(১৪) ৪. চতুত্থএতদগ্গৱগ্গো
আনন্দত্থেৰৱত্থু
২১৯-২২৩. চতুত্থস্স পঠমে বহুস্সুতানন্তিআদীসু অঞ্ঞেপি থেৰা বহুস্সুতা সতিমন্তা গতিমন্তা ধিতিমন্তা উপট্ঠাকা চ অত্থি. অযং পনাযস্মা বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হন্তো দসবলস্স সাসনে ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তিযং ঠত্ৱা গণ্হি. তস্মা বহুস্সুতানং অগ্গো নাম জাতো. ইমস্সেৱ চ থেৰস্স বুদ্ধৱচনং গহেত্ৱা ধাৰণকসতি অঞ্ঞেহি থেৰেহি বলৱতৰা অহোসি, তস্মা সতিমন্তানং অগ্গো নাম জাতো. অযমেৱ চাযস্মা একপদে ঠত্ৱা সট্ঠি পদসহস্সানি গণ্হন্তো সত্থাৰা কথিতনিযামেনেৱ সব্বপদানি জানাতি, তস্মা গতিমন্তানং অগ্গো নাম জাতো. তস্সেৱ চাযস্মতো বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হনৱীৰিযং সজ্ঝাযনৱীৰিযঞ্চ ধাৰণৱীৰিযঞ্চ সত্থু উপট্ঠানৱীৰিযঞ্চ অঞ্ঞেহি অসদিসং অহোসি, তস্মা ধিতিমন্তানং অগ্গো নাম জাতো. তথাগতং উপট্ঠহন্তো চেস ন অঞ্ঞেসং উপট্ঠাকভিক্খূনং উপট্ঠানাকাৰেন উপট্ঠহি, অঞ্ঞে হি তথাগতং উপট্ঠহন্তা ন চিৰং উপট্ঠহিংসু, ন চ বুদ্ধানং মনং গহেত্ৱা উপট্ঠহিংসু. অযং থেৰো পন উপট্ঠাকট্ঠানং লদ্ধদিৱসতো পট্ঠায আৰদ্ধৱীৰিযো হুত্ৱা তথাগতস্স মনং গহেত্ৱা উপট্ঠহি. তস্মা উপট্ঠাকানং অগ্গো নাম জাতো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – ইতো কিৰ সতসহস্সমত্থকে কপ্পে পদুমুত্তৰো নাম সত্থা লোকে উপ্পজ্জি. তস্স হংসৱতী নাম নগৰং অহোসি, নন্দো নাম ৰাজা পিতা, সুমেধা নাম দেৱী মাতা, বোধিসত্তো উত্তৰকুমাৰো নাম অহোসি. সো পুত্তস্স জাতদিৱসে মহাভিনিক্খমনং নিক্খম্ম পব্বজিত্ৱা পধানমনুযুত্তো অনুক্কমেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা ‘‘অনেকজাতিসংসাৰ’’ন্তি উদানং উদানেত্ৱা সত্তাহং বোধিপল্লঙ্কে ৱীতিনামেত্ৱা ‘‘পথৱিযং ঠপেস্সামী’’তি পাদং অভিনীহৰি. অথ পথৱিং ভিন্দিত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তপ্পমাণং পদুমং উট্ঠাসি. তদুপাদায ভগৱা পদুমুত্তৰোতেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স দেৱলো চ সুজাতো চ দ্ৱে অগ্গসাৱকা অহেসুং, অমিতা চ অসমা চ দ্ৱে অগ্গসাৱিকা, সুমনো নাম উপট্ঠাকো. পদুমুত্তৰো ভগৱা পিতু সঙ্গহং কুৰুমানো ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰো হংসৱতিযা ৰাজধানিযা ৱসতি.
কনিট্ঠভাতা পনস্স সুমনকুমাৰো নাম. তস্স ৰাজা হংসৱতিতো ৱীসযোজনসতে ভোগগামং অদাসি. সো কদাচি কদাচি আগন্ত্ৱা পিতৰঞ্চ সত্থাৰঞ্চ পস্সতি. অথেকদিৱসং পচ্চন্তো কুপিতো সুমনো ৰঞ্ঞো পেসেসি. ৰাজা ‘‘ত্ৱং মযা তত্থ কস্মা ঠপিতো’’তি পটিপেসেসি. সো চোৰে ৱূপসমেত্ৱা ‘‘উপসন্তো, দেৱ, জনপদো’’তি ৰঞ্ঞো পেসেসি. ৰাজা তুট্ঠো ‘‘সীঘং মম পুত্তো আগচ্ছতূ’’তি আহ. তস্স সহস্সমত্তা অমচ্চা হোন্তি. সো তেহি সদ্ধিং অন্তৰামগ্গে মন্তেসি – ‘‘ময্হং পিতা তুট্ঠো সচে মে ৱৰং দেতি, কিং গণ্হামী’’তি? অথ নং একচ্চে ‘‘হত্থিং গণ্হথ, অস্সং গণ্হথ, জনপদং গণ্হথ, সত্ত ৰতনানি গণ্হথা’’তি আহংসু. অপৰে ‘‘তুম্হে পথৱিস্সৰস্স পুত্তা, ন তুম্হাকং ধনং দুল্লভং, লদ্ধম্পি চেতং সব্বং পহায গমনীযং, পুঞ্ঞমেৱ একং আদায গমনীযং. তস্মা দেৱে ৱৰং দদমানে তেমাসং পদুমুত্তৰভগৱন্তং উপট্ঠাতুং ৱৰং গণ্হথা’’তি আহংসু. সো ‘‘তুম্হে ময্হং কল্যাণমিত্তা, ন মেতং চিত্তং অত্থি, তুম্হেহি পন উপ্পাদিতং, এৱং কৰিস্সামী’’তি গন্ত্ৱা পিতৰং ৱন্দিত্ৱা পিতৰা আলিঙ্গেত্ৱা মত্থকে চুম্বেত্ৱা ‘‘ৱৰং তে পুত্ত দেমী’’তি ৱুত্তে ‘‘ইচ্ছামহং, মহাৰাজ, ভগৱন্তং তেমাসং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তো জীৱিতং অৱঞ্ঝং কাতুং, ইমং মে দেৱ ৱৰং দেহী’’তি আহ. ন সক্কা, তাত, অঞ্ঞং ৱৰেহীতি. দেৱ, খত্তিযানং নাম দ্ৱে কথা নত্থি, এতদেৱ মে ৱৰং দেহি, ন মম অঞ্ঞেন অত্থোতি. তাত, বুদ্ধানং নাম চিত্তং দুজ্জানং, সচে ভগৱা ন ইচ্ছিস্সতি, মযা দিন্নেপি কিং ভৱিস্সতীতি? ‘‘সাধু, দেৱ, অহং ভগৱতো চিত্তং জানিস্সামী’’তি ৱিহাৰং গতো.
তেন চ সমযেন ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা ভগৱা গন্ধকুটিং পৱিট্ঠো হোতি, সো মণ্ডলমাড়ে সন্নিপতিতানং ভিক্খূনং সন্তিকং অগমাসি. তে নং আহংসু – ‘‘ৰাজপুত্ত, কস্মা আগতোসী’’তি? ভগৱন্তং দস্সনায, দস্সেথ মে ভগৱন্তন্তি. ন মযং, ৰাজপুত্ত, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সত্থাৰং দট্ঠুং লভামাতি. কো পন, ভন্তে, লভতীতি? সুমনত্থেৰো নাম ৰাজপুত্তাতি. সো ‘‘কুহিং, ভন্তে, থেৰো’’তি? থেৰস্স নিসিন্নট্ঠানং পুচ্ছিত্ৱা গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘ইচ্ছামহং, ভন্তে, ভগৱন্তং পস্সিতুং, দস্সেথ মে ভগৱন্ত’’ন্তি আহ. থেৰো পস্সন্তস্সেৱ ৰাজকুমাৰস্স আপোকসিণজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা মহাপথৱিং উদকং অধিট্ঠায পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা সত্থু গন্ধকুটিযংযেৱ পাতুৰহোসি. অথ নং ভগৱা ‘‘সুমন কস্মা আগতোসী’’তি আহ. ৰাজপুত্তো, ভন্তে, ভগৱন্তং দস্সনায আগতোতি. তেন হি ভিক্খু আসনং পঞ্ঞাপেহীতি. পুন থেৰো পস্সন্তস্সেৱ ৰাজকুমাৰস্স বুদ্ধাসনং গহেত্ৱা অন্তোগন্ধকুটিযং নিমুজ্জিত্ৱা বহিপৰিৱেণে পাতুভৱিত্ৱা পৰিৱেণে আসনং পঞ্ঞাপেসি. ৰাজকুমাৰো ইমানি দ্ৱে অচ্ছৰিযাকাৰানি দিস্ৱা ‘‘মহন্তো ৱতাযং ভিক্খূ’’তি চিন্তেসি.
ভগৱাপি গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. ৰাজপুত্তো ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পটিসন্থাৰং অকাসি. ‘‘কদা আগতোসি ৰাজপুত্তা’’তি ৱুত্তে, ‘‘ভন্তে, তুম্হেসু গন্ধকুটিং পৱিট্ঠেসু, ভিক্খূ পন ‘ন মযং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে ভগৱন্তং দট্ঠুং লভামা’তি মং থেৰস্স সন্তিকং পাহেসুং. থেৰো পন একৱচনেনেৱ দস্সেতি, থেৰো, ভন্তে, তুম্হাকং সাসনে ৱল্লভো মঞ্ঞে’’তি. আম ৰাজকুমাৰ, ৱল্লভো এস ভিক্খু ময্হং সাসনেতি. ভন্তে, বুদ্ধানং সাসনে কিং কত্ৱা ৱল্লভা হোন্তীতি? দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা কুমাৰাতি. ভগৱা অহং থেৰো ৱিয বুদ্ধসাসনে ৱল্লভো হোতুকামো, স্ৱে ময্হং ভিক্খং অধিৱাসেথাতি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন. ৰাজকুমাৰো অত্তনো ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা সব্বৰত্তিং মহাসক্কাৰং সজ্জেত্ৱা সত্ত দিৱসানি খন্ধাৱাৰভত্তং নাম অদাসি.
সত্তমে দিৱসে সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা, ভন্তে, মযা পিতু সন্তিকা তেমাসং অন্তোৱস্সং তুম্হাকং পটিজগ্গনৱৰো লদ্ধো, তেমাসং মে ৱস্সাৱাসং অধিৱাসেথাতি. ভগৱা ‘‘অত্থি নু খো তত্থ গতেন অত্থো’’তি ওলোকেত্ৱা ‘‘অত্থী’’তি দিস্ৱা ‘‘সুঞ্ঞাগাৰে খো, ৰাজকুমাৰ, তথাগতা অভিৰমন্তী’’তি আহ. কুমাৰো ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৱা অঞ্ঞাতং সুগতা’’তি ৱত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, পুৰিমতৰং গন্ত্ৱা ৱিহাৰং কাৰেমি, মযা পেসিতে ভিক্খুসতসহস্সেন সদ্ধিং আগচ্ছথা’’তি ভগৱন্তং পটিঞ্ঞং গাহাপেত্ৱা পিতু সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘দিন্না মে, দেৱ, ভগৱতা পটিঞ্ঞা, মযা পহিতে ভগৱন্তং পেসেয্যথা’’তি ৱত্ৱা পিতৰং ৱন্দিত্ৱা নিক্খমিত্ৱা যোজনে যোজনে ৱিহাৰং কাৰেন্তো ৱীসযোজনসতং অদ্ধানং গতো. গন্ত্ৱা চ অত্তনো নগৰে ৱিহাৰট্ঠানং ৱিচিনন্তো সোভননামস্স কুটুম্বিকস্স উয্যানং দিস্ৱা সতসহস্সেন কিণিত্ৱা সতসহস্সং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিহাৰং কাৰেসি. তত্থ ভগৱতো গন্ধকুটিং সেসভিক্খূনঞ্চ ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানত্থায কুটিলেণমণ্ডপে কাৰেত্ৱা পাকাৰপৰিক্খেপং দ্ৱাৰকোট্ঠকঞ্চ নিট্ঠাপেত্ৱা পিতু সন্তিকং পেসেসি – ‘‘নিট্ঠিতং ময্হং কিচ্চং, সত্থাৰং পহিণথা’’তি.
ৰাজা ভগৱন্তং ভোজেত্ৱা ‘‘ভগৱা সুমনস্স কিচ্চং নিট্ঠিতং, তুম্হাকং গমনং পচ্চাসীসতী’’তি আহ. ভগৱা ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱুতো যোজনে যোজনে ৱিহাৰেসু ৱসমানো অগমাসি. কুমাৰো ‘‘সত্থা আগচ্ছতী’’তি সুত্ৱা যোজনং পচ্চুগ্গন্ত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজযমানো ৱিহাৰং পৱেসেত্ৱা –
‘‘সতসহস্সেন মে কীতং, সতসহস্সেন মাপিতং;
সোভনং নাম উয্যানং, পটিগ্গণ্হ মহামুনী’’তি. –
ৱিহাৰং নিয্যাদেসি. সো ৱস্সূপনাযিকাদিৱসে দানং দত্ৱা অত্তনো পুত্তদাৰে চ অমচ্চে চ পক্কোসাপেত্ৱা আহ – ‘‘সত্থা অম্হাকং সন্তিকং দূৰতোৱ আগতো, বুদ্ধা চ নাম ধম্মগৰুকা ন আমিসচক্খুকা. তস্মা অহং ইমং তেমাসং দ্ৱে সাটকে নিৱাসেত্ৱা দস সীলানি সমাদিযিত্ৱা ইধেৱ ৱসিস্সামি, তুম্হে খীণাসৱসতসহস্সস্স ইমিনাৱ নীহাৰেন তেমাসং দানং দদেয্যাথা’’তি.
সো সুমনত্থেৰস্স ৱসনট্ঠানসভাগেযেৱ ঠানে ৱসন্তো যং থেৰো ভগৱতো ৱত্তং কৰোতি, তং সব্বং দিস্ৱা ‘‘ইমস্মিং ঠানে একন্তৱল্লভো এস থেৰো, এতস্সেৱ মে ঠানন্তৰং পত্থেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা উপকট্ঠায পৱাৰণায গামং পৱিসিত্ৱা সত্তাহং মহাদানং দত্ৱা সত্তমে দিৱসে ভিক্খুসতসহস্সস্স পাদমূলে তিচীৱৰং ঠপেত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, যদেতং মযা সত্তাহং খন্ধাৱাৰদানতো পট্ঠায পুঞ্ঞং কতং, তং নেৱ সক্কসম্পত্তিং, ন মাৰব্ৰহ্মসম্পত্তিং পত্থযন্তেন, বুদ্ধস্স পন উপট্ঠাকভাৱং পত্থেন্তেন কতং. তস্মা অহম্পি ভগৱা অনাগতে সুমনত্থেৰো ৱিয একস্স বুদ্ধস্স উপট্ঠাকো হোমী’’তি পঞ্চপতিট্ঠিতেন পতিট্ঠহিত্ৱা ৱন্দি. সত্থা তস্স অনন্তৰাযং দিস্ৱা ব্যাকৰিত্ৱা পক্কামি. কুমাৰো তং সুত্ৱা ‘‘বুদ্ধা চ নাম অদ্ৱেজ্ঝকথা হোন্তী’’তি দুতিযদিৱসে গোতমবুদ্ধস্স পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গচ্ছন্তো ৱিয অহোসি.
