১৪. এতদগ্গৱগ্গো

(১৪) ১. পঠমএতদগ্গৱগ্গো

এতদগ্গপদৱণ্ণনা

১৮৮. এতদগ্গেসু পঠমৱগ্গস্স পঠমে এতদগ্গন্তি এতং অগ্গং. এত্থ চ অযং অগ্গসদ্দো আদিকোটিকোট্ঠাসসেট্ঠেসু দিস্সতি. ‘‘অজ্জতগ্গে, সম্ম দোৱাৰিক, আৱৰামি দ্ৱাৰং নিগণ্ঠানং নিগণ্ঠীন’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.৭০) হি আদিম্হি দিস্সতি. ‘‘তেনেৱ অঙ্গুলগ্গেন তং অঙ্গুলগ্গং পৰামসেয্য (কথা. ৪৪১), উচ্ছগ্গং ৱেড়গ্গ’’ন্তিআদীসু কোটিযং. ‘‘অম্বিলগ্গং ৱা মধুৰগ্গং ৱা তিত্তকগ্গং ৱা (সং. নি. ৫.৩৭৪), অনুজানামি, ভিক্খৱে, ৱিহাৰগ্গেন ৱা পৰিৱেণগ্গেন ৱা ভাজেতু’’ন্তিআদীসু (চূড়ৱ. ৩১৮) কোট্ঠাসে. ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা…পে… তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) সেট্ঠে. স্ৱাযমিধ কোটিযম্পি ৱট্টতি সেট্ঠেপি. তে হি থেৰা অত্তনো অত্তনো ঠানে কোটিভূতাতিপি অগ্গা, সেট্ঠভূতাতিপি. তস্মা এতদগ্গন্তি এসা কোটি এসো সেট্ঠোতি অযমেত্থ অত্থো. এসেৱ নযো সব্বসুত্তেসু.

অযঞ্চ এতদগ্গসন্নিক্খেপো নাম চতূহি কাৰণেহি লব্ভতি অট্ঠুপ্পত্তিতো আগমনতো চিণ্ণৱসিতো গুণাতিৰেকতোতি. তত্থ কোচি থেৰো একেন কাৰণেন এতদগ্গট্ঠানং লভতি, কোচি দ্ৱীহি, কোচি তীহি, কোচি সব্বেহেৱ চতূহিপি আযস্মা সাৰিপুত্তত্থেৰো ৱিয. সো হি অট্ঠুপ্পত্তিতোপি মহাপঞ্ঞতায এতদগ্গট্ঠানং লভি আগমনাদীহিপি. কথং? একস্মিং হি সমযে সত্থা জেতৱনমহাৱিহাৰে ৱিহৰন্তো কণ্ডম্বৰুক্খমূলে তিত্থিযমদ্দনং যমকপাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱা ‘‘কহং নু খো পুৰিমবুদ্ধা যমকপাটিহাৰিযং কত্ৱা ৱস্সং উপগচ্ছন্তী’’তি আৱজ্জেন্তো ‘‘তাৱতিংসভৱনে’’তি ঞত্ৱা দ্ৱে পদন্তৰানি দস্সেত্ৱা ততিযেন পদেন তাৱতিংসভৱনে পচ্চুট্ঠাসি. সক্কো দেৱৰাজা ভগৱন্তং দিস্ৱা পণ্ডুকম্বলসিলাতো উট্ঠায সদ্ধিং দেৱগণেন পচ্চুগ্গমনং অগমাসি. দেৱা চিন্তযিংসু – ‘‘সক্কো দেৱৰাজা দেৱগণপৰিৱুতো সট্ঠিযোজনাযামায পণ্ডুকম্বলসিলায নিসীদিত্ৱা সম্পত্তিং অনুভৱতি, বুদ্ধানং নাম নিসিন্নকালতো পট্ঠায ন সক্কা অঞ্ঞেন এত্থ হত্থম্পি ঠপেতু’’ন্তি. সত্থাপি তত্থ নিসিন্নো তেসং চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা মহাপংসুকূলিকো ৱিয মুণ্ডপীঠকং সব্বমেৱ পণ্ডুকম্বলসিলং অৱত্থৰিত্ৱা নিসীদি. এৱং নিসীদন্তো পন অত্তনো ৱা সৰীৰং মহন্তং কত্ৱা মাপেসি, পণ্ডুকম্বলসিলং ৱা খুদ্দকং অকাসীতি ন সল্লক্খেতব্বং. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধৱিসযো. এৱং নিসিন্নো পন মাতৰং কাযসক্খিং কত্ৱা দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতানং ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতা ধম্মা’’তি অভিধম্মপিটকং দেসেসি.

পাটিহাৰিযট্ঠানেপি সব্বাপি দ্ৱাদসযোজনিকা পৰিসা অনুৰুদ্ধত্থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘কহং, ভন্তে, দসবলো গতো’’তি পুচ্ছি. তাৱতিংসভৱনে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৱস্সং উপগন্ত্ৱা অভিধম্মকথং দেসেতুং গতোতি. ভন্তে, ন মযং সত্থাৰং অদিস্ৱা গমিস্সাম. কদা সত্থা আগমিস্সতীতি সত্থু আগমনকালং জানাথাতি? মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স ভাৰং কৰোথ, সো বুদ্ধানং সন্তিকং গন্ত্ৱা সাসনং আহৰিস্সতীতি. কিং পন থেৰস্স তত্থ গন্তুং বলং নত্থীতি? অত্থি, ৱিসেসৱন্তানং পন ৱিসেসং পস্সন্তূতি এৱমাহ. মহাজনো মহামোগ্গল্লানত্থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা সত্থু সাসনং গহেত্ৱা আগমনত্থায যাচি. থেৰো পস্সন্তেযেৱ মহাজনে পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা অন্তোসিনেৰুনা গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা আহ – ‘‘ভন্তে, মহাজনো তুম্হাকং দস্সনকামো, আগমনদিৱসং ৱো জানিতুং ইচ্ছতী’’তি. তেন হি ‘‘ইতো তেমাসচ্চযেন সঙ্কস্সনগৰদ্ৱাৰে পস্সথা’’তিস্স ৱদেহীতি. থেৰো ভগৱতো সাসনং আহৰিত্ৱা মহাজনস্স কথেসি. মহাজনো তত্থেৱ তেমাসং খন্ধাৱাৰং বন্ধিত্ৱা ৱসি. চূড়অনাথপিণ্ডিকো দ্ৱাদসযোজনায পৰিসায তেমাসং যাগুভত্তং আদাসি.

সত্থাপি সত্তপ্পকৰণানি দেসেত্ৱা মনুস্সলোকং আগমনত্থায আকপ্পং দস্সেসি. সক্কো দেৱৰাজা ৱিস্সকম্মং আমন্তেত্ৱা তথাগতস্স ওতৰণত্থায সোপানং মাপেতুং আণাপেসি. সো একতো সোৱণ্ণমযং একতো ৰজতমযং সোপানং মাপেত্ৱা মজ্ঝে মণিমযং মাপেসি. সত্থা মণিমযে সোপানে ঠত্ৱা ‘‘মহাজনো মং পস্সতূ’’তি অধিট্ঠাসি. অত্তনো আনুভাৱেনেৱ ‘‘মহাজনো অৱীচিমহানিৰযং পস্সতূ’’তিপি অধিট্ঠাসি. নিৰযদস্সনেন চস্স উপ্পন্নসংৱেগতং ঞত্ৱা দেৱলোকং দস্সেসি. অথস্স ওতৰন্তস্স মহাব্ৰহ্মা ছত্তং ধাৰেসি, সক্কো দেৱৰাজা পত্তং গণ্হি, সুযামো দেৱৰাজা দিব্বং ৱাড়বীজনিং বীজি, পঞ্চসিখো গন্ধব্বদেৱপুত্তো বেলুৱপণ্ডুৱীণং সমপঞ্ঞাসায মুচ্ছনাহি মুচ্ছিত্ৱা ৱাদেন্তো পুৰতো ওতৰি. বুদ্ধানং পথৱিযং পতিট্ঠিতকালে ‘‘অহং পঠমং ৱন্দিস্সামি, অহং পঠমং ৱন্দিস্সামী’’তি মহাজনো অট্ঠাসি. সহ মহাপথৱীঅক্কমনেন পন ভগৱতো নেৱ মহাজনো ন অসীতিমহাসাৱকা পঠমকৱন্দনং সম্পাপুণিংসু, ধম্মসেনাপতি সাৰিপুত্তত্থেৰোযেৱ পন সম্পাপুণি.

অথ সত্থা দ্ৱাদসযোজনায পৰিসায অন্তৰে ‘‘থেৰস্স পঞ্ঞানুভাৱং জানন্তূ’’তি পুথুজ্জনপঞ্চকং পঞ্হং আৰভি. পঠমং লোকিযমহাজনো সল্লক্খেস্সতীতি পুথুজ্জনপঞ্হং পুচ্ছি. যে যে সল্লক্খিংসু, তে তে কথযিংসু. দুতিযং পুথুজ্জনৱিসযং অতিক্কমিত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্হং পুচ্ছি. পুথুজ্জনা তুণ্হী অহেসুং, সোতাপন্নাৱ কথযিংসু. ততো সোতাপন্নানং ৱিসযং অতিক্কমিত্ৱা সকদাগামিমগ্গে পঞ্হং পুচ্ছি. সোতাপন্না তুণ্হী অহেসুং, সকদাগামিনোৱ কথযিংসু. তেসম্পি ৱিসযং অতিক্কমিত্ৱা অনাগামিমগ্গে পঞ্হং পুচ্ছি. সকদাগামিনো তুণ্হী অহেসুং, অনাগামিনোৱ কথযিংসু. তেসম্পি ৱিসযং অতিক্কমিত্ৱা অৰহত্তমগ্গে পঞ্হং পুচ্ছি. অনাগামিনো তুণ্হী অহেসুং, অৰহন্তাৱ কথযিংসু. ততো হেট্ঠিমকোটিতো পট্ঠায অভিঞ্ঞাতে অভিঞ্ঞাতে সাৱকে পুচ্ছি, তে অত্তনো অত্তনো পটিসম্ভিদাৱিসযে ঠত্ৱা কথযিংসু. অথ মহামোগ্গল্লানং পুচ্ছি, সেসসাৱকা তুণ্হী অহেসুং, থেৰোৱ কথেসি. তস্সাপি ৱিসযং অতিক্কমিত্ৱা সাৰিপুত্তত্থেৰস্স ৱিসযে পঞ্হং পুচ্ছি. মহামোগ্গল্লানো তুণ্হী অহোসি, সাৰিপুত্তত্থেৰোৱ কথেসি. থেৰস্সাপি ৱিসযং অতিক্কমিত্ৱা বুদ্ধৱিসযে পঞ্হং পুচ্ছি. ধম্মসেনাপতি আৱজ্জেন্তোপি পস্সিতুং ন সক্কোতি, পুৰত্থিমপচ্ছিমুত্তৰদক্খিণা চতস্সো দিসা চতস্সো অনুদিসাতি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো পঞ্হুপ্পত্তিট্ঠানং সল্লক্খেতুং নাসক্খি.

সত্থা থেৰস্স কিলমনভাৱং জানিত্ৱা ‘‘সাৰিপুত্তো কিলমতি, নযমুখমস্স দস্সেস্সামী’’তি ‘‘আগমেহি ত্ৱং, সাৰিপুত্তা’’তি ৱত্ৱা ‘‘নাযং তুয্হং ৱিসযো পঞ্হো, বুদ্ধানং এস ৱিসযো সব্বঞ্ঞূনং যসস্সীন’’ন্তি বুদ্ধৱিসযভাৱং আচিক্খিত্ৱা ‘‘ভূতমিদন্তি, সাৰিপুত্ত, সমনুপস্সসী’’তি আহ. থেৰো ‘‘চতুমহাভূতিককাযপৰিগ্গহং মে ভগৱা আচিক্খতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৱা, অঞ্ঞাতং সুগতা’’তি আহ. এতস্মিং ঠানে অযং কথা উদপাদি – মহাপঞ্ঞো ৱত, ভো, সাৰিপুত্তত্থেৰো, যত্ৰ হি নাম সব্বেহি অনঞ্ঞাতং পঞ্হং কথেসি, বুদ্ধেহি চ দিন্ননযে ঠত্ৱা বুদ্ধৱিসযে পঞ্হং কথেসি, ইতি থেৰস্স পঞ্ঞানুভাৱো যত্তকং ঠানং বুদ্ধানং কিত্তিসদ্দেন ওত্থটং, সব্বং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা গতোতি এৱং তাৱ থেৰো অট্ঠুপ্পত্তিতো মহাপঞ্ঞতায এতদগ্গট্ঠানং লভি.

কথং আগমনতো? ইমিস্সাযেৱ হি অট্ঠুপ্পত্তিযা সত্থা আহ – সাৰিপুত্তো ন ইদানেৱ পঞ্ঞৱা, অতীতে পঞ্চ জাতিসতানি ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱাপি মহাপঞ্ঞোৱ অহোসি –

‘‘যো পব্বজী জাতিসতানি পঞ্চ,

পহায কামানি মনোৰমানি;

তং ৱীতৰাগং সুসমাহিতিন্দ্ৰিযং,

পৰিনিব্বুতং ৱন্দথ সাৰিপুত্ত’’ন্তি.

এৱং পব্বজ্জং উপব্ৰূহযমানো একস্মিং সমযে বাৰাণসিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তো. তযো ৱেদে উগ্গণ্হিত্ৱা তত্থ সাৰং অপস্সন্তো ‘‘পব্বজিত্ৱা একং মোক্খধম্মং গৱেসিতুং ৱট্টতী’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. তস্মিং কালে বোধিসত্তোপি কাসিৰট্ঠে উদিচ্চব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তো ৱুদ্ধিমন্ৱায উগ্গহিতসিপ্পো কামেসু আদীনৱং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৱা ঘৰাৱাসং পহায হিমৱন্তং পৱিসিত্ৱা কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা পঞ্চ অভিঞ্ঞা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা ৱনমূলফলাহাৰো হিমৱন্তপ্পদেসে ৱসতি. সোপি মাণৱো নিক্খমিত্ৱা তস্সেৱ সন্তিকে পব্বজি. পৰিৱাৰো মহা অহোসি পঞ্চসতমত্তা ইসযো.

