঝঙ্গত্থো ৱেদিতব্বো. পসত্থো সুন্দৰো চ বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো, সতি এৱ সম্বোজ্ঝঙ্গো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, তং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং.
ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গন্তিআদীসুপি চতুসচ্চধম্মে ৱিচিনতীতি ধম্মৱিচযো. সো পৱিচযলক্খণো, ওভাসনৰসো, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানো. ৱীৰভাৱতো, ৱিধিনা ঈৰযিতব্বতো চ ৱীৰিযং. তং পগ্গহলক্খণং, উপথম্ভনৰসং, অনোসীদনপচ্চুপট্ঠানং. পীণযতীতি পীতি. সা ফৰণলক্খণা, তুট্ঠিলক্খণা ৱা, কাযচিত্তানং পীণনৰসা, নেসংযেৱ ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা. কাযচিত্তদৰথপ্পস্সম্ভনতো পস্সদ্ধি. সা উপসমলক্খণা, কাযচিত্তদৰথমদ্দনৰসা, কাযচিত্তানং অপৰিপ্ফন্দসীতিভাৱপচ্চুপট্ঠানা. সমাধানতো সমাধি. সো অৱিক্খেপলক্খণো, অৱিসাৰলক্খণো ৱা, চিত্তচেতসিকানং সম্পিণ্ডনৰসো, চিত্তট্ঠিতিপচ্চুপট্ঠানো. অজ্ঝুপেক্খনতো উপেক্খা. সা পটিসঙ্খানলক্খণা, সমৱাহিতলক্খণা ৱা, ঊনাধিকনিৱাৰণৰসা, পক্খপাতুপচ্ছেদনৰসা ৱা, মজ্ঝত্তভাৱপচ্চুপট্ঠানা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. ভাৱেতীতি ব্ৰূহেতি ৱড্ঢেতি, উপ্পাদেতীতি অত্থো.
তত্থ চত্তাৰো ধম্মা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তীতি ৱেদিতব্বা সতিসম্পজঞ্ঞং মুট্ঠস্সতিপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা উপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলসেৱনতা তদধিমুত্ততাতি. অভিক্কন্তাদীসু হি সত্তসু ঠানেসু সতিসম্পজঞ্ঞেন, ভত্তনিক্খিত্তকাকসদিসে মুট্ঠস্সতিপুগ্গলে পৰিৱজ্জনেন, তিস্সদত্তত্থেৰঅভযত্থেৰাদিসদিসে উপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলে সেৱনেন, ঠাননিসজ্জাদীসু সতিসমুট্ঠাপনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততায চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি. তস্মা আদিকম্মিকো কুলপুত্তো ইমেহি চতূহি কাৰণেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমুট্ঠাপেত্ৱা তদেৱ ধুৰং কত্ৱা অভিনিৱেসং পট্ঠপেত্ৱা অনুক্কমেন অৰহত্তং গণ্হাতি. সো যাৱ অৰহত্তমগ্গা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি নাম, ফলে পত্তে ভাৱিতো নাম হোতি.
সত্ত ধম্মা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি পৰিপুচ্ছকতা, ৱত্থুৱিসদকিৰিযা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা, দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা, পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা, গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা, তদধিমুত্ততাতি. তত্থ পৰিপুচ্ছকতাতি খন্ধধাতুআযতনইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানসমথৱিপস্সনানং অত্থসন্নিস্সিতপৰিপুচ্ছাবহুলতা.
ৱত্থুৱিসদকিৰিযাতি অজ্ঝত্তিকবাহিৰানং ৱত্থূনং ৱিসদভাৱকৰণং. যদা হিস্স কেসনখলোমা দীঘা হোন্তি, সৰীৰং ৱা উপ্পন্নদোসঞ্চেৱ সেদমলমক্খিতঞ্চ, তদা অজ্ঝত্তিকং ৱত্থু অৱিসদং হোতি অপৰিসুদ্ধং. যদা পন চীৱৰং জিণ্ণং কিলিট্ঠং দুগ্গন্ধং ৱা হোতি, সেনাসনং ৱা উক্লাপং, তদা বাহিৰং ৱত্থু অৱিসদং হোতি অপৰিসুদ্ধং. তস্মা কেসাদিচ্ছেদনেন উদ্ধংৱিৰেচনঅধোৱিৰেচনাদীহি সৰীৰসল্লহুকভাৱকৰণেন উচ্ছাদননহাপনেন চ অজ্ঝত্তিকৱত্থু ৱিসদং কাতব্বং. সূচিকম্মধোৱনৰজনপৰিভণ্ডকৰণাদীহি বাহিৰৱত্থু ৱিসদং কাতব্বং. এতস্মিঞ্হি অজ্ঝত্তিকবাহিৰে ৱত্থুম্হি অৱিসদে উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ঞাণম্পি অৱিসদং হোতি অপৰিসুদ্ধং অপৰিসুদ্ধানি দীপকপল্লৱট্টিতেলাদীনি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৱিয. ৱিসদে পন অজ্ঝত্তিকবাহিৰে ৱত্থুম্হি উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ঞাণম্পি ৱিসদং হোতি পৰিসুদ্ধানি দীপকপল্লৱট্টিতেলাদীনি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৱিয. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱত্থুৱিসদকিৰিযা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্ততী’’তি.
ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা নাম সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং সমভাৱকৰণং. সচে হিস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি, ইতৰানি মন্দানি, ততো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং পগ্গহকিচ্চং, সতিন্দ্ৰিযং উপট্ঠানকিচ্চং, সমাধিন্দ্ৰিযং অৱিক্খেপকিচ্চং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দস্সনকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি. তস্মা তং ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন ৱা, যথা ৱা মনসিকৰোতো বলৱং জাতং, তথা অমনসিকাৰেন হাপেতব্বং. ৱক্কলিত্থেৰৱত্থু চেত্থ নিদস্সনং. সচে পন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি, অথ নেৱ সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খকিচ্চং কাতুং সক্কোতি, ন ইতৰানি ইতৰকিচ্চভেদং. তস্মা তং পস্সদ্ধাদিভাৱনায হাপেতব্বং. তত্ৰাপি সোণত্থেৰস্স ৱত্থু দস্সেতব্বং. এৱং সেসেসুপি একস্স বলৱভাৱে সতি ইতৰেসং অত্তনো কিচ্চেসু অসমত্থতা ৱেদিতব্বা.
ৱিসেসতো পনেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং সমাধিৱীৰিযানঞ্চ সমতং পসংসন্তি. বলৱসদ্ধো হি মন্দপঞ্ঞো মুধপ্পসন্নো হোতি, অৱত্থুম্হি পসীদতি. বলৱপঞ্ঞো মন্দসদ্ধো কেৰাটিকপক্খং ভজতি, ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৱিয ৰোগো অতেকিচ্ছো হোতি. চিত্তুপ্পাদমত্তেনেৱ কুসলং হোতীতি অতিধাৱিত্ৱা দানাদীনি অকৰোন্তো নিৰযে উপ্পজ্জতি. উভিন্নং সমতায ৱত্থুস্মিংযেৱ পসীদতি. বলৱসমাধিং পন মন্দৱীৰিযং সমাধিস্স কোসজ্জপক্খত্তা কোসজ্জং অভিভৱতি. বলৱৱীৰিযং মন্দসমাধিং ৱীৰিযস্স উদ্ধচ্চপক্খত্তা উদ্ধচ্চং অভিভৱতি. সমাধি পন ৱীৰিযেন সংযোজিতো কোসজ্জে পতিতুং ন লভতি, ৱীৰিযং সমাধিনা সংযোজিতং উদ্ধচ্চে পতিতুং ন লভতি. তস্মা তং উভযং সমং কত্তব্বং. উভযসমতায হি অপ্পনা হোতি.
অপিচ সমাধিকম্মিকস্স বলৱতীপি সদ্ধা ৱট্টতি. এৱঞ্হি সদ্দহন্তো ওকপ্পেন্তো অপ্পনং পাপুণিস্সতি. সমাধিপঞ্ঞাসু পন সমাধিকম্মিকস্স একগ্গতা বলৱতী ৱট্টতি. এৱঞ্হি সো অপ্পনং পাপুণাতি. ৱিপস্সনাকম্মিকস্স পঞ্ঞা বলৱতী ৱট্টতি. এৱঞ্হি সো লক্খণপটিৱেধং পাপুণাতি. উভিন্নং পন সমতাযপি অপ্পনা হোতিযেৱ. সতি পন সব্বত্থ বলৱতী ৱট্টতি. সতি হি চিত্তং উদ্ধচ্চপক্খিকানং সদ্ধাৱীৰিযপঞ্ঞানং ৱসেন উদ্ধচ্চপাততো কোসজ্জপক্খিকেন চ সমাধিনা কোসজ্জপাততো ৰক্খতি. তস্মা সা লোণধূপনং ৱিয সব্বব্যঞ্জনেসু, সব্বকম্মিকো অমচ্চো ৱিয চ সব্বৰাজকিচ্চেসু, সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বা. তেনাহ – ‘‘সতি চ পন সব্বত্থিকা ৱুত্তা (সং. নি. ৫.২৩৪) ভগৱতা. কিং কাৰণা? চিত্তঞ্হি সতিপটিসৰণং, আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা চ সতি, ন ৱিনা সতিযা চিত্তস্স পগ্গহনিগ্গহো হোতী’’তি.
দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা নাম খন্ধাদিভেদেসু অনোগাড়্হপঞ্ঞানং দুম্মেধপুগ্গলানং আৰকা পৰিৱজ্জনং. পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা নাম সমপঞ্ঞাসলক্খণপৰিগ্গাহিকায উদযব্বযপঞ্ঞায সমন্নাগতপুগ্গলসেৱনা. গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা নাম গম্ভীৰেসু খন্ধাদীসু পৱত্তায গম্ভীৰপঞ্ঞায পভেদপচ্চৱেক্খণা. তদধিমুত্ততা নাম ঠাননিসজ্জাদীসু ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততা. তস্মা আদিকম্মিকো কুলপুত্তো ইমেহি সত্তহি কাৰণেহি ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং সমুট্ঠাপেত্ৱা তদেৱ ধুৰং কত্ৱা অভিনিৱেসং পট্ঠপেত্ৱা অনুক্কমেন অৰহত্তং গণ্হাতি. সো যাৱ অৰহত্তমগ্গা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি নাম, ফলে পত্তে ভাৱিতো নাম হোতি.
একাদস ধম্মা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – অপাযভযপচ্চৱেক্খণতা, আনিসংসদস্সাৱিতা, গমনৱীথিপচ্চৱেক্খণতা, পিণ্ডপাতাপচাযনতা, দাযজ্জমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, সত্থুমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, জাতিমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, সব্ৰহ্মচাৰিমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, কুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি.
তত্থ ‘‘নিৰযেসু পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকৰণতো পট্ঠায মহাদুক্খং অনুভৱনকালেপি, তিৰচ্ছানযোনিযং জালক্খিপকুমিনাদীহি গহিতকালেপি, পাজনকণ্টকাদিপ্পহাৰতুন্নস্স পন সকটৱহনাদিকালেপি, পেত্তিৱিসযে অনেকানিপি ৱস্সসহস্সানি একং বুদ্ধন্তৰম্পি খুপ্পিপাসাহি আতুৰীভূতকালেপি, কালকঞ্জিকঅসুৰেসু সট্ঠিহত্থঅসীতিহত্থপ্পমাণেন অট্ঠিচম্মমত্তেনেৱ অত্তভাৱেন ৱাতাতপাদিদুক্খানুভৱনকালেপি ন সক্কা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং উপ্পাদেতুং. অযমেৱ তে ভিক্খু কালো’’তি এৱং অপাযভযং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি.
‘‘ন সক্কা কুসীতেন নৱ লোকুত্তৰধম্মা লদ্ধুং, আৰদ্ধৱীৰিযেনেৱ সক্কা, অযমানিসংসো ৱীৰিযস্সা’’তি এৱং আনিসংসদস্সাৱিনোপি উপ্পজ্জতি. ‘‘সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধমহাসাৱকেহি গতমগ্গোৱ গন্তব্বো, সো চ ন সক্কা কুসীতেন গন্তু’’ন্তি এৱং গমনৱীথিং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি উপ্পজ্জতি.
‘‘যে তং পিণ্ডপাতাদীহি উপট্ঠহন্তি, ইমে তে মনুস্সা নেৱ ঞাতকা, ন দাসকম্মকৰা, নাপি তং নিস্সায জীৱিস্সামাতি তে পণীতানি পিণ্ডপাতাদীনি দেন্তি. অথ খো অত্তনো কাৰানং মহপ্ফলতং পচ্চাসীসমানা দেন্তি. সত্থাৰাপি ‘অযং ইমে পচ্চযে পৰিভুঞ্জিত্ৱা কাযদড়্হীবহুলো সুখং ৱিহৰিস্সতী’তি ন এৱং সম্পস্সতা তুয্হং পচ্চযা অনুঞ্ঞাতা, অথ খো ‘অযং ইমে পৰিভুঞ্জমানো সমণধম্মং কত্ৱা ৱট্টদুক্খতো মুচ্চিস্সতী’তি তে পচ্চযা অনুঞ্ঞাতা. সো দানি ত্ৱং কুসীতো ৱিহৰন্তো ন তং পিণ্ডপাতং অপচাযিস্সসি. আৰদ্ধৱীৰিযস্সেৱ হি পিণ্ডাপচাযনং নাম হোতী’’তি এৱং পিণ্ডপাতাপচাযনং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি উপ্পজ্জতি মহামিত্তত্থেৰস্স ৱিয পিণ্ডপাতিযতিস্সত্থেৰস্স ৱিয চ.
মহামিত্তত্থেৰো কিৰ কস্সকলেণে নাম পটিৱসতি. তস্স চ গোচৰগামে একা মহাউপাসিকা থেৰং পুত্তং কত্ৱা পটিজগ্গতি. সা একদিৱসং অৰঞ্ঞং গচ্ছন্তী ধীতৰং আহ – ‘‘অম্ম, অসুকস্মিং ঠানে পুৰাণতণ্ডুলা, অসুকস্মিং খীৰং, অসুকস্মিং সপ্পি, অসুকস্মিং ফাণিতং, তৱ ভাতিকস্স অয্যমিত্তস্স আগতকালে ভত্তং পচিত্ৱা খীৰসপ্পিফাণিতেহি সদ্ধিং দেহি, দত্ৱা ত্ৱঞ্চ ভুঞ্জেয্যাসি. অহং পন হিয্যো পক্কং পাৰিৱাসিকভত্তং কঞ্জিযেন ভুত্তম্হী’’তি. দিৱা কিং ভুঞ্জিস্সসি, অম্মাতি? সাকপণ্ণং পক্খিপিত্ৱা কণতণ্ডুলেহি অম্বিলযাগুং পচিত্ৱা ঠপেহি, অম্মাতি.
থেৰো চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা পত্তং নীহৰন্তোৱ তং সদ্দং সুত্ৱা অত্তানং ওৱদি – ‘‘মহাউপাসিকা কিৰ কঞ্জিযেন পাৰিৱাসিকভত্তং ভুঞ্জি, দিৱাপি কণপণ্ণম্বিলযাগুং ভুঞ্জিস্সতি, তুয্হং অত্থায পন পুৰাণতণ্ডুলাদীনি আচিক্খতি. তং নিস্সায খো পনেসা নেৱ খেত্তং ন ৱত্থুং ন ভত্তং ন ৱত্থং পচ্চাসীসতি, তিস্সো পন সম্পত্তিযো পত্থযমানা দেতি. ত্ৱং এতিস্সা তা সম্পত্তিযো দাতুং সক্খিস্সসি, ন সক্খিস্সসীতি, অযং খো পন পিণ্ডপাতো তযা সৰাগেন সদোসেন সমোহেন ন সক্কা গণ্হিতু’’ন্তি পত্তং থৱিকায পক্খিপিত্ৱা গণ্ঠিকং মুঞ্চিত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা কস্সকলেণমেৱ গন্ত্ৱা পত্তং হেট্ঠামঞ্চে, চীৱৰঞ্চ চীৱৰৱংসে ঠপেত্ৱা, ‘‘অৰহত্তং অপাপুণিত্ৱা ন নিক্খমিস্সামী’’তি ৱীৰিযং অধিট্ঠহিত্ৱা নিসীদি. দীঘৰত্তং অপ্পমত্তো হুত্ৱা নিৱুত্থভিক্খু ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা পুৰেভত্তমেৱ অৰহত্তং পত্ৱা ৱিকসমানমিৱ পদুমং মহাখীণাসৱো সিতং কৰোন্তোৱ নিক্খমি. লেণদ্ৱাৰে ৰুক্খম্হি অধিৱত্থা দেৱতা –
‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;
যস্স তে আসৱা খীণা, দক্খিণেয্যোসি মাৰিসা’’তি. –
উদানং উদানেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, পিণ্ডায পৱিট্ঠানং তুম্হাদিসানং অৰহন্তানং ভিক্খং দত্ৱা মহল্লকিত্থিযো দুক্খা মুচ্চিস্সন্তী’’তি আহ. থেৰো উট্ঠহিত্ৱা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা কালং ওলোকেন্তো ‘‘পাতোযেৱা’’তি ঞত্ৱা পত্তচীৱৰং আদায গামং পাৱিসি.