সো তস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৱস্সসতসহস্সং দানং দত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তিত্ৱা কস্সপবুদ্ধকালে পিণ্ডায চৰতো থেৰস্স পত্তগ্গহণত্থং উত্তৰিসাটকং দত্ৱা পূজং অকাসি. পুন সগ্গে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চুতো বাৰাণসিৰাজা হুত্ৱা উপৰিপাসাদৱৰগতো গন্ধমাদনতো আকাসেন আগচ্ছন্তে অট্ঠ পচ্চেকবুদ্ধে দিস্ৱা নিমন্তাপেত্ৱা ভোজেত্ৱা অত্তনো মঙ্গলউয্যানে তেসং অট্ঠ পণ্ণসালাযো কাৰেত্ৱা তেসং নিসীদনত্থায অত্তনো নিৱেসনে অট্ঠ সব্বৰতনমযানি পীঠানি চেৱ মণিআধাৰকে চ পটিযাদেত্ৱা দস ৱস্সসহস্সানি উপট্ঠানং অকাসি. এতানি পাকটট্ঠানানি.
কপ্পসতসহস্সং পন দানং দদমানোৱ অম্হাকং বোধিসত্তেন সদ্ধিং তুসিতপুৰে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চুতো অমিতোদনসক্কস্স গেহে নিব্বত্তি. অথস্স সব্বেৱ ঞাতকে আনন্দিতে পমুদিতে কৰোন্তো জাতোতি আনন্দোত্ৱেৱ নামং অকংসু. সো অনুপুব্বেন কতাভিনিক্খমনে সম্মাসম্বোধিং পত্ৱা পঠমগমনেন কপিলৱত্থুং আগন্ত্ৱা ততো নিক্খন্তে ভগৱতি ভগৱতো পৰিৱাৰত্থং ৰাজকুমাৰেসু পব্বজন্তেসু ভদ্দিযাদীহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৱা ভগৱতো সন্তিকে পব্বজিত্ৱা নচিৰস্সেৱ আযস্মতো পুণ্ণস্স মন্তাণিপুত্তস্স সন্তিকে ধম্মকথং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি.
তেন খো পন সমযেন ভগৱতো পঠমবোধিযং ৱীসতি ৱস্সানি অনিবদ্ধা উপট্ঠাকা অহেসুং. একদা নাগসমালো পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱিচৰি একদা নাগিতো, একদা উপৱানো, একদা সুনক্খত্তো, একদা চুন্দো সমণুদ্দেসো, একদা সাগতো, একদা ৰাধো, একদা মেঘিযো. তত্থ একদা ভগৱা নাগসমালত্থেৰেন সদ্ধিং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো দ্ৱেধাপথং পত্তো. থেৰো মগ্গা ওক্কম্ম ‘‘ভগৱা অহং ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামী’’তি আহ. অথ নং ভগৱা ‘‘এহি ভিক্খু, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামা’’তি আহ. সো ‘‘হন্দ ভগৱা তুম্হাকং পত্তচীৱৰং গণ্হথ, অহং ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামী’’তি ৱত্ৱা পত্তচীৱৰং ভূমিযং ঠপেতুং আৰদ্ধো. অথ নং ভগৱা ‘‘আহৰ ভিক্খূ’’তি ৱত্ৱা পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা গতো. তস্সপি ভিক্খুনো ইতৰেন মগ্গেন গচ্ছতো চোৰা পত্তচীৱৰঞ্চেৱ হৰিংসু, সীসঞ্চ ভিন্দিংসু. সো ‘‘ভগৱা ইদানি মে পটিসৰণং, ন অঞ্ঞো’’তি চিন্তেত্ৱা লোহিতেন গলন্তেন ভগৱতো সন্তিকং আগমি. ‘‘কিমিদং ভিক্খূ’’তি চ ৱুত্তে তং পৱত্তিং আৰোচেসি. অথ নং ভগৱা ‘‘মা চিন্তেযি ভিক্খু, এতস্স কাৰণাযেৱ তং নিৱাৰযিম্হা’’তি ৱত্ৱা সমস্সাসেসি.
একদা পন ভগৱা মেঘিযত্থেৰেন সদ্ধিং পাচীনৱংসে মিগদাযে জন্তুগামং অগমাসি. তত্ৰাপি মেঘিযো জন্তুগামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা নদীতীৰে পাসাদিকং অম্বৱনং দিস্ৱা ‘‘ভগৱা তুম্হাকং পত্তচীৱৰং গণ্হথ, অহং তস্মিং অম্বৱনে সমণধম্মং কৰোমী’’তি ৱত্ৱা ভগৱতা তিক্খত্তুং নিৱাৰিযমানোপি গন্ত্ৱা অকুসলৱিতক্কেহি অন্ৱাসত্তো পচ্চাগন্ত্ৱা তং পৱত্তিং আৰোচেসি. তম্পি ভগৱা ‘‘ইমমেৱ তে কাৰণং সল্লক্খেত্ৱা নিৱাৰযিম্হা’’তি ৱত্ৱা অনুপুব্বেন সাৱত্থিং অগমাসি. তত্থ গন্ধকুটিপৰিৱেণে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱে, ইদানিম্হি মহল্লকো, ‘একচ্চে ভিক্খূ ইমিনা মগ্গেন গচ্ছামা’তি ৱুত্তে অঞ্ঞেন গচ্ছন্তি, একচ্চে ময্হং পত্তচীৱৰং ভূমিযং নিক্খিপন্তি, ময্হং নিবদ্ধুপট্ঠাকং একং ভিক্খুং জানাথা’’তি. ভিক্খূনং ধম্মসংৱেগো উদপাদি. অথাযস্মা সাৰিপুত্তো উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হেযেৱ পত্থযমানো সতসহস্সকপ্পাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং পাৰমিযো পূৰযিং, ননু মাদিসো মহাপঞ্ঞো উপট্ঠাকো নাম ৱট্টতি, অহং উপট্ঠহিস্সামী’’তি আহ. তং ভগৱা ‘‘অলং, সাৰিপুত্ত, যস্সং দিসাযং ত্ৱং ৱিহৰসি, অসুঞ্ঞা ৱে সা দিসা, তৱ হি ওৱাদো বুদ্ধানং ওৱাদসদিসো, তেন মে তযা উপট্ঠাককিচ্চং অত্থী’’তি পটিক্খিপি. এতেনেৱ উপাযেন মহামোগ্গল্লানং আদিং কত্ৱা অসীতি মহাসাৱকা উট্ঠহিংসু. তে সব্বে ভগৱা পটিক্খিপি.
আনন্দত্থেৰো পন তুণ্হীযেৱ নিসীদি. অথ নং ভিক্খূ আহংসু – ‘‘আৱুসো আনন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো উপট্ঠাকট্ঠানং যাচতি, ত্ৱম্পি যাচাহী’’তি. যাচিত্ৱা লদ্ধট্ঠানং নাম, আৱুসো, কীদিসং হোতি, কিং মং সত্থা ন পস্সতি? সচে সত্থা ৰোচিস্সতি, ‘‘আনন্দো মং উপট্ঠহতূ’’তি ৱক্খতীতি. অথ ভগৱা ‘‘ন, ভিক্খৱে, আনন্দো অঞ্ঞেহি উস্সাহেতব্বো, সযমেৱ জানিত্ৱা মং উপট্ঠহিস্সতী’’তি আহ. ততো ভিক্খূ ‘‘উট্ঠেহি, আৱুসো আনন্দ, উট্ঠেহি, আৱুসো আনন্দ, দসবলং উপট্ঠাকট্ঠানং যাচাহী’’তি আহংসু. থেৰো উট্ঠহিত্ৱা চত্তাৰো পটিক্খেপা চতস্সো চ আযাচনাতি অট্ঠ ৱৰে যাচি.
চত্তাৰো পটিক্খেপা নাম – ‘‘সচে মে, ভন্তে, ভগৱা অত্তনা লদ্ধং পণীতং চীৱৰং ন দস্সতি, পিণ্ডপাতং ন দস্সতি, একগন্ধকুটিযং ৱসিতুং ন দস্সতি, নিমন্তনং গহেত্ৱা ন গমিস্সতি, এৱাহং ভগৱন্তং উপট্ঠহিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কং পনেত্থ, আনন্দ, আদীনৱং অদ্দসা’’তি ৱুত্তে আহ – ‘‘সচাহং, ভন্তে, ইমানি ৱত্থূনি লভিস্সামি, ভৱিস্সন্তি ৱত্তাৰো ‘আনন্দো দসবলেন লদ্ধং পণীতং চীৱৰং পৰিভুঞ্জতি, পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জতি, একগন্ধকুটিযং ৱসতি, একতো নিমন্তনং গচ্ছতি. এতং লাভং লভন্তো তথাগতং উপট্ঠাতি, কো এৱং উপট্ঠহতো ভাৰো’’’তি? ইমে চত্তাৰো পটিক্খেপে যাচি.
চতস্সো আযাচনা নাম – ‘‘সচে, ভন্তে, ভগৱা মযা গহিতনিমন্তনং গমিস্সতি, সচাহং তিৰোৰট্ঠা তিৰোজনপদা ভগৱন্তং দট্ঠুং আগতং পৰিসং আগতক্খণেযেৱ ভগৱন্তং দস্সেতুং লচ্ছামি, যদা মে কঙ্খা উপ্পজ্জতি, তস্মিংযেৱ খণে ভগৱন্তং উপসঙ্কমিতুং লচ্ছামি, তথা যং ভগৱা ময্হং পৰম্মুখে ধম্মং দেসেতি, তং আগন্ত্ৱা ময্হং কথেস্সতি, এৱাহং ভগৱন্তং উপট্ঠহিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কং পনেত্থ, আনন্দ, আনিসংসং পস্সসী’’তি ৱুত্তে আহ – ‘‘ইধ, ভন্তে, সদ্ধা কুলপুত্তা ভগৱতো ওকাসং অলভন্তা মং এৱং ৱদন্তি ‘স্ৱে, ভন্তে আনন্দ, ভগৱতা সদ্ধিং অম্হাকং ঘৰে ভিক্খং গণ্হেয্যাথা’তি. সচে ভগৱা তত্থ ন গমিস্সতি, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণেযেৱ পৰিসং দস্সেতুং, কঙ্খঞ্চ ৱিনোদেতুং ওকাসং ন লচ্ছামি, ভৱিস্সন্তি ৱত্তাৰো ‘কিং আনন্দো দসবলং উপট্ঠাতি. এত্তকম্পিস্স ভগৱা অনুগ্গহং ন কৰোতী’তি. ভগৱতো চ পৰম্মুখা মং পুচ্ছিস্সন্তি ‘অযং, আৱুসো আনন্দ, গাথা, ইদং সুত্তং, ইদং জাতকং কত্থ দেসিত’ন্তি. সচাহং তং ন সম্পাদযিস্সামি, ভৱিস্সন্তি ৱত্তাৰো – ‘এত্তকম্পি, আৱুসো, ন জানাসি, কস্মা ত্ৱং ছাযা ৱিয ভগৱন্তং অৱিজহন্তো দীঘৰত্তং ৱিচৰসী’তি. তেনাহং পৰম্মুখা দেসিতস্সপি ধম্মস্স পুন কথনং ইচ্ছামী’’তি. ইমা চতস্সো আযাচনা যাচি. ভগৱাপিস্স অদাসি.
এৱং ইমে অট্ঠ ৱৰে গহেত্ৱা নিবদ্ধুপট্ঠাকো অহোসি. তস্সেৱ ঠানন্তৰস্স অত্থায কপ্পসতসহস্সং পূৰিতানং পাৰমীনং ফলং পাপুণি. সো উপট্ঠাকট্ঠানং লদ্ধদিৱসতো পট্ঠায দসবলস্স দুৱিধেন উদকেন তিৱিধেন দন্তকট্ঠেন হত্থপাদপৰিকম্মেন পিট্ঠিপৰিকম্মেন গন্ধকুটিপৰিৱেণং সম্মজ্জনেনাতি এৱমাদীহি কিচ্চেহি উপট্ঠহন্তো ‘‘ইমায নাম ৱেলায সত্থু ইমং নাম লদ্ধুং ৱট্টতি, ইদং নাম কাতুং ৱট্টতী’’তি দিৱসভাগং সন্তিকাৱচৰো হুত্ৱা ৰত্তিভাগসমনন্তৰে দণ্ডদীপিকং গহেত্ৱা একৰত্তিং গন্ধকুটিপৰিৱেণং নৱ ৱাৰে অনুপৰিযাযতি. এৱঞ্হিস্স অহোসি – ‘‘সচে মে থিনমিদ্ধং ওক্কমেয্য, দসবলে পক্কোসন্তে পটিৱচনং দাতুং ন সক্কুণেয্য’’ন্তি. তস্মা সব্বৰত্তিং দণ্ডদীপিকং হত্থেন ন মুঞ্চতি. ইদমেত্তকং ৱত্থু. অপৰভাগে পন সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো অনেকপৰিযাযেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকআনন্দত্থেৰস্স ৱণ্ণং কথেত্ৱা থেৰং ইমস্মিং সাসনে বহুস্সুতানং সতিমন্তানং গতিমন্তানং ধিতিমন্তানং উপট্ঠাকানঞ্চ ভিক্খূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
উৰুৱেলকস্সপত্থেৰৱত্থু
২২৪. দুতিযে মহাপৰিসানন্তি মহাপৰিৱাৰানং উৰুৱেলকস্সপো অগ্গোতি দস্সেতি. অঞ্ঞেসঞ্হি থেৰানং কঞ্চি কালং পৰিৱাৰো মহা হোতি কঞ্চি কালং অপ্পো, ইমস্স পন থেৰস্স দ্ৱীহি ভাতিকেহি সদ্ধিং একং সমণসহস্সং নিবদ্ধপৰিৱাৰোৱ অহোসি. তেসু একেকস্মিং একেকং পব্বাজেন্তে দ্ৱে সমণসহস্সানি হোন্তি, দ্ৱে দ্ৱে পব্বাজেন্তে তীণি সহস্সানি হোন্তি. তস্মা সো মহাপৰিৱাৰানং অগ্গো নাম জাতো. কস্সপোতি পনস্স গোত্তং. উৰুৱেলাযং পব্বজিতত্তা উৰুৱেলকস্সপোতি পঞ্ঞাযিত্থ.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অযম্পি হি পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা ৱযপ্পত্তো সত্থু ধম্মকথং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং মহাপৰিসানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা ‘‘মযাপি অনাগতে এৱৰূপেন ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱা তিচীৱৰেন অচ্ছাদেত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা মহাপৰিসানং অগ্গভাৱত্থং পত্থনং অকাসি. সত্থা অনন্তৰাযং দিস্ৱা অনাগতে গোতমবুদ্ধস্স সাসনে মহাপৰিসানং অগ্গো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকৰিত্ৱা পক্কামি.
সোপি কুলপুত্তো যাৱজীৱং কল্যাণকম্মং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইতো দ্ৱেনৱুতিকপ্পমত্থকে ফুস্সবুদ্ধস্স ৱেমাতিককনিট্ঠভাতা হুত্ৱা নিব্বত্তো, পিতা মহিন্দৰাজা নাম. অপৰে পনস্স দ্ৱে কনিট্ঠভাতৰো অহেসুং. এৱং তে তযো ভাতৰো ৱিসুং ৱিসুং ঠানন্তৰং লভিংসু. তে হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ কুপিতং পচ্চন্তং ৱূপসমেত্ৱা পিতু সন্তিকা ৱৰং লভিত্ৱা ‘‘তেমাসং দসবলং পটিজগ্গিস্সামা’’তি ৱৰং গণ্হিংসু. অথ নেসং এতদহোসি – ‘‘অম্হেহি দসবলং পটিজগ্গন্তেহি অনুচ্ছৱিকং কাতুং ৱট্টতী’’তি একং অমচ্চং উপ্পাদকট্ঠানে ঠপেত্ৱা একং আযৱযজাননকং কত্ৱা একং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স পৰিৱেসকট্ঠানে ঠপেত্ৱা অত্তনা দস সীলানি সমাদায তেমাসং সিক্খাপদানি ৰক্খিংসু. তে তযো অমচ্চা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে বিম্বিসাৰৱিসাখৰট্ঠপালা জাতা.