অথস্স সো জেট্ঠন্তেৱাসিকো একদেসং পৰিসং গহেত্ৱা লোণম্বিলসেৱনত্থং মনুস্সপথং অগমাসি. তস্মিং সমযে বোধিসত্তো তস্মিংযেৱ হিমৱন্তপ্পদেসে কালং অকাসি. কালকিৰিযসমযেৱ নং অন্তেৱাসিকা সন্নিপতিত্ৱা পুচ্ছিংসু – ‘‘অত্থি তুম্হেহি কোচি ৱিসেসো অধিগতো’’তি. বোধিসত্তো ‘‘নত্থি কিঞ্চী’’তি ৱত্ৱা অপৰিহীনজ্ঝানো আভস্সৰব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো. সো কিঞ্চাপি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স লাভী, বোধিসত্তানং পন অৰূপাৱচৰে পটিসন্ধি নাম ন হোতি. কস্মা? অভব্বট্ঠানত্তা. ইতি সো অৰূপসমাপত্তিলাভী সমানোপি ৰূপাৱচৰে নিব্বত্তি. অন্তেৱাসিকাপিস্স ‘‘আচৰিযো ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আহ, মোঘা তস্স কালকিৰিযা’’তি ন কিঞ্চি সক্কাৰসম্মানং অকংসু. অথ সো জেট্ঠন্তেৱাসিকো অতিক্কন্তে ৱস্সাৱাসে আগন্ত্ৱা ‘‘কহং আচৰিযো’’তি পুচ্ছি. কালং কতোতি. অপি নু আচৰিযেন লদ্ধগুণং পুচ্ছিত্থাতি? আম পুচ্ছিম্হাতি. কিং ৱদেতীতি? নত্থি কিঞ্চীতি. মযম্পি ‘‘আচৰিযেন লদ্ধগুণো নাম নত্থী’’তি নাস্স সক্কাৰসম্মানং কৰিম্হাতি. তুম্হে ভাসিতস্স অত্থং ন জানিত্থ, আচৰিযো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স লাভীতি.

অথ তে জেট্ঠন্তেৱাসিকস্স কথং ন সদ্দহিংসু. সো পুনপ্পুনং কথেন্তোপি সদ্দহাপেতুং নাসক্খি. অথ বোধিসত্তো আৱজ্জমানো ‘‘অন্ধবালো মহাজনো ময্হং জেট্ঠন্তেৱাসিকস্স কথং ন গণ্হাতি, ইমং কাৰণং পাকটং কৰিস্সামী’’তি ব্ৰহ্মলোকতো ওতৰিত্ৱা অস্সমপদমত্থকে ঠিতো আকাসগতোৱ জেট্ঠন্তেৱাসিকস্স পঞ্ঞানুভাৱং ৱণ্ণেত্ৱা ইমং গাথং অভাসি –

‘‘পৰোসহস্সম্পি সমাগতানং,

কন্দেয্যুং তে ৱস্সসতং অপঞ্ঞা;

একোৱ সেয্যো পুৰিসো সপঞ্ঞো,

যো ভাসিতস্স ৱিজানাতি অত্থ’’ন্তি. (জা. ১.১.১০১);

এৱং ইসিগণং সঞ্ঞাপেত্ৱা বোধিসত্তো ব্ৰহ্মলোকমেৱ গতো. সেসইসিগণোপি অপৰিহীনজ্ঝানো হুত্ৱা কালং কত্ৱা ব্ৰহ্মলোকপৰাযণো জাতো. তত্থ বোধিসত্তো সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, জেট্ঠন্তেৱাসিকো সাৰিপুত্তত্থেৰো জাতো, সেসা ইসযো বুদ্ধপৰিসা জাতাতি এৱং অতীতেপি সাৰিপুত্তো মহাপঞ্ঞোৱ সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং জানিতুং সমত্থোতি ৱেদিতব্বো.

ইদমেৱ চ পুথুজ্জনপঞ্চকং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা –

‘‘পৰোসতঞ্চেপি সমাগতানং,

ঝাযেয্যুং তে ৱস্সসতং অপঞ্ঞা;

একোৱ সেয্যো পুৰিসো সপঞ্ঞো,

সো ভাসিতস্স ৱিজানাতি অত্থ’’ন্তি. (জা. ১.১.১০১) –

ইমম্পি জাতকং কথেসি. তস্স পুৰিমজাতকে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.

অপৰম্পি ইদমেৱ পুথুজ্জনপঞ্চকং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা –

‘‘যে সঞ্ঞিনো তেপি দুগ্গতা, যেপি অসঞ্ঞিনো তেপি দুগ্গতা;

এতং উভযং ৱিৱজ্জয, তং সমাপত্তিসুখং অনঙ্গণ’’ন্তি. (জা. ১.১.১৩৪) –

ইমং অনঙ্গণজাতকং কথেসি. এত্থ চ আচৰিযো কালং কৰোন্তো অন্তেৱাসিকেহি পুচ্ছিতো ‘‘নেৱসঞ্ঞী নাসঞ্ঞী’’তি আহ. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

অপৰম্পি ইদমেৱ পুথুজ্জনপঞ্চকং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা –

‘‘চন্দাভং সূৰিযাভঞ্চ, যোধ পঞ্ঞায গাধতি;

অৱিতক্কেন ঝানেন, হোতি আভস্সৰূপগো’’তি. (জা. ১.১.১৩৫) –

ইদং চন্দাভজাতকং কথেসি. এত্থাপি আচৰিযো কালং কৰোন্তো অন্তেৱাসিকেহি পুচ্ছিতো ‘‘ওদাতকসিণং চন্দাভং নাম, পীতকসিণং সূৰিযাভং নামাতি তং উভযং যো পঞ্ঞায গাধতি পৱিসতি পক্খন্দতি, সো অৱিতক্কেন দুতিযজ্ঝানেন আভস্সৰূপগো হোতি, তাদিসো অহ’’ন্তি সন্ধায – ‘‘চন্দাভং সূৰিযাভ’’ন্তি আহ. সেসং পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

ইদমেৱ চ পুথুজ্জনপঞ্চকং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা –

‘‘আসীসেথেৱ পুৰিসো, ন নিব্বিন্দেয্য পণ্ডিতো;

পস্সামি ৱোহং অত্তানং, যথা ইচ্ছিং তথা অহু.

‘‘আসীসেথেৱ পুৰিসো, ন নিব্বিন্দেয্য পণ্ডিতো;

পস্সামি ৱোহং অত্তানং, উদকা থলমুব্ভতং.

‘‘ৱাযমেথেৱ পুৰিসো, ন নিব্বিন্দেয্য পণ্ডিতো;

পস্সামি ৱোহং অত্তানং, যথা ইচ্ছিং তথা অহু.

‘‘ৱাযমেথেৱ পুৰিসো, ন নিব্বিন্দেয্য পণ্ডিতো;

পস্সামি ৱোহং অত্তানং, উদকা থলমুব্ভতং.

‘‘দুক্খূপনীতোপি নৰো সপঞ্ঞো,

আসং ন ছিন্দেয্য সুখাগমায;

বহূ হি ফস্সা অহিতা হিতা চ,

অৱিতক্কিতা মচ্চমুপব্বজন্তি.

‘‘অচিন্তিতম্পি ভৱতি, চিন্তিতম্পি ৱিনস্সতি;

ন হি চিন্তামযা ভোগা, ইত্থিযা পুৰিসস্স ৱা.

‘‘সৰভং গিৰিদুগ্গস্মিং, যং ত্ৱং অনুসৰী পুৰে;

অলীনচিত্তস্স তুৱং, ৱিক্কন্তমনুজীৱসি.

‘‘যো তং ৱিদুগ্গা নৰকা সমুদ্ধৰি,

সিলায যোগ্গং সৰভো কৰিত্ৱা;

দুক্খূপনীতং মচ্চুমুখা পমোচযি,

অলীনচিত্তং ত মিগং ৱদেসি.

‘‘কিং ত্ৱং নু তত্থেৱ তদা অহোসি,

উদাহু তে কোচি নং এতদক্খা;

ৱিৱট্টচ্ছদ্দো নুসি সব্বদস্সী,

ঞাণং নু তে ব্ৰাহ্মণ ভিংসৰূপং.

‘‘ন চেৱহং তত্থ তদা অহোসিং,

ন চাপি মে কোচি নং এতদক্খা;

গাথাপদানঞ্চ সুভাসিতানং,

অত্থং তদানেন্তি জনিন্দ ধীৰা’’তি. (জা. ১.১৩.১৩৪-১৪৩) –

ইমং তেৰসনিপাতে সৰভজাতকঞ্চ কথেসি. ইমানি পন পঞ্চপি জাতকানি অতীতেপি সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ময্হং পুত্তো জানাতীতি সত্থাৰা ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰস্স পঞ্ঞানুভাৱপ্পকাসনত্থমেৱ কথিতানীতি এৱং আগমনতোপি থেৰো মহাপঞ্ঞতায এতদগ্গট্ঠানং লভি.

কথং চিণ্ণৱসিতোতি? চিণ্ণং কিৰেতং থেৰস্স চতুপৰিসমজ্ঝে ধম্মং কথেন্তো চত্তাৰি সচ্চানি অমুঞ্চিত্ৱা কথেতীতি এৱং চিণ্ণৱসিতোপি থেৰো মহাপঞ্ঞতায এতদগ্গট্ঠানং লভি.

কথং গুণাতিৰেকতোতি? ঠপেত্ৱা হি দসবলং অঞ্ঞো কোচি একসাৱকোপি মহাপঞ্ঞতায ধম্মসেনাপতিনা সদিসো নাম নত্থীতি এৱং গুণাতিৰেকতোপি থেৰো মহাপঞ্ঞতায এতদগ্গট্ঠানং লভি.

যথা চ সাৰিপুত্তত্থেৰো, এৱং মহামোগ্গল্লানত্থেৰোপি সব্বেহেৱ চতূহিপি ইমেহি কাৰণেহি এতদগ্গট্ঠানং লভি. কথং? থেৰো হি মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো নন্দোপনন্দসদিসম্পি নাগৰাজানং দমেসীতি এৱং তাৱ অট্ঠুপ্পত্তিতো লভি. ন পনেস ইদানেৱ মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো, অতীতে পঞ্চ জাতিসতানি ইসিপব্বজ্জং পব্বজিতোপি মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো অহোসীতি.

‘‘যো পব্বজী জাতিসতানি পঞ্চ,

পহায কামানি মনোৰমানি;

তং ৱীতৰাগং সুসমাহিতিন্দ্ৰিযং,

পৰিনিব্বুতং ৱন্দথ মোগ্গল্লান’’ন্তি. –

এৱং আগমনতোপি লভি. চিণ্ণং চেতং থেৰস্স নিৰযং গন্ত্ৱা অত্তনো ইদ্ধিবলেন নিৰযসত্তানং অস্সাসজননত্থং সীতং অধিট্ঠায চক্কমত্তং পদুমং মাপেত্ৱা পদুমকণ্ণিকাযং নিসীদিত্ৱা ধম্মকথং কথেতি, দেৱলোকং গন্ত্ৱা দেৱসঙ্ঘং কম্মগতিং জানাপেত্ৱা সচ্চকথং কথেতীতি এৱং চিণ্ণৱসিতো লভি. ঠপেত্ৱা চ সম্মাসম্বুদ্ধং অঞ্ঞো সাৱকো মহামোগ্গল্লানো ৱিয মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো নত্থীতি এৱং গুণাতিৰেকতো লভি.

যথা চেস, এৱং মহাকস্সপত্থেৰোপি সব্বেহেৱিমেহি কাৰণেহি এতদগ্গট্ঠানং লভি. কথং? সম্মাসম্বুদ্ধো হি থেৰস্স তিগাৱুতং মগ্গং পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা তীহি ওৱাদেহি উপসম্পাদেত্ৱা চীৱৰং পৰিৱত্তেত্ৱা অদাসি. তস্মিং সমযে মহাপথৱী উদকপৰিযন্তং কত্ৱা কম্পি, মহাজনস্স অব্ভন্তৰে থেৰস্স কিত্তিসদ্দো অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা গতো. এৱং অট্ঠুপ্পত্তিতো লভি. ন চেস ইদানেৱ ধুতধৰো, অতীতে পঞ্চ জাতিসতানি ইসিপব্বজ্জং পব্বজিতোপি ধুতধৰোৱ অহোসি.

‘‘যো পব্বজী জাতিসতানি পঞ্চ,

পহায কামানি মনোৰমানি;

তং ৱীতৰাগং সুসমাহিতিন্দ্ৰিযং,

পৰিনিব্বুতং ৱন্দথ মহাকস্সপ’’ন্তি. –

এৱং আগমনতোপি লভি. চিণ্ণং চেতং থেৰস্স চতুপৰিসমজ্ঝগতো ধম্মং কথেন্তো দস কথাৱত্থূনি অৱিজহিত্ৱাৱ কথেতীতি এৱং চিণ্ণৱসিতো লভি. ঠপেত্ৱা চ সম্মাসম্বুদ্ধং অঞ্ঞো সাৱকো তেৰসহি ধুতগুণেহি মহাকস্সপসদিসো নত্থীতি এৱং গুণাতিৰেকতো লভি. ইমিনাৱ নিযামেন তেসং তেসং থেৰানং যথালাভতো গুণে কিত্তেতুং ৱট্টতি.