দাৰিকাপি ভত্তং সম্পাদেত্ৱা ‘‘ইদানি মে ভাতা আগমিস্সতি, ইদানি মে ভাতা আগমিস্সতী’’তি দ্ৱাৰং ওলোকযমানা নিসীদি. সা থেৰে ঘৰদ্ৱাৰং সম্পত্তে পত্তং গহেত্ৱা সপ্পিফাণিতযোজিতস্স খীৰপিণ্ডপাতস্স পূৰেত্ৱা হত্থে ঠপেসি. থেৰো ‘‘সুখং হোতূ’’তি অনুমোদনং কত্ৱা পক্কামি. সাপি তং ওলোকযমানাৱ অট্ঠাসি. থেৰস্স হি তদা অতিৱিয পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো অহোসি, ৱিপ্পসন্নানি ইন্দ্ৰিযানি, মুখং বন্ধনা পৱুত্ততালপক্কং ৱিয অতিৱিয ৱিৰোচিত্থ.
মহাউপাসিকা অৰঞ্ঞতো আগন্ত্ৱা ‘‘কিং, অম্ম, ভাতিকো তে আগতো’’তি পুচ্ছি. সা সব্বং তং পৱত্তিং আৰোচেসি. উপাসিকা ‘‘অজ্জ মে পুত্তস্স পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পত্ত’’ন্তি ঞত্ৱা ‘‘অভিৰমতি তে, অম্ম, ভাতা বুদ্ধসাসনে, ন উক্কণ্ঠতী’’তি আহ.
পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেৰৱত্থু পন এৱং ৱেদিতব্বং – মহাগামে কিৰ একো দলিদ্দপুৰিসো দাৰুৱিক্কযেন জীৱিকং কপ্পেতি. সো তেনেৱ কাৰণেন নামং লভিত্ৱা দাৰুভণ্ডকমহাতিস্সো নাম জাতো. সো একদিৱসং অত্তনো ভৰিযং আহ – ‘‘কিং অম্হাকং জীৱিতং নাম, সত্থাৰা দড়িদ্দদানস্স মহপ্ফলভাৱো কথিতো, মযঞ্চ নিবদ্ধং দাতুং ন সক্কোম, পক্খিকভত্তমত্তং দত্ৱা পুন উপ্পন্নং সলাকভত্তম্পি দস্সামা’’তি. সা ‘‘সাধু সামী’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা পুনদিৱসে যথালাভেন পক্খিকভত্তং অদাসি. ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ পচ্চযেহি নিপ্পৰিস্সযকালো হোতি, দহৰসামণেৰা পণীতভোজনানি ভুঞ্জিত্ৱা ‘‘অযং লূখাহাৰো’’তি তেসং পক্খিকভত্তং গহিতমত্তকমেৱ কত্ৱা তেসং পস্সন্তানংযেৱ ছড্ডেত্ৱা গচ্ছন্তি.
সা ইত্থী তং দিস্ৱা সামিকস্স কথেসি, ‘‘মযা দিন্নং ছড্ডেন্তী’’তি ন পন ৱিপ্পটিসাৰিনী অহোসি. তস্সা সামিকো আহ – ‘‘মযং দুগ্গতভাৱেন অয্যানং সুখেন পৰিভুঞ্জাপেতুং নাসক্খিম্হ. কিং নু খো কত্ৱা অয্যানং মনং গহেতুং সক্খিস্সামা’’তি? অথস্স ভৰিযা আহ – ‘‘কিং ৱদেসি, সামি, সপুত্তকা দুগ্গতা নাম নত্থীতি অযং তে ধীতা, ইমং একস্মিং কুলে ঠপেত্ৱা দ্ৱাদস কহাপণে গণ্হিত্ৱা একং খীৰধেনুং আহৰ, অয্যানং খীৰসলাকভত্তং দস্সাম, এৱং তেসং চিত্তং গণ্হিতুং সক্খিস্সামা’’তি. সো সাধূতি সম্পটিচ্ছিত্ৱা তথা অকাসি. তেসং পুঞ্ঞেন সা ধেনু সাযং তীণি মাণিকানি, পাতো তীণি মাণিকানি খীৰং দেতি. সাযং লদ্ধং দধিং কত্ৱা পুনদিৱসে ততো গহিতনৱনীতেন সপ্পিং কত্ৱা সসপ্পিপৰিসেকং খীৰসলাকভত্তং দেন্তি. ততো পট্ঠায তস্স গেহে সলাকভত্তং পুঞ্ঞৱন্তাৱ লভন্তি.
সো একদিৱসং ভৰিযং আহ – ‘‘মযং ধীতু অত্থিতায লজ্জিতব্বতো চ মুত্তা, গেহে চ নো ভত্তং অয্যানং পৰিভোগাৰহং জাতং. ত্ৱং যাৱ অহং আগচ্ছামি, তাৱ ইমস্মিং কল্যাণৱত্তে মা পমজ্জি. অহং কিঞ্চিদেৱ কত্ৱা ধীতৰং মোচেস্সামী’’তি. সো একং পদেসং গন্ত্ৱা উচ্ছুযন্তকম্মং কত্ৱা ছহি মাসেহি দ্ৱাদস কহাপণে লভিত্ৱা ‘‘অলং এত্তকং মম ধীতু মোচনত্থাযা’’তি তে কহাপণে দুস্সন্তে বন্ধিত্ৱা ‘‘গেহং গমিস্সামী’’তি মগ্গং পটিপজ্জি.
তস্মিং সমযে অম্বৰিযমহাৱিহাৰৱাসী পিণ্ডপাতিযতিস্সত্থেৰো ‘‘তিস্সমহাৱিহাৰং গন্ত্ৱা চেতিযং ৱন্দিস্সামী’’তি অত্তনো ৱসনট্ঠানতো মহাগামং গচ্ছন্তো তমেৱ মগ্গং পটিপজ্জি. সো উপাসকো থেৰং দূৰতোৱ দিস্ৱা ‘‘এককোৱ অগন্ত্ৱা ইমিনা অয্যেন সদ্ধিং একং ধম্মকথং সুণন্তো গমিস্সামি. সীলৱন্তো হি সব্বকালং দুল্লভা’’তি ৱেগেন থেৰং সম্পাপুণিত্ৱা অভিৱাদেত্ৱা সদ্ধিং গচ্ছন্তো ৱেলায উপকট্ঠায চিন্তেসি – ‘‘ময্হং হত্থে পুটকভত্তং নত্থি, অয্যস্স চ ভিক্খাকালো সম্পত্তো, অযঞ্চ মে পৰিব্বযো হত্থে অত্থি, একং গামদ্ৱাৰং পত্তকালে অয্যস্স পিণ্ডপাতং দস্সামী’’তি.
তস্সেৱং চিত্তে উপ্পন্নমত্তেযেৱ একো পুটকভত্তং গহেত্ৱা তং ঠানং সম্পত্তো. উপাসকো তং দিস্ৱা, ‘‘ভন্তে, থোকং আগমেথা’’তি ৱত্ৱা তং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘কহাপণং তে, ভো পুৰিস, দম্মি, তং মে পুটকভত্তং দেহী’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইমং ভত্তং ইমস্মিং কালে মাসকম্পি ন অগ্ঘতি, অযঞ্চ ময্হং একৱাৰেনেৱ কহাপণং দেতি, ভৱিস্সতেত্থ কাৰণ’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘নাহং কহাপণেন দেমী’’তি আহ. এৱং সন্তে দ্ৱে গণ্হ, তীণি গণ্হাতি ইমিনা নিযামেন সব্বেপি তে কহাপণে দাতুকামো জাতো. ইতৰো ‘‘অঞ্ঞেপিস্স অত্থী’’তি সঞ্ঞায ‘‘ন দেমি’’চ্চেৱ আহ. অথ নং সো আহ – ‘‘সচে মে, ভো, অঞ্ঞেপি অস্সু, তেপি দদেয্যং. ন খো পনাহং অত্তনো অত্থায গণ্হামি, এতস্মিং মে ৰুক্খমূলে একো অয্যো নিসীদাপিতো, তুয্হম্পি কুসলং ভৱিস্সতি, দেহি মে ভত্ত’’ন্তি. তেন হি, ভো, গণ্হ, আহৰ তে কহাপণেতি কহাপণে গহেত্ৱা পুটকভত্তং অদাসি. উপাসকো ভত্তং গহেত্ৱা হত্থে ধোৱিত্ৱা থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘পত্তং নীহৰথ, ভন্তে’’তি আহ. থেৰো পত্তং নীহৰিত্ৱা উপড্ঢভত্তে দিন্নে পত্তং পিদহি. উপাসকো আহ – ‘‘অযং, ভন্তে, একস্সেৱ পটিৱিসো, ন সক্কা মযা ইতো ভুঞ্জিতুং. তুম্হাকংযেৱ মে অত্থায ইমং পৰিযেসিত্ৱা লদ্ধং, গণ্হথ নং মং অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. থেৰো ‘‘অত্থি এত্থ কাৰণ’’ন্তি গহেত্ৱা সব্বং পৰিভুঞ্জি. উপাসকো ধমকৰণেন পানীযং পৰিস্সাৱেত্ৱা অদাসি. ততো নিট্ঠিতভত্তকিচ্চে থেৰে উভোপি মগ্গং পটিপজ্জিংসু.