তে পন ৰাজকুমাৰা ৱুত্থৱস্সে দসবলে সহত্থা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পচ্চযপূজায পূজেত্ৱা যাৱজীৱং কল্যাণকম্মং কত্ৱা অম্হাকং দসবলস্স নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ ব্ৰাহমণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা অত্তনো গোত্তৱসেন তযোপি জনা কস্সপা এৱ নাম জাতা. তে ৱযপ্পত্তা তযো ৱেদে উগ্গণ্হিংসু. তেসং জেট্ঠভাতিকস্স পঞ্চ মাণৱকসতানি পৰিৱাৰো অহোসি, মজ্ঝিমস্স তীণি, কনিট্ঠস্স দ্ৱে. তে অত্তনো গন্থে সাৰং ওলোকেন্তা দিট্ঠধম্মিকমেৱ পস্সিংসু, ন সম্পৰাযিকং. অথ নেসং জেট্ঠভাতা অত্তনো পৰিৱাৰেন সদ্ধিং উৰুৱেলং গন্ত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা উৰুৱেলকস্সপো নাম জাতো, মহাগঙ্গানদীৱঙ্কে পব্বজিতো নদীকস্সপো নাম জাতো, গযাসীসে পব্বজিতো গযাকস্সপো নাম জাতো.
এৱং তেসু ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা তত্থ ৱসন্তেসু বহূনং দিৱসানং অচ্চযেন অম্হাকং বোধিসত্তো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা পটিৱিদ্ধসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণো অনুক্কমেন ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱা পঞ্চৱগ্গিযে থেৰে অৰহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৱা যসদাৰকপ্পমুখে পঞ্চপঞ্ঞাস সহাযকেপি ৱিনেত্ৱা সট্ঠি অৰহন্তে ‘‘চৰথ, ভিক্খৱে, চাৰিক’’ন্তি বহুজনহিতায চাৰিকং পেসেত্ৱা ভদ্দৱগ্গিযে ৱিনেত্ৱা উৰুৱেলকস্সপস্স হেতুং দিস্ৱা ‘‘মযি গতে তযো ভাতিকা সপৰিৱাৰা অৰহত্তং পাপুণিস্সন্তী’’তি ঞত্ৱা এককো অদুতিযো উৰুৱেলকস্সপস্স ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱসনত্থায অগ্যাগাৰং যাচিত্ৱা তত্থ কতং নাগদমনং আদিং কত্ৱা অড্ঢুড্ঢসহস্সেহি পাটিহাৰিযেহি উৰুৱেলকস্সপং সপৰিৱাৰং ৱিনেত্ৱা পব্বাজেসি. তস্স পব্বজিতভাৱং ঞত্ৱা ইতৰেপি দ্ৱে ভাতৰো সপৰিৱাৰা আগন্ত্ৱা পব্বজিংসু, সব্বেপি এহিভিক্খূ ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰা অহেসুং.
সত্থা তং সমণসহস্সং আদায গযাসীসং গন্ত্ৱা পিট্ঠিপাসাণে নিসিন্নো ‘‘কথংৰূপা নু খো এতেসং ধম্মদেসনা সপ্পাযা’’তি ওলোকেন্তো ‘‘ইমে অগ্গিং পৰিচৰন্তা ৱিচৰিংসু, ইমেসং তযো ভৱে আদিত্তাগাৰসদিসে কত্ৱা দস্সেতুং ৱট্টতী’’তি আদিত্তপৰিযাযসুত্তং (মহাৱ. ৫৪) দেসেসি. দেসনাপৰিযোসানে সব্বেৱ অৰহত্তং পত্তা. সত্থা তেহি পৰিৱুতো পুব্বে বিম্বিসাৰৰঞ্ঞো দিন্নপটিঞ্ঞত্তা ৰাজগহনগৰে লট্ঠিৱনুয্যানং অগমাসি. ৰাজা দসবলস্স আগতভাৱং সুত্ৱা দ্ৱাদসনহুতেহি ব্ৰাহ্মণগহপতিকেহি সদ্ধিং সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. সত্থা সব্বাৱন্তং পৰিসং ওলোকেত্ৱা মহাজনং উৰুৱেলকস্সপস্স নিপচ্চকাৰং কৰোন্তং দিস্ৱা ‘‘ইমে ময্হং ৱা কস্সপস্স ৱা মহন্তভাৱং ন জানন্তি, সৱিতক্কা চ নাম দেসনং সম্পটিচ্ছিতুং ন সক্কোন্তী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘কস্সপ, তুয্হং উপট্ঠাকানং ৱিতক্কং ছিন্দা’’তি থেৰস্স সঞ্ঞং অদাসি. থেৰো সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা উট্ঠাযাসনা সত্থাৰং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা তালপ্পমাণং আকাসং উপ্পতিত্ৱা ইদ্ধিৱিকুব্বনং দস্সেত্ৱা ‘‘সত্থা মে, ভন্তে, ভগৱা, সাৱকোহমস্মি, সত্থা মে, ভন্তে, ভগৱা, সাৱকোহমস্মী’’তি ৱত্ৱা ওৰুয্হ দসবলস্স পাদে ৱন্দি. এতেনুপাযেন সত্তমে ৱাৰে সত্ততালপ্পমাণং আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা পুন আগন্ত্ৱা দসবলস্স পাদে ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি.
তস্মিং কালে মহাজনো ‘‘অযং লোকে মহাসমণো’’তি সত্থৰি নিব্বিতক্কো জাতো, অথস্স সত্থা ধম্মং দেসেসি. দেসনাপৰিযোসানে ৰাজা একাদসনহুতেহি ব্ৰাহ্মণগহপতিকেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো, একনহুতং উপাসকত্তং পটিৱেদেসি. তেপি উৰুৱেলকস্সপস্স পৰিৱাৰা সহস্সমত্তা ভিক্খূ অত্তনো আসেৱনৱসেন চিন্তেসুং – ‘‘অম্হাকং পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পত্তং, বহি গন্ত্ৱা কিং কৰিস্সামা’’তি উৰুৱেলকস্সপত্থেৰংযেৱ পৰিৱাৰেত্ৱা ৱিচৰিংসু. তেসু একেকস্মিং একেকং নিস্সিতকং গণ্হন্তে দ্ৱে সহস্সানি হোন্তি, দ্ৱে দ্ৱে গণ্হন্তে তীণি সহস্সানি হোন্তি. ততো পট্ঠায যত্তকা তেসং নিস্সিতকা, তত্তকে কথেতুং ৱট্টতীতি. ইদমেত্থ ৱত্থু. অপৰভাগে পন সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো থেৰং মহাপৰিসানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
কাড়ুদাযিত্থেৰৱত্থু
২২৫. ততিযে কুলপ্পসাদকানন্তি কুলং পসাদেন্তানং. অযং হি থেৰো অদিট্ঠবুদ্ধদস্সনংযেৱ সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স নিৱেসনং পসাদেসি, তস্মা কুলপ্পসাদকানং অগ্গো নাম জাতো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অযম্পি হি পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং কুলপ্পসাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অম্হাকং বোধিসত্তস্স মাতুকুচ্ছিযং পটিসন্ধিগ্গহণদিৱসে কপিলৱত্থুস্মিংযেৱ অমচ্চগেহে পটিসন্ধিং গণ্হি. জাতদিৱসে বোধিসত্তেন সদ্ধিংযেৱ জাতোতি তংদিৱসংযেৱ তং দুকূলচুম্বুটকে নিপজ্জাপেত্ৱা বোধিসত্তস্স উপট্ঠানত্থায নযিংসু. বোধিসত্তেন হি সদ্ধিং বোধিৰুক্খো ৰাহুলমাতা চতস্সো নিধিকুম্ভিযো আৰোহনিযহত্থী কণ্ডকো ছন্নো কাড়ুদাযীতি ইমে সত্ত একদিৱসে জাতত্তা সহজাতা নাম অহেসুং. অথস্স নামগ্গহণদিৱসে সকলনগৰস্স উদগ্গচিত্তদিৱসে জাতোতি উদাযীত্ৱেৱ নামং অকংসু. থোকং কাড়ধাতুকত্তা পন কাড়ুদাযী নাম জাতো. সো বোধিসত্তেন সদ্ধিং কুমাৰকীড়ং কীড়ন্তো ৱুদ্ধিং অগমাসি.
অপৰভাগে বোধিসত্তো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা অনুক্কমেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো লোকানুগ্গহং কৰোন্তো ৰাজগহং উপনিস্সায ৱিহৰতি. তস্মিং সমযে সুদ্ধোদনমহাৰাজা ‘‘সিদ্ধত্থকুমাৰো অভিসম্বোধিং পত্ৱা ৰাজগহং উপনিস্সায ৱেড়ুৱনে ৱিহৰতী’’তি সুত্ৱা পুৰিসসহস্সপৰিৱাৰং একং অমচ্চং ‘‘পুত্তং মে ইধ আনেহী’’তি পেসেসি. সো সট্ঠিযোজনমগ্গং গন্ত্ৱা দসবলস্স চতুপৰিসমজ্ঝে নিসীদিত্ৱা ধম্মদেসনাৱেলায ৱিহাৰং পাৱিসি. সো ‘‘তিট্ঠতু তাৱ ৰঞ্ঞা পহিতসাসন’’ন্তি পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা যথাঠিতোৱ সদ্ধিং পুৰিসসহস্সেহি অৰহত্তং পাপুণি. অথ নেসং সত্থা ‘‘এথ ভিক্খৱো’’তি হত্থং পসাৰেসি, সব্বে তংখণংযেৱ ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰা ৱস্সসট্ঠিকত্থেৰা ৱিয অহেসুং. অৰহত্তং পত্তকালতো পট্ঠায পন অৰিযা নাম মজ্ঝত্তাৱ হোন্তীতি ৰঞ্ঞা পহিতসাসনং দসবলস্স ন কথেসি. ৰাজা ‘‘নেৱ গতো আগচ্ছতি, ন সাসনং সুয্যতী’’তি ‘‘এহি, তাত, ত্ৱং গচ্ছা’’তি তেনেৱ নিযামেন অঞ্ঞং অমচ্চং পেসেসি. সোপি গন্ত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ সদ্ধিং পৰিসায অৰহত্তং পত্ৱা তুণ্হী অহোসি. এৱং নৱহি অমচ্চেহি সদ্ধিং নৱ পুৰিসসহস্সানি পেসেসি. সব্বে অত্তনো কিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা তুণ্হী অহেসুং.
অথ ৰাজা চিন্তেসি – ‘‘এত্তকা জনা মযি সিনেহাভাৱেন দসবলস্স ইধাগমনত্থায ন কিঞ্চি কথযিংসু, অঞ্ঞে গন্ত্ৱাপি দসবলং আনেতুং ন সক্খিস্সন্তি. ময্হং খো পন পুত্তো উদাযী দসবলেন সদ্ধিং একৱযো সহপংসুকীড়িকো, মযি চস্স সিনেহো অত্থী’’তি কাড়ুদাযিং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘তাত, পুৰিসসহস্সপৰিৱাৰো গন্ত্ৱা দসবলং আনেহী’’তি আহ. পঠমং গতপুৰিসা ৱিয পব্বজিতুং লভন্তো আনেস্সামি, দেৱাতি. যংকিঞ্চি কত্ৱা মম পুত্তং দস্সেহীতি. ‘‘সাধু, দেৱা’’তি ৰঞ্ঞো সাসনং আদায ৰাজগহং গন্ত্ৱা সত্থু ধম্মদেসনাৱেলায পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুত্ৱা সপৰিৱাৰো অৰহত্তফলং পত্ৱা এহিভিক্খুভাৱে পতিট্ঠাসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘ন তাৱ দসবলস্স কুলনগৰং গন্তুং এস কালো, ৱসন্তসমযে সুপুপ্ফিতেসু ৱনসণ্ডেসু হৰিততিণসঞ্ছন্নায পথৱিযা এস কালো ভৱিস্সতী’’তি কালং পটিমানেন্তো তস্স কালস্স আগতভাৱং ঞত্ৱা –
‘‘নাতিসীতং নাতিউণ্হং, নাতিদুব্ভিক্খছাতকং;
সদ্দলা হৰিতা ভূমি, এস কালো মহামুনী’’তি. –
সট্ঠিমত্তাহি গাথাহি দসবলস্স কুলনগৰং গমনত্থায গমনৱণ্ণং ৱণ্ণেসি. সত্থা ‘‘উদাযী গমনৱণ্ণং কথেতি, কপিলৱত্থুনগৰং গন্তুং এস কালো’’তি ৱীসতিসহস্সভিক্খুপৰিৱাৰো অতুৰিতগমনেন চাৰিকং নিক্খমি.
উদাযিত্থেৰো সত্থু নিক্খন্তভাৱং ঞত্ৱা ‘‘পিতু মহাৰাজস্স সঞ্ঞং দাতুং ৱট্টতী’’তি ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো নিৱেসনে পাতুৰহোসি. সুদ্ধোদনমহাৰাজা থেৰং দিস্ৱা তুট্ঠচিত্তো মহাৰহে পল্লঙ্কে নিসীদাপেত্ৱা অত্তনো পটিযাদিতস্স নানগ্গৰসভোজনস্স পত্তং পূৰেত্ৱা অদাসি. থেৰো উট্ঠায গমনাকপ্পং দস্সেসি. নিসীদিত্ৱাৱ ভুঞ্জ, তাতাতি. সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ভুঞ্জিস্সামি, মহাৰাজাতি. কহং পন, তাত, সত্থাতি? ৱীসতিসহস্সভিক্খুপৰিৱাৰো তুম্হাকং দস্সনত্থায চাৰিকং নিক্খন্তো, মহাৰাজাতি. তুম্হে ইমং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা যাৱ মম পুত্তো ইমং নগৰং সম্পাপুণাতি, তাৱস্স ইতোৱ পিণ্ডপাতং হৰথাতি. থেৰো ভত্তকিচ্চং কত্ৱা দসবলস্স আহৰিতব্বং ভত্তং গহেত্ৱা ধম্মকথং কথেত্ৱা দসবলস্স অদস্সনেনেৱ সকলৰাজনিৱেসনং সদ্ধাপটিলাভং লভাপেত্ৱা সব্বেসং পস্সন্তানঞ্ঞেৱ পত্তং আকাসে ৱিস্সজ্জেত্ৱা সযম্পি ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা পিণ্ডপাতং আদায সত্থু হত্থে ঠপেসি, সত্থা তং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জি. থেৰো সট্ঠিযোজনমগ্গং যোজনপৰমং গচ্ছন্তস্স সত্থুনো দিৱসে দিৱসে ৰাজগেহতো ভত্তং আহৰিত্ৱা অদাসি. এৱং ৱত্থু ৱেদিতব্বং. অথ অপৰভাগে সত্থা ‘‘ময্হং পিতু মহাৰাজস্স সকলনিৱেসনং পসাদেসী’’তি থেৰং কুলপ্পসাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
বাকুলত্থেৰৱত্থু
২২৬. চতুত্থে অপ্পাবাধানন্তি নিৰাবাধানং. বাকুলোতি দ্ৱীসু কুলেসু ৱড্ঢিতত্তা এৱংলদ্ধনামো থেৰো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অযং কিৰ অতীতে ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকে অসঙ্খ্যেয্যমত্থকে অনোমদস্সিদসবলস্স নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ ব্ৰাহ্মণকুলে পটিসন্ধিং গণ্হিত্ৱা ৱযং আগম্ম উগ্গহিতৱেদো ৱেদত্তযে সাৰং অপস্সন্তো ‘‘সম্পৰাযিকত্থং গৱেসিস্সামী’’তি পব্বতপাদে ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা পঞ্চাভিঞ্ঞা-অট্ঠসমাপত্তিলাভী হুত্ৱা ঝানকীড়িতায ৱীতিনামেসি. তস্মিং সমযে অনোমদস্সী বোধিসত্তো সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা অৰিযগণপৰিৱুতো চাৰিকং চৰতি. তাপসো ‘‘তীণি ৰতনানি উপ্পন্নানী’’তি সুত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা দেসনাপৰিযোসানে সৰণেসু পতিট্ঠিতো, অত্তনো ঠানং পন ৱিজহিতুং নাসক্খি. সো কালেন কালং সত্থু দস্সনায চেৱ গচ্ছতি, ধম্মঞ্চ সুণাতি.