গুণৱসেনেৱ হি সম্মাসম্বুদ্ধো যথা নাম ৰাজা চক্কৱত্তী চক্কৰতনানুভাৱেন চক্কৱাড়গব্ভে ৰজ্জসিৰিং পত্ৱা ‘‘পত্তব্বং মে পত্তং, কিং মে ইদানি মহাজনেন ওলোকিতেনা’’তি ন অপ্পোস্সুক্কো হুত্ৱা ৰজ্জসিৰিংযেৱ অনুভোতি, কালেন পন কালং ৱিনিচ্ছযট্ঠানে নিসীদিত্ৱা নিগ্গহেতব্বে নিগ্গণ্হাতি, পগ্গহেতব্বে পগ্গণ্হাতি, ঠানন্তৰেসু চ ঠপেতব্বযুত্তকে ঠানন্তৰেসু ঠপেতি, এৱমেৱং মহাবোধিমণ্ডে অধিগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স আনুভাৱেন অনুপ্পত্তধম্মৰজ্জো ধম্মৰাজাপি ‘‘কিং মে ইদানি লোকেন ওলোকিতেন, অনুত্তৰং ফলসমাপত্তিসুখং অনুভৱিস্সামী’’তি অপ্পোস্সুক্কতং অনাপজ্জিত্ৱা চতুপৰিসমজ্ঝে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং ব্ৰহ্মস্সৰং নিচ্ছাৰেত্ৱা ধম্মং দেসযমানো নিগ্গহেতব্বযুত্তে কণ্হধম্মে পুগ্গলে সিনেৰুপাদে পক্খিপন্তো ৱিয অপাযভযসন্তজ্জনেন নিগ্গহেত্ৱা পগ্গহেতব্বযুত্তে কল্যাণধম্মে পুগ্গলে উক্খিপিত্ৱা ভৱগ্গে নিসীদাপেন্তো ৱিয পগ্গণ্হিত্ৱা ঠানন্তৰেসু ঠপেতব্বযুত্তকে অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰাদযো সাৱকে যাথাৱসৰসগুণৱসেনেৱ ঠানন্তৰেসু ঠপেন্তো এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ৰত্তঞ্ঞূনং, যদিদং অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞোতিআদিমাহ.

অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰৱত্থু

তত্থ এতদগ্গন্তি পদং ৱুত্তত্থমেৱ. ৰত্তঞ্ঞূনন্তি ৰত্তিযো জানন্তানং. ঠপেত্ৱা হি সম্মাসম্বুদ্ধং অঞ্ঞো সাৱকো অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰতো পঠমতৰং পব্বজিতো নাম নত্থীতি পব্বজিতকালতো পট্ঠায থেৰো চিৰকালং ৰত্তিযো জানাতীতি ৰত্তঞ্ঞূ. সব্বপঠমং ধম্মস্স পটিৱিদ্ধত্তা যদা তেন ধম্মো পটিৱিদ্ধো, চিৰকালতো পট্ঠায তং ৰত্তিং জানাতীতিপি ৰত্তঞ্ঞূ. অপিচ খীণাসৱানং ৰত্তিদিৱসপৰিচ্ছেদো পাকটোৱ হোতি, অযঞ্চ পঠমখীণাসৱোতি এৱম্পি ৰত্তঞ্ঞূনং সাৱকানং অযমেৱ অগ্গো পুৰিমকোটিভূতো সেট্ঠো. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৰত্তঞ্ঞূনং যদিদং অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো’’তি.

এত্থ চ যদিদন্তি নিপাতো, তস্স থেৰং অৱেক্খিত্ৱা যো এসোতি, অগ্গসদ্দং অৱেক্খিত্ৱা যং এতন্তি অত্থো. অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞোতি ঞাতকোণ্ডঞ্ঞো পটিৱিদ্ধকোণ্ডঞ্ঞো. তেনেৱাহ – ‘‘অঞ্ঞাসি ৱত, ভো, কোণ্ডঞ্ঞো, অঞ্ঞাসি ৱত, ভো, কোণ্ডঞ্ঞোতি. ইতি হিদং আযস্মতো কোণ্ডঞ্ঞস্স অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো ত্ৱেৱ নামং অহোসী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৭).

অযং পন থেৰো কতৰবুদ্ধকালে পুব্বপত্থনং অভিনীহাৰং অকাসি, কদা পব্বজিতো, কদানেন পঠমং ধম্মো অধিগতো, কদা ঠানন্তৰে ঠপিতোতি ইমিনা নযেন সব্বেসুপি এতদগ্গেসু পঞ্হকম্মং ৱেদিতব্বং.

তত্থ ইমস্স তাৱ থেৰস্স পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – ইতো কপ্পসতসহস্সমত্থকে পদুমুত্তৰো নাম বুদ্ধো লোকে উদপাদি, তস্স পটিৱিদ্ধসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স মহাবোধিপল্লঙ্কতো উট্ঠহন্তস্স মহাপথৱিযং ঠপেতুং পাদে উক্খিত্তমত্তে পাদসম্পটিচ্ছনত্থং মহন্তং পদুমপুপ্ফং উগ্গঞ্ছি, তস্স ধুৰপত্তানি নৱুতিহত্থানি হোন্তি, কেসৰং তিংসহত্থং, কণ্ণিকা দ্ৱাদসহত্থা, পাদেন পতিট্ঠিতট্ঠানং একাদসহত্থং. তস্স পন ভগৱতো সৰীৰং অট্ঠপণ্ণাসহত্থুব্বেধং অহোসি. তস্স পদুমকণ্ণিকায দক্খিণপাদে পতিট্ঠহন্তে মহাতুম্বমত্তা ৰেণু উগ্গন্ত্ৱা সৰীৰং ওকিৰমানা ওতৰি, ৱামপাদস্স ঠপনকালেপি তথাৰূপংযেৱ পদুমং উগ্গন্ত্ৱা পাদং সম্পটিচ্ছি. ততোপি উগ্গন্ত্ৱা ৱুত্তপ্পমাণাৱ ৰেণু সৰীৰং ওকিৰি. তং পন ৰেণুং অভিভৱমানা তস্স ভগৱতো সৰীৰপ্পভা নিক্খমিত্ৱা যন্তনাড়িকায ৱিস্সট্ঠসুৱণ্ণৰসধাৰা ৱিয সমন্তা দ্ৱাদসযোজনট্ঠানং একোভাসং অকাসি. ততিযপাদুদ্ধৰণকালে পথমুগ্গতং পদুমং অন্তৰধাযি, পাদসম্পটিচ্ছনত্থং অঞ্ঞং নৱং পদুমং উগ্গঞ্ছি. ইমিনাৱ নিযামেন যত্থ যত্থ গন্তুকামো হোতি, তত্থ তত্থাপি মহাপদুমং উগ্গচ্ছতি. তেনেৱস্স ‘‘পদুমুত্তৰসম্মাসম্বুদ্ধো’’তি নামং অহোসি.

এৱং সো ভগৱা লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰো মহাজনস্স সঙ্গহত্থায গামনিগমৰাজধানীসু ভিক্খায চৰন্তো হংসৱতীনগৰং সম্পাপুণি. তস্স আগতভাৱং সুত্ৱা পিতা মহাৰাজা পচ্চুগ্গমনং অকাসি. সত্থা তস্স ধম্মকথং কথেসি. দেসনাপৰিযোসানে কেচি সোতাপন্না কেচি সকদাগামী কেচি অনাগামী কেচি অৰহত্তং পাপুণিংসু. ৰাজা স্ৱাতনায দসবলং নিমন্তেত্ৱা পুনদিৱসে কালং আৰোচাপেত্ৱা ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰস্স ভগৱতো সকনিৱেসনে মহাদানং অদাসি. সত্থা ভত্তানুমোদনং কত্ৱা ৱিহাৰমেৱ গতো. তেনেৱ নিযামেন পুনদিৱসে নাগৰা, পুনদিৱসে ৰাজাতি দীঘমদ্ধানং দানং অদংসু.

তস্মিং কালে অযং থেৰো হংসৱতীনগৰে গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তো. একদিৱসং বুদ্ধানং ধম্মদেসনাকালে হংসৱতীনগৰৱাসিনো গন্ধমালাদিহত্থে যেন বুদ্ধো, যেন ধম্মো, যেন সঙ্ঘো, তন্নিন্নে তপ্পোণে তপ্পব্ভাৰে গচ্ছন্তে দিস্ৱা তেন মহাজনেন সদ্ধিং ধম্মদেসনট্ঠানং অগমাসি. তস্মিঞ্চ সমযে পদুমুত্তৰো ভগৱা অত্তনো সাসনে পঠমং পটিৱিদ্ধধম্মং একং ভিক্খুং এতদগ্গট্ঠানে ঠপেসি. সো কুলপুত্তো তং কাৰণং সুত্ৱা ‘‘মহা ৱতাযং ভিক্খু, ঠপেত্ৱা কিৰ বুদ্ধং অঞ্ঞো ইমিনা পঠমতৰং পটিৱিদ্ধধম্মো নাম নত্থি. অহো ৱতাহম্পি অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স সাসনে পঠমং ধম্মং পটিৱিজ্ঝনসমত্থো ভৱেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা দেসনাপৰিযোসানে ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘স্ৱে ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেসি. সত্থা অধিৱাসেসি.

সো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা সকনিৱেসনং গন্ত্ৱা সব্বৰত্তিং বুদ্ধানং নিসজ্জনট্ঠানং গন্ধদামমালাদামাদীহি অলঙ্কৰিত্ৱা পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৱা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন সকনিৱেসনে ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰস্স ভগৱতো ৱিচিত্ৰযাগুখজ্জকপৰিৱাৰং নানাৰসসূপব্যঞ্জনং গন্ধসালিভোজনং দত্ৱা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে তিচীৱৰপহোনকে ৱঙ্গপট্টে তথাগতস্স পাদমূলে ঠপেত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘নাহং পৰিত্তকস্স ঠানস্সত্থায চৰামি, মহন্তং ঠানং পত্থেন্তো চৰামি, ন খো পন সক্কা একমেৱ দিৱসং দানং দত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেতু’’ন্তি ‘‘অনুপটিপাটিযা সত্ত দিৱসানি মহাদানং দত্ৱা পত্থেস্সামী’’তি. সো তেনেৱ নিযামেন সত্ত দিৱসানি মহাদানং দত্ৱা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে দুস্সকোট্ঠাগাৰং ৱিৱৰাপেত্ৱা উত্তমসুখুমৱত্থং বুদ্ধানং পাদমূলে ঠপেত্ৱা ভিক্খুসতসহস্সং তিচীৱৰেন অচ্ছাদেত্ৱা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, যো তুম্হেহি ইতো সত্তদিৱসমত্থকে ভিক্খু এতদগ্গে ঠপিতো, অহম্পি সো ভিক্খু ৱিয অনাগতে উপ্পজ্জনকবুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা পঠমং ধম্মং পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থো ভৱেয্য’’ন্তি ৱত্ৱা সত্থু পাদমূলে সীসং কত্ৱা নিপজ্জি.

সত্থা তস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ইমিনা কুলপুত্তেন মহাঅধিকাৰো কতো, সমিজ্ঝিস্সতি নু খো এতস্স অযং পত্থনা নো’’তি অনাগতংসঞাণং পেসেত্ৱা আৱজ্জেন্তো ‘‘সমিজ্ঝিস্সতী’’তি পস্সি. বুদ্ধানঞ্হি অতীতং ৱা অনাগতং ৱা পচ্চুপ্পন্নং ৱা আৰব্ভ আৱজ্জেন্তানং আৱৰণং নাম নত্থি, অনেককপ্পকোটিসতসহস্সন্তৰম্পি চ অতীতং ৱা অনাগতং ৱা চক্কৱাড়সহস্সন্তৰম্পি চ পচ্চুপ্পন্নং ৱা আৱজ্জনপটিবদ্ধমেৱ মনসিকাৰপটিবদ্ধমেৱ হোতি. এৱং অপ্পটিৱত্তিযেন ঞাণেন সো ভগৱা ইদং অদ্দস – ‘‘অনাগতে সতসহস্সকপ্পপৰিযোসানে গোতমো নাম বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি, তদা ইমস্স পত্থনা সমিজ্ঝিস্সতী’’তি. অথ নং এৱমাহ – ‘‘অম্ভো, কুলপুত্ত, অনাগতে সতসহস্সকপ্পপৰিযোসানে গোতমো নাম বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি, ত্ৱং তস্স পঠমকধম্মদেসনায তেপৰিৱট্টধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তপৰিযোসানে অট্ঠাৰসহি ব্ৰহ্মকোটীহি সদ্ধিং সহস্সনযসম্পন্নে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিস্সসী’’তি.

ইতি সত্থা তং কুলপুত্তং ব্যাকৰিত্ৱা চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি দেসেত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি. তস্স পৰিনিব্বুতস্স সৰীৰং সুৱণ্ণক্খন্ধো ৱিয একগ্ঘনং অহোসি, সৰীৰচেতিযং পনস্সুব্বেধেন সত্তযোজনিকং অকংসু. ইট্ঠকা সুৱণ্ণমযা অহেসুং, হৰিতালমনোসিলায মত্তিকাকিচ্চং, তেলেন উদককিচ্চং সাধযিংসু. বুদ্ধানং ধৰমানকালে সৰীৰপ্পভা দ্ৱাদসযোজনিকং ফৰি, পৰিনিব্বুতানং পন তেসং ৰস্মি নিক্খমিত্ৱা সমন্তা যোজনসতং অৱত্থৰি.

অযং সেট্ঠি বুদ্ধানং সৰীৰচেতিযং পৰিৱাৰেত্ৱা সহস্সৰতনগ্ঘিযানি কাৰেসি. চেতিযপতিট্ঠাপনদিৱসে অন্তোচেতিযে ৰতনঘৰং কাৰেসি. সো ৱস্সসতসহস্সং মহন্তং দানাদিমযং কল্যাণকম্মং কত্ৱা ততো চুতো দেৱপুৰে নিব্বত্তি. তস্স দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সংসৰন্তস্সেৱ নৱনৱুতি কপ্পসহস্সানি নৱ কপ্পসতানি নৱ চ কপ্পা সমতিক্কন্তা. এত্তকস্স কালস্স অচ্চযেন ইতো একনৱুতিকপ্পমত্থকে অযং কুলপুত্তো বন্ধুমতীনগৰস্স দ্ৱাৰসমীপে গামে কুটুম্বিযগেহে নিব্বত্তো. তস্স মহাকালোতি নামং অহোসি, কনিট্ঠভাতা পনস্স চূড়কালো নাম.