থেৰো উপাসকং পুচ্ছি – ‘‘কেন কাৰণেন ত্ৱং ন ভুঞ্জসী’’তি. সো অত্তনো গমনাগমনৱিধানং সব্বং কথেসি. থেৰো তং সুত্ৱা সংৱেগপ্পত্তো চিন্তেসি – ‘‘দুক্কৰং উপাসকেন কতং, মযা পন এৱৰূপং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা এতস্স কতঞ্ঞুনা ভৱিতব্বং. সপ্পাযসেনাসনং লভিত্ৱা তত্থেৱ ছৱিমংসলোহিতেসু সুক্খন্তেসুপি নিসিন্নপল্লঙ্কেনেৱ অৰহত্তং অপ্পত্ৱা ন উট্ঠহিস্সামী’’তি. সো তিস্সমহাৱিহাৰং গন্ত্ৱা আগন্তুকৱত্তং কত্ৱা অত্তনো পত্তসেনাসনং পৱিসিত্ৱা পচ্চত্থৰণং অত্থৰিত্ৱা তত্থ নিসিন্নো অত্তনো মূলকম্মট্ঠানমেৱ গণ্হি. সো তায ৰত্তিযা ওভাসমত্তম্পি নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. পুনদিৱসতো পট্ঠায ভিক্খাচাৰপলিবোধং ছিন্দিত্ৱা তদেৱ কম্মট্ঠানং অনুলোমপটিলোমং ৱিপস্সি. এতেনুপাযেন ৱিপস্সন্তো সত্তমে অৰুণে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অতিৱিয মে কিলন্তং সৰীৰং, কিং নু খো মে জীৱিতং চিৰং পৱত্তিস্সতি, ন পৱত্তিস্সতী’’তি. অথস্স অপ্পৱত্তনভাৱং দিস্ৱা সেনাসনং পটিসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৱিহাৰমজ্ঝং গন্ত্ৱা ভেৰিং পহৰাপেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেসি.
সঙ্ঘত্থেৰো ‘‘কেন ভিক্খুনাসঙ্ঘো সন্নিপাতিতো’’তি পুচ্ছি. মযা, ভন্তেতি. কিমত্থং সপ্পুৰিসাতি. ভন্তে, অঞ্ঞং কম্মং নত্থি, যেসং পন মগ্গে ৱা ফলে ৱা কঙ্খা অত্থি, তে মং পুচ্ছন্তূতি. সপ্পুৰিস তাদিসা নাম ভিক্খূ অসন্তং গুণং ন কথেন্তি, অম্হাকং এত্থ কঙ্খা নত্থি. কিং পন তে সংৱেগকাৰণং অহোসি, কিং পচ্চযং কত্ৱা অৰহত্তং নিব্বত্তন্তি. ভন্তে, ইমস্মিং মহাগামে ৱল্লিযৱীথিযং দাৰুভণ্ডকমহাতিস্সো নাম উপাসকো অত্তনো ধীতৰং বহি ঠপেত্ৱা দ্ৱাদস কহাপণে গণ্হিত্ৱা তেহি একং খীৰধেনুং গহেত্ৱা সঙ্ঘস্স খীৰভত্তসলাকং পট্ঠপেসি, সো ‘‘ধীতৰং মোচেস্সামী’’তি ছ মাসে যন্তসালায ভতিং কত্ৱা দ্ৱাদস কহাপণে লভিত্ৱা ‘‘ধীতৰং মোচেস্সামী’’তি অত্তনো গেহং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে মং দিস্ৱা ভিক্খাচাৰৱেলায সব্বেপি তে কহাপণে দত্ৱা পুটকভত্তং গণ্হিত্ৱা সব্বং ময্হং অদাসি. অহং তং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা ইধাগন্ত্ৱা সপ্পাযসেনাসনং লভিত্ৱা ‘‘পিণ্ডাপচাযনকম্মং কৰিস্সামী’’তি ৱিসেসং নিব্বত্তেসিং, ভন্তেতি. তং ঠানং সম্পত্তা চতস্সোপি পৰিসা থেৰস্স সাধুকাৰং অদংসু. সকভাৱেন সণ্ঠাতুং সমত্থো নাম নাহোসি. থেৰো সঙ্ঘমজ্ঝে নিসীদিত্ৱা কথেন্তো কথেন্তোৱ ‘‘ময্হং কূটাগাৰং দাৰুভণ্ডকমহাতিস্সস্স হত্থেন ফুট্ঠকালেযেৱ চলতূ’’তি অধিট্ঠায অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি.
কাকৱণ্ণতিস্সমহাৰাজা ‘‘একো কিৰ থেৰো পৰিনিব্বুতো’’তি সুত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা সক্কাৰসম্মানং কত্ৱা কূটাগাৰং সজ্জেত্ৱা থেৰং তত্থ আৰোপেত্ৱা ‘‘ইদানি চিতকট্ঠানং গমিস্সামা’’তি উক্খিপন্তো চালেতুং নাসক্খি. ৰাজা ভিক্খুসঙ্ঘং পুচ্ছি – ‘‘অত্থি, ভন্তে, থেৰেন কিঞ্চি কথিত’’ন্তি. ভিক্খূ থেৰেন কথিতৱিধানং আচিক্খিংসু. ৰাজা তং উপাসকং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘তযা ইতো সত্তদিৱসমত্থকে কস্সচি মগ্গপটিপন্নস্স ভিক্খুনো পুটকভত্তং দিন্ন’’ন্তি পুচ্ছি. আম, দেৱাতি. কেন তে নিযামেন দিন্নন্তি? সো তং কাৰণং সব্বং আৰোচেসি. অথ নং ৰাজা থেৰস্স কূটাগাৰট্ঠানং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ তং থেৰং সঞ্জান, সো ৱা অঞ্ঞো ৱা’’তি. সো গন্ত্ৱা সাণিং উক্খিপিত্ৱা থেৰস্স মুখং দিস্ৱা সঞ্জানিত্ৱা দ্ৱীহি হত্থেহি হদযং সন্ধাৰেন্তো ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘দেৱ, ময্হং অয্যো’’তি আহ. অথস্স ৰাজা মহাপসাধনং দাপেসি. তং পসাধেত্ৱা আগতং ‘‘গচ্ছ ভাতিক মহাতিস্স ময্হং, অয্যাতি ৱত্ৱা কূটাগাৰং উক্খিপা’’তি আহ. উপাসকো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি গন্ত্ৱা থেৰস্স পাদে ৱন্দিত্ৱা উভোহি হত্থেহি উক্খিপিত্ৱা অত্তনো মত্থকে অকাসি. তস্মিংযেৱ খণে কূটাগাৰং আকাসে উপ্পতিত্ৱা চিতকমত্থকে পতিট্ঠাসি. তস্মিং কালে চিতকস্স চতূহিপি কণ্ণেহি সযমেৱ অগ্গিজালা উট্ঠহিংসূতি.
‘‘মহন্তং খো পনেতং সত্থু দাযজ্জং, যদিদং সত্ত অৰিযধনানি নাম, তং ন সক্কা কুসীতেন গহেতুং. যথা হি ৱিপ্পটিপন্নং পুত্তং মাতাপিতৰো ‘অযং অম্হাকং অপুত্তো’তি পৰিবাহিৰং কৰোন্তি, সো তেসং অচ্চযেন দাযজ্জং ন লভতি, এৱং কুসীতোপি ইদং অৰিযধনদাযজ্জং ন লভতি, আৰদ্ধৱীৰিযোৱ লভতী’’তি দাযজ্জমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.
‘‘মহা খো পন তে সত্থা. সত্থুনো হি তে মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গহণকালেপি, অভিনিক্খমনেপি, অভিসম্বোধিযম্পি, ধম্মচক্কপ্পৱত্তনযমকপাটিহাৰিযদেৱোৰোহনআযুসঙ্খাৰৱোস্সজ্জনেসুপি, পৰিনিব্বানকালেপি দসসহস্সিলোকধাতু কম্পিত্থ. যুত্তং নু তে এৱৰূপস্স সত্থুনো সাসনে পব্বজিত্ৱা কুসীতেন ভৱিতু’’ন্তি এৱং সত্থুমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.
‘‘জাতিযাপি ত্ৱং ইদানি ন লামকজাতিকো, অসম্ভিন্নায মহাসম্মতপৱেণিযা আগতওক্কাকৰাজৱংসে জাতোসি, সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স চ মহামাযাদেৱিযা চ নত্তা, ৰাহুলভদ্দস্স কনিট্ঠো, তযা নাম এৱৰূপেন জিনপুত্তেন হুত্ৱা ন যুত্তং কুসীতেন ৱিহৰিতু’’ন্তি এৱং জাতিমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.