অথেকস্মিং সমযে তথাগতস্স উদৰৱাতো উপ্পজ্জি. তাপসো সত্থু দস্সনত্থায আগতো ‘‘সত্থা গিলানো’’তি সুত্ৱা ‘‘কো, ভন্তে, আবাধো’’তি. ‘‘উদৰৱাতো’’তি ৱুত্তে ‘‘অযং কালো ময্হং পুঞ্ঞং কাতু’’ন্তি পব্বতপাদং গন্ত্ৱা নানাৱিধানি ভেসজ্জানি সমোধানেত্ৱা ‘‘ইদং ভেসজ্জং সত্থু উপনেথা’’তি উপট্ঠাকত্থেৰস্স অদাসি. সহ ভেসজ্জস্স উপযোগেন উদৰৱাতো পটিপ্পস্সম্ভি. সো সত্থু ফাসুককালে গন্ত্ৱা এৱমাহ – ‘‘ভন্তে, যদিদং মম ভেসজ্জেন তথাগতস্স ফাসুকং জাতং, তস্স মে নিস্সন্দেন নিব্বত্তনিব্বত্তভৱে গদ্দূহনমত্তম্পি সৰীৰে ব্যাধি নাম মা হোতূ’’তি. ইদমস্স তস্মিং অত্তভাৱে কল্যাণকম্মং.
সো ততো চুতো ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৱা একং অসঙ্খ্যেয্যং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা সত্থাৰং একং ভিক্খুং অপ্পাবাধানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সো যাৱতাযুকং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ৱিপস্সীদসবলস্স নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ বন্ধুমতীনগৰে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তো পুৰিমনযেনেৱ ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা ঝানলাভী হুত্ৱা পব্বতপাদে ৱসতি.
ৱিপস্সীবোধিসত্তোপি সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা অট্ঠসট্ঠিভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰো বন্ধুমতীনগৰং উপনিস্সায পিতু মহাৰাজস্স সঙ্গহং কৰোন্তো খেমে মিগদাযে ৱিহৰতি. অথাযং তাপসো দসবলস্স লোকে নিব্বত্তভাৱং ঞত্ৱা আগন্ত্ৱা সত্থু ধম্মকথং সুত্ৱা সৰণেসু পতিট্ঠাসি, অত্তনো পব্বজ্জং জহিতুং নাসক্খি, কালেন কালং পন সত্থু উপট্ঠানং গচ্ছতি.
অথেকস্মিং সমযে ঠপেত্ৱা সত্থাৰঞ্চেৱ দ্ৱে অগ্গসাৱকে চ হিমৱতি পুপ্ফিতানং ৱিসৰুক্খানং ৱাতসম্ফস্সেন সেসভিক্খূনং মত্থকৰোগো নাম উদপাদি. তাপসো সত্থু উপট্ঠানং আগতো ভিক্খূ সসীসং পাৰুপিত্ৱা নিপন্নে দিস্ৱা – ‘‘কিং, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘস্স অফাসুক’’ন্তি পুচ্ছি. ভিক্খূনং তিণপুপ্ফকৰোগো, আৱুসোতি. তাপসো চিন্তেসি – ‘‘অযং কালো ময্হং ভিক্খুসঙ্ঘস্স কাযৱেয্যাৱতিককম্মং কত্ৱা পুঞ্ঞং নিব্বত্তেতু’’ন্তি অত্তনো আনুভাৱেন নানাৱিধানি ভেসজ্জানি সংকড্ঢিত্ৱা যোজেত্ৱা অদাসি. সব্বভিক্খূনং ৰোগো তংখণংযেৱ ৱূপসন্তো.
সো যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৱা একনৱুতিকপ্পে দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপবুদ্ধকালে বাৰাণসিযং কুলগেহে নিব্বত্তো ঘৰাৱাসং ৱসন্তো ‘‘ময্হং ৱসনগেহং দুব্বলং, পচ্চন্তং গন্ত্ৱা দব্বসম্ভাৰং আহৰিত্ৱা গেহং কৰিস্সামী’’তি ৱড্ঢকীহি সদ্ধিং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে একং জিণ্ণং মহাৱিহাৰং দিস্ৱা ‘‘তিট্ঠতু তাৱ ময্হং গেহকম্মং, ন তং মযা সদ্ধিং গমিস্সতি, যংকিঞ্চি কত্ৱা পন সদ্ধিং গমনকম্মমেৱ পুৰেতৰং কাতুং ৱট্টতী’’তি তেহেৱ ৱড্ঢকীহি দব্বসম্ভাৰং গাহাপেত্ৱা তস্মিং ৱিহাৰে উপোসথাগাৰং কাৰেসি, ভোজনসালং অগ্গিসালং দীঘচঙ্কমং জন্তাঘৰং কপ্পিযকুটিং ৱচ্চকুটিং আৰোগ্যসালং কাৰেসি, যংকিঞ্চি ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপভোগপৰিভোগং ভেসজ্জং নাম সব্বং পটিযাদেত্ৱা ঠপেসি.
সো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অম্হাকং দসবলস্স নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ কোসম্বিযং সেট্ঠিগেহে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স পটিসন্ধিগ্গহণদিৱসতো পট্ঠায তং সেট্ঠিকুলং লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তং অহোসি. অথস্স মাতা পুত্তং ৱিজাযিত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অযং দাৰকো পুঞ্ঞৱা কতাধিকাৰো, যত্তকং কালং অৰোগো দীঘাযুকো হুত্ৱা তিট্ঠতি, তত্তকং অম্হাকং সম্পত্তিদাযকো ভৱিস্সতি. জাতদিৱসেযেৱ মহাযমুনায ন্হাতদাৰকা নিৰোগা হোন্তী’’তি ন্হাপনত্থায নং পেসেসি. ‘‘পঞ্চমে দিৱসে সীসং ন্হাপেত্ৱা নদীকীড়নত্থায নং পেসেসী’’তি মজ্ঝিমভাণকা. তত্থ ধাতিযা দাৰকং নিমুজ্জনুম্মুজ্জনৱসেন কীড়াপেন্তিযা একো মচ্ছো দাৰকং দিস্ৱা ‘‘ভক্খো মে অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো মুখং ৱিৱৰিত্ৱা উপগতো. ধাতী দাৰকং ছড্ডেত্ৱা পলাতা, মচ্ছো তং গিলি. পুঞ্ঞৱা সত্তো দুক্খং ন পাপুণি, সযনগব্ভং পৱিসিত্ৱা নিপন্নো ৱিয অহোসি. মচ্ছো দাৰকস্স তেজেন তত্তফালং গিলিত্ৱা ডয্হমানো ৱিয ৱেগেন তিংসযোজনং গন্ত্ৱা বাৰাণসিনগৰৱাসিনো মচ্ছবন্ধস্স জালং পাৱিসি. মহামচ্ছা নাম জালেন বদ্ধা মাৰিযমানাৱ মৰন্তি, অযং পন দাৰকস্স তেজেন জালতো নীহটমত্তোৱ মতো. মচ্ছবন্ধা চ মহামচ্ছং লভিত্ৱা ফালেত্ৱা ৱিক্কিণন্তি, তং পন দাৰকস্স আনুভাৱেন অফালেত্ৱা সকলমেৱ কাজেন হৰিত্ৱা ‘‘সহস্সেন দেমা’’তি ৱদন্তা নগৰে ৱিচৰিংসু, কোচি ন গণ্হাতি.
তস্মিং পন নগৰে অপুত্তকং অসীতিকোটিৱিভৱং সেট্ঠিকুলং অত্থি. তস্স দ্ৱাৰমূলং পত্ৱা ‘‘কিং গহেত্ৱা দেথা’’তি ৱুত্তা ‘‘কহাপণ’’ন্তি আহংসু. তেহি কহাপণং দত্ৱা গহিতো. সেট্ঠিভৰিযাপি অঞ্ঞেসু দিৱসেসু মচ্ছে ন কেড়াযতি, তংদিৱসং পন মচ্ছং ফলকে ঠপেত্ৱা সযমেৱ ফালেসি. মচ্ছঞ্চ নাম কুচ্ছিতো ফালেন্তি, সা পন পিট্ঠিতো ফালেন্তী মচ্ছকুচ্ছিযং সুৱণ্ণৱণ্ণং দাৰকং দিস্ৱা ‘‘মচ্ছকুচ্ছিযং মে পুত্তো লদ্ধো’’তি নাদং নদিত্ৱা দাৰকং আদায সামিকস্স সন্তিকং অগমাসি. সেট্ঠি তাৱদেৱ ভেৰিং চৰাপেত্ৱা দাৰকমাদায ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘মচ্ছকুচ্ছিযং মে, দেৱ, দাৰকো লদ্ধো, কিং কৰোমা’’তি আহ. পুঞ্ঞৱা এস, যো মচ্ছকুচ্ছিযং আৰোগো ৱসি, পোসেহি নন্তি.
অস্সোসি খো ইতৰং কুলং ‘‘বাৰাণসিযং কিৰ একং সেট্ঠিকুলং মচ্ছকুচ্ছিযং দাৰকং লভী’’তি. তে তত্থ অগমংসু. অথস্স মাতা দাৰকং অলঙ্কৰিত্ৱা কীড়াপিযমানং দিস্ৱা ‘‘মনাপো ৱতাযং দাৰকো’’তি গহেত্ৱা পকতিং আচিক্খি. ইতৰা ‘‘ময্হং পুত্তো’’তি আহ. কহং তে লদ্ধোতি. মচ্ছকুচ্ছিযন্তি. ন তুয্হং পুত্তো, ময্হং পুত্তোতি. কহং তে লদ্ধোতি. মযা দস মাসে কুচ্ছিযা ধাৰিতো, অথ নং নদিযা কীড়াপিযমানং মচ্ছো গিলীতি. তুয্হং পুত্তো অঞ্ঞেন মচ্ছেন গিলিতো ভৱিস্সতি, অযং পন মযা মচ্ছকুচ্ছিযং লদ্ধোতি উভোপি ৰাজকুলং অগমংসু. ৰাজা আহ – ‘‘অযং দস মাসে কুচ্ছিযা ধাৰিতত্তা অমাতা কাতুং ন সক্কা, মচ্ছং গণ্হন্তাপি ৱক্কযকনাদীনি বহি কত্ৱা গণ্হন্তা নাম নত্থীতি মচ্ছকুচ্ছিযং লদ্ধত্তা অযম্পি অমাতা কাতুং ন সক্কা, দাৰকো উভিন্নম্পি কুলানং দাযাদো হোতূ’’তি. ততো পট্ঠায দ্ৱেপি কুলানি অতিৱিয লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তানি অহেসুং. তস্স দ্ৱীহি কুলেহি ৱড্ঢিতত্তা বাকুলকুমাৰোতি নামং কৰিংসু.
তস্স ৱিঞ্ঞুতং পত্তস্স দ্ৱীসুপি নগৰেসু তযো তযো পাসাদে কাৰেত্ৱা নাটকানি পচ্চুপট্ঠপেসুং. একেকস্মিং নগৰে চত্তাৰো চত্তাৰো মাসে ৱসতি. একস্মিং নগৰে চত্তাৰো মাসে ৱুত্থস্স সঙ্ঘাটনাৱাসু মণ্ডপং কাৰেত্ৱা তত্থ নং সদ্ধিং নাটকেহি আৰোপেন্তি. সো সম্পত্তিং অনুভৱমানো চতূহি মাসেহি ইতৰং নগৰং গচ্ছতি. তংনগৰৱাসীনি নাটকানি ‘‘দ্ৱীহি মাসেহি উপড্ঢমগ্গং আগতো ভৱিস্সতী’’তি পচ্চুগ্গন্ত্ৱা তং পৰিৱাৰেত্ৱা দ্ৱীহি মাসেহি অত্তনো নগৰং নেন্তি, ইতৰানি নাটকানি নিৱত্তিত্ৱা অত্তনো নগৰমেৱ গচ্ছন্তি. তত্থ চত্তাৰো মাসে ৱসিত্ৱা তেনেৱ নিযামেন পুন ইতৰং নগৰং গচ্ছতি. এৱমস্স সম্পত্তিং অনুভৱন্তস্স অসীতি ৱস্সানি পৰিপুণ্ণানি.
তস্মিং সমযে অম্হাকং বোধিসত্তো সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো অনুক্কমেন চাৰিকং চৰমানো কোসম্বিং পাপুণি, বাৰাণসিন্তি মজ্ঝিমভাণকা. বাকুলো সেট্ঠিপি খো ‘‘দসবলো আগতো’’তি সুত্ৱা বহুং গন্ধমালং আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মকথং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. সো সত্তাহমেৱ পুথুজ্জনো হুত্ৱা অট্ঠমে অৰুণে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. অথস্স দ্ৱীসু নগৰেসু গিহিকালে পৰিচাৰিকমাতুগামা অত্তনো কুলঘৰানি আগন্ত্ৱা তত্থ ৱসমানা চীৱৰানি কত্ৱা পহিণিংসু. থেৰো একং অদ্ধমাসং কোসম্বিৱাসিকেহি পহিতং চীৱৰং ভুঞ্জতি, একং অদ্ধমাসং বাৰাণসিৱাসিকেহীতি. এতেনেৱ নিযামেন দ্ৱীসুপি নগৰেসু যং যং উত্তমং, তং তং থেৰস্সেৱ আহৰিযতি. থেৰস্স অসীতি ৱস্সানি অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তস্স দ্ৱীহঙ্গুলেহি গন্ধপিণ্ডং গহেত্ৱা উপসিঙ্ঘনমত্তম্পি কালং ন কোচি আবাধো নাম অহোসি. আসীতিমে ৱস্সে সুখেনেৱ পব্বজ্জং উপগতো. পব্বজিতস্সাপিস্স অপ্পমত্তকোপি আবাধো ৱা চতূহি পচ্চযেহি ৱেকল্লং ৱা নাহোসি. সো পচ্ছিমে কালে পৰিনিব্বানসমযেপি পুৰাণগিহিসহাযকস্স অচেলকস্সপস্স অত্তনো কাযিকচেতসিকসুখদীপনৱসেনেৱ সকলং বাকুলসুত্তং (ম. নি. ৩.২০৯ আদযো) কথেত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি. এৱং অট্ঠুপ্পত্তি সমুট্ঠিতা. সত্থা পন থেৰস্স ধৰমানকালেযেৱ থেৰে যথা পটিপাটিযা ঠানন্তৰে ঠপেন্তো বাকুলত্থেৰং ইমস্মিং সাসনে অপ্পাবাধানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
সোভিতত্থেৰৱত্থু
২২৭. পঞ্চমে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তানন্তি পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধসন্তানং অনুস্সৰণসমত্থানং সোভিতত্থেৰো অগ্গোতি দস্সেতি. সো কিৰ পুব্বেনিৱাসং অনুপটিপাটিযা অনুস্সৰমানো পঞ্চ কপ্পসতানি অসঞ্ঞিভৱে অচিত্তকপটিসন্ধিং নযতো অগ্গহেসি আকাসে পদং দস্সেন্তো ৱিয. তস্মা পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তানং অগ্গো নাম জাতো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অযম্পি কিৰ পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে পটিসন্ধিং গণ্হিত্ৱা ৱযপ্পত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং পুব্বেনিৱাসঞাণলাভীনং ভিক্খূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সো যাৱজীৱং কুসলকম্মং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, সোভিতোতিস্স নামং অকংসু.