তস্মিং সমযে ৱিপস্সী বোধিসত্তো তুসিতপুৰা চৱিত্ৱা বন্ধুমতীনগৰে বন্ধুমস্স ৰঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তো. অনুক্কমেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা ধম্মদেসনত্থায মহাব্ৰহ্মুনা আযাচিতো ‘‘কস্স নু খো পঠমং ধম্মং দেসেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা অত্তনো কনিট্ঠং খণ্ডং নাম ৰাজকুমাৰং তিস্সঞ্চ পুৰোহিতপুত্তং ‘‘পঠমং ধম্মং পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থা’’তি দিস্ৱা ‘‘তেসঞ্চ ধম্মং দেসেস্সামি, পিতু চ সঙ্গহং কৰিস্সামী’’তি বোধিমণ্ডতো আকাসেনেৱ আগন্ত্ৱা খেমে মিগদাযে ওতিণ্ণো তে পক্কোসাপেত্ৱা ধম্মং দেসেসি. দেসনাপৰিযোসানে তে দ্ৱেপি জনা চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সেহি সদ্ধিং অৰহত্তফলে পতিট্ঠহিংসু.

অথাপৰেপি বোধিসত্তকালে অনুপব্বজিতা চতুৰাসীতিসহস্সা কুলপুত্তা তং পৱত্তিং সুত্ৱা সত্থু সন্তিকং আগন্ত্ৱা ধম্মদেসনং সুত্ৱা অৰহত্তফলে পতিট্ঠহিংসু. সত্থা তং তত্থেৱ খণ্ডত্থেৰং অগ্গসাৱকট্ঠানে, তিস্সত্থেৰং দুতিযসাৱকট্ঠানে ঠপেসি. ৰাজাপি তং পৱত্তিং সুত্ৱা ‘‘পুত্তং পস্সিস্সামী’’তি উয্যানং গন্ত্ৱা ধম্মদেসনং সুত্ৱা তীসু সৰণেসু পতিট্ঠায সত্থাৰং স্ৱাতনায নিমন্তেত্ৱা অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি.

সো পাসাদৱৰগতো নিসীদিত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘ময্হং জেট্ঠপুত্তো নিক্খমিত্ৱা বুদ্ধো জাতো, দুতিযপুত্তো মে অগ্গসাৱকো, পুৰোহিতপুত্তো দুতিযসাৱকো. ইমে চ অৱসেসভিক্খূ গিহিকালেপি ময্হং পুত্তমেৱ পৰিৱাৰেত্ৱা ৱিচৰিংসু, ইমে পুব্বেপি দানিপি ময্হমেৱ ভাৰা, অহমেৱ তে চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিস্সামি, অঞ্ঞেসং ওকাসং ন দস্সামী’’তি. ৱিহাৰদ্ৱাৰকোট্ঠকতো পট্ঠায যাৱ ৰাজগেহদ্ৱাৰা উভোসু পস্সেসু খদিৰপাকাৰং কাৰেত্ৱা ৱত্থেহি পটিচ্ছাদাপেত্ৱা উপৰি সুৱণ্ণতাৰকৱিচিত্তং সমোলম্বিততালক্খন্ধমত্তৱিৱিধপুপ্ফদামৱিতানং কাৰেত্ৱা হেট্ঠাভূমিং ৱিচিত্তত্থৰণেহি সন্থৰাপেত্ৱা অন্তো উভোসু পস্সেসু মালাগচ্ছকেসু পুণ্ণঘটে সকলমগ্গৱাসত্থায চ গন্ধন্তৰেসু পুপ্ফানি পুপ্ফন্তৰেসু গন্ধে চ ঠপাপেত্ৱা ভগৱতো কালং আৰোচাপেসি. ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো অন্তোসাণিযাৱ ৰাজগেহং গন্ত্ৱা ভত্তকিচ্চং কত্ৱা ৱিহাৰং পচ্চাগচ্ছতি. অঞ্ঞো কোচি দট্ঠুম্পি ন লভতি, কুতো পন ভিক্খং ৱা দাতুং পূজং ৱা কাতুং.

নাগৰা চিন্তেসুং – ‘‘অজ্জ সত্থু লোকে উপ্পন্নস্স সত্তমাসাধিকানি সত্ত সংৱচ্ছৰানি, মযঞ্চ দট্ঠুম্পি ন লভাম, পগেৱ ভিক্খং ৱা দাতুং পূজং ৱা কাতুং ধম্মং ৱা সোতুং. ৰাজা ‘ময্হং এৱ বুদ্ধো, ময্হং ধম্মো, ময্হং সঙ্ঘো’তি মমাযিত্ৱা সযমেৱ উপট্ঠহতি. সত্থা চ উপ্পজ্জমানো সদেৱকস্স লোকস্স অত্থায উপ্পন্নো, ন ৰঞ্ঞোযেৱ অত্থায. ন হি ৰঞ্ঞোযেৱ নিৰযো উণ্হো, অঞ্ঞেসং নীলুপ্পলৱনসদিসো. তস্মা ৰাজানং এৱং ৱদাম ‘সচে নো সত্থাৰং দেতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে দেতি, ৰঞ্ঞা সদ্ধিং যুজ্ঝিত্ৱা সঙ্ঘং গহেত্ৱা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোম. ন সক্কা খো পন সুদ্ধনাগৰেহেৱ এৱং কাতুং, একং জেট্ঠকপুৰিসম্পি গণ্হামা’’’তি সেনাপতিং উপসঙ্কমিত্ৱা তস্স তমত্থং আৰোচেত্ৱা ‘‘সামি কিং অম্হাকং পক্খো হোহিসি, উদাহু ৰঞ্ঞো’’তি আহংসু. সো আহ – ‘‘তুম্হাকং পক্খো হোমি, অপিচ খো পন পঠমদিৱসো ময্হং দাতব্বো’’তি. তে সম্পটিচ্ছিংসু.

সো ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘নাগৰা, দেৱ, তুম্হাকং কুপিতা’’তি আহ. কিমত্থং তাতাতি? সত্থাৰং কিৰ তুম্হেৱ উপট্ঠহথ, অম্হে ন লভামাতি. সচে ইদানিপি লভন্তি, ন কুপ্পন্তি. অলভন্তা তুম্হেহি সদ্ধিং যুজ্ঝিতুকামা, দেৱাতি. যুজ্ঝামি, তাত, ন ভিক্খুসঙ্ঘং দেমীতি. দেৱ, তুম্হাকং দাসা তুম্হেহি সদ্ধিং যুজ্ঝামাতি ৱদন্তি, তুম্হে কং গণ্হিত্ৱা যুজ্ঝিস্সথাতি? ননু ত্ৱং সেনাপতীতি? নাগৰেহি ৱিনা অসমত্থো অহং, দেৱাতি. ততো ৰাজা ‘‘বলৱন্তো নাগৰা, সেনাপতিপি তেসংযেৱ পক্খো’’তি ঞত্ৱা ‘‘অঞ্ঞানি সত্তমাসাধিকানি সত্ত সংৱচ্ছৰানি ময্হং ভিক্খুসঙ্ঘং দেন্তূ’’তি আহ. নাগৰা ন সম্পটিচ্ছিংসু. ৰাজা ‘‘ছব্বস্সানি পঞ্চৱস্সানী’’তি এৱং হাপেত্ৱা অঞ্ঞে সত্ত দিৱসে যাচি. নাগৰা ‘‘অতিকক্খড়ং দানি ৰঞ্ঞা সদ্ধিং কাতুং ন ৱট্টতী’’তি অনুজানিংসু. ৰাজা সত্তমাসাধিকানং সত্তন্নং সংৱচ্ছৰানং সজ্জিতং দানমুখং সত্তন্নমেৱ দিৱসানং সজ্জেত্ৱা ছ দিৱসে কেসঞ্চি অপস্সন্তানংযেৱ দানং দত্ৱা সত্তমে দিৱসে নাগৰে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সক্খিস্সথ, তাতা, এৱৰূপং দানং দাতু’’ন্তি আহ. তেপি ‘‘ননু অম্হেযেৱ নিস্সাযেতং দেৱস্স উপ্পন্ন’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘সক্খিস্সামা’’তি আহংসু. ৰাজা পিট্ঠিহত্থেন অস্সূনি পুঞ্ছমানো ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অট্ঠসট্ঠিভিক্খুসতসহস্সং অঞ্ঞস্সু ভাৰং অকত্ৱা যাৱজীৱং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিস্সামীতি চিন্তেসিং, নাগৰানং দানি মে অনুঞ্ঞাতং, নাগৰা হি ‘মযং দানং দাতুং ন লভামা’তি ভগৱা কুপ্পন্তি. স্ৱেৱ পট্ঠায তেসং অনুগ্গহং কৰোথা’’তি আহ.

অথ দুতিযদিৱসে সেনাপতি মহাদানং অদাসি. ততো নাগৰা ৰঞ্ঞা কতসক্কাৰতো উত্তৰিতৰং সক্কাৰসম্মানং কত্ৱা দানং অদংসু. এতেনেৱ নিযামেন সকলনগৰস্স পটিপাটিযা গতায দ্ৱাৰগামৱাসিনো সক্কাৰসম্মানং সজ্জযিংসু. মহাকালকুটুম্বিকো চূড়কালং আহ – ‘‘দসবলস্স সক্কাৰসম্মানং স্ৱেৱ অম্হাকং পাপুণাতি, কিং সক্কাৰং কৰিস্সামা’’তি? ত্ৱমেৱ ভাতিক জানাহীতি. সচে ময্হং ৰুচিযা কৰোসি, অম্হাকং সোড়সকৰীসমত্তেসু খেত্তেসু গহিতগব্ভা সালিযো অত্থি. সালিগব্ভং ফালেত্ৱা আদায বুদ্ধানং অনুচ্ছৱিকং পচাপেমাতি. এৱং কযিৰমানে কস্সচি উপকাৰো ন হোতি, তস্মা নেতং ময্হং ৰুচ্চতীতি. সচে ত্ৱং এৱং ন কৰোসি, অহং ময্হং সন্তকং মমাযিতুং লভামীতি সোড়সকৰীসমত্তং খেত্তং মজ্ঝে ভিন্দিত্ৱা অট্ঠকৰীসট্ঠানে সীমং ঠপেত্ৱা সালিগব্ভং ফালেত্ৱা আদায অসম্ভিন্নে খীৰে পচাপেত্ৱা চতুমধুৰং পক্খিপিত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স অদাসি. কুটুম্বিকস্স খো গব্ভং ফালেত্ৱা গহিতগহিতট্ঠানং পুন পূৰতি. পুথুককালে পুথুকগ্গং নাম অদাসি, গামৱাসীহি সদ্ধিং অগ্গসস্সং নাম অদাসি, লাযনে লাযনগ্গং, ৱেণিকৰণে ৱেণগ্গং, কলাপাদীসু কলাপগ্গং খলগ্গং খলভণ্ডগ্গং কোট্ঠগ্গন্তি. এৱং সো একসস্সেৱ নৱ ৱাৰে অগ্গদানং অদাসি. তম্পি সস্সং অতিৰেকং উট্ঠানসম্পন্নং অহোসি.

যাৱ বুদ্ধা ধৰতি, যাৱ চ সঙ্ঘো ধৰতি, এতেনেৱ নিযামেন কল্যাণকম্মং কত্ৱা ততো চুতো দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা দেৱেসু চেৱ মনুস্সেসু চ সংসৰন্তো একনৱুতিকপ্পে সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা অম্হাকং সত্থু লোকে উপ্পন্নকালে কপিলৱত্থুনগৰস্স অৱিদূৰে দোণৱত্থুব্ৰাহ্মণগামে ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি. তস্স নামগ্গহণদিৱসে কোণ্ডঞ্ঞমাণৱোতি নামং অকংসু. সো ৱুড্ঢিমন্ৱায তযো ৱেদে উগ্গহেত্ৱা লক্খণমন্তানং পাৰং অগমাসি. তেন সমযেন অম্হাকং বোধিসত্তো তুসিতপুৰা চৱিত্ৱা কপিলৱত্থুপুৰে নিব্বত্তি. তস্স নামগ্গহণদিৱসে অট্ঠুত্তৰং ব্ৰাহ্মণসতং অহতৱত্থেহি অচ্ছাদেত্ৱা অপ্পোদকং মধুপাযাসং পাযেত্ৱা তেসং অন্তৰে অট্ঠ জনে উচ্চিনিত্ৱা মহাতলে নিসীদাপেত্ৱা অলঙ্কতপটিযত্তং বোধিসত্তং দুকূলচুম্বটকে নিপজ্জাপেত্ৱা লক্খণপৰিগ্গহণত্থং তেসং সন্তিকং আনযিংসু. ধুৰাসনে নিসিন্নব্ৰাহ্মণো মহাপুৰিসস্স সৰীৰসম্পত্তিং ওলোকেত্ৱা দ্ৱে অঙ্গুলিযো উক্খিপি. এৱং পটিপাটিযা সত্ত জনা উক্খিপিংসু. তেসং পন সব্বনৱকো কোণ্ডঞ্ঞমাণৱো, সো বোধিসত্তস্স লক্খণৱৰনিপ্ফত্তিং ওলোকেত্ৱা ‘‘অগাৰমজ্ঝে ঠানকাৰণং নত্থি, একন্তেনেস ৱিৱট্টচ্ছদো বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি একমেৱ অঙ্গুলিং উক্খিপি. ইতৰে পন সত্ত জনা ‘‘সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসিস্সতি, ৰাজা ভৱিস্সতি চক্কৱত্তী. সচে পব্বজিস্সতি, বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি দ্ৱে গতিযো দিস্ৱা দ্ৱে অঙ্গুলিযো উক্খিপিংসু. অযং পন কোণ্ডঞ্ঞো কতাধিকাৰো পচ্ছিমভৱিকসত্তো পঞ্ঞায ইতৰে সত্ত জনে অভিভৱিত্ৱা ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতস্স অগাৰমজ্ঝে ঠানকৰণং নাম নত্থি, নিস্সংসযং বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি একমেৱ গতিং অদ্দস, তস্মা একং অঙ্গুলিং উক্খিপি. ততো ব্ৰাহ্মণা অত্তনো ঘৰানি গন্ত্ৱা পুত্তে আমন্তযিংসু – ‘‘তাতা, অম্হে মহল্লকা, সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স পুত্তং সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তং মযং সম্ভাৱেয্যাম ৱা নো ৱা. তুম্হে তস্মিং কুমাৰে সব্বঞ্ঞুতং পত্তে তস্স সাসনে পব্বজেয্যাথা’’তি.