‘‘সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা চেৱ অসীতি মহাসাৱকা চ ৱীৰিযেনেৱ লোকুত্তৰধম্মং পটিৱিজ্ঝিংসু, ত্ৱং এতেসং সব্ৰহ্মচাৰীনং মগ্গং পটিপজ্জসি, ন পটিপজ্জসী’’তি এৱং সব্ৰহ্মচাৰিমহত্তং পচ্চৱেক্খতোপি উপ্পজ্জতি.
কুচ্ছিং পূৰেত্ৱা ঠিতঅজগৰসদিসে ৱিস্সট্ঠকাযিকচেতসিকৱীৰিযে কুসীতপুগ্গলে পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, আৰদ্ধৱীৰিযে পহিতত্তে পুগ্গলে সেৱন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু ৱিৰিযুপ্পাদনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. তস্মা আদিকম্মিকো কুলপুত্তো ইমেহি একাদসহি কাৰণেহি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং সমুট্ঠাপেত্ৱা তদেৱ ধুৰং কত্ৱা অভিনিৱেসং পট্ঠপেত্ৱা অনুক্কমেন অৰহত্তং গণ্হাতি. সো যাৱ অৰহত্তমগ্গা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি নাম, ফলে পত্তে ভাৱিতো নাম হোতি.
একাদস ধম্মা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – বুদ্ধানুস্সতি, ধম্মসঙ্ঘসীল^ চাগদেৱতানুস্সতি উপসমানুস্সতি, লূখপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সিনিদ্ধপুগ্গলসেৱনতা, পসাদনীযসুত্তন্তপচ্চৱেক্খণতা, তদধিমুত্ততাতি.
বুদ্ধগুণে অনুস্সৰন্তস্সাপি হি যাৱ উপচাৰা সকলসৰীৰং ফৰমানো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, ধম্মসঙ্ঘগুণে অনুস্সৰন্তস্সাপি, দীঘৰত্তং অখণ্ডং কত্ৱা ৰক্খিতং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, গিহিনো দসসীলং পঞ্চসীলং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, দুব্ভিক্খভযাদীসু পণীতভোজনং সব্ৰহ্মচাৰীনং দত্ৱা ‘‘এৱংনাম অদম্হা’’তি চাগং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, গিহিনোপি এৱৰূপে কালে সীলৱন্তানং দিন্নদানং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, যেহি গুণেহি সমন্নাগতা দেৱত্তং পত্তা, তথাৰূপানং গুণানং অত্তনি অত্থিতং পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভিতে কিলেসা সট্ঠিপি সত্ততিপি ৱস্সানি ন সমুদাচৰন্তীতি পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, চেতিযদস্সনবোধিদস্সনথেৰদস্সনেসু অসক্কচ্চকিৰিযায সংসূচিতলূখভাৱে বুদ্ধাদীসু পসাদসিনেহাভাৱেন গদ্ৰভপিট্ঠে ৰজসদিসে লূখপুগ্গলে পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, বুদ্ধাদীসু পসাদবহুলে মুদুচিত্তে সিনিদ্ধপুগ্গলে সেৱন্তস্সাপি, ৰতনত্তযগুণপৰিদীপকে পসাদনীযসুত্তন্তে পচ্চৱেক্খন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু পীতিউপ্পাদনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. তস্মা আদিকম্মিকো কুলপুত্তো ইমেহি একাদসহি কাৰণেহি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমুট্ঠাপেত্ৱা তদেৱ ধুৰং কত্ৱা অভিনিৱেসং পট্ঠপেত্ৱা অনুক্কমেন অৰহত্তং গণ্হাতি. সো যাৱ অৰহত্তমগ্গা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি নাম, ফলে পত্তে ভাৱিতো নাম হোতি.
সত্ত ধম্মা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – পণীতভোজনসেৱনতা, উতুসুখসেৱনতা, ইৰিযাপথসুখসেৱনতা, মজ্ঝত্তপযোগতা, সাৰদ্ধকাযপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, পস্সদ্ধকাযপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি.
পণীতঞ্হি সিনিদ্ধং সপ্পাযভোজনং ভুঞ্জন্তস্সাপি, সীতুণ্হেসু চ উতূসু ঠানাদীসু চ ইৰিযাপথেসু সপ্পাযউতুঞ্চ ইৰিযাপথঞ্চ সেৱন্তস্সাপি পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি. যো পন মহাপুৰিসজাতিকো সব্বউতুইৰিযাপথক্খমো হোতি, ন তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যস্স সভাগৱিসভাগতা অত্থি, তস্সেৱ ৱিসভাগে উতুইৰিযাপথে ৱজ্জেত্ৱা সভাগে সেৱন্তস্স উপ্পজ্জতি. মজ্ঝত্তপযোগো ৱুচ্চতি অত্তনো চ পৰস্স চ কম্মস্সকতপচ্চৱেক্খণা. ইমিনা মজ্ঝত্তপযোগেন উপ্পজ্জতি. যো লেড্ডুদণ্ডাদীহি পৰং ৱিহেঠযমানো ৱিচৰতি, এৱৰূপং সাৰদ্ধকাযং পুগ্গলং পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, সংযতপাদপাণিং পস্সদ্ধকাযং পুগ্গলং সেৱন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু পস্সদ্ধিউপ্পাদনত্থায নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. তস্মা আদিকম্মিকো কুলপুত্তো ইমেহি সত্তহি কাৰণেহি পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমুট্ঠাপেত্ৱা তদেৱ ধুৰং কত্ৱা অভিনিৱেসং পট্ঠপেত্ৱা অনুক্কমেন অৰহত্তং গণ্হাতি. সো যাৱ অৰহত্তমগ্গা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি নাম, ফলে পত্তে ভাৱিতো নাম হোতি.
একাদস ধম্মা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – ৱত্থুৱিসদকিৰিযতা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতা, নিমিত্তকুসলতা, সমযে চিত্তস্স পগ্গণ্হনতা, সমযে চিত্তস্স নিগ্গণ্হনতা, সমযে সম্পহংসনতা, সমযে অজ্ঝুপেক্খনতা, অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সমাহিতপুগ্গলসেৱনতা, ঝানৱিমোক্খপচ্চৱেক্খণতা, তদধিমুত্ততাতি. তত্থ ৱত্থুৱিসদকিৰিযতা চ ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতা চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.
নিমিত্তকুসলতা নাম কসিণনিমিত্তস্স উগ্গহকুসলতা. সমযে চিত্তস্স পগ্গণ্হনতাতি যস্মিং সমযে অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহি লীনং চিত্তং হোতি, তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনেন তস্স পগ্গণ্হনং. সমযে চিত্তস্স নিগ্গণ্হনতাতি যস্মিং সমযে অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতাদীহি উদ্ধতং চিত্তং হোতি, তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপনেন তস্স নিগ্গণ্হনং. সমযে সম্পহংসনতাতি যস্মিং সমযে চিত্তং পঞ্ঞাপযোগমন্দতায ৱা উপসমসুখানধিগমেন ৱা নিৰস্সাদং হোতি, তস্মিং সমযে অট্ঠসংৱেগৱত্থুপচ্চৱেক্খণেন সংৱেজেতি. অট্ঠ সংৱেগৱত্থূনি নাম – জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি চত্তাৰি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহাৰপৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি. ৰতনত্তযগুণানুস্সৰণেন চ পসাদং জনেতি. অযং ৱুচ্চতি ‘‘সমযে সম্পহংসনতা’’তি.
সমযে অজ্ঝুপেক্খনতা নাম যস্মিং সমযে সম্মাপটিপত্তিং আগম্ম অলীনং অনুদ্ধতং অনিৰস্সাদং আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং সমথৱীথিপটিপন্নং চিত্তং হোতি, তদাস্স পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু ন ব্যাপাৰং আপজ্জতি সাৰথি ৱিয সমপ্পৱত্তেসু অস্সেসু. অযং ৱুচ্চতি ‘‘সমযে অজ্ঝুপেক্খনতা’’তি. অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা নাম উপচাৰং ৱা অপ্পনং ৱা অপ্পত্তানং ৱিক্খিত্তচিত্তানং পুগ্গলানং আৰকা পৰিৱজ্জনং. সমাহিতপুগ্গলসেৱনতা নাম উপচাৰেন ৱা অপ্পনায ৱা সমাহিতচিত্তানং সেৱনা ভজনা পযিৰুপাসনা. তদধিমুত্ততা নাম ঠাননিসজ্জাদীসু সমাধিউপ্পাদনত্থংযেৱ নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্ততা. এৱঞ্হি পটিপজ্জতো এস উপ্পজ্জতি. তস্মা আদিকম্মিকো কুলপুত্তো ইমেহি একাদসহি কাৰণেহি সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং সমুট্ঠাপেত্ৱা তদেৱ ধুৰং কত্ৱা অভিনিৱেসং পট্ঠপেত্ৱা অনুক্কমেন অৰহত্তং গণ্হাতি. সো যাৱ অৰহত্তমগ্গা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি নাম, ফলে পত্তে ভাৱিতো নাম হোতি.
