১৩. একপুগ্গলৱগ্গৱণ্ণনা

১৭০. একপুগ্গলৱগ্গস্স পঠমে একপুগ্গলোতি একো পুগ্গলো. এত্থ একোতি দুতিযাদিপটিক্খেপত্থো গণনপৰিচ্ছেদো. পুগ্গলোতি সম্মুতিকথা, ন পৰমত্থকথা. বুদ্ধস্স হি ভগৱতো দুৱিধা দেসনা – সম্মুতিদেসনা, পৰমত্থদেসনা চাতি. তত্থ ‘‘পুগ্গলো সত্তো ইত্থী পুৰিসো খত্তিযো ব্ৰাহ্মণো দেৱো মাৰো’’তি এৱৰূপা সম্মুতিদেসনা, ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা খন্ধা ধাতূ আযতনানি সতিপট্ঠানা’’তি এৱৰূপা পৰমত্থদেসনা. তত্থ ভগৱা যে সম্মুতিৱসেন দেসনং সুত্ৱা অত্থং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা মোহং পহায ৱিসেসং অধিগন্তুং সমত্থা, তেসং সম্মুতিদেসনং দেসেতি. যে পন পৰমত্থৱসেন দেসনং সুত্ৱা অত্থং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা মোহং পহায ৱিসেসমধিগন্তুং সমত্থা, তেসং পৰমত্থদেসনং দেসেতি.

তত্ৰাযং উপমা – যথা হি দেসভাসাকুসলো তিণ্ণং ৱেদানং অত্থসংৱণ্ণনকো আচৰিযো যে দমিড়ভাসায ৱুত্তে অত্থং জানন্তি, তেসং দমিড়ভাসায আচিক্খতি. যে অন্ধভাসাদীসু অঞ্ঞতৰায ভাসায, তেসং তায তায ভাসায. এৱং তে মাণৱকা ছেকং ব্যত্তং আচৰিযমাগম্ম খিপ্পমেৱ সিপ্পং উগ্গণ্হন্তি. তত্থ আচৰিযো ৱিয বুদ্ধো ভগৱা, তযো ৱেদা ৱিয কথেতব্বভাৱে ঠিতানি তীণি পিটকানি, দেসভাসাকোসল্লমিৱ সম্মুতিপৰমত্থকোসল্লং, নানাদেসভাসা মাণৱকা ৱিয সম্মুতিপৰমত্থৱসেন পটিৱিজ্ঝনসমত্থা ৱেনেয্যসত্তা, আচৰিযস্স দমিড়ভাসাদিআচিক্খনং ৱিয ভগৱতো সম্মুতিপৰমত্থৱসেন দেসনা ৱেদিতব্বা. আহ চেত্থ –

‘‘দুৱে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৱদতং ৱৰো;

সম্মুতিং পৰমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতি.

‘‘সঙ্কেতৱচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকাৰণা;

পৰমত্থৱচনং সচ্চং, ধম্মানং ভূতকাৰণা.

‘‘তস্মা ৱোহাৰকুসলস্স, লোকনাথস্স সত্থুনো;

সম্মুতিং ৱোহৰন্তস্স, মুসাৱাদো ন জাযতী’’তি.

অপিচ অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা পুগ্গলকথং কথেতি – হিৰোত্তপ্পদীপনত্থং, কম্মস্সকতাদীপনত্থং, পচ্চত্তপুৰিসকাৰদীপনত্থং, আনন্তৰিযদীপনত্থং, ব্ৰহ্মৱিহাৰদীপনত্থং, পুব্বেনিৱাসদীপনত্থং, দক্খিণাৱিসুদ্ধিদীপনত্থং, লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থঞ্চাতি. ‘‘খন্ধধাতুআযতনানি হিৰিযন্তি ওত্তপ্পন্তী’’তি হি ৱুত্তে মহাজনো ন জানাতি, সম্মোহমাপজ্জতি, পটিসত্তু হোতি ‘‘কিমিদং খন্ধধাতুআযতনানি হিৰিযন্তি ওত্তপ্পন্তি নামা’’তি? ‘‘ইত্থী হিৰিযতি ওত্তপ্পতি, পুৰিসো খত্তিযো ব্ৰাহ্মণো দেৱো মাৰো’’তি ৱুত্তে পন জানাতি, ন সম্মোহমাপজ্জতি, ন পটিসত্তু হোতি. তস্মা ভগৱা হিৰোত্তপ্পদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘খন্ধা কম্মস্সকা, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৱুত্তেপি এসেৱ নযো. তস্মা ভগৱা কম্মস্সকতাদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘ৱেড়ুৱনাদযো মহাৱিহাৰা খন্ধেহি কাৰাপিতা, ধাতূহি আযতনেহী’’তি ৱুত্তেপি এসেৱ নযো. তস্মা ভগৱা পচ্চত্তপুৰিসকাৰদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘খন্ধা মাতৰং জীৱিতা ৱোৰোপেন্তি, পিতৰং, অৰহন্তং, ৰুহিৰুপ্পাদকম্মং, সঙ্ঘভেদকম্মং কৰোন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৱুত্তেপি এসেৱ নযো. তস্মা ভগৱা আনন্তৰিযদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘খন্ধা মেত্তাযন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৱুত্তেপি এসেৱ নযো. তস্মা ভগৱা ব্ৰহ্মৱিহাৰদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘খন্ধা পুব্বেনিৱাসমনুস্সৰন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৱুত্তেপি এসেৱ নযো. তস্মা ভগৱা পুব্বেনিৱাসদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘খন্ধা দানং পটিগ্গণ্হন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৱুত্তেপি মহাজনো ন জানাতি, সম্মোহং আপজ্জতি, পটিসত্তু হোতি ‘‘কিমিদং খন্ধধাতুআযতনানি পটিগ্গণ্হন্তি নামা’’তি? ‘‘পুগ্গলা পটিগ্গণ্হন্তি সীলৱন্তো কল্যাণধম্মো’’তি ৱুত্তে পন জানাতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি, ন পটিসত্তু হোতি. তস্মা ভগৱা দক্খিণাৱিসুদ্ধিদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

লোকসম্মুতিঞ্চ বুদ্ধা ভগৱন্তো নপ্পজহন্তি, লোকসমঞ্ঞায লোকনিৰুত্তিযা লোকাভিলাপে ঠিতাযেৱ ধম্মং দেসেন্তি. তস্মা ভগৱা লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থম্পি পুগ্গলকথং কথেতি.