সুদ্ধোদনমহাৰাজাপি বোধিসত্তস্স ধাতিযো আদিং কত্ৱা পৰিহাৰং উপট্ঠপেন্তো বোধিসত্তং ৱুদ্ধিং আপাদেসি. মহাসত্তোপি ৱুদ্ধিপ্পত্তো দেৱো ৱিয সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা পৰিপক্কে ঞাণে কামেসু আদীনৱং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৱা ৰাহুলকুমাৰস্স জাতদিৱসে ছন্নসহাযো কণ্ডকং আৰুয্হ দেৱতাহি ৱিৱটেন দ্ৱাৰেন মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা তেনেৱ ৰত্তিভাগেন তীণি ৰজ্জানি অতিক্কমিত্ৱা অনোমানদীতীৰে পব্বজিত্ৱা ঘটিকাৰমহাব্ৰহ্মুনা আভতে অৰহদ্ধজে গহিতমত্তেযেৱ ৱস্সসট্ঠিকত্থেৰো ৱিয পাসাদিকেন ইৰিযাপথেন ৰাজগহং পত্ৱা তত্থ পিণ্ডায চৰিত্ৱা পণ্ডৱপব্বতচ্ছাযায পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা ৰঞ্ঞা মাগধেন ৰজ্জসিৰিযা নিমন্তিযমানোপি তং পটিক্খিপিত্ৱা অনুক্কমেন উৰুৱেলং গন্ত্ৱা ‘‘ৰমণীযো ৱত অযং ভূমিভাগো, অলং ৱতিদং কুলপুত্তস্স পধানত্থিকস্স পধানাযা’’তি পধানাভিমুখং চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা তত্থ ৱাসং উপগতো.

তেন সমযেন ইতৰে সত্ত ব্ৰাহ্মণা যথাকম্মং গতা, সব্বদহৰো পন লক্খণপৰিগ্গাহকো কোণ্ডঞ্ঞমাণৱো অৰোগো. সো ‘‘মহাপুৰিসো পব্বজিতো’’তি সুত্ৱা তেসং ব্ৰাহ্মণানং পুত্তে উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমাহ – ‘‘সিদ্ধত্থকুমাৰো কিৰ পব্বজিতো. সো হি নিস্সংসযং বুদ্ধো ভৱিস্সতি. সচে তুম্হাকং পিতৰো অৰোগা অস্সু, অজ্জ নিক্খমিত্ৱা পব্বজেয্যুং. সচে তুম্হেপি ইচ্ছথ, এথ মযং তং মহাপুৰিসমনুপব্বজিস্সামা’’তি. তে সব্বে একচ্ছন্দা ভৱিতুং নাসক্খিংসু. তযো জনা ন পব্বজিংসু, কোণ্ডঞ্ঞব্ৰাহ্মণং জেট্ঠকং কত্ৱা ইতৰে চত্তাৰো পব্বজিংসু. ইমে পঞ্চ পব্বজিত্ৱা গামনিগমৰাজধানীসু ভিক্খায চৰন্তা বোধিসত্তস্স সন্তিকং অগমিংসু. তে ছব্বস্সানি বোধিসত্তে মহাপধানং পদহন্তে ‘‘ইদানি বুদ্ধো ভৱিস্সতি ইদানি বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি মহাসত্তং উপট্ঠহমানা সন্তিকাৱচৰাৱস্স অহেসুং. যদা পন বোধিসত্তো একতিলতণ্ডুলাদীহি ৱীতিনামেন্তোপি দুক্কৰকাৰিকায অৰিযধম্মপটিৱেধস্স অভাৱং ঞত্ৱা ওড়াৰিকং আহাৰং আহৰি, তদা তে পক্কমিত্ৱা ইসিপতনং অগমংসু.

অথ বোধিসত্তো ওড়াৰিকাহাৰপৰিভোগেন ছৱিমংসলোহিতপাৰিপূৰিং কত্ৱা ৱিসাখপুণ্ণমদিৱসে সুজাতায দিন্নং ৱৰভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা সুৱণ্ণপাতিং নদিযা পটিসোতং খিপিত্ৱা ‘‘অজ্জ বুদ্ধো ভৱিস্সামী’’তি কতসন্নিট্ঠানো সাযন্হসমযে কালেন নাগৰাজেন অনেকেহি থুতিসতেহি অভিত্থৱিযমানো মহাবোধিমণ্ডং আৰুয্হ অচলট্ঠানে পাচীনলোকধাতুঅভিমুখো পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা চতুৰঙ্গসমন্নাগতং ৱীৰিযং অধিট্ঠায সূৰিযে ধৰমানেযেৱ মাৰবলং ৱিধমিত্ৱা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা পচ্চূসকালসমনন্তৰে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা অনুলোমপটিলোমং পচ্চযাকাৰৱট্টং সম্মসন্তো সব্ববুদ্ধেহি পটিৱিদ্ধং অসাধাৰণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা নিব্বানাৰম্মণায ফলসমাপত্তিযা তত্থেৱ সত্তাহং ৱীতিনামেসি.

এতেনেৱ উপাযেন সত্তসত্তাহং বোধিমণ্ডে ৱিহৰিত্ৱা ৰাজাযতনমূলে মধুপিণ্ডিকভোজনং পৰিভুঞ্জিত্ৱা পুন অজপালনিগ্ৰোধমূলং আগন্ত্ৱা তত্থ নিসিন্নো ধম্মগম্ভীৰতং পচ্চৱেক্খিত্ৱা অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তে নমন্তে মহাব্ৰহ্মুনা যাচিতো বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো তিক্খিন্দ্ৰিযাদিভেদে সত্তে দিস্ৱা মহাব্ৰহ্মুনো ধম্মদেসনায পটিঞ্ঞং দত্ৱা ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেস্সামী’’তি আড়াৰুদকানং কালকতভাৱং ঞত্ৱা পুন চিন্তেন্তো ‘‘বহূপকাৰা খো পন মে পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ, যে মং পধানপহিতত্তং উপট্ঠহিংসু. যংনূনাহং পঞ্চৱগ্গিযানং ভিক্খূনং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি চিত্তং উপ্পাদেসি. ইদং পন সব্বমেৱ বুদ্ধানং পৰিৱিতক্কমত্তমেৱ, ঠপেত্ৱা পন কোণ্ডঞ্ঞব্ৰাহ্মণং অঞ্ঞো কোচি পঠমং ধম্মং পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থো নাম নত্থি. সোপি এতদত্থমেৱ কপ্পসতসহস্সং অধিকাৰকম্মং অকাসি, বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নৱ ৱাৰে অগ্গসস্সদানং অদাসি.

অথ সত্থা পত্তচীৱৰমাদায অনুপুব্বেন ইসিপতনং গন্ত্ৱা যেন পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ, তেনুপসঙ্কমি. তে তথাগতং আগচ্ছন্তং দিস্ৱাৱ অত্তনো কতিকায সণ্ঠাতুং নাসক্খিংসু. একো পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেসি, একো আসনং পঞ্ঞাপেসি, একো পাদোদকং পচ্চুপট্ঠাপেসি, একো পাদে ধোৱি, একো তালৱণ্টং গহেত্ৱা বীজমানো ঠিতো. এৱং তেসু ৱত্তং দস্সেত্ৱা সন্তিকে নিসিন্নেসু কোণ্ডঞ্ঞত্থেৰং কাযসক্খিং কত্ৱা সত্থা অনুত্তৰং তেপৰিৱট্টং ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তং আৰভি. মনুস্সপৰিসা পঞ্চ জনাৱ অহেসুং, দেৱপৰিসা অপৰিচ্ছিন্না. দেসনাপৰিযোসানে কোণ্ডঞ্ঞত্থেৰো অট্ঠাৰসহি মহাব্ৰহ্মকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো. অথ সত্থা ‘‘মযা দুক্কৰসতাভতং ধম্মং পঠমমেৱ অঞ্ঞাসীতি অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো নাম অয’’ন্তি থেৰং আলপন্তো ‘‘অঞ্ঞাসি ৱত, ভো, কোণ্ডঞ্ঞো, অঞ্ঞাসি ৱত, ভো, কোণ্ডঞ্ঞো’’তি আহ. তস্স তদেৱ নামং জাতং. তেন ৱুত্তং – ‘‘ইতি হিদং আযস্মতো কোণ্ডঞ্ঞস্স অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞোত্ৱেৱ নামং অহোসী’’তি.

ইতি থেৰো আসাড়্হিপুণ্ণমাযং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো, পাটিপদদিৱসে ভদ্দিযত্থেৰো, দুতিযপক্খদিৱসে ৱপ্পত্থেৰো, ততিযপক্খদিৱসে মহানামত্থেৰো, পক্খস্স চতুত্থিযং অস্সজিত্থেৰো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো. পঞ্চমিযা পন পক্খস্স অনত্তলক্খণসুত্তন্তদেসনাপৰিযোসানে সব্বেপি অৰহত্তে পতিট্ঠিতা.

তেন খো পন সমযেন ছ লোকে অৰহন্তো হোন্তি. ততো পট্ঠায সত্থা যসদাৰকপ্পমুখে পঞ্চপঞ্ঞাস পুৰিসে, কপ্পাসিযৱনসণ্ডে তিংসমত্তে ভদ্দৱগ্গিযে, গযাসীসে পিট্ঠিপাসাণে সহস্সমত্তে পুৰাণজটিলেতি এৱং মহাজনং অৰিযভূমিং ওতাৰেত্ৱা বিম্বিসাৰপ্পমুখানি একাদসনহুতানি সোতাপত্তিফলে, একং নহুতং সৰণত্তযে পতিট্ঠাপেত্ৱা জম্বুদীপতলে সাসনং পুপ্ফিতফলিতং কত্ৱা সকলজম্বুদীপমণ্ডলং কাসাৱপজ্জোতং ইসিৱাতপটিৱাতং কৰোন্তো একস্মিং সমযে জেতৱনমহাৱিহাৰং পত্ৱা তত্থ ৱসন্তো ভিক্খুসঙ্ঘমজ্ঝে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনগতো ধম্মং দেসেন্তো ‘‘পঠমং ধম্মং পটিৱিদ্ধভিক্খূনং অন্তৰে মম পুত্তো কোণ্ডঞ্ঞো অগ্গো’’তি দস্সেতুং এতদগ্গট্ঠানে ঠপেসি.

থেৰোপি দ্ৱে অগ্গসাৱকে অত্তনো নিপচ্চকাৰং কৰোন্তে দিস্ৱা বুদ্ধানং সন্তিকা অপক্কমিতুকামো হুত্ৱা ‘‘পুণ্ণমাণৱো পব্বজিত্ৱা সাসনে অগ্গধম্মকথিকো ভৱিস্সতী’’তি দিস্ৱা দোণৱত্থুব্ৰাহ্মণগামং গন্ত্ৱা অত্তনো ভাগিনেয্যং পুণ্ণমাণৱং পব্বাজেত্ৱা ‘‘অযং বুদ্ধানং সন্তিকে ৱসিস্সতী’’তি তস্স বুদ্ধানং অন্তেৱাসিকভাৱং কত্ৱা সযং দসবলং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ভগৱা ময্হং গামন্তসেনাসনং অসপ্পাযং, আকিণ্ণো ৱিহৰিতুং ন সক্কোমি, ছদ্দন্তদহং গন্ত্ৱা ৱসিস্সামী’’তি ভগৱন্তং অনুজানাপেত্ৱা উট্ঠাযাসনা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা ছদ্দন্তদহং গন্ত্ৱা ছদ্দন্তহত্থিকুলং নিস্সায দ্ৱাদস ৱস্সানি ৱীতিনামেত্ৱা তত্থেৱ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি.

সাৰিপুত্ত-মোগ্গল্লানত্থেৰৱত্থু

১৮৯-১৯০. দুতিযততিযেসু মহাপঞ্ঞানন্তি মহতিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতানং. ইদ্ধিমন্তানন্তি ইদ্ধিযা সম্পন্নানং. সাৰিপুত্তো মোগ্গল্লানোতি তেসং থেৰানং নামং.