পঞ্চ ধম্মা উপেখাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – সত্তমজ্ঝত্ততা, সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততা, সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তপুগ্গলসেৱনতা তদধিমুত্ততাতি. তত্থ দ্ৱীহাকাৰেহি সত্তমজ্ঝত্ততং সমুট্ঠাপেতি ‘‘ত্ৱং অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনোৱ কম্মেন গমিস্সসি, এসোপি অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনোৱ কম্মেন গমিস্সতি, ত্ৱং কং কেলাযসী’’তি এৱং কম্মস্সকতপচ্চৱেক্খণেন চ, ‘‘পৰমত্থতো সত্তোযেৱ নত্থি, সো ত্ৱং কং কেলাযসী’’তি এৱং নিস্সত্তপচ্চৱেক্খণেন চাতি. দ্ৱীহেৱাকাৰেহি সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততং সমুট্ঠাপেতি ‘‘ইদং চীৱৰং অনুপুব্বেন ৱণ্ণৱিকাৰঞ্চেৱ জিণ্ণভাৱঞ্চ উপগন্ত্ৱা পাদপুঞ্ছনচোড়কং হুত্ৱা যট্ঠিকোটিযা ছড্ডনীযং ভৱিস্সতি, সচে পনস্স সামিকো ভৱেয্য, নাস্স এৱং ৱিনস্সিতুং দদেয্যা’’তি এৱং অস্সামিকভাৱপচ্চৱেক্খণেন চ, ‘‘অনদ্ধনিযং ইদং তাৱকালিক’’ন্তি এৱং তাৱকালিকভাৱপচ্চৱেক্খণেন চাতি. যথা চ চীৱৰে, এৱং পত্তাদীসুপি যোজনা কাতব্বা.
সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনতাতি এত্থ যো পুগ্গলো গিহী ৱা অত্তনো পুত্তধীতাদিকে, পব্বজিতো ৱা অত্তনো অন্তেৱাসিকসমানুপজ্ঝাযকাদিকে মমাযতি, সহত্থেনেৱ নেসং কেসচ্ছেদনসূচিকম্মচীৱৰধোৱনৰজনপত্তপচনাদীনি কৰোতি, মুহুত্তম্পি অপস্সন্তো ‘‘অসুকো সামণেৰো কুহিং, অসুকো দহৰো কুহি’’ন্তি ভন্তমিগো ৱিয ইতো চিতো চ ওলোকেতি, অঞ্ঞেন কেসচ্ছেদনাদীনং অত্থায ‘‘মুহুত্তং তাৱ অসুকং পেসেথা’’তি যাচিযমানোপি ‘‘অম্হেপি তং অত্তনো কম্মং ন কাৰেম, তুম্হে নং গহেত্ৱা কিলমিস্সথা’’তি ন দেতি, অযং সত্তকেলাযনো নাম. যো পন চীৱৰপত্তথালককত্তৰযট্ঠিআদীনি মমাযতি, অঞ্ঞস্স হত্থেন পৰামসিতুম্পি ন দেতি, তাৱকালিকং যাচিতো ‘‘মযম্পি ইমং ধনাযন্তা ন পৰিভুঞ্জাম, তুম্হাকং কিং দস্সামা’’তি ৱদতি, অযং সঙ্খাৰকেলাযনো নাম.
যো পন তেসু দ্ৱীসুপি ৱত্থূসু মজ্ঝত্তো উদাসিনো, অযং সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তো নাম. ইতি অযং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো এৱৰূপং সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলং আৰকা পৰিৱজ্জেন্তস্সাপি, সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তপুগ্গলং সেৱন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু তদুপ্পাদনত্থং নিন্নপোণপব্ভাৰচিত্তস্সাপি উপ্পজ্জতি. তস্মা আদিকম্মিকো কুলপুত্তো ইমেহি পঞ্চহি কাৰণেহি উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং সমুট্ঠাপেত্ৱা তদেৱ ধুৰং কত্ৱা অভিনিৱেসং পট্ঠপেত্ৱা অনুক্কমেন অৰহত্তং গণ্হাতি. সো যাৱ অৰহত্তমগ্গা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি নাম, ফলে পত্তে ভাৱিতো নাম হোতি. ইতি ইমেপি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকাৱ কথিতা.
৪১৯. সম্মাদিট্ঠিং ভাৱেতীতি অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স আদিভূতং সম্মাদিট্ঠিং ব্ৰূহেতি ৱড্ঢেতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ পন সম্মাদস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি. সম্মাঅভিনিৰোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো. সম্মাপৰিগ্গাহলক্খণা সম্মাৱাচা. সম্মাসমুট্ঠাপনলক্খণো সম্মাকম্মন্তো. সম্মাৱোদাপনলক্খণো সম্মাআজীৱো. সম্মাপগ্গহলক্খণো সম্মাৱাযামো. সম্মাউপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি. সম্মাসমাধানলক্খণো সম্মাসমাধি.
তেসু একেকস্স তীণি তীণি কিচ্চানি হোন্তি. সেয্যথিদং, সম্মাদিট্ঠি তাৱ অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিং মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি, নিৰোধং আৰম্মণং কৰোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি তপ্পটিচ্ছাদকমোহৱিধমনৱসেন অসম্মোহতো. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি তথেৱ মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনি চ পজহন্তি, নিৰোধঞ্চ আৰম্মণং কৰোন্তি. ৱিসেসতো পনেত্থ সম্মাসঙ্কপ্পো সহজাতধম্মে সম্মা অভিনিৰোপেতি, সম্মাৱাচা সম্মা পৰিগ্গণ্হাতি, সম্মাকম্মন্তো সম্মা সমুট্ঠাপেতি, সম্মাআজীৱো সম্মা ৱোদাপেতি, সম্মাৱাযামো সম্মা পগ্গণ্হাতি, সম্মাসতি সম্মা উপট্ঠাতি, সম্মাসমাধি সম্মা পদহতি.
অপি চেসা সম্মাদিট্ঠি নাম পুব্বভাগে নানাক্খণা নানাৰম্মণা হোতি, মগ্গকালে একক্খণা একাৰম্মণা. কিচ্চতো পন দুক্খে ঞাণন্তিআদীনি চত্তাৰি নামানি লভতি. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি পুব্বভাগে নানক্খণা নানাৰম্মণা হোন্তি, মগ্গকালে একক্খণা একাৰম্মণা. তেসু সম্মাসঙ্কপ্পো কিচ্চতো নেক্খম্মসঙ্কপ্পো অৱিহিংসাসঙ্কপ্পো অব্যাপাদসঙ্কপ্পোতি তীণি নামানি লভতি. সম্মাৱাচাদযো তযো পুব্বভাগে ৱিৰতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপি, মগ্গক্খণে পন ৱিৰতিযোৱ. সম্মাৱাযামো সম্মাসতীতি ইদম্পি দ্ৱযং কিচ্চতো সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৱসেন চত্তাৰি নামানি লভতি. সম্মাসমাধি পন পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধিযেৱ.
ইতি ইমেসু অট্ঠসু ধম্মেসু ভগৱতা নিব্বানাধিগমায পটিপন্নস্স যোগিনো বহুকাৰত্তা পঠমং সম্মাদিট্ঠি দেসিতা. অযঞ্হি ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাসত্থ’’ন্তি (ধ. স. ১৬, ২০, ২৯, ৩৪) চ ৱুত্তা. তস্মা এতায পুব্বভাগে ৱিপস্সনাঞাণসঙ্খাতায সম্মাদিট্ঠিযা অৱিজ্জন্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা কিলেসচোৰে ঘাতেন্তো খেমেন যোগাৱচৰো নিব্বানং পাপুণাতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘নিব্বানাধিগমায পটিপন্নস্স যোগিনো বহুকাৰত্তা পঠমং সম্মাদিট্ঠি দেসিতা’’তি.
সম্মাসঙ্কপ্পো পন তস্সা বহুকাৰো, তস্মা তদনন্তৰং ৱুত্তো. যথা হি হেৰঞ্ঞিকো হত্থেন পৰিৱত্তেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা চক্খুনা কহাপণং ওলোকেন্তো ‘অযং কূটো, অযং ছেকো’’তি জানাতি, এৱং যোগাৱচৰোপি পুব্বভাগে ৱিতক্কেন ৱিতক্কেত্ৱা ৱিতক্কেত্ৱা ৱিপস্সনাপঞ্ঞায ওলোকযমানো ‘‘ইমে ধম্মা কামাৱচৰা, ইমে ধম্মা ৰূপাৱচৰাদযো’’তি জানাতি. যথা ৱা পন পুৰিসেন কোটিযং গহেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা দিন্নং মহাৰুক্খং তচ্ছকো ৱাসিযা তচ্ছেত্ৱা কম্মে উপনেতি, এৱং ৱিতক্কেন ৱিতক্কেত্ৱা ৱিতক্কেত্ৱা দিন্নধম্মে যোগাৱচৰো পঞ্ঞায ‘‘ইমে ধম্মা কামাৱচৰা, ইমে ধম্মা ৰূপাৱচৰা’’তিআদিনা নযেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা কম্মে উপনেতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পো পন তস্সা বহুকাৰো, তস্মা তদনন্তৰং ৱুত্তো’’তি.