সো অপৰেন সমযেন সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা পুব্বেনিৱাসঞাণে চিণ্ণৱসী অহোসি. সো অনুপটিপাটিযা অত্তনো নিব্বত্তট্ঠানং অনুস্সৰন্তো যাৱ অসঞ্ঞিভৱে অচিত্তকপটিসন্ধি, তাৱ পটিসন্ধিং অদ্দস. ততো পৰং অন্তৰে পঞ্চ কপ্পসতানি পৱত্তিং অদিস্ৱা অৱসানে চুতিং দিস্ৱা ‘‘কিং নামেত’’ন্তি আৱজ্জমানো নযৱসেন ‘‘অসঞ্ঞিভৱো ভৱিস্সতী’’তি নিট্ঠং অগমাসি. সত্থা ইমং কাৰণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা থেৰং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
উপালিত্থেৰৱত্থু
২২৮. ছট্ঠে ৱিনযধৰানং যদিদং উপালীতি ৱিনযধৰানং ভিক্খূনং উপালিত্থেৰো অগ্গোতি দস্সেতি. থেৰো কিৰ তথাগতস্সেৱ সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তথাগতস্সেৱ সন্তিকে ৱিনযপিটকং উগ্গণ্হিত্ৱা ভাৰুকচ্ছকৱত্থুং, অজ্জুকৱত্থুং, (পাৰা. ১৫৮) কুমাৰকস্সপৱত্থুন্তি ইমানি তীণি ৱত্থূনি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দেত্ৱা কথেসি. তস্মা ৱিনযধৰানং অগ্গো নাম জাতো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে কিৰেস হংসৱতিযং কুলঘৰে নিব্বত্তো একদিৱসং সত্থু ধম্মকথং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং ৱিনযধৰানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপ্পকগেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, উপালিদাৰকোতিস্স নামং অকংসু. সো ৱযপ্পত্তো ছন্নং খত্তিযানং পসাধকো হুত্ৱা তথাগতে অনুপিযম্বৱনে ৱিহৰন্তে পব্বজ্জত্থায নিক্খমন্তেহি তেতি ছহি খত্তিযেহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৱা পব্বজি. তস্স পব্বজ্জাৱিধানং পাড়িযং (চূড়ৱ. ৩৩০) আগতমেৱ.
সো পব্বজিত্ৱা উপসম্পন্নো সত্থাৰং কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৱা ‘‘ময্হং, ভন্তে, অৰঞ্ঞৱাসং অনুজানাথা’’তি আহ. ভিক্খু তৱ অৰঞ্ঞে ৱসন্তস্স একমেৱ ধুৰং ৱড্ঢিস্সতি, অম্হাকং পন সন্তিকে ৱসন্তস্স ৱিপস্সনাধুৰঞ্চ গন্থধুৰঞ্চ পৰিপূৰেস্সতীতি. থেৰো সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. অথ নং সত্থা সযমেৱ সকলং ৱিনযপিটকং উগ্গণ্হাপেসি. সো অপৰভাগে হেট্ঠা ৱুত্তানি তীণি ৱত্থূনি ৱিনিচ্ছিনি. সত্থা একেকস্মিং ৱিনিচ্ছিতে সাধুকাৰং দত্ৱা তযোপি ৱিনিচ্ছযে অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা থেৰং ৱিনযধৰানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
নন্দকত্থেৰৱত্থু
২২৯. সত্তমে ভিক্খুনোৱাদকানং যদিদং নন্দকোতি অযং হি থেৰো ধম্মকথং কথেন্তো একসমোধানে পঞ্চ ভিক্খুনীসতানি অৰহত্তং পাপেসি. তস্মা ভিক্খুনোৱাদকানং অগ্গো নাম জাতো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অযঞ্হি পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং ভিক্খুনোৱাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং কুলগেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা ৱযপ্পত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি, পুব্বেনিৱাসঞাণে চ চিণ্ণৱসী অহোসি. সো চতূসু পৰিসাসু সম্পত্তাসু ‘‘সব্বেসংযেৱ মনং গহেত্ৱা কথেতুং সক্কোতী’’তি ধম্মকথিকনন্দকো নাম জাতো. তথাগতোপি খো ৰোহিণীনদীতীৰে চুম্বটককলহে নিক্খমিত্ৱা পব্বজিতানং পঞ্চন্নং সাকিযকুমাৰসতানং অনভিৰতিযা উপ্পন্নায তে ভিক্খূ আদায কুণালদহং গন্ত্ৱা কুণালজাতককথায (জা. ২.২১.কুণালজাতক) নেসং সংৱিগ্গভাৱং ঞত্ৱা চতুসচ্চকথং কথেত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি. অপৰভাগে মহাসমযসুত্তং (দী. নি. ২.৩৩১ আদযো) কথেত্ৱা অগ্গফলং অৰহত্তং পাপেসি. তেসং থেৰানং পুৰাণদুতিযিকা ‘‘অম্হে দানি ইধ কিং কৰিস্সামা’’তি ৱত্ৱা সব্বাৱ একচিত্তা হুত্ৱা মহাপজাপতিং উপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং যাচিংসু. তাপি পঞ্চসতা থেৰিযা সন্তিকে পব্বজ্জঞ্চ উপসম্পদঞ্চ লভিংসু. অতীতানন্তৰায পন জাতিযা সব্বাৱ তা নন্দকত্থেৰস্স ৰাজপুত্তভাৱে ঠিতস্স পাদপৰিচাৰিকা অহেসুং.
তেন সমযেন সত্থা ‘‘ভিক্খূ ভিক্খুনিযো ওৱদন্তূ’’তি আহ. থেৰো অত্তনো ৱাৰে সম্পত্তে তাসং পুৰিমভৱে অত্তনো পাদপৰিচাৰিকভাৱং ঞত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘মং ইমস্স ভিক্খুনীসঙ্ঘস্স মজ্ঝে নিসিন্নং উপমাযো চ কাৰণানি চ আহৰিত্ৱা ধম্মং কথযমানং দিস্ৱা অঞ্ঞো পুব্বেনিৱাসঞাণলাভী ভিক্খু ইমং কাৰণং ওলোকেত্ৱা ‘আযস্মা নন্দকো যাৱজ্জদিৱসা ওৰোধে ন ৱিস্সজ্জেতি, সোভতাযমাযস্মা ওৰোধপৰিৱুতো’তি ৱত্তব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি. তস্মা সযং অগন্ত্ৱা অঞ্ঞং ভিক্খুং পেসেসি. তা পন পঞ্চসতা ভিক্খুনিযো থেৰস্সেৱ ওৱাদং পচ্চাসীসন্তি. ইমিনা কাৰণেন ভগৱা ‘‘অত্তনো ৱাৰে সম্পত্তে অঞ্ঞং অপেসেত্ৱা সযমেৱ গন্ত্ৱা ভিক্খুনীসঙ্ঘং ওৱদাহী’’তি থেৰং আহ. সো সত্থু কথং পটিবাহিতুং অসক্কোন্তো অত্তনো ৱাৰে সম্পত্তে চাতুদ্দসে ভিক্খুনিসঙ্ঘস্স ওৱাদং দত্ৱা সব্বাৱ তা ভিক্খুনিযো সড়াযতনপটিমণ্ডিতায ধম্মদেসনায সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি.
তা ভিক্খুনিযো থেৰস্স ধম্মদেসনায অত্তমনা হুত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা অত্তনো পটিৱিদ্ধগুণং আৰোচেসুং. সত্থা ‘‘কস্মিং নু খো ধম্মং দেসেন্তে ইমা ভিক্খুনিযো উপৰিমগ্গফলানি পাপুণেয্যু’’ন্তি আৱজ্জেন্তো পুন ‘‘তংযেৱ নন্দকস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা পঞ্চসতাপি এতা অৰহত্তং পাপুণিস্সন্তী’’তি দিস্ৱা পুনদিৱসেপি থেৰস্সেৱ সন্তিকং ধম্মস্সৱনত্থায পেসেসি. তা পুনদিৱসে ধম্মং সুত্ৱা সব্বাৱ অৰহত্তং পত্তা. তংদিৱসং ভগৱা তাসং ভিক্খুনীনং অত্তনো সন্তিকং আগতকালে ধম্মদেসনায সফলভাৱং ঞত্ৱা ‘‘হিয্যো নন্দকস্স ধম্মদেসনা চাতুদ্দসিযং চন্দসদিসী অহোসি, অজ্জ পন্নৰসিযং চন্দসদিসী’’তি ৱত্ৱা থেৰস্স সাধুকাৰং দত্ৱা তদেৱ চ কাৰণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা থেৰং ভিক্খুনোৱাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
নন্দত্থেৰৱত্থু
২৩০. অট্ঠমে ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানন্তি ছসু ইন্দ্ৰিযেসু পিহিতদ্ৱাৰানং নন্দত্থেৰো অগ্গোতি দস্সেতি. কিঞ্চাপি হি সত্থুসাৱকা অগুত্তদ্ৱাৰা নাম নত্থি, নন্দত্থেৰো পন দসসু দিসাসু যং যং দিসং ওলোকেতুকামো হোতি, ন তং চতুসম্পজঞ্ঞৱসেন অপৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ওলোকেতি. তস্মা ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানং অগ্গো নাম জাতো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অযম্পি হি পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা ৱযপ্পত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কপিলৱত্থুপুৰে মহাপজাপতিগোতমিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. অথস্স নামগ্গহণদিৱসে ঞাতিসঙ্ঘং নন্দযন্তো তোসেন্তো জাতোতি নন্দকুমাৰোতেৱ নামং অকংসু.
মহাসত্তোপি সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো লোকানুগ্গহং কৰোন্তো ৰাজগহতো কপিলৱত্থুপুৰং গন্ত্ৱা পঠমদস্সনেনেৱ পিতৰং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি. পুনদিৱসে পিতু নিৱেসনং গন্ত্ৱা ৰাহুলমাতায ওৱাদং দত্ৱা সেসজনস্সপি ধম্মং কথেসি. পুনদিৱসে নন্দকুমাৰস্স অভিসেকগেহপৱেসনআৱাহমঙ্গলেসু ৱত্তমানেসু তস্স নিৱেসনং গন্ত্ৱা কুমাৰং পত্তং গাহাপেত্ৱা পব্বাজেতুং ৱিহাৰাভিমুখো পাযাসি. নন্দকুমাৰং অভিসেকমঙ্গলং ন তথা পীড়েসি, পত্তং আদায গমনকালে পন জনপদকল্যাণী উপৰিপাসাদৱৰগতা সীহপঞ্জৰং উগ্ঘাটেত্ৱা ‘‘তুৱটং খো, অয্যপুত্ত, আগচ্ছেয্যাসী’’তি যং ৱাচং নিচ্ছাৰেসি. তং সুত্ৱা গেহসিতছন্দৰাগৱসেন ওলোকেন্তো পনেস সত্থৰি গাৰৱেন যথাৰুচিযা নিমিত্তং গহেতুং নাসক্খি, তেনস্স চিত্তসন্তাপো অহোসি. অথ নং ‘‘ইমস্মিং ঠানে নিৱত্তেস্সতি, ইমস্মিং ঠানে নিৱত্তেস্সতী’’তি চিন্তেন্তমেৱ সত্থা ৱিহাৰং নেত্ৱা পব্বাজেসি. পব্বজিতোপি পটিবাহিতুং অসক্কোন্তো তুণ্হী অহোসি. পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায পন জনপদকল্যাণিযা ৱুত্তৱচনমেৱ সৰতি. অথস্স সা আগন্ত্ৱা অৱিদূৰে ঠিতা ৱিয অহোসি. সো অনভিৰতিযা পীড়িতো থোকং ঠানং গচ্ছতি, তস্স গুম্বং ৱা গচ্ছং ৱা অতিক্কমন্তস্সেৱ দসবলো পুৰতো ঠিতকো ৱিয অহোসি. সো অগ্গিম্হি পক্খিত্তং কুক্কুটপত্তং ৱিয পটিনিৱত্তিত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ পৱিসতি.
সত্থা চিন্তেসি – ‘‘নন্দো অতিৱিয পমত্তো ৱিহৰতি, অনভিৰতিং ৱূপসমেতুং ন সক্কোতি, এতস্স চিত্তনিব্বাপনং কাতুং ৱট্টতী’’তি. ততো নং আহ – ‘‘এহি, নন্দ, দেৱচাৰিকং গচ্ছিস্সামা’’তি. ভগৱা কথাহং ইদ্ধিমন্তেহি গন্তব্বট্ঠানং গমিস্সামীতি. ত্ৱং কেৱলং গমনচিত্তং উপ্পাদেহি, গন্ত্ৱা পস্সিস্সসীতি. সো দসবলস্স আনুভাৱেন তথাগতেনেৱ সদ্ধিং দেৱচাৰিকং গন্ত্ৱা সক্কস্স দেৱৰঞ্ঞো নিৱেসনং ওলোকেত্ৱা পঞ্চ অচ্ছৰাসতানি অদ্দস. সত্থা নন্দত্থেৰং সুভনিমিত্তৱসেন তা ওলোকেন্তং দিস্ৱা, ‘‘নন্দ, ইমা নু খো অচ্ছৰা মনাপা, অথ জনপদকল্যাণী’’তি পুচ্ছি. ভন্তে, জনপদকল্যাণী ইমা অচ্ছৰা উপনিধায কণ্ণনাসচ্ছিন্নকা মক্কটী ৱিয খাযতীতি. নন্দ, এৱৰূপা অচ্ছৰা সমণধম্মং কৰোন্তানং ন দুল্লভাতি. সচে মে, ভন্তে ভগৱা, পাটিভোগো হোতি, অহং সমণধম্মং কৰিস্সামীতি. ৱিস্সত্থো ত্ৱং, নন্দ, সমণধম্মং কৰোহি. সচে তে সপ্পটিসন্ধিকা কালকিৰিযা ভৱিস্সতি, অহং এতাসং পটিলাভত্থায পাটিভোগোতি. ইতি সত্থা যথাৰুচিযা দেৱচাৰিকং চৰিত্ৱা জেতৱনমেৱ পচ্চাগঞ্ছি.
ততো পট্ঠায নন্দত্থেৰো অচ্ছৰানং হেতু ৰত্তিন্দিৱং সমণধম্মং কৰোতি. সত্থা ভিক্খূ আণাপেসি – ‘‘তুম্হে নন্দস্স ৱসনট্ঠানে ‘একো কিৰ ভিক্খু দসবলং পাটিভোগং কত্ৱা অচ্ছৰানং হেতু সমণধম্মং কৰোতী’তি তত্থ তত্থ কথেন্তা ৱিচৰথা’’তি. তে সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা ‘‘ভতকো কিৰাযস্মা নন্দো, উপক্কিতকো কিৰাযস্মা নন্দো, অচ্ছৰানং হেতু ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি, ভগৱা কিৰস্স পাটিভোগো পঞ্চন্নং অচ্ছৰাসতানং পটিলাভায ককুটপাদীন’’ন্তি থেৰস্স সৱনূপচাৰে কথেন্তা ৱিচৰন্তি. নন্দত্থেৰো তং কথং সুত্ৱা ‘‘ইমে ভিক্খূ ন অঞ্ঞং কথেন্তি, মং আৰব্ভ কথেন্তি, অযুত্তং মম কম্ম’’ন্তি পটিসঙ্খানং উপ্পাদেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. অথস্স অৰহত্তপত্তক্খণেযেৱ অঞ্ঞতৰা দেৱতা ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসি, সযম্পি ভগৱা অঞ্ঞাসিযেৱ. পুনদিৱসে নন্দত্থেৰো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমাহ – ‘‘যং মে, ভন্তে ভগৱা, পাটিভোগো পঞ্চন্নং অচ্ছৰাসতানং পটিলাভায ককুটপাদীনং, মুঞ্চামহং, ভন্তে, ভগৱন্তং এতস্মা পটিস্সৱা’’তি. এৱং ৱত্থু (উদা. ২২) সমুট্ঠিতং. সত্থা অপৰভাগে জেতৱনৱিহাৰে ৱিহৰন্তো থেৰং ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
মহাকপ্পিনত্থেৰৱত্থু
২৩১. নৱমে ভিক্খুওৱাদকানন্তি ভিক্খূ ওৱদন্তানং মহাকপ্পিনত্থেৰো অগ্গোতি দস্সেতি. অযং কিৰ থেৰো একসমোধানস্মিংযেৱ ধম্মকথং কথেন্তো ভিক্খুসহস্সং অৰহত্তং পাপেসি. তস্মা ভিক্খুওৱাদকানং অগ্গো নাম জাতো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অযম্পি হি পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতিযং কুলঘৰে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰভাগে সত্থু ধম্মকথং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং ভিক্খুওৱাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে বাৰাণসিযং কুলগেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা পুৰিসসহস্সস্স গণজেট্ঠকো হুত্ৱা গব্ভসহস্সপটিমণ্ডিতং মহাপৰিৱেণং কাৰেসি. তে সব্বেপি জনা যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা কপ্পিনউপাসকং জেট্ঠকং কত্ৱা সপুত্তদাৰা দেৱলোকে নিব্বত্তা. একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰিংসু.