ইমেসম্পি পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – ইতো সতসহস্সকপ্পাধিকে অসঙ্খ্যেয্যকপ্পমত্থকে সাৰিপুত্তো ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি, নামেন সৰদমাণৱো নাম অহোসি. মোগ্গল্লানো গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তি, নামেন সিৰিৱড্ঢনকুটুম্বিযো নাম অহোসি. তে উভোপি সহপংসুকীড়িতাৱ সহাযকা অহেসুং. সৰদমাণৱো পিতু অচ্চযেন কুলসন্তকং মহাধনং পটিপজ্জিত্ৱা একদিৱসং ৰহোগতো চিন্তেসি – ‘‘অহং ইধলোকত্তভাৱমেৱ জানামি, নো পৰলোকত্তভাৱং, জাতসত্তানঞ্চ মৰণং নাম ধুৱং, মযা একং পব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা মোক্খধম্মগৱেসনং কাতুং ৱট্টতী’’তি. সো সহাযকং উপসঙ্কমিত্ৱা আহ – ‘‘সম্ম সিৰিৱড্ঢন, অহং পব্বজিত্ৱা মোক্খধম্মং গৱেসিস্সামি, ত্ৱং মযা সদ্ধিং পব্বজিতুং সক্খিস্সসী’’তি. ন সক্খিস্সামি, সম্ম, ত্ৱংযেৱ পব্বজাহীতি. সো চিন্তেসি – ‘‘পৰলোকং গচ্ছন্তা সহাযে ৱা ঞাতিমিত্তে ৱা গহেত্ৱা গতা নাম নত্থি, অত্তনা কতং অত্তনোৱ হোতী’’তি. ততো ৰতনকোট্ঠাগাৰং ৱিৱৰাপেত্ৱা কপণদ্ধিকৱণিব্বকযাচকানং মহাদানং দত্ৱা পব্বতপাদং পৱিসিত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজি. তস্স একো দ্ৱে তযোতি এৱং অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা চতুসত্ততিসহস্সমত্তা জটিলা অহেসুং. সো পঞ্চাভিঞ্ঞা অট্ঠ চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা তেসম্পি জটিলানং কসিণপৰিকম্মং আচিক্খি. তেপি সব্বে পঞ্চ অভিঞ্ঞা অট্ঠ চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেসুং.

তেন সমযেন অনোমদস্সী নাম বুদ্ধো লোকে উদপাদি. নগৰং চন্দৱতী নাম অহোসি, পিতা যসৱন্তো নাম খত্তিযো, মাতা যসোধৰা নাম দেৱী, বোধি অজ্জুনৰুক্খো, নিসভত্থেৰো চ অনোমত্থেৰো চাতি দ্ৱে অগ্গসাৱকা, ৱৰুণত্থেৰো নাম উপট্ঠাকো, সুন্দৰা চ সুমনা চাতি দ্ৱে অগ্গসাৱিকা, আযু ৱস্সসতসহস্সং অহোসি, সৰীৰং অট্ঠপঞ্ঞাসহত্থুব্বেধং, সৰীৰপ্পভা দ্ৱাদসযোজনং ফৰি, ভিক্খুসতসহস্সপৰিৱাৰো অহোসি.

অথেকদিৱসং পচ্চূসকালে মহাকৰুণাসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায লোকং ৱোলোকেন্তো সৰদতাপসং দিস্ৱা ‘‘অজ্জ ময্হং সৰদতাপসস্স সন্তিকং গতপচ্চযেন ধম্মদেসনা চ মহতী ভৱিস্সতি, সো চ অগ্গসাৱকট্ঠানং পত্থেস্সতি, তস্স সহাযকো সিৰিৱড্ঢনকুটুম্বিযো দুতিযসাৱকট্ঠানং, দেসনাপৰিযোসানে চস্স পৰিৱাৰা চতুসত্ততিসহস্সজটিলা অৰহত্তং পাপুণিস্সন্তি, মযা তত্থ গন্তুং ৱট্টতী’’তি অত্তনো পত্তচীৱৰমাদায অঞ্ঞং কঞ্চি অনামন্তেত্ৱা সীহো ৱিয একচৰো হুত্ৱা সৰদতাপসস্স অন্তেৱাসিকেসু ফলাফলত্থায গতেসু ‘‘বুদ্ধভাৱং মে জানাতূ’’তি তস্স পস্সন্তস্সেৱ সৰদতাপসস্স আকাসতো ওতৰিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠাসি. সৰদতাপসো বুদ্ধানুভাৱং চেৱ সৰীৰসম্পত্তিং চস্স দিস্ৱা লক্খণমন্তে সম্মসিত্ৱা ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো নাম অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তো ৰাজা হোতি চক্কৱত্তী, পব্বজ্জন্তো লোকে ৱিৱট্টচ্ছদো সব্বঞ্ঞু বুদ্ধো হোতি, অযং পুৰিসো নিস্সংসযং বুদ্ধো’’তি জানিত্ৱা পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা অদাসি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তাসনে. সৰদতাপসোপি অত্তনো অনুচ্ছৱিকং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.

তস্মিং সমযে চতুসত্ততিসহস্সজটিলা পণীতপণীতানি ওজৱন্তানি ফলাফলানি গহেত্ৱা আচৰিযস্স সন্তিকং সম্পত্তা বুদ্ধানঞ্চেৱ আচৰিযস্স চ নিসিন্নাসনং ওলোকেত্ৱা আহংসু – ‘‘আচৰিয, মযং ‘ইমস্মিং লোকে তুম্হেহি মহন্ততৰো নত্থী’তি ৱিচৰাম, অযং পন পুৰিসো তুম্হেহি মহন্ততৰো মঞ্ঞে’’তি. তাতা, কিং ৱদথ? সাসপেন সদ্ধিং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধং সিনেৰুং সমং কাতুং ইচ্ছথ, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন সদ্ধিং ময্হং উপমং মা কৰিত্থ পুত্তকাতি. অথ তে তাপসা ‘‘সচে অযং ইত্তৰসত্তো অভৱিস্স, ন অম্হাকং আচৰিযো এৱৰূপং উপমং আহৰেয্য, যাৱ মহা ৱতাযং পুৰিসো’’তি সব্বেৱ পাদেসু নিপতিত্ৱা সিৰসা ৱন্দিংসু.

অথ নে আচৰিযো আহ – ‘‘তাতা, অম্হাকং বুদ্ধানং অনুচ্ছৱিকো দেয্যধম্মো নত্থি, সত্থা চ ভিক্খাচাৰৱেলায ইধাগতো, মযং যথাবলং দেয্যধম্মং দস্সাম. তুম্হে যং যং পণীতং ফলাফলং, তং তং আহৰথা’’তি. আহৰাপেত্ৱা হত্থে ধোৱিত্ৱা সযং তথাগতস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. সত্থাৰা চ ফলাফলে পটিগ্গহিতমত্তে দেৱতা দিব্বোজং পক্খিপিংসু. তাপসো উদকম্পি সযমেৱ পৰিস্সাৱেত্ৱা অদাসি. ততো ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা হত্থং ধোৱিত্ৱা নিসিন্নে সত্থৰি সব্বে অন্তেৱাসিকে পক্কোসিত্ৱা সত্থু সন্তিকে সাৰণীযং কথং কথেন্তো নিসীদি. সত্থা ‘‘দ্ৱে অগ্গসাৱকা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং আগচ্ছন্তূ’’তি চিন্তেসি. তে সত্থু চিত্তং ঞত্ৱা সতসহস্সখীণাসৱপৰিৱাৰা আগন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু.

ততো সৰদতাপসো অন্তেৱাসিকে আমন্তেসি – ‘‘তাতা, বুদ্ধানং নিসিন্নাসনম্পি নীচং, সমণসতসহস্সানম্পি আসনং নত্থি, তুম্হেহি অজ্জ উড়াৰং বুদ্ধসক্কাৰং কাতুং ৱট্টতি, পব্বতপাদতো ৱণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহৰথা’’তি. কথনকালো পপঞ্চো ৱিয হোতি, ইদ্ধিমন্তানং পন ৱিসযো অচিন্তেয্যোতি মুহুত্তমত্তেনেৱ তে তাপসা ৱণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহৰিত্ৱা বুদ্ধানং যোজনপ্পমাণং পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেসুং, উভিন্নং অগ্গসাৱকানং তিগাৱুতং, সেসভিক্খূনং অড্ঢযোজনিকাদিভেদং, সঙ্ঘনৱকস্স উসভমত্তং অহোসি. এৱং পঞ্ঞত্তেসু আসনেসু সৰদতাপসো তথাগতস্স পুৰতো অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা ঠিতো, ‘‘ভন্তে, ময্হং দীঘৰত্তং হিতসুখত্থায ইমং পুপ্ফাসনং অভিৰুহথা’’তি আহ.

‘‘নানাপুপ্ফঞ্চ গন্ধঞ্চ, সম্পাদেত্ৱান একতো;

পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা, ইদং ৱচনমব্ৰৱিং.

‘‘ইদং তে আসনং ৱীৰ, পঞ্ঞত্তং তৱনুচ্ছৱিং;

মম চিত্তং পসাদেন্তো, নিসীদ পুপ্ফমাসনে.

‘‘সত্তৰত্তিদিৱং বুদ্ধো, নিসীদি পুপ্ফমাসনে;

মম চিত্তং পসাদেত্ৱা, হাসযিত্ৱা সদেৱকে’’তি.

এৱং নিসিন্নে সত্থৰি দ্ৱে অগ্গসাৱকা চ সেসভিক্খূ চ অত্তনো অত্তনো পত্তাসনেসু নিসীদিংসু. সৰদতাপসো মহন্তং পুপ্ফচ্ছত্তং গহেত্ৱা তথাগতস্স মত্থকে ধাৰযন্তো অট্ঠাসি. সত্থা ‘‘জটিলানং অযং সক্কাৰো মহপ্ফলো হোতূ’’তি নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জি. সত্থু সমাপন্নভাৱং ঞত্ৱা দ্ৱে অগ্গসাৱকাপি সেসভিক্খূপি সমাপত্তিং সমাপজ্জিংসু. তথাগতে সত্তাহং নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা নিসিন্নে অন্তেৱাসিকা ভিক্খাচাৰকালে সম্পত্তে ৱনমূলফলাফলং পৰিভুঞ্জিত্ৱা সেসকালে বুদ্ধানং অঞ্জলিং পগ্গয্হ তিট্ঠন্তি. সৰদতাপসো পন ভিক্খাচাৰম্পি অগন্ত্ৱা পুপ্ফচ্ছত্তং গহিতনিযামেনেৱ সত্তাহং পীতিসুখেন ৱীতিনামেসি.

সত্থা নিৰোধতো ৱুট্ঠায দক্খিণপস্সে নিসিন্নং অগ্গসাৱকং নিসভত্থেৰং আমন্তেসি – ‘‘নিসভ সক্কাৰকাৰকানং তাপসানং পুপ্ফাসনানুমোদনং কৰোহী’’তি. থেৰো চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো সন্তিকা পটিলদ্ধমহালাভো মহাযোধো ৱিয তুট্ঠমানসো সাৱকপাৰমিঞাণে ঠত্ৱা পুপ্ফাসনানুমোদনং আৰভি. তস্স দেসনাৱসানে দুতিযসাৱকং আমন্তেসি – ‘‘ত্ৱম্পি ধম্মং দেসেহী’’তি. অনোমত্থেৰো তেপিটকং বুদ্ধৱচনং সম্মসিত্ৱা ধম্মং কথেসি. দ্ৱিন্নং সাৱকানং দেসনায একস্সপি অভিসমযো নাহোসি. অথ সত্থা অপৰিমাণে বুদ্ধৱিসযে ঠত্ৱা ধম্মদেসনং আৰভি. দেসনাপৰিযোসানে ঠপেত্ৱা সৰদতাপসং সব্বেপি চতুসত্ততিসহস্সজটিলা অৰহত্তং পাপুণিংসু. সত্থা ‘‘এথ ভিক্খৱো’’তি হত্থং পসাৰেসি. তেসং তাৱদেৱ কেসমস্সু অন্তৰধাযি, অট্ঠ পৰিক্খাৰা কাযে পটিমুক্কাৱ অহেসুং.

সৰদতাপসো কস্মা অৰহত্তং ন পত্তোতি? ৱিক্খিত্তচিত্তত্তা. তস্স কিৰ বুদ্ধানং দুতিযাসনে নিসীদিত্ৱা সাৱকপাৰমিঞাণে ঠত্ৱা ধম্মং দেসযতো অগ্গসাৱকস্স দেসনং সোতুং আৰদ্ধকালতো পট্ঠায ‘‘অহো ৱতাহম্পি অনাগতে উপ্পজ্জনকস্স বুদ্ধস্স সাসনে ইমিনাৱ সাৱকেন লদ্ধধুৰং লভেয্য’’ন্তি চিত্তং উদপাদি. সো তেন পৰিৱিতক্কেন মগ্গফলপটিৱেধং কাতুং নাসক্খি. তথাগতং পন ৱন্দিত্ৱা সম্মুখে ঠত্ৱা আহ – ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং অনন্তৰাসনে নিসিন্নো ভিক্খু তুম্হাকং সাসনে কো নাম হোতী’’তি? মযা পৱত্তিতং ধম্মচক্কং অনুপ্পৱত্তেতা সাৱকপাৰমিঞাণস্স কোটিপ্পত্তো সোড়স পঞ্ঞা পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতো ময্হং সাসনে অগ্গসাৱকো নিসভত্থেৰো নাম এসোতি. ‘‘ভন্তে, য্ৱাযং মযা সত্তাহং পুপ্ফচ্ছত্তং ধাৰেন্তেন সক্কাৰো কতো, অহং ইমস্স ফলেন অঞ্ঞং সক্কত্তং ৱা ব্ৰহ্মত্তং ৱা ন পত্থেমি, অনাগতে পন অযং নিসভত্থেৰো ৱিয একস্স বুদ্ধস্স অগ্গসাৱকো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি.

সত্থা ‘‘সমিজ্ঝিস্সতি নু খো ইমস্স পুৰিসস্স পত্থনা’’তি অনাগতংসঞাণং পেসেত্ৱা ওলোকেন্তো কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৱা সমিজ্ঝনভাৱং অদ্দস. দিস্ৱা সৰদতাপসং আহ – ‘‘ন তে অযং পত্থনা মোঘা ভৱিস্সতি, অনাগতে পন কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৱা গোতমো নাম বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি. তস্স মাতা মহামাযা নাম দেৱী ভৱিস্সতি, পিতা সুদ্ধোদনো নাম ৰাজা, পুত্তো ৰাহুলো নাম, উপট্ঠাকো আনন্দো নাম, দুতিযসাৱকো মোগ্গল্লানো নাম, ত্ৱং পন তস্স অগ্গসাৱকো ধম্মসেনাপতি সাৰিপুত্তো নাম ভৱিস্সসী’’তি. এৱং তাপসং ব্যাকৰিত্ৱা ধম্মকথং কথেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো আকাসং পক্খন্দি.