স্ৱাযং যথা সম্মাদিট্ঠিযা, এৱং সম্মাৱাচাযপি উপকাৰকো. যথাহ – ‘‘পুব্বে খো, গহপতি, ৱিতক্কেত্ৱা ৱিচাৰেত্ৱা পচ্ছা ৱাচং ভিন্দতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩). তস্মা তদনন্তৰং সম্মাৱাচা ৱুত্তা.
যস্মা পন ইদঞ্চিদঞ্চ কৰিস্সামাতি পঠমং ৱাচায সংৱিদহিত্ৱা লোকে কম্মন্তে পযোজেন্তি, তস্মা ৱাচা কাযকম্মস্স উপকাৰিকাতি সম্মাৱাচায অনন্তৰং সম্মাকম্মন্তো ৱুত্তো.
চতুব্বিধং পন ৱচীদুচ্চৰিতং, তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং পহায উভযসুচৰিতং পূৰেন্তস্সেৱ যস্মা আজীৱট্ঠমকসীলং পূৰেতি, ন ইতৰস্স. তস্মা তদুভযানন্তৰং সম্মাআজীৱো ৱুত্তো.
এৱং সুদ্ধাজীৱেন ‘‘পৰিসুদ্ধো মে আজীৱো’’তি এত্তাৱতা পৰিতোসং কত্ৱা সুত্তপ্পমত্তেন ৱিহৰিতুং ন যুত্তং, অথ খো সব্বইৰিযাপথেসু ইদং ৱীৰিযমাৰভিতব্বন্তি দস্সেতুং তদনন্তৰং সম্মাৱাযামো ৱুত্তো.
ততো আৰদ্ধৱীৰিযেনাপি কাযাদীসু চতূসু ৱত্থূসু সতি সূপট্ঠিতা কাতব্বাতি দস্সনত্থং তদনন্তৰং সম্মাসতি দেসিতা.
যস্মা পন এৱং সূপট্ঠিতা সতি সমাধিস্স উপকাৰানুপকাৰানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেসিত্ৱা পহোতি একত্তাৰম্মণে চিত্তং সমাধেতুং, তস্মা সম্মাসতিযা অনন্তৰং সম্মাসমাধি দেসিতোতি ৱেদিতব্বো. ইতি অযম্পি অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকোৱ কথিতো.
৪২৭. অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞীতিআদীসু অজ্ঝত্তৰূপে পৰিকম্মৱসেন অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী নাম হোতি. অজ্ঝত্তঞ্হি নীলপৰিকম্মং কৰোন্তো কেসে ৱা পিত্তে ৱা অক্খিতাৰকায ৱা কৰোতি, পীতপৰিকম্মং কৰোন্তো মেদে ৱা ছৱিযা ৱা হত্থপাদতলেসু ৱা অক্খীনং পীতকট্ঠানে ৱা কৰোতি, লোহিতপৰিকম্মং কৰোন্তো মংসে ৱা লোহিতে ৱা জিৱ্হায ৱা অক্খীনং ৰত্তট্ঠানে ৱা কৰোতি, ওদাতপৰিকম্মং কৰোন্তো অট্ঠিম্হি ৱা দন্তে ৱা নখে ৱা অক্খীনং সেতট্ঠানে ৱা কৰোতি. তং পন সুনীলং সুপীতং সুলোহিতকং সুওদাতকং ন হোতি, অৱিসুদ্ধমেৱ হোতি.
একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতীতি যস্সেৱং পৰিকম্মং অজ্ঝত্তং উপ্পন্নং হোতি, নিমিত্তং পন বহিদ্ধা. সো এৱং অজ্ঝত্তং পৰিকম্মস্স বহিদ্ধা চ অপ্পনায ৱসেন ‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতী’’তি ৱুচ্চতি. পৰিত্তানীতি অৱড্ঢিতানি. সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানীতি সুৱণ্ণানি ৱা হোন্তি দুব্বণ্ণানি ৱা, পৰিত্তৱসেনেৱ ইদং অভিভাযতনং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তানি অভিভুয্যাতি যথা নাম সম্পন্নগহণিকো কটচ্ছুমত্তং ভত্তং লভিত্ৱা ‘‘কিং এত্থ ভুঞ্জিতব্বং অত্থী’’তি সঙ্কড্ঢিত্ৱা এককবলমেৱ কৰোতি, এৱমেৱ ঞাণুত্তৰিকো পুগ্গলো ৱিসদঞাণো ‘‘কিং এত্থ পৰিত্তকে আৰম্মণে সমাপজ্জিতব্বং অত্থি, নাযং মম ভাৰো’’তি তানি ৰূপানি অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং পাপেতীতি অত্থো. জানামি পস্সামীতি ইমিনা পনস্স আভোগো কথিতো. সো চ খো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতস্স, ন অন্তোসমাপত্তিযং. এৱংসঞ্ঞী হোতীতি আভোগসঞ্ঞাযপি ঝানসঞ্ঞাযপি এৱংসঞ্ঞী হোতি. অভিভৱসঞ্ঞা হিস্স অন্তোসমাপত্তিযম্পি অত্থি, আভোগসঞ্ঞা পন সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতস্সেৱ.
অপ্পমাণানীতি ৱড্ঢিতপ্পমাণানি, মহন্তানীতি অত্থো. অভিভুয্যাতি এত্থ পন যথা মহগ্ঘসো পুৰিসো একং ভত্তৱড্ঢিতকং লভিত্ৱা ‘‘অঞ্ঞম্পি হোতু, কিং এতং ময্হং কৰিস্সতী’’তি তং ন মহন্ততো পস্সতি, এৱমেৱ ঞাণুত্তৰো পুগ্গলো ৱিসদঞাণো ‘‘কিং এত্থ সমাপজ্জিতব্বং, নযিদং অপ্পমাণং, ন ময্হং চিত্তেকগ্গতাকৰণে ভাৰো অত্থী’’তি তানি অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং পাপেতীতি অত্থো.
অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি অলাভিতায ৱা অনত্থিকতায ৱা অজ্ঝত্তৰূপে পৰিকম্মসঞ্ঞাৱিৰহিতো.
বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতীতি যস্স পৰিকম্মম্পি নিমিত্তম্পি বহিদ্ধাৱ উপ্পন্নং, সো এৱং বহিদ্ধা পৰিকম্মস্স চেৱ অপ্পনায চ ৱসেন ‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী একোৱ বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতী’’তি ৱুচ্চতি. সেসমেত্থ চতুত্থঅভিভাযতনে ৱুত্তনযমেৱ. ইমেসু পন চতূসু পৰিত্তং ৱিতক্কচৰিতৱসেন আগতং, অপ্পমাণং মোহচৰিতৱসেন, সুৱণ্ণং দোসচৰিতৱসেন, দুব্বণ্ণং ৰাগচৰিতৱসেন. এতেসঞ্হি এতানি সপ্পাযানি, সা চ নেসং সপ্পাযতা ৱিত্থাৰতো ৱিসুদ্ধিমগ্গে চৰিযনিদ্দেসে ৱুত্তা.
পঞ্চমঅভিভাযতনাদীসু নীলানীতি সব্বসঙ্গাহকৱসেন ৱুত্তং. নীলৱণ্ণানীতি ৱণ্ণৱসেন. নীলনিদস্সনানীতি নিদস্সনৱসেন, অপঞ্ঞাযমানৱিৱৰানি অসম্ভিন্নৱণ্ণানি একনীলানেৱ হুত্ৱা দিস্সন্তীতি ৱুত্তং হোতি. নীলনিভাসানীতি ইদং পন ওভাসৱসেন ৱুত্তং, নীলোভাসানি নীলপ্পভাযুত্তানীতি অত্থো. এতেন নেসং সুৱিসুদ্ধতং দস্সেতি. ৱিসুদ্ধৱণ্ণৱসেনেৱ হি ইমানি চত্তাৰি অভিভাযতনানি ৱুত্তানি. ‘‘নীলকসিণং গণ্হন্তো নীলস্মিং নিমিত্তং গণ্হাতি পুপ্ফস্মিং ৱা ৱত্থস্মিং ৱা ৱণ্ণধাতুযা ৱা’’তিআদিকং পনেত্থ কসিণকৰণঞ্চ পৰিকম্মঞ্চ অপ্পনাৱিধানঞ্চ সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰতো ৱুত্তমেৱ. ইমানি পন অট্ঠ অভিভাযতনজ্ঝানানি ৱট্টানিপি হোন্তি ৱট্টপাদকানিপি ৱিপস্সনাপাদকানিপি দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানিপি অভিঞ্ঞাপাদকানিপি নিৰোধপাদকানিপি, লোকিযানেৱ পন ন লোকুত্তৰানীতি ৱেদিতব্বানি.