অথ অম্হাকং সত্থু নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ অযং কপ্পিনো পচ্চন্তদেসে কুক্কুটৱতীনগৰে ৰাজগেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, সেসপুৰিসা তস্মিংযেৱ নগৰে অমচ্চকুলেসু নিব্বত্তিংসু. তেসু কপ্পিনকুমাৰো পিতু অচ্চযেন ছত্তং উস্সাপেত্ৱা মহাকপ্পিনৰাজা নাম জাতো. পুব্বে কল্যাণকম্মকৰণকালে তস্স ঘৰসামিনী ইত্থী সমানজাতিকে ৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা মহাকপ্পিনৰঞ্ঞো অগ্গমহেসী জাতা, অনোজাপুপ্ফসদিসৱণ্ণতায পনস্সা অনোজাদেৱীত্ৱেৱ নামং অহোসি. মহাকপ্পিনৰাজাপি সুতৱিত্তকো অহোসি. সো পাতোৱ উট্ঠায চতূহি দ্ৱাৰেহি সীঘং দূতে পেসেসি – ‘‘যত্থ বহুস্সুতে সুতধৰে পস্সথ, ততো নিৱত্তিত্ৱা ময্হং আৰোচেথা’’তি.
তেন খো পন সমযেন অম্হাকং সত্থা লোকে নিব্বত্তিত্ৱা সাৱত্থিং উপনিস্সায পটিৱসতি. তস্মিং কালে সাৱত্থিনগৰৱাসিনো ৱাণিজা সাৱত্থিযং উট্ঠানকভণ্ডং গহেত্ৱা, তং নগৰং গন্ত্ৱা, ভণ্ডং পটিসামেত্ৱা, ‘‘ৰাজানং পস্সিস্সামা’’তি পণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা, ৰাজকুলদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা, ‘‘ৰাজা উয্যানং গতো’’তি সুত্ৱা, উয্যানং গন্ত্ৱা, দ্ৱাৰে ঠিতা পটিহাৰকস্স আৰোচযিংসু. অথ ৰঞ্ঞো নিৱেদি, তে ৰাজা পক্কোসাপেত্ৱা নিয্যাতিতপণ্ণাকাৰে ৱন্দিত্ৱা ঠিতে, ‘‘তাতা, কুতো আগচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. সাৱত্থিতো, দেৱাতি. কচ্চি ৱো ৰট্ঠং সুভিক্খং, ধম্মিকো ৰাজাতি? আম, দেৱাতি. অত্থি পন তুম্হাকং দেসে কিঞ্চি সাসনন্তি? অত্থি দেৱ, ন পন সক্কা উচ্ছিট্ঠমুখেহি কথেতুন্তি. ৰাজা সুৱণ্ণভিঙ্গাৰেন উদকং দাপেসি. তে মুখং ৱিক্খালেত্ৱা দসবলাভিমুখা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা, ‘‘দেৱ, অম্হাকং দেসে বুদ্ধৰতনং নাম উপ্পন্ন’’ন্তি আহংসু. ৰঞ্ঞো ‘‘বুদ্ধো’’তি ৱচনে সুতমত্তেযেৱ সকলসৰীৰং ফৰমানা পীতি উপ্পজ্জি. ততো ‘‘বুদ্ধোতি, তাতা, ৱদথা’’তি আহ. বুদ্ধোতি, দেৱ, ৱদামাতি. এৱং তিক্খত্তুং ৱদাপেত্ৱা ‘‘বুদ্ধোতিপদং অপৰিমাণং, নাস্স সক্কা পৰিমাণং কাতু’’ন্তি তস্মিংযেৱ পদে পসন্নো সতসহস্সং দত্ৱা ‘‘অপৰং কিং সাসন’’ন্তি পুচ্ছি. দেৱ ধম্মৰতনং নাম উপ্পন্নন্তি. তম্পি সুত্ৱা তথেৱ তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা অপৰম্পি সতসহস্সং দত্ৱা পুন ‘‘অঞ্ঞং কিং সাসন’’ন্তি পুচ্ছি. সঙ্ঘৰতনং দেৱ উপ্পন্নন্তি. তম্পি সুত্ৱা তথেৱ পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা অপৰম্পি সতসহস্সং দত্ৱা দিন্নভাৱং পণ্ণে লিখিত্ৱা, ‘‘তাতা, দেৱিযা সন্তিকং গচ্ছথা’’তি পেসেসি. তেসু গতেসু অমচ্চে পুচ্ছি – ‘‘তাতা, বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, তুম্হে কিং কৰিস্সথা’’তি? দেৱ তুম্হে কিং কত্তুকামাতি? অহং পব্বজিস্সামীতি. মযম্পি পব্বজিস্সামাতি. তে সব্বেপি ঘৰং ৱা কুটুম্বং ৱা অনপলোকেত্ৱা যে অস্সে আৰুয্হ গতা তেহেৱ নিক্খমিংসু.
ৱাণিজা অনোজাদেৱিযা সন্তিকং গন্ত্ৱা পণ্ণং দস্সেসুং. সা তং ৱাচেত্ৱা ‘‘ৰঞ্ঞা তুম্হাকং বহূ কহাপণা দিন্না, কিং তুম্হেহি কতং, তাতা’’তি পুচ্ছি. পিযসাসনং, দেৱি, আনীতন্তি. অম্হেপি সক্কা, তাতা, সুণাপেতুন্তি? সক্কা, দেৱি, উচ্ছিট্ঠমুখেহি পন ৱত্তুং ন সক্কাতি. সা সুৱণ্ণভিঙ্গাৰেন উদকং দাপেসি. তে মুখং ৱিক্খালেত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচিতনিযামেনেৱ আৰোচেসুং. সাপি তং সুত্ৱা উপ্পন্নপামোজ্জা তেনেৱ নযেন একেকস্মিং পদে তিক্খত্তুং পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা পটিঞ্ঞাগণনায তীণি তীণি কত্ৱা নৱ সতসহস্সানি অদাসি. ৱাণিজা সব্বানিপি দ্ৱাদস সতসহস্সানি লভিংসু. অথ নে ‘‘ৰাজা কহং, তাতা’’তি পুচ্ছি. পব্বজিস্সামীতি নিক্খন্তো, দেৱীতি. ‘‘তেন হি, তাতা, তুম্হে গচ্ছথা’’তি তে উয্যোজেত্ৱা ৰঞ্ঞা সদ্ধিং গতানং অমচ্চানং মাতুগামে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘তুম্হে অত্তনো সামিকানং গতট্ঠানং জানাথ অম্মা’’তি পুচ্ছি. জানাম, অয্যে, ৰঞ্ঞা সদ্ধিং উয্যানকীড়ং গতাতি. আম, অম্মা গতা, তত্থ পন গন্ত্ৱা ‘‘বুদ্ধো উপ্পন্নো, ধম্মো উপ্পন্নো, সঙ্ঘো উপ্পন্নো’’তি সুত্ৱা ‘‘দসবলস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামা’’তি গতা, তুম্হে কিং কৰিস্সথাতি? তুম্হে পন, অয্যে, কিং কত্তুকামাতি? ‘‘অহং পব্বজিস্সামি, ন তেহি ৱন্তৱমনং জিৱ্হগ্গে ঠপেয্যন্তি. ‘‘যদি এৱং, মযম্পি পব্বজিস্সামা’’তি সব্বাপি ৰথে যোজেত্ৱা নিক্খমিংসু.
ৰাজাপি অমচ্চসহস্সেহি সদ্ধিং গঙ্গাতীৰং পাপুণি, তস্মিং সমযে গঙ্গা পূৰা হোতি. অথ নং দিস্ৱা ‘‘অযং গঙ্গা পূৰা হোতি চণ্ডমচ্ছাকিণ্ণা, অম্হেহি চ সদ্ধিং আগতা দাসা ৱা মনুস্সা ৱা নত্থি, যে নো নাৱং ৱা উড়ুম্পং ৱা কত্ৱা দদেয্যুং. এতস্স পন সত্থু গুণা নাম হেট্ঠা অৱীচিতো উপৰি যাৱ ভৱগ্গা পত্থটা. সচে এস সত্থা সম্মাসম্বুদ্ধো, ইমেসং অস্সানং খুৰপিট্ঠানি মা তেমেন্তূ’’তি উদকপিট্ঠেন অস্সে পক্খন্দাপেসুং. একস্স অস্সস্সাপি খুৰপিট্ঠমত্তং ন তেমি, ৰাজমগ্গেন গচ্ছন্তা ৱিয পৰতীৰং পত্ৱা পৰতো অঞ্ঞং মহানদিং পাপুণিংসু. ‘‘দুতিযা কিন্নমা’’তি পুচ্ছি. নীলৱাহিনী নাম গম্ভীৰতোপি পুথুলতোপি অড্ঢযোজনমত্তা দেৱাতি. তত্থ অঞ্ঞা সচ্চকিৰিযা নত্থি, তায এৱ সচ্চকিৰিযায তম্পি অড্ঢযোজনৱিত্থাৰং নদিং অতিক্কমিংসু. অথ ততিযং চন্দভাগং নাম মহানদিং পত্ৱা তম্পি তায এৱ সচ্চকিৰিযায অতিক্কমিংসু.
সত্থাপি তংদিৱসং পচ্চূসসমযে মহাকৰুণাসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায লোকং ওলোকেন্তো ‘‘অজ্জ মহাকপ্পিনো তিযোজনসতিকং ৰজ্জং পহায অমচ্চসহস্সপৰিৱাৰো মম সন্তিকে পব্বজিতুং আগচ্ছতী’’তি দিস্ৱা ‘‘মযা তেসং পচ্চুগ্গমনং কাতুং যুত্ত’’ন্তি পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সযমেৱ পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা আকাসে উপ্পতিত্ৱা চন্দভাগায তীৰে তেসং উত্তৰণতিত্থঅভিমুখট্ঠানে মহানিগ্ৰোধৰুক্খো অত্থি, তত্থ পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা ছব্বণ্ণবুদ্ধৰস্মিযো ৱিস্সজ্জেসি. তে তেন তিত্থেন উত্তৰন্তা বুদ্ধৰস্মিযো ইতো চিতো চ ধাৱন্তিযো ওলোকেত্ৱা দসবলস্স পুণ্ণচন্দসস্সিৰিকং মুখং দিস্ৱা ‘‘যং সত্থাৰং উদ্দিস্স মযং পব্বজিতা, অদ্ধা সো এসো’’তি দস্সনেনেৱ নিট্ঠং গন্ত্ৱা দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওণমিত্ৱা ৱন্দমানা আগম্ম সত্থাৰং ৱন্দিংসু. ৰাজা গোপ্ফকেসু গহেত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি সদ্ধিং অমচ্চসহস্সেন. সত্থা তেসং ধম্মকথং কথেসি. দেসনাপৰিযোসানে সব্বেৱ অৰহত্তে পতিট্ঠায সত্থাৰং পব্বজ্জং যাচিংসু. সত্থা ‘‘পুব্বে ইমে চীৱৰদানস্স দিন্নত্তা অত্তনো পত্তচীৱৰানি গহেত্ৱাৱ আগতা’’তি সুৱণ্ণৱণ্ণং হত্থং পসাৰেত্ৱা ‘‘এথ ভিক্খৱো, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, চৰথ ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিৰিযাযা’’তি আহ. সাৱ তেসং আযস্মন্তানং পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ অহোসি, ৱস্সসট্ঠিকত্থেৰা ৱিয সত্থাৰং পৰিৱাৰযিংসু.
অনোজাপি দেৱী ৰথসহস্সপৰিৱাৰা গঙ্গাতীৰং পত্ৱা ৰঞ্ঞো অত্থায আভতং নাৱং ৱা উড়ুম্পং ৱা অদিস্ৱা অত্তনো ব্যত্ততায চিন্তেসি – ‘‘ৰাজা সচ্চকিৰিযং কত্ৱা গতো ভৱিস্সতি, সো পন সত্থা ন কেৱলং তেসংযেৱ অত্থায নিব্বত্তো, সচে সো সত্থা সম্মাসম্বুদ্ধো, অম্হাকং ৰথা মা উদকে নিমুজ্জিংসূ’’তি উদকপিট্ঠেন ৰথে পক্খন্দাপেসি. ৰথানং নেমিৱট্টিমত্তম্পি ন তেমি. দুতিযনদিম্পি ততিযনদিম্পি তেনেৱ সচ্চকাৰেন উত্তৰি. উত্তৰমানা এৱ চ নিগ্ৰোধৰুক্খমূলে সত্থাৰং অদ্দস. সত্থাপি ‘‘ইমাসং অত্তনো সামিকে পস্সন্তীনং ছন্দৰাগো উপ্পজ্জিত্ৱা মগ্গফলানং অন্তৰাযং কৰেয্য, ধম্মং সোতুং চ ন সক্খিস্সন্তী’’তি. যথা অঞ্ঞমঞ্ঞং ন পস্সন্তি, তথা অকাসি. তা সব্বাপি তিত্থতো উত্তৰিত্ৱা দসবলং ৱন্দিত্ৱা নিসীদিংসু. সত্থা তাসং ধম্মকথং কথেসি. দেসনাপৰিযোসানে সব্বা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায অঞ্ঞমঞ্ঞং পস্সিংসু. সত্থা ‘‘উপ্পলৱণ্ণা আগচ্ছতূ’’তি চিন্তেসি. থেৰী আগন্ত্ৱা সব্বা পব্বাজেত্ৱা আদায ভিক্খুনিউপস্সযং গতা, সত্থা ভিক্খুসহস্সং গহেত্ৱা আকাসেন জেতৱনং অগমাসি.
অথাযং মহাকপ্পিনত্থেৰো অত্তনো কিচ্চং মত্থকপ্পত্তং ঞত্ৱা অপ্পোস্সুক্কো হুত্ৱা ফলসমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেন্তো অৰঞ্ঞগতোপি ৰুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগাৰগতোপি ‘‘অহো সুখং অহো সুখ’’ন্তি অভিণ্হং উদানং উদানেসি. ভিক্খূ কথং উপ্পাদেসুং ‘‘কপ্পিনত্থেৰো ৰজ্জসুখং অনুস্সৰন্তো উদানং উদানেতী’’তি. তে তথাগতস্স আৰোচেসুং. ভগৱা ‘‘মম পুত্তো মগ্গসুখং ফলসুখং আৰব্ভ উদানং উদানেসী’’তি ৱত্ৱা ধম্মপদে ইমং গাথমাহ –
‘‘ধম্মপীতি সুখং সেতি, ৱিপ্পসন্নেন চেতসা;
অৰিযপ্পৱেদিতে ধম্মে, সদা ৰমতি পণ্ডিতো’’তি. (ধ. প. ৭৯);
অথেকদিৱসং সত্থা তস্স অন্তেৱাসিকভিক্খুসহস্সং আমন্তেত্ৱা আহ – ‘‘কচ্চি ৱো, ভিক্খৱে, আচৰিযো ধম্মং দেসেতী’’তি. ন ভগৱা দেসেতি, অপ্পোস্সুক্কো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰং অনুযুত্তো ৱিহৰতি, কস্সচি ওৱাদমত্তম্পি ন দেতীতি. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, কপ্পিন, অন্তেৱাসিকানং ওৱাদমত্তম্পি ন দেসী’’তি? সচ্চং ভগৱাতি. ব্ৰাহ্মণ, মা এৱং কৰি, অজ্জ পট্ঠায অন্তেৱাসিকানং ধম্মং দেসেহীতি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি থেৰো সত্থু কথং সিৰৱৰেন সম্পটিচ্ছিত্ৱা একসমোধানেযেৱ সমণসহস্সস্স ধম্মং দেসেত্ৱা সব্বে অৰহত্তং পাপেসি. অপৰভাগে সত্থা সঙ্ঘমজ্ঝে নিসিন্নো পটিপাটিযা থেৰে ঠানন্তৰেসু ঠপেন্তো মহাকপ্পিনত্থেৰং ভিক্খুওৱাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
সাগতত্থেৰৱত্থু
২৩২. দসমে তেজোধাতুকুসলানন্তি তেজোধাতুং সমাপজ্জিতুং কুসলানং সাগতত্থেৰো অগ্গোতি দস্সেতি. অযঞ্হি থেৰো তেজোধাতুসমাপত্তিযা অম্বতিত্থনাগস্স তেজসা তেজং পৰিযাদিযিত্ৱা তং নাগং নিব্বিসেৱনং অকাসি. তস্মা তেজোধাতুকুসলানং অগ্গো নাম জাতো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অযম্পি হি পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতিযং কুলগেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা অপৰভাগে সত্থুধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং তেজোধাতুকুসলানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, সাগতমাণৱোতিস্স নামং অকংসু. সো অপৰভাগে সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা তত্থ ৱসীভাৱং পাপুণি.