সৰদতাপসোপি অন্তেৱাসিকত্থেৰানং সন্তিকং গন্ত্ৱা সহাযকস্স সিৰিৱড্ঢনকুটুম্বিকস্স সাসনং পেসেসি – ‘‘ভন্তে, মম সহাযকস্স ৱদেথ ‘সহাযকেন তে সৰদতাপসেন অনোমদস্সিবুদ্ধস্স পাদমূলে অনাগতে উপ্পজ্জনকস্স গোতমবুদ্ধস্স সাসনে অগ্গসাৱকট্ঠানং পত্থিতং, ত্ৱং দুতিযসাৱকট্ঠানং পত্থেহী’’’তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা থেৰেহি পুৰেতৰমেৱ একপস্সেন গন্ত্ৱা সিৰিৱড্ঢস্স নিৱেসনদ্ৱাৰে অট্ঠাসি.

সিৰিৱড্ঢনো ‘‘চিৰস্সং ৱত মে অয্যো আগতো’’তি আসনে নিসীদাপেত্ৱা অত্তনা নীচাসনে নিসিন্নো ‘‘অন্তেৱাসিকপৰিসা পন ৱো, ভন্তে, ন পঞ্ঞাযতী’’তি পুচ্ছি. আম সম্ম, অম্হাকং অস্সমং অনোমদস্সী নাম বুদ্ধো আগতো, মযং তস্স অত্তনো বলেন সক্কাৰং অকৰিম্হ. সত্থা সব্বেসং ধম্মং দেসেসি, দেসনাপৰিযোসানে ঠপেত্ৱা মং সেসা অৰহত্তং পত্ৱা পব্বজিংসূতি. তুম্হে কস্মা ন পব্বজিতাতি? অহং সত্থু অগ্গসাৱকং নিসভত্থেৰং দিস্ৱা অনাগতে উপ্পজ্জনকস্স গোতমস্স নাম বুদ্ধস্স সাসনে অগ্গসাৱকট্ঠানং পত্থেসিং, ত্ৱম্পি তস্স সাসনে দুতিযসাৱকট্ঠানং পত্থেহীতি. ময্হং বুদ্ধেহি সদ্ধিং পৰিচযো নত্থি, ভন্তেতি. বুদ্ধেহি সদ্ধিং কথনং ময্হং ভাৰো হোতু, ত্ৱং মহন্তং অধিকাৰং সজ্জেহীতি.

সিৰিৱড্ঢনো সৰদতাপসস্স ৱচনং সুত্ৱা অত্তনো নিৱেসনদ্ৱাৰে ৰাজমানেন অট্ঠকৰীসমত্তং ঠানং সমতলং কাৰেত্ৱা ৱালুকং ওকিৰাপেত্ৱা লাজপঞ্চমানি পুপ্ফানি ৱিকিৰিত্ৱা নীলুপ্পলচ্ছদনং মণ্ডপং কাৰেত্ৱা বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা সেসভিক্খূনম্পি আসনানি পটিযাদাপেত্ৱা মহন্তং সক্কাৰসম্মানং সজ্জেত্ৱা বুদ্ধানং নিমন্তনত্থায সৰদতাপসস্স সঞ্ঞং অদাসি. তাপসো তস্স ৱচনং সুত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৱা তস্স নিৱেসনং অগমাসি. সিৰিৱড্ঢনো পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা তথাগতস্স হত্থতো পত্তং গহেত্ৱা মণ্ডপং পৱেসেত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনেসু নিসিন্নস্স বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দক্খিণোদকং দত্ৱা পণীতেন ভোজনেন পৰিৱিসিত্ৱা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং মহাৰহেহি ৱত্থেহি অচ্ছাদেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, নাযং আৰম্ভো অপ্পমত্তকট্ঠানত্থায, ইমিনাৱ নিযামেন সত্তাহং অনুকম্পং কৰোথা’’তি আহ. সত্থা অধিৱাসেসি. সো তেনেৱ নিযামেন সত্তাহং মহাদানং পৱত্তেত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা ঠিতো আহ – ‘‘ভন্তে, মম সহাযো সৰদতাপসো যস্স সত্থু অগ্গসাৱকো হোমীতি পত্থেসি, অহম্পি তস্সেৱ দুতিযসাৱকো ভৱামী’’তি.

সত্থা অনাগতং ওলোকেত্ৱা তস্স পত্থনায সমিজ্ঝনভাৱং দিস্ৱা ব্যাকাসি – ‘‘ত্ৱং ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৱা গোতমবুদ্ধস্স দুতিযসাৱকো ভৱিস্সসী’’তি. বুদ্ধানং ব্যাকৰণং সুত্ৱা সিৰিৱড্ঢনো হট্ঠপহট্ঠো অহোসি. সত্থাপি ভত্তানুমোদনং কত্ৱা সপৰিৱাৰো ৱিহাৰমেৱ গতো. সিৰিৱড্ঢনো ততো পট্ঠায যাৱজীৱং কল্যাণকম্মং কত্ৱা দুতিযত্তৱাৰে কামাৱচৰদেৱলোকে নিব্বত্তো. সৰদতাপসো চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰে ভাৱেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো.

ততো পট্ঠায ইমেসং উভিন্নম্পি অন্তৰাকম্মং ন কথিতং. অম্হাকং পন বুদ্ধস্স নিব্বত্তিতো পুৰেতৰমেৱ সৰদতাপসো ৰাজগহনগৰস্স অৱিদূৰে উপতিস্সগামে সাৰিব্ৰাহ্মণিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি. তংদিৱসমেৱ চস্স সহাযোপি ৰাজগহস্সেৱ অৱিদূৰে কোলিতগামে মোগ্গল্লিব্ৰাহ্মণিযা কুচ্ছিযং পটিসন্ধিং গণ্হি. তানি কিৰ দ্ৱেপি কুলানি যাৱ সত্তমা কুলপৰিৱট্টা আবদ্ধপটিবদ্ধসহাযকানেৱ. তেসং দ্ৱিন্নম্পি একদিৱসমেৱ গব্ভপৰিহাৰং অদংসু. দসমাসচ্চযেন জাতানম্পি তেসং ছসট্ঠি ধাতিযো উপট্ঠহিংসু. নামগ্গহণদিৱসে সাৰিব্ৰাহ্মণিযা পুত্তস্স উপতিস্সগামে জেট্ঠকুলস্স পুত্তত্তা উপতিস্সোতি নামং অকংসু, ইতৰস্স কোলিতগামে জেট্ঠকুলস্স পুত্তত্তা কোলিতোতি নামং অকংসু. তে উভোপি ৱুদ্ধিমন্ৱায সব্বসিপ্পানং পাৰং অগমংসু.

উপতিস্সমাণৱস্স কীড়নত্থায নদিং ৱা উয্যানং ৱা পব্বতং ৱা গমনকালে পঞ্চ সুৱণ্ণসিৱিকাসতানি পৰিৱাৰা হোন্তি, কোলিতমাণৱস্স পঞ্চ আজঞ্ঞৰথসতানি. দ্ৱেপি জনা পঞ্চপঞ্চমাণৱকসতপৰিৱাৰা হোন্তি. ৰাজগহে চ অনুসংৱচ্ছৰং গিৰগ্গসমজ্জং নাম হোতি, তেসং দ্ৱিন্নম্পি একট্ঠানেযেৱ মঞ্চং বন্ধন্তি. দ্ৱেপি জনা একতোৱ নিসীদিত্ৱা সমজ্জং পস্সন্তা হসিতব্বট্ঠানে হসন্তি, সংৱেগট্ঠানে সংৱিজ্জন্তি, দাযং দাতুং যুত্তট্ঠানে দাযং দেন্তি. তেসং ইমিনাৱ নিযামেন একদিৱসং সমজ্জং পস্সন্তানং পৰিপাকগতত্তা ঞাণস্স পুৰিমদিৱসেসু ৱিয হসিতব্বট্ঠানে হাসো ৱা সংৱেগট্ঠানে সংৱেজনং ৱা দাযং দাতুং যুত্তট্ঠানে দাযদানং ৱা নাহোসি. দ্ৱেপি পন জনা এৱং চিন্তযিংসু – ‘‘কিং এত্থ ওলোকেতব্বং অত্থি, সব্বেপিমে অপ্পত্তে ৱস্সসতে অপণ্ণত্তিকভাৱং গমিস্সন্তি. অম্হেহি পন একং মোক্খধম্মং গৱেসিতুং ৱট্টতী’’তি আৰম্মণং গহেত্ৱা নিসীদিংসু.

ততো কোলিতো উপতিস্সং আহ – ‘‘সম্ম উপতিস্স, ন ত্ৱং অঞ্ঞসু দিৱসেসু ৱিয হট্ঠপহট্ঠো, অনত্তমনধাতুকোসি, কিং তে সল্লক্খিত’’ন্তি? সম্ম কোলিত, ‘‘এতেসং ওলোকনে সাৰো নত্থি, নিৰত্থকমেতং, অত্তনো মোক্খধম্মং গৱেসিতুং ৱট্টতী’’তি ইদং চিন্তযন্তো নিসিন্নোম্হীতি, ত্ৱং পন কস্মা অনত্তমনোসীতি? সোপি তথেৱ আহ. অথস্স অত্তনা সদ্ধিং একজ্ঝাসযতং ঞত্ৱা উপতিস্সো তং এৱমাহ – ‘‘অম্হাকং উভিন্নম্পি সুচিন্তিতং, মোক্খধম্মং গৱেসন্তেহি পন একা পব্বজ্জা লদ্ধুং ৱট্টতি, কস্স সন্তিকে পব্বজামা’’তি.

তেন খো পন সমযেন সঞ্চযো পৰিব্বাজকো ৰাজগহে পটিৱসতি মহতিযা পৰিব্বাজকপৰিসায সদ্ধিং. তে ‘‘তস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামা’’তি পঞ্চহি মাণৱকসতেহি সদ্ধিং সঞ্চযস্স সন্তিকে পব্বজিংসু. তেসং পব্বজিতকালতো পট্ঠায সঞ্চযো অতিৰেকলাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো অহোসি. তে কতিপাহেনেৱ সব্বং সঞ্চযস্স সমযং পৰিগ্গণ্হিত্ৱা, ‘‘আচৰিয, তুম্হাকং জাননসমযো এত্তকোৱ, উদাহু উত্তৰিপি অত্থী’’তি পুচ্ছিংসু. সঞ্চযো ‘‘এত্তকোৱ, সব্বং তুম্হেহি ঞাত’’ন্তি আহ. তে তস্স কথং সুত্ৱা চিন্তযিংসু – ‘‘এৱং সতি ইমস্স সন্তিকে ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো নিৰত্থকো, মযং মোক্খধম্মং গৱেসিতুং নিক্খন্তা, সো ইমস্স সন্তিকে উপ্পাদেতুং ন সক্কা. মহা খো পন জম্বুদীপো, গামনিগমৰাজধানিযো চৰন্তা মযং অৱস্সং মোক্খধম্মদেসকং একং আচৰিযং লভিস্সামা’’তি. তে ততো পট্ঠায যত্থ যত্থ পণ্ডিতা সমণব্ৰাহ্মণা অত্থীতি সুণন্তি, তত্থ তত্থ গন্ত্ৱা পঞ্হসাকচ্ছং কৰোন্তি. তেহি পুট্ঠং পঞ্হং অঞ্ঞে কথেতুং সমত্থা নত্থি, তে পন তেসং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তি. এৱং সকলজম্বুদীপং পৰিগ্গণ্হিত্ৱা নিৱত্তিত্ৱা সকট্ঠানমেৱ আগন্ত্ৱা, ‘‘সম্ম কোলিত, যো পঠমং অমতং অধিগচ্ছতি, সো আৰোচেতূ’’তি কতিকং অকংসু.

তেন সমযেন অম্হাকং সত্থা পঠমাভিসম্বোধিং পত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো অনুপুব্বেন ৰাজগহং সম্পত্তো হোতি. অথ ‘‘একসট্ঠি অৰহন্তো লোকে উপ্পন্না হোন্তী’’তি ৱুত্তকালে ‘‘চৰথ, ভিক্খৱে, চাৰিকং বহুজনহিতাযা’’তি ৰতনত্তযগুণপ্পকাসনত্থং উয্যোজিতানং ভিক্খূনং অন্তৰে পঞ্চৱগ্গিযব্ভন্তৰো অস্সজিত্থেৰো পটিনিৱত্তিত্ৱা ৰাজগহমেৱ আগতো. পুনদিৱসে পাতোৱ পত্তচীৱৰং আদায ৰাজগহং পিণ্ডায পাৱিসি.

তস্মিং সমযে উপতিস্সপৰিব্বাজকো পাতোৱ ভত্তকিচ্চং কত্ৱা পৰিব্বাজকাৰামং গচ্ছন্তো থেৰং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘মযা এৱৰূপো পব্বজিতো নাম ন দিট্ঠপুব্বো. যে ৱত লোকে অৰহন্তো ৱা অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্না, অযং তেসং ভিক্খূনং অঞ্ঞতৰো, যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছেয্যং – ‘কংসি ত্ৱং, আৱুসো উদ্দিস্স, পব্বজিতো, কো ৱা তে সত্থা, কস্স ৱা ত্ৱং ধম্মং ৰোচেসী’’’তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘অকালো খো ইমং ভিক্খুং পঞ্হং পুচ্ছিতুং, অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠো পিণ্ডায চৰতি, যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধেয্যং অত্থিকেহি উপঞ্ঞাতং মগ্গ’’ন্তি. সো থেৰং লদ্ধপিণ্ডপাতং অঞ্ঞতৰং ওকাসং গচ্ছন্তং দিস্ৱা নিসীদিতুকামতঞ্চস্স ঞত্ৱা অত্তনো পৰিব্বাজকপীঠকং পঞ্ঞাপেত্ৱা অদাসি. ভত্তকিচ্চপৰিযোসানেপিস্স অত্তনো কুণ্ডিকায উদকং অদাসি.