৪৩৫. ৰূপী ৰূপানি পস্সতীতি এত্থ অজ্ঝত্তং কেসাদীসু নীলকসিণাদীসু নীলকসিণাদিৱসেন উপ্পাদিতং ৰূপজ্ঝানং ৰূপং, তং অস্স অত্থীতি ৰূপী. বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদীনি ৰূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৱত্থুকেসু কসিণেসু উপ্পাদিতজ্ঝানস্স পুগ্গলস্স চত্তাৰিপি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি দস্সিতানি. অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং ন ৰূপসঞ্ঞী, অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতৰূপাৱচৰজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধাপৰিকম্মং কত্ৱা বহিদ্ধাৱ উপ্পাদিতজ্ঝানস্স পুগ্গলস্স ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি দস্সিতানি.
সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ইমিনা সুৱিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৱণ্ণকসিণেসু ঝানানি দস্সিতানি. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনাযং সুভন্তি আভোগো নত্থি, যো পন ৱিসুদ্ধং সুভং কসিণাৰম্মণং কত্ৱা ৱিহৰতি, সো যস্মা ‘‘সুভন্তি অধিমুত্তো হোতী’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, তস্মা এৱং দেসনা কতা. পটিসম্ভিদামগ্গে পন ‘‘কথং সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ৱিমোক্খো – ইধ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি…পে… মেত্তায ভাৱিতত্তা সত্তা অপ্পটিক্কূলা হোন্তি. কৰুণাসহগতেন…পে… মুদিতাসহগতেন…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি…পে… উপেক্খায ভাৱিতত্তা সত্তা অপ্পটিক্কূলা হোন্তি. এৱং সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ৱিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২১২) ৱুত্তং. সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানন্তিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তমেৱ.
৪৪৩. পথৱিকসিণং ভাৱেতীতি এত্থ পন সকলট্ঠেন কসিণং, পথৱি এৱ কসিণং পথৱিকসিণং. পৰিকম্মপথৱিযাপি উগ্গহনিমিত্তস্সাপি পটিভাগনিমিত্তস্সাপি তং নিমিত্তং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নজ্ঝানস্সাপি এতং অধিৱচনং. ইধ পন পথৱিকসিণাৰম্মণং ঝানং অধিপ্পেতং. তং হেস ভাৱেতি. আপোকসিণাদীসুপি এসেৱ নযো.
ইমানি পন কসিণানি ভাৱেন্তেন সীলানি সোধেত্ৱা পৰিসুদ্ধসীলে পতিট্ঠিতেন য্ৱাস্স দসসু পলিবোধেসু পলিবোধো অত্থি, তং উপচ্ছিন্দিত্ৱা কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা অত্তনো চৰিযানুকূলৱসেন যং যস্স সপ্পাযং, তং তেন গহেত্ৱা কসিণভাৱনায অননুৰূপং ৱিহাৰং পহায অনুৰূপে ৱিহৰন্তেন খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৱা সব্বং ভাৱনাৱিধানং অপৰিহাপেন্তেন ভাৱেতব্বানি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩৮ আদযো) ৱুত্তো. কেৱলঞ্হি তত্থ ৱিঞ্ঞাণকসিণং নাগতং, তং অত্থতো আকাসকসিণে পৱত্তৱিঞ্ঞাণং. তঞ্চ খো আৰম্মণৱসেন ৱুত্তং, ন সমাপত্তিৱসেন. তঞ্হি অনন্তং ৱিঞ্ঞাণন্তি আৰম্মণং কত্ৱা এস ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিং ভাৱেন্তো ৱিঞ্ঞাণকসিণং ভাৱেতীতি ৱুচ্চতি. ইমানিপি দস কসিণানি ৱট্টানিপি হোন্তি ৱট্টপাদকানিপি ৱিপস্সনাপাদকানিপি দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থানিপি অভিঞ্ঞাপাদকানিপি নিৰোধপাদকানিপি, লোকিযানেৱ পন ন লোকুত্তৰানীতি.
৪৫৩. অসুভসঞ্ঞং ভাৱেতীতি অসুভসঞ্ঞা ৱুচ্চতি উদ্ধুমাতকাদীসু দসসু আৰম্মণেসু উপ্পন্না পঠমজ্ঝানসহগতা সঞ্ঞা, তং ভাৱেতি ব্ৰূহেতি ৱড্ঢেতি, অনুপ্পন্নং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং অনুৰক্খতীতি অত্থো. দসন্নং পন অসুভানং ভাৱনানযো সব্বো ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১০২ আদযো) ৱিত্থাৰিতোযেৱ. মৰণসঞ্ঞং ভাৱেতীতি সম্মুতিমৰণং, খণিকমৰণং, সমুচ্ছেদমৰণন্তি তিৱিধম্পি মৰণং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জনকসঞ্ঞং ভাৱেতি, অনুপ্পন্নং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং অনুৰক্খতীতি অত্থো. হেট্ঠা ৱুত্তলক্খণা ৱা মৰণস্সতিযেৱ ইধ মৰণসঞ্ঞাতি ৱুত্তা, তং ভাৱেতি উপ্পাদেতি ৱড্ঢেতীতি অত্থো. ভাৱনানযো পনস্সা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৬৭ আদযো) ৱিত্থাৰিতোযেৱ. আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞং ভাৱেতীতি অসিতপীতাদিভেদে কবড়ীকাৰে আহাৰে গমনপটিকূলাদীনি নৱ পটিকূলানি পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পজ্জনকসঞ্ঞং ভাৱেতি, উপ্পাদেতি ৱড্ঢেতীতি অত্থো. তস্সাপি ভাৱনানযো ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতোযেৱ. সব্বলোকে অনভিৰতিসঞ্ঞং ভাৱেতীতি সব্বস্মিম্পি তেধাতুকে লোকে অনভিৰতিসঞ্ঞং উক্কণ্ঠিতসঞ্ঞং ভাৱেতীতি অত্থো. অনিচ্চসঞ্ঞং ভাৱেতীতি পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং উদযব্বযঞ্ঞথত্তপৰিগ্গাহিকং পঞ্চসু খন্ধেসু অনিচ্চন্তি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞং ভাৱেতি. অনিচ্চে দুক্খসঞ্ঞং ভাৱেতীতি অনিচ্চে খন্ধপঞ্চকে পটিপীড়নসঙ্খাতদুক্খলক্খণপৰিগ্গাহিকং দুক্খন্তি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞং ভাৱেতি. দুক্খে অনত্তসঞ্ঞং ভাৱেতীতি পটিপীড়নট্ঠেন দুক্খে খন্ধপঞ্চকে অৱসৱত্তনাকাৰসঙ্খাতঅনত্তলক্খণপৰিগ্গাহিকং অনত্তাতি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞং ভাৱেতি. পহানসঞ্ঞং ভাৱেতীতি পঞ্চৱিধং পহানং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জনকসঞ্ঞং ভাৱেতি. ৱিৰাগসঞ্ঞং ভাৱেতীতি পঞ্চৱিধমেৱ ৱিৰাগং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জনকসঞ্ঞং ভাৱেতি. নিৰোধসঞ্ঞং ভাৱেতীতি সঙ্খাৰনিৰোধং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জনকসঞ্ঞং ভাৱেতি. নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জনকসঞ্ঞন্তিপি ৱদন্তি. এত্থ চ সব্বলোকে অনভিৰতসঞ্ঞা, অনিচ্চসঞ্ঞা, অনিচ্চে দুক্খসঞ্ঞাতি ইমাহি তীহি সঞ্ঞাহি বলৱৱিপস্সনা কথিতা. পুন অনিচ্চসঞ্ঞং ভাৱেতীতিআদিকাহি দসহি সঞ্ঞাহি ৱিপস্সনাসমাৰম্ভোৱ কথিতো.
৪৭৩. বুদ্ধানুস্সতিন্তিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ.
৪৮৩. পঠমজ্ঝানসহগতন্তি পঠমজ্ঝানেন সদ্ধিং গতং পৱত্তং, পঠমজ্ঝানসম্পযুত্তন্তি অত্থো. সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱেতীতি পঠমজ্ঝানসহগতং কত্ৱা সদ্ধিন্দ্ৰিযং ভাৱেতি ব্ৰূহেতি ৱড্ঢেতি. এস নযো সব্বত্থ.
অপৰঅচ্ছৰাসঙ্ঘাতৱগ্গৱণ্ণনা.