অথেকদিৱসং সত্থা চাৰিকং চৰমানো কোসম্বিনগৰসমীপং অগমাসি. তেন চ সমযেন নদীতিত্থে পোৰাণকনাৱিকস্স বহূ আগন্তুকগমিকা ৱেৰিনো হুত্ৱা তং পোথেত্ৱা মাৰযিংসু. সো ৱিৰুদ্ধেন চিত্তেন পত্থনং পট্ঠপেত্ৱা তস্মিংযেৱ তিত্থে মহানুভাৱো নাগৰাজা হুত্ৱা নিব্বত্তো. সো ৱিৰুদ্ধচিত্তত্তা অকালেযেৱ ৱস্সাপেতি, কালে পন ন ৱস্সাপেতি, সস্সানি ন সম্মা সম্পজ্জন্তি. সকলৰট্ঠৱাসিনো চ তস্স ৱূপসমনত্থং অনুসংৱচ্ছৰং বলিকম্মং কৰোন্তি, ৱসনত্থায চস্স একং গেহং অকংসু. সত্থাপি তেনেৱ তিত্থেন উত্তৰিত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো ‘‘তস্মিংযেৱ পদেসে ৰত্তিং ৱসিস্সামী’’তি অগমাসি.
অথাযং থেৰো ‘‘চণ্ডো কিৰেত্থ নাগৰাজা’’তি সুত্ৱা ‘‘ইমং নাগৰাজানং দমেত্ৱা নিব্বিসেৱনং কত্ৱা সত্থু ৱসনট্ঠানং পৰিযাদেতুং ৱট্টতী’’তি নাগৰাজস্স ৱসনট্ঠানং পৱিসিত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসীদি. নাগো কুজ্ঝিত্ৱা ‘‘কোনামাযং মুণ্ডকো ময্হং ৱসনট্ঠানং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নো’’তি ধূপাযি, থেৰো উত্তৰিতৰং ধূপাযি. নাগো, পজ্জলি, থেৰোপি উত্তৰিতৰং পজ্জলিত্ৱা তস্স তেজং পৰিযাদিযি. সো ‘‘মহন্তো ৱতাযং ভিক্খূ’’তি থেৰস্স পাদমূলে নিপতিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং সৰণং গচ্ছামী’’তি আহ. ময্হং সৰণগমনকিচ্চং নত্থি, দসবলস্স সৰণং গচ্ছাতি. সো ‘‘সাধূ’’তি সৰণগতো হুত্ৱা ততো পট্ঠায ন কঞ্চি ৱিহেঠেতি, দেৱম্পি সম্মা ৱস্সাপেতি, সস্সানি সম্মা সম্পজ্জন্তি.
কোসম্বিৱাসিনো ‘‘অয্যেন কিৰ সাগতেন অম্বতিত্থকনাগো দমিতো’’তি সুত্ৱা সত্থু আগমনং উদিক্খমানা দসবলস্স মহাসক্কাৰং সজ্জযিংসু. তে দসবলস্স মহাসক্কাৰং কত্ৱা ছব্বগ্গিযানং ৱচনেন সব্বগেহেসু কাপোতিকং পসন্নং পটিযাদেত্ৱা পুনদিৱসে সাগতত্থেৰস্স পিণ্ডায চৰন্তস্স গেহে গেহে থোকং থোকং অদংসু. থেৰো অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদে মনুস্সেহি যাচিযমানো গেহে গেহে থোকং থোকং পিৱিত্ৱা অৱিদূৰং গন্ত্ৱাৱ অনাহাৰিকভাৱেন সতিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা সঙ্কাৰট্ঠানে পতি.
সত্থা কতভত্তকিচ্চো নিক্খমন্তো তং দিস্ৱা গাহাপেত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ৱিগৰহিত্ৱা সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসি. সো পুনদিৱসে সতিং লভিত্ৱা অত্তনা কতকাৰণং সুত্ৱা অচ্চযং দেসেত্ৱা দসবলং খমাপেত্ৱা উপ্পন্নসংৱেগো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. এৱং ৱত্থু ৱিনযে সমুট্ঠিতং. তং তত্থ আগতনযেনেৱ ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বং. অপৰভাগে পন সত্থা জেতৱনে মহাৱিহাৰে নিসীদিত্ৱা পটিপাটিযা থেৰে ঠানন্তৰেসু ঠপেন্তো সাগতত্থেৰং তেজোধাতুকুসলানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
ৰাধত্থেৰৱত্থু
২৩৩. একাদসমে পটিভানেয্যকানন্তি সত্থু ধম্মদেসনাপটিভানস্স পচ্চযভূতানং পটিভানজনকানং ভিক্খূনং ৰাধত্থেৰো অগ্গোতি দস্সেতি. থেৰস্স হি দিট্ঠিসমুদাচাৰঞ্চ ওকপ্পনিযসদ্ধঞ্চ আগম্ম দসবলস্স নৱনৱা ধম্মদেসনা পটিভাতি. তস্মা থেৰো পটিভানেয্যকানং অগ্গো নাম জাতো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অযম্পি হি পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰভাগে সত্থু ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং পটিভানেয্যকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সো যাৱজীৱং তথাগতং পৰিচৰিত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহনগৰে ব্ৰাহ্মণকুলে পটিসন্ধিং গণ্হি, ৰাধমাণৱোতিস্স নামং অকংসু.
সো মহল্লককালে অত্তনো পুত্তদাৰেন অবহুমতো ‘‘পব্বজিত্ৱা কালং ৱীতিনামেস্সামী’’তি ৱিহাৰং গন্ত্ৱা থেৰে পব্বজ্জং যাচি. ‘‘জিণ্ণো মহল্লকব্ৰাহ্মণো’’তি ন কোচি পব্বাজেতুং ইচ্ছি. অথেকদিৱসং ব্ৰাহ্মণো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা পটিসন্থাৰং কত্ৱা একমন্তং নিসীদি. সত্থা তস্স উপনিস্সযসম্পত্তিং দিস্ৱা কথং সমুট্ঠাপেতুকামো ‘‘কিং, ব্ৰাহ্মণ, পুত্তদাৰা তং পটিজগ্গন্তী’’তি? কুতো, ভো গোতম, পটিজগ্গনং, মহল্লকোতি মং বহি নীহৰিংসু. কিং পন তে, ব্ৰাহ্মণ, পব্বজিতুং ন ৱট্টতীতি? কো মং, ভো গোতম, পব্বাজেস্সতি, মহল্লকভাৱেন মং ন কোচি ইচ্ছতীতি. সত্থা সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সঞ্ঞং অদাসি. থেৰো সত্থু ৱচনং সিৰসা সম্পটিচ্ছিত্ৱা ৰাধব্ৰাহ্মণং পব্বাজেত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘সত্থা ইমং ব্ৰাহ্মণং সাদৰেন পব্বজাপেসি, ন খো মে এতং অনাদৰেন পৰিহৰিতুং ৱট্টতী’’তি ৰাধত্থেৰং আদায গামকাৱাসং অগমাসি. তত্ৰস্স অধুনা পব্বজিতত্তা কিচ্ছলাভিস্স থেৰো অত্তনো পত্তং আৱাসং দেতি, অত্তনো পত্তং পণীতপিণ্ডপাতম্পি তস্সেৱ দত্ৱা সযং পিণ্ডায চৰতি. ৰাধত্থেৰো সেনাসনসপ্পাযঞ্চ ভোজনসপ্পাযঞ্চ লভিত্ৱা সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি.
অথ নং থেৰো গহেত্ৱা দসবলং পস্সিতুং আগতো. সত্থা জানন্তোৱ পুচ্ছি – ‘‘যো তে মযা, সাৰিপুত্ত, নিস্সিতকো দিন্নো, কীদিসং তস্স, ন উক্কণ্ঠতী’’তি? ভন্তে, সাসনে অভিৰমিতভিক্খু নাম এৱৰূপো ভৱেয্যাতি. অথাযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ‘‘সাৰিপুত্তত্থেৰো কতঞ্ঞূ কতৱেদী’’তি সঙ্ঘমজ্ঝে কথা উদপাদি. তং সুত্ৱা সত্থা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অনচ্ছৰিযং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তস্স ইদানি কতঞ্ঞূকতৱেদিতা, সো অতীতে অহেতুকপটিসন্ধিযং নিব্বত্তোপি কতঞ্ঞূকতৱেদীযেৱ অহোসী’’তি. কতৰস্মিং কালে ভগৱাতি?
অতীতে, ভিক্খৱে, পব্বতপাদম্হি পঞ্চসতমত্তা ৱড্ঢকিপুৰিসা মহাঅৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা দব্বসম্ভাৰে ছিন্দিত্ৱা মহাউড়ুম্পং বন্ধিত্ৱা নদিযা ওতাৰেন্তি. অথেকো হত্থিনাগো একস্মিং ৱিসমট্ঠানে সোণ্ডায সাখং গণ্হন্তো সাখাভঙ্গৱেগং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো তিখিণখাণুকে পাদেন অৱত্থাসি, পাদো ৱিদ্ধো, দুক্খৱেদনা ৱত্তন্তি. সো গমনং অভিনীহৰিতুং অসক্কোন্তো তত্থেৱ নিপজ্জি. সো কতিপাহচ্চযেন তে ৱড্ঢকী অত্তনো সমীপেন গচ্ছন্তে দিস্ৱা ‘‘ইমে নিস্সাযাহং জীৱিতং লভিস্সামী’’তি তেসং অনুপদং অগমাসি. তে নিৱত্তিত্ৱা হত্থিং দিস্ৱা ভীতা পলাযন্তি. সো তেসং পলাযনভাৱং ঞত্ৱা অট্ঠাসি, পুন ঠিতকালে অনুবন্ধি.
ৱড্ঢকিজেট্ঠকো চিন্তেসি – ‘‘অযং হত্থি অম্হেসু তিট্ঠন্তেসু অনুবন্ধতি, পলাযন্তেসু তিট্ঠতি, ভৱিস্সতি তত্থ কাৰণ’’ন্তি. সব্বে তং তং ৰুক্খং আৰুয্হ তস্স আগমনং পটিমানেন্তা নিসীদিংসু. সো তেসং সন্তিকং আগন্ত্ৱা অত্তনো পাদং দস্সেন্তো পৰিৱত্তেত্ৱা নিপজ্জি. তদা ৱড্ঢকীনং সঞ্ঞা উদপাদি – ‘‘গিলানভাৱেন, ভো, এস আগচ্ছতি, ন অঞ্ঞেন কাৰণেনা’’তি তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা পাদে পৱিট্ঠখাণুকং দিস্ৱা ‘‘ইমিনা কাৰণেন এস আগতো’’তি তিখিণৱাসিযা খাণুককোটিযং ওধিং দত্ৱা দড়্হায ৰজ্জুযা বন্ধিত্ৱা কড্ঢিত্ৱা নীহৰিংসু. অথস্স ৱণমুখং পীড়েত্ৱা পুব্বলোহিতং নীহৰিত্ৱা কসাৱোদকেন ধোৱিত্ৱা অত্তনো জাননভেসজ্জং মক্খেত্ৱা নচিৰস্সেৱ ফাসুকং অকংসু.
হত্থিনাগো গিলানা ৱুট্ঠিতো চিন্তেসি – ‘‘ইমে ময্হং বহুপকাৰা, ইমে মযা নিস্সায জীৱিতং লদ্ধং, মযা ইমেসং কতঞ্ঞুনা কতৱেদিনা ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি অত্তনো ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা সেতং গন্ধহত্থিপোতকং আনেসি. ৱড্ঢকিনো হত্থিপোতকং দিস্ৱা ‘‘অম্হাকং হত্থী পুত্তম্পি গহেত্ৱা আগতো’’তি অতিৱিয তুট্ঠচিত্তা অহেসুং. হত্থিনাগো চিন্তেসি – ‘‘মযি তিট্ঠন্তে ‘কিং নু খো অযং আগতো’তি মম আগতকাৰণং ন জানিস্সন্তী’’তি ঠিতট্ঠানতো পক্কামি. হত্থিপোতকো পিতু পচ্ছতো পচ্ছতো অনুপাযাসি. হত্থিনাগো তস্স আগতভাৱং ঞত্ৱা নিৱত্তনত্থায সদ্দসঞ্ঞং অদাসি. সো পিতু কথং সুত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা ৱড্ঢকীনং সন্তিকং গতো. ৱড্ঢকিনো ‘‘ইমং হত্থিপোতকং অম্হাকং দাতুং আগতো ভৱিস্সতি এসো’’তি ঞত্ৱা ‘‘অম্হাকং সন্তিকে তযা কত্তব্বকিচ্চং নত্থি, পিতু সন্তিকংযেৱ গচ্ছা’’তি পহিণিংসু. হত্থিনাগো যাৱততিযং অত্তনো সন্তিকং আগতম্পি পুন ৱড্ঢকীনংযেৱ সমীপং পেসেসি. ততো পট্ঠায ৱড্ঢকিনো হত্থিপোতকং অত্তনো সন্তিকে কত্ৱা পটিজগ্গন্তি. ভোজনকালে একেকং ভত্তপিণ্ডং দেন্তি, ভত্তং তস্স যাৱদত্থং অহোসি. সো ৱড্ঢকীহি অন্তোগহনে কোট্টিতং দব্বসম্ভাৰং আহৰিত্ৱা অঙ্গণট্ঠানে ৰাসিং কৰোতি. এতেনেৱ নিযামেন অঞ্ঞম্পি উপকাৰকম্মং কৰোতি.
সত্থা ইমং কাৰণং আহৰিত্ৱা পুব্বেপি সাৰিপুত্তস্স কতঞ্ঞূকতৱেদিভাৱং দীপেতি. সাৰিপুত্তত্থেৰো হি তদা মহাহত্থী অহোসি, অট্ঠুপ্পত্তিযং আগতো ওস্সট্ঠৱীৰিযো ভিক্খু হত্থিপোতকো অহোসি. সংযুত্তনিকাযং পন পত্ৱা সকলং ৰাধসংযুত্তং, ধম্মপদে চ –
‘‘নিধীনংৱ পৱত্তাৰং, যং পস্সে ৱজ্জদস্সিনং;
নিগ্গয্হৱাদিং মেধাৱিং, তাদিসং পণ্ডিতং ভজে;
তাদিসং ভজমানস্স, সেয্যো হোতি ন পাপিযো’’তি. (ধ. প. ৭৬) –
গাথা থেৰস্স ধম্মদেসনা নাম. অপৰভাগে পন সত্থা পটিপাটিযা থেৰে ঠানন্তৰেসু ঠপেন্তো ৰাধত্থেৰং পটিভানেয্যকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.