এৱং আচৰিযৱত্তং কত্ৱা কতভত্তকিচ্চেন থেৰেন সদ্ধিং মধুৰপটিসন্থাৰং কত্ৱা ‘‘ৱিপ্পসন্নানি খো তে, আৱুসো, ইন্দ্ৰিযানি, পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো পৰিযোদাতো, কংসি ত্ৱং, আৱুসো উদ্দিস্স, পব্বজিতো, কো ৱা তে সত্থা, কস্স ৱা ত্ৱং ধম্মং ৰোচেসী’’তি পুচ্ছি. থেৰো ‘‘অত্থাৱুসো, মহাসমণো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো, তাহং ভগৱন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতো, সো চ মে ভগৱা সত্থা, তস্সেৱাহং ভগৱতো ধম্মং ৰোচেমী’’তি আহ. অথ নং ‘‘কিংৱাদী পনাযস্মতো সত্থা, কিমক্খাযী’’তি পুচ্ছি. থেৰো চিন্তেসি – ‘‘ইমে পৰিব্বাজকা নাম সাসনস্স পটিপক্খভূতা, ইমস্স সাসনস্স গম্ভীৰতং দস্সেস্সামী’’তি. অত্তনো নৱকভাৱং দস্সেন্তো আহ – ‘‘অহং খো, আৱুসো, নৱো অচিৰপব্বজিতো, অধুনাগতো ইমং ধম্মৱিনযং, ন তাৱাহং সক্কোমি ৱিত্থাৰেন ধম্মং দেসেতু’’ন্তি. পৰিব্বাজকো ‘‘অহং উপতিস্সো নাম, ত্ৱং যথাসত্তিযা অপ্পং ৱা বহুং ৱা ৱদ, এতং নযসতেন নযসহস্সেন পটিৱিজ্ঝিতুং ময্হং ভাৰো’’তি চিন্তেত্ৱা আহ –

‘‘অপ্পং ৱা বহুং ৱা ভাসস্সু, অত্থংযেৱ মে ব্ৰূহি;

অত্থেনেৱ মে অত্থো, কিং কাহসি ব্যঞ্জনং বহু’’ন্তি. (মহাৱ. ৬০);

এৱং ৱুত্তে থেৰো ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৱা’’তি (মহাৱ. ৬০; অপ. থেৰ. ১.১.২৮৬) গাথং আহ. পৰিব্বাজকো পঠমপদদ্ৱযমেৱ সুত্ৱা সহস্সনযসম্পন্নে সোতাপত্তিমগ্গে পতিট্ঠহি. ইতৰং পদদ্ৱযং সোতাপন্নকালে নিট্ঠাসি.

সো সোতাপন্নো হুত্ৱা উপৰিৱিসেসে অপ্পৱত্তন্তে ‘‘ভৱিস্সতি এত্থ কাৰণ’’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা থেৰং আহ – ‘‘ভন্তে, মা উপৰি ধম্মদেসনং ৱড্ঢযিত্থ, এত্তকমেৱ হোতু, কহং অম্হাকং সত্থা ৱসতী’’তি? ৱেড়ুৱনে পৰিব্বাজকাতি. ভন্তে, তুম্হে পুৰতো যাথ, ময্হং একো সহাযকো অত্থি. অম্হেহি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং কতিকা কতা ‘‘যো পঠমং অমতং অধিগচ্ছতি, সো আৰোচেতূ’’তি. অহং তং পটিঞ্ঞং মোচেত্ৱা সহাযকং গহেত্ৱা তুম্হাকং গতমগ্গেনেৱ সত্থু সন্তিকং আগমিস্সামীতি পঞ্চপতিট্ঠিতেন থেৰস্স পাদেসু নিপতিত্ৱা তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা থেৰং উয্যোজেত্ৱা পৰিব্বাজকাৰামাভিমুখো অগমাসি.

কোলিতপৰিব্বাজকো তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘অজ্জ ময্হং সহাযকস্স মুখৱণ্ণো ন অঞ্ঞেসু দিৱসেসু ৱিয, অদ্ধা তেন অমতং অধিগতং ভৱিস্সতী’’তি অমতাধিগমং পুচ্ছি. সোপিস্স ‘‘আম আৱুসো, অমতং অধিগত’’ন্তি পটিজানিত্ৱা তমেৱ গাথং অভাসি. গাথাপৰিযোসানে কোলিতো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৱা আহ – ‘‘কহং কিৰ, সম্ম, সত্থা ৱসতী’’তি? ‘‘ৱেড়ুৱনে কিৰ, সম্ম, ৱসতী’’তি এৱং নো আচৰিযেন অস্সজিত্থেৰেন কথিতন্তি. তেন হি সম্ম আযাম, সত্থাৰং পস্সিস্সামাতি. সাৰিপুত্তত্থেৰো চ নামেস সদাপি আচৰিযপূজকোৱ, তস্মা সহাযং কোলিতমাণৱং এৱমাহ – ‘‘সম্ম, অম্হেহি অধিগতং অমতং অম্হাকং আচৰিযস্স সঞ্চযপৰিব্বাজকস্সাপি কথেস্সাম. বুজ্ঝমানো পটিৱিজ্ঝিস্সতি, অপ্পটিৱিজ্ঝন্তো অম্হাকং সদ্দহিত্ৱা সত্থু সন্তিকং গমিস্সতি, বুদ্ধানং দেসনং সুত্ৱা মগ্গফলপটিৱেধং কৰিস্সতী’’তি.

ততো দ্ৱেপি জনা সঞ্চযস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘আচৰিয, ত্ৱং কিং কৰোসি, বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো. আযাম, দসবলং পস্সিস্সামা’’তি. সো ‘‘কিং ৱদেথ, তাতা’’তি তেপি ৱাৰেত্ৱা লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তিমেৱ তেসং দীপেসি. তে ‘‘অম্হাকং এৱৰূপো অন্তেৱাসিকৱাসো নিচ্চমেৱ হোতু, তুম্হাকং পন গমনং ৱা অগমনং ৱা জানাথা’’তি আহংসু. সঞ্চযো ‘‘ইমে এত্তকং জানন্তা মম ৱচনং ন কৰিস্সন্তী’’তি ঞত্ৱা ‘‘গচ্ছথ তুম্হে, তাতা, অহং মহল্লককালে অন্তেৱাসিকৱাসং ৱসিতুং ন সক্কোমী’’তি আহ. তে অনেকেহিপি কাৰণেহি তং বোধেতুং অসক্কোন্তা অত্তনো ওৱাদে ৱত্তমানং জনং আদায ৱেড়ুৱনং অগমংসু. অথ তেসং পঞ্চসু অন্তেৱাসিকসতেসু অড্ঢতেয্যসতা নিৱত্তিংসু, অড্ঢতেয্যসতা তেহি সদ্ধিং অগমংসু.

সত্থা চতুপৰিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেন্তো তে দূৰতোৱ দিস্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এতে, ভিক্খৱে, দ্ৱে সহাযা আগচ্ছন্তি কোলিতো চ উপতিস্সো চ, এতং মে সাৱকযুগং ভৱিস্সতি অগ্গং ভদ্দযুগ’’ন্তি. অথ তেসং পৰিসায চৰিযৱসেন ধম্মদেসনং ৱড্ঢেসি. ঠপেত্ৱা দ্ৱে অগ্গসাৱকে সব্বেপি তে অড্ঢতেয্যসতা পৰিব্বাজকা অৰহত্তং পাপুণিংসু. সত্থা ‘‘এথ ভিক্খৱো’’তি হত্থং পসাৰেসি. সব্বেসং কেসমস্সু অন্তৰধাযি, ইদ্ধিমযং পত্তচীৱৰং কাযপ্পটিবদ্ধং অহোসি. দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানম্পি ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰং আগতং, উপৰিমগ্গত্তযকিচ্চং পন ন নিট্ঠাসি. কস্মা? সাৱকপাৰমিঞাণস্স মহন্ততায.

অথাযস্মা মহামোগ্গল্লানো পব্বজিতদিৱসতো সত্তমে দিৱসে মগধৰট্ঠে কল্লৱালগামকং উপনিস্সায সমণধম্মং কৰোন্তো থিনমিদ্ধে ওক্কন্তে সত্থাৰা সংৱেজিতো থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা তথাগতেন দিন্নং ধাতুকম্মট্ঠানং সুণন্তোৱ উপৰিমগ্গত্তযকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা সাৱকপাৰমিঞাণস্স মত্থকং পত্তো. সাৰিপুত্তত্থেৰোপি পব্বজিতদিৱসতো অদ্ধমাসং অতিক্কমিত্ৱা সত্থাৰা সদ্ধিং তমেৱ ৰাজগহং উপনিস্সায সূকৰখতলেণে ৱিহৰন্তো অত্তনো ভাগিনেয্যস্স দীঘনখপৰিব্বাজকস্স ৱেদনাপৰিগ্গহসুত্তন্তে (ম. নি. ২.২০৫-২০৬) দেসিযমানে সুত্তানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা পৰস্স ৱড্ঢিতভত্তং ভুঞ্জন্তো ৱিয সাৱকপাৰমিঞাণস্স মত্থকং পত্তো. ভাগিনেয্যো পনস্স দেসনাপৰিযোসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো. ইতি দ্ৱিন্নম্পি মহাসাৱকানং তথাগতে ৰাজগহে ৱিহৰন্তেযেৱ সাৱকপাৰমিঞাণকিচ্চং মত্থকং পত্তং. অপৰভাগে পন সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো ‘‘মহাপঞ্ঞানং যদিদং সাৰিপুত্তো, ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মহামোগ্গল্লানো’’তি দ্ৱেপি মহাসাৱকে ঠানন্তৰে ঠপেসীতি.

মহাকস্সপত্থেৰৱত্থু

১৯১. চতুত্থে ধুতৱাদানন্তি এত্থ ধুতো ৱেদিতব্বো, ধুতৱাদো ৱেদিতব্বো, ধুতধম্মা ৱেদিতব্বা, ধুতঙ্গানি ৱেদিতব্বানি. তত্থ ধুতোতি ধুতকিলেসো ৱা পুগ্গলো কিলেসধুননো ৱা ধম্মো.

ধুতৱাদোতি এত্থ পন অত্থি ধুতো ন ধুতৱাদো, অত্থি ন ধুতো ধুতৱাদো, অত্থি নেৱ ধুতো ন ধুতৱাদো, অত্থি ধুতো চেৱ ধুতৱাদো চ. তত্থ যো ধুতঙ্গেন অত্তনো কিলেসে ধুনি, পৰং পন ধুতঙ্গেন ন ওৱদতি নানুসাসতি বাকুলত্থেৰো ৱিয, অযং ধুতো ন ধুতৱাদো. যথাহ – ‘‘তযিদং আযস্মা বাকুলো ধুতো ন ধুতৱাদো’’তি. যো পন ধুতঙ্গেন অত্তনো কিলেসে ন ধুনি, কেৱলং অঞ্ঞে ধুতঙ্গেন ওৱদতি অনুসাসতি উপনন্দত্থেৰো ৱিয, অযং ন ধুতো ধুতৱাদো. যথাহ – ‘‘তযিদং আযস্মা উপনন্দো ন ধুতো ধুতৱাদো’’তি. যো পন উভযৱিপন্নো লাড়ুদাযী ৱিয, অযং নেৱ ধুতো ন ধুতৱাদো. যথাহ – ‘‘তযিদং আযস্মা লাড়ুদাযী নেৱ ধুতো ন ধুতৱাদো’’তি. যো পন উভযসম্পন্নো আযস্মা মহাকস্সপত্থেৰো ৱিয, অযং ধুতো চেৱ ধুতৱাদো চ. যথাহ – ‘‘তযিদং আযস্মা মহাকস্সপো ধুতো চেৱ ধুতৱাদো চা’’তি.

ধুতধম্মা ৱেদিতব্বাতি অপ্পিচ্ছতা সন্তুট্ঠিতা সল্লেখতা পৱিৱেকতা ইদমট্ঠিকতাতি ইমে ধুতঙ্গচেতনায পৰিৱাৰা পঞ্চ ধম্মা ‘‘অপ্পিচ্ছংযেৱ নিস্সাযা’’তিআদিৱচনতো (অ. নি. ৫.১৮১; পৰি. ৩২৫) ধুতধম্মা নাম. তত্থ অপ্পিচ্ছতা চ সন্তুট্ঠিতা চ অলোভো, সল্লেখতা চ পৱিৱেকতা চ দ্ৱীসু ধম্মেসু অনুপতন্তি অলোভে চেৱ অমোহে চ, ইদমট্ঠিতা ঞাণমেৱ. তত্থ অলোভেন পটিক্খেপৱত্থূসু লোভং, অমোহেন তেস্ৱেৱ আদীনৱপ্পটিচ্ছাদকং মোহং ধুনাতি. অলোভেন চ অনুঞ্ঞাতানং পটিসেৱনমুখেন পৱত্তং কামসুখল্লিকানুযোগং, অমোহেন ধুতঙ্গেসু অতিসল্লেখমুখেন পৱত্তং অত্তকিলমথানুযোগং ধুনাতি. তস্মা ইমে ধম্মা ধুতধম্মাতি ৱেদিতব্বা.

ধুতঙ্গানি ৱেদিতব্বানীতি তেৰস ধুতঙ্গানি ৱেদিতব্বানি পংসুকূলিকঙ্গং…পে… নেসজ্জিকঙ্গন্তি.

ধুতৱাদানং যদিদং মহাকস্সপোতি যত্তকা ধুতৱাদং ৱদন্তি, তেসং সব্বেসম্পি অন্তৰে অযং মহাকস্সপত্থেৰো অগ্গোতি অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. মহাকস্সপোতি উৰুৱেড়কস্সপো নদীকস্সপো গযাকস্সপো কুমাৰকস্সপোতি ইমে খুদ্দানুখুদ্দকে থেৰে উপাদায অযং মহা, তস্মা মহাকস্সপোতি ৱুত্তো.