মোঘৰাজত্থেৰৱত্থু
২৩৪. দ্ৱাদসমে লূখচীৱৰধৰানন্তি লূখচীৱৰং ধাৰেন্তানং মোঘৰাজা অগ্গোতি দস্সেতি. অযং হি থেৰো সত্থলূখং সুত্তলূখং ৰজনলূখন্তি তিৱিধেনপি লূখেন সমন্নাগতং পংসুকূলং ধাৰেসি. তস্মা লূখচীৱৰধৰানং অগ্গো নাম জাতো.
তস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অযম্পি হি পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতিযং কুলগেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা নিব্বত্তি, ততো অপৰভাগে সত্থু ধম্মকথং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং লূখচীৱৰধৰানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো কস্সপদসবলস্স নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ কট্ঠৱাহননগৰে অমচ্চগেহে পটিসন্ধিং গণ্হি. অপৰভাগে ৱযপ্পত্তো কট্ঠৱাহনৰাজানং উপট্ঠহন্তো অমচ্চট্ঠানং লভি.
তস্মিং কালে কস্সপদসবলো লোকে উপ্পজ্জি. কট্ঠৱাহনৰাজা ‘‘বুদ্ধো কিৰ লোকে উপ্পন্নো’’তি সুত্ৱা তং পক্কোসাপেত্ৱা আহ – ‘‘তাত, বুদ্ধো কিৰ লোকে উপ্পন্নো, ইমং পচ্চন্তনগৰং একপ্পহাৰেনেৱ উভোহি অম্হেহি তুচ্ছং কাতুং ন সক্কা, ত্ৱং তাৱ মজ্ঝিমদেসং গন্ত্ৱা বুদ্ধস্স উপ্পন্নভাৱং ঞত্ৱা দসবলং ইমং নগৰং আনেহী’’তি পুৰিসসহস্সেন সদ্ধিং পেসেসি. সো অনুপুব্বেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মকথং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো তত্থেৱ পব্বজিত্ৱা ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি সমণধম্মং অকাসি. তেন সদ্ধিং গতপুৰিসা পন সব্বেপি নিৱত্তিত্ৱা পুন ৰঞ্ঞো সন্তিকং আগতা.
অযং থেৰো পৰিপুণ্ণসীলো কালং কত্ৱা একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অম্হাকং দসবলস্স নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে পটিসন্ধিং গণ্হি, মোঘৰাজমাণৱোতিস্স নামং অকংসু. কট্ঠৱাহনৰাজাপি কস্সপস্স ভগৱতো অধিকাৰকম্মং কত্ৱা একং বুদ্ধন্তৰং সপৰিৱাৰো দেৱমনুস্সেসু সংসৰিত্ৱা অম্হাকং দসবলস্স নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ সাৱত্থিযং পুৰোহিতগেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, বাৱৰিমাণৱোতিস্স নামং অকংসু. সো অপৰেন সমযেন তযো ৱেদে উগ্গণ্হিত্ৱা সোড়সন্নং মাণৱকসহস্সানং সিপ্পং ৱাচেন্তো চৰতি. অথস্স পসেনদিকোসলৰঞ্ঞো কালে পিতু অচ্চযেন পুৰোহিতট্ঠানং অদংসু. তদা অযম্পি মোঘৰাজমাণৱো বাৱৰিব্ৰাহ্মণস্স সন্তিকে সিপ্পং গণ্হাতি.
অথেকদিৱসং বাৱৰিব্ৰাহ্মণো ৰহোগতো অত্তনো সিপ্পে সাৰং ওলোকেন্তো সম্পৰাযিকং সাৰং অদিস্ৱা ‘‘একং পব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা সম্পৰাযিকং গৱেসেস্সামী’’তি কোসলৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা অত্তনো পব্বজ্জং অনুজানাপেসি. সো তেন অনুঞ্ঞাতো সোড়সহি মাণৱকসহস্সেহি পৰিৱুতো পব্বজ্জত্থায নিক্খমি. কোসলৰাজাপি তেন সদ্ধিংযেৱ একং অমচ্চং কহাপণসহস্সং দত্ৱা পেসেসি – ‘‘যস্মিং ঠানে আচৰিযো পব্বজতি, তত্ৰস্স ৱসনট্ঠানং গহেত্ৱা দেথা’’তি. বাৱৰিব্ৰাহ্মণো ফাসুকট্ঠানং ওলোকেন্তো মজ্ঝিমদেসতো পটিক্কম্ম অস্সকৰঞ্ঞো চ মুড়্হকৰঞ্ঞো চ সীমন্তৰে গোধাৱৰিতীৰে অত্তনো ৱসনট্ঠানং কাৰেসি.
অথেকো পুৰিসো জটিলানং দস্সনায গতো তেসং সন্তকে ভূমিট্ঠানে তেহি অনুঞ্ঞাতো অত্তনো ৱসনট্ঠানং অকাসি. তেন কতং দিস্ৱা অপৰং কুলসতং গেহসতং কাৰেসি. তে সব্বেপি সন্নিপতিত্ৱা ‘‘মযং অয্যানং সন্তকে ভূমিভাগে ৱসাম, মুধা ৱসিতুং ন কাৰণং, সুখৱাসং ৱো দস্সামা’’তি একেকো একেকং কহাপণং বাৱৰিব্ৰাহ্মণস্স ৱসনট্ঠানে ঠপেসি. সব্বেহিপি আভতকহাপণা সতসহস্সমত্তা অহেসুং. বাৱৰিব্ৰাহ্মণো ‘‘কিমত্থং এতে আভতা’’তি আহ. সুখৱাসদানত্থায, ভন্তেতি. সচাহং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণেন অত্থিকো অস্সং, অহং মহন্তং ধনৰাসিং পহায ন পব্বজেয্যং. তুম্হাকং কহাপণে গণ্হিত্ৱা গচ্ছথাতি. অম্হেহি অয্যস্স পৰিচ্চত্তং ন পুন গণ্হাম, অনুসংৱচ্ছৰং পন এতেনেৱ নিযামেন আহৰিস্সাম, ইমে গহেত্ৱা অয্যো দানং দেতূতি. ব্ৰাহ্মণো অধিৱাসেত্ৱা কপণদ্ধিকৱণিব্বকযাচকানং দানমুখে নিয্যাতেসি. তস্স অপৰাপৰং দাযকভাৱো সকলজম্বুদীপে পঞ্ঞাযিত্থ.
ততো কালিঙ্গৰট্ঠে দুন্নিৱিট্ঠে নাম গামে জূজকব্ৰাহ্মণস্স ৱংসে জাতব্ৰাহ্মণস্স ব্ৰাহ্মণী উট্ঠায সমুট্ঠায ব্ৰাহ্মণং চোদেতি – ‘‘বাৱৰী, কিৰ দানং দেতি, গন্ত্ৱা ততো হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং আহৰা’’তি. সো তায চোদিযমানো সণ্ঠাতুং অসক্কোন্তো বাৱৰিস্স সন্তিকং গচ্ছমানো বাৱৰিম্হি দানং দত্ৱা পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা নিপজ্জিত্ৱা দানং অনুস্সৰমানে গতো. গন্ত্ৱা চ ‘‘দানং মে, ব্ৰাহ্মণ, দেহি, দানং মে, ব্ৰাহ্মণ, দেহী’’তি আহ. অকালে ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, আগতো, সম্পত্তযাচকানং মে দিন্নং, ইদানি কহাপণং নত্থীতি. ন ময্হং, ব্ৰাহ্মণ, বহূহি কহাপণেহি অত্থো, তৱ এত্তকং দানং দদন্তস্স ন সক্কা কহাপণেহি ৱিনা ভৱিতুং, ময্হং পঞ্চ কহাপণসতানি দেহীতি. ব্ৰাহ্মণ, পঞ্চপি সতানি নত্থি, পুন দানকালে সম্পত্তে লভিস্সসীতি. কিং পনাহং তৱ দানকালে আগমিস্সামীতি? বাৱৰিব্ৰাহ্মণস্স পণ্ণসালদ্ৱাৰে ৱালুকং থূপং কত্ৱা সমন্ততো ৰত্তৱণ্ণানি পুপ্ফানি ৱিকিৰিত্ৱা মন্তং জপ্পেন্তো ৱিয ওট্ঠে চালেত্ৱা চালেত্ৱা ‘‘মুদ্ধা ফলতু সত্তধা’’তি ৱদতি.
বাৱৰিব্ৰাহ্মণো চিন্তেসি – ‘‘অযং মহাতপো তপচাৰং গণ্হিত্ৱা চৰণব্ৰাহ্মণকো ময্হং সত্তদিৱসমত্থকে ‘সত্তধা মুদ্ধা ফালতূ’তি ৱদতি, ময্হঞ্চ ইমস্স দাতব্বানি পঞ্চ কহাপণসতানি নত্থি, একংসেন মং এস ঘাতেস্সতী’’তি. এৱং তস্মিং সোকসল্লসমপ্পিতে নিপন্নে ৰত্তিভাগসমনন্তৰে অনন্তৰত্তভাৱে বাৱৰিস্স মাতা দেৱতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. সা পুত্তস্স সোকসল্লসমপ্পিতভাৱং দিস্ৱা আগন্ত্ৱা আহ – ‘‘তাত, এস মুদ্ধং ৱা মুদ্ধফালনং ৱা ন জানাতি, ত্ৱম্পি লোকে বুদ্ধানং উপ্পন্নভাৱং ন জানাসি. সচে তে সংসযো অত্থি, সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা পুচ্ছ, সো তে এতং কাৰণং কথেস্সতী’’তি. ব্ৰাহ্মণো দেৱতায কথং সুতকালতো পট্ঠায অস্সাসং লভিত্ৱা পুনদিৱসে উট্ঠিতে অৰুণে সব্বেৱ অন্তেৱাসিকে পক্কোসিত্ৱা, ‘‘তাতা, বুদ্ধো কিৰ লোকে উপ্পন্নো, তুম্হে সীঘং গন্ত্ৱা ‘বুদ্ধো ৱা নো ৱা’তি ঞত্ৱা আগন্ত্ৱা ময্হং আৰোচেথ, অহং সত্থু সন্তিকং গমিস্সামি. অপিচ খো পন ময্হং মহল্লকভাৱেন জীৱিতন্তৰাযো দুজ্জানো, তুম্হে তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ইমিনা চ ইমিনা চ নিযামেন পঞ্হে পুচ্ছথা’’তি মুদ্ধফালনপঞ্হং নাম অভিসঙ্খৰিত্ৱা অদাসি.
ততো চিন্তেসি – ‘‘সব্বে ইমে মাণৱা পণ্ডিতা, সত্থু ধম্মকথং সুত্ৱা অত্তনো কিচ্চে মত্থকং পত্তে পুন ময্হং সন্তিকং আগচ্ছেয্যুং ৱা নো ৱা’’তি. অথ অত্তনো ভাগিনেয্যস্স অজিতমাণৱস্স নাম সঞ্ঞং অদাসি – ‘‘ত্ৱং পন একন্তেনেৱ মম সন্তিকং আগন্তুং অৰহসি, তযা পটিলদ্ধগুণং আগন্ত্ৱা ময্হং কথেয্যাসী’’তি. অথ তে সোড়সসহস্সজটিলা অজিতমাণৱং জেট্ঠকং কত্ৱা সোড়সহি জেট্ঠন্তেৱাসিকেহি সদ্ধিং ‘‘সত্থাৰং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামা’’তি চাৰিকং চৰন্তা গতগতট্ঠানে, ‘‘অয্যা, কহং গচ্ছথ, কহং গচ্ছথা’’তি পুচ্ছিতা ‘‘দসবলস্স সন্তিকং পঞ্হং পুচ্ছিতুং গচ্ছামা’’তি কোটিতো পট্ঠায পৰিসং সংকড্ঢন্তা অনেকযোজনসতং মগ্গং গতা. সত্থা ‘‘তেসং আগমনদিৱসে অঞ্ঞস্স ওকাসো ন ভৱিস্সতি, ইদং ইমিস্সা পৰিসায অনুচ্ছৱিকট্ঠান’’ন্তি গন্ত্ৱা পাসাণচেতিযে পিট্ঠিপাসাণে নিসীদি. সো অজিতমাণৱোপি সপৰিসো তং পিট্ঠিপাসাণং আৰুয্হ সত্থু সৰীৰসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘অযং পুৰিসো ইমস্মিং লোকে ৱিৱটচ্ছদো বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি অত্তনো আচৰিযেন পহিতে পঞ্হে মনসা পুচ্ছন্তোৱ গতো.
তংদিৱসং তস্মিং ঠানে সম্পত্তপৰিসা দ্ৱাদসযোজনিকা অহোসি. তেসং সোড়সন্নং অন্তেৱাসিকানং অন্তৰে মোঘৰাজমাণৱো ‘‘অহং সব্বেহি পণ্ডিততৰো’’তি মানত্থদ্ধো, তস্স এতদহোসি – ‘‘অযং অজিতমাণৱো সব্বেসং জেট্ঠকো, এতস্স পঠমতৰং মম পঞ্হং পুচ্ছিতুং ন যুত্ত’’ন্তি. তস্স লজ্জাযন্তো পঠমতৰং পঞ্হং অপুচ্ছিত্ৱা তেন পুচ্ছিতে দুতিযো হুত্ৱা সত্থাৰং পঞ্হং পুচ্ছি. সত্থা ‘‘মানত্থদ্ধো মোঘৰাজমাণৱা, ন তাৱস্স ঞাণং পৰিপাকং গচ্ছতি, অস্স মানং নিৱাৰিতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা আহ – ‘‘তিট্ঠ ত্ৱং, মোঘৰাজ, অঞ্ঞে তাৱ পঞ্হে পুচ্ছন্তূ’’তি. সো সত্থু সন্তিকা অপসাদং লভিত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অহং এত্তকং কালং মযা পণ্ডিততৰো নাম নত্থীতি ৱিচৰামি, বুদ্ধা চ নাম অজানিত্ৱা ন কথেন্তি. সত্থাৰা মম পুচ্ছায দোসো দিট্ঠো ভৱিস্সতী’’তি তুণ্হী অহোসি. সো অট্ঠহি জনেহি পটিপাটিযা পঞ্হে পুচ্ছিতে অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো নৱমো হুত্ৱা পুন উট্ঠাসি. পুনপি নং সত্থা অপসাদেসি.
সো পুনপি তুণ্হী হুত্ৱা ‘‘সঙ্ঘনৱকো দানি ভৱিতুং ন সক্খিস্সামী’’তি পঞ্চদসমো হুত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছি. অথ সত্থা ঞাণস্স পৰিপাকভাৱং ঞত্ৱা পঞ্হং কথেসি. সো দেসনাপৰিযোসানে অত্তনো পৰিৱাৰেন জটিলসহস্সেন সদ্ধিং অৰহত্তং পাপুণি. ইমিনাৱ নিযামেন সেসানিপি পন্নৰস জটিলসহস্সানি অৰহত্তং পাপুণিংসু. সব্বেপি ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰা এহিভিক্খূৱ অহেসুং. সেসজনা পন ন কথিযন্তি. অযং মোঘৰাজত্থেৰো ততো পট্ঠায তীহি লূখেহি সমন্নাগতং চীৱৰং ধাৰেতি. এৱং পাৰাযনে (সু. নি. ৯৮২ আদযো) ৱত্থু সমুট্ঠিতং. সত্থা পন অপৰভাগে জেতৱনে নিসিন্নো থেৰে পটিপাটিযা ঠানন্তৰেসু ঠপেন্তো মোঘৰাজত্থেৰং ইমস্মিং সাসনে লূখচীৱৰধৰানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং লূখচীৱৰধৰানং যদিদং মোঘৰাজা’’তি আহ.
চতুত্থৱগ্গৱণ্ণনা.
একচত্তালীসসুত্তমত্তায থেৰপাড়িযা ৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.