ইতি একো চ সো পুগ্গলো চাতি একপুগ্গলো. কেনট্ঠেন একপুগ্গলো? অসদিসট্ঠেন গুণৱিসিট্ঠট্ঠেন অসমসমট্ঠেনাতি. সো হি দসন্নং পাৰমীনং পটিপাটিযা আৱজ্জনং আদিং কত্ৱা বোধিসম্ভাৰগুণেহি চেৱ বুদ্ধগুণেহি চ সেসমহাজনেন অসদিসোতি অসদিসট্ঠেনপি একপুগ্গলো. যে চস্স তে গুণা, তে সেসসত্তানং গুণেহি ৱিসিট্ঠাতি গুণৱিসিট্ঠট্ঠেনপি একপুগ্গলো. পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বসত্তেহি অসমা, তেহি সদ্ধিং অযমেৱ একো ৰূপকাযগুণেহি চেৱ নামকাযগুণেহি চ সমোতি অসমসমট্ঠেনপি একপুগ্গলো.

লোকেতি তযো লোকা – সত্তলোকো, ওকাসলোকো, সঙ্খাৰলোকোতি. তেসং ৱিত্থাৰকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৩৫-১৩৬) ৱুত্তা. তেসু ইধ সত্তলোকো অধিপ্পেতো. সত্তলোকে উপ্পজ্জমানোপি চেস ন দেৱলোকে, ন ব্ৰহ্মলোকে, মনুস্সলোকেযেৱ উপ্পজ্জতি. মনুস্সলোকেপি ন অঞ্ঞস্মিং চক্কৱাড়ে, ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে উপ্পজ্জতি. তত্ৰাপি ন সব্বট্ঠানেসু.

‘‘পুৰত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো, তস্স পৰেন মহাসালা, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. পুৰত্থিমদক্খিণায দিসায সল্লৱতী নাম নদী, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্ৰাহ্মণগামো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. উত্তৰায দিসায উসীৰদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে’’তি (মহাৱ. ২৫৯) এৱং পৰিচ্ছিন্নে আযামতো তিযোজনসতে ৱিত্থাৰতো অড্ঢতেয্যযোজনসতে পৰিক্খেপতো নৱযোজনসতে মজ্ঝিমদেসে উপ্পজ্জতি. ন কেৱলঞ্চ তথাগতোৱ, পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৱকা অসীতি মহাথেৰা বুদ্ধমাতা বুদ্ধপিতা চক্কৱত্তী ৰাজা অঞ্ঞে চ সাৰপ্পত্তা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা এত্থেৱ উপ্পজ্জন্তি.

উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতীতি ইদং পন উভযম্পি ৱিপ্পকতৱচনমেৱ. উপ্পজ্জমানো বহুজনহিতায উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেন কাৰণেনাতি এৱং পনেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱৰূপঞ্চেত্থ লক্খণং ন সক্কা এতং অঞ্ঞেন সদ্দলক্খণেন পটিবাহিতুং.

অপিচ উপ্পজ্জমানো নাম, উপ্পজ্জতি নাম, উপ্পন্নো নামাতি অযমেত্থ ভেদো ৱেদিতব্বো. এস হি দীপঙ্কৰপাদমূলতো পট্ঠায লদ্ধব্যাকৰণো বুদ্ধকাৰকে ধম্মে পৰিযেসন্তো দস পাৰমিযো দিস্ৱা ‘‘ইমে ধম্মা মযা পূৰেতব্বা’’তি কতসন্নিট্ঠানো দানপাৰমিং পূৰেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. সীলপাৰমী…পে… উপেক্খাপাৰমীতি ইমা দস পাৰমিযো পূৰেন্তোপি, দস উপপাৰমিযো পূৰেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. দস পৰমত্থপাৰমিযো পূৰেন্তোপি উপ্পজ্জমানোৱ নাম. পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. অত্তত্থচৰিযং ঞাতত্থচৰিযং লোকত্থচৰিযং পূৰযমানোপি উপ্পজ্জমানো নাম. কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি বুদ্ধকাৰকে ধম্মে মত্থকং পাপেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. ৱেস্সন্তৰত্তভাৱং পহায তুসিতপুৰে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা সট্ঠিৱস্সসতসহস্সাধিকা সত্তপণ্ণাসৱস্সকোটিযো তিট্ঠন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. দেৱতাহি যাচিতো পঞ্চমহাৱিলোকিতং ৱিলোকেত্ৱা মহামাযাদেৱিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হন্তোপি, অনূনাধিকে দস মাসে গব্ভৱাসং ৱসন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. একূনতিংস ৱস্সানি অগাৰমজ্ঝে তিট্ঠন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. কামেসু আদীনৱং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৱা ৰাহুলভদ্দস্স জাতদিৱসে ছন্নসহাযো কণ্ডকং ৱাহনৱৰং আৰুয্হ নিক্খমন্তোপি উপ্পজ্জমানোৱ নাম. তীণি ৰজ্জানি অতিক্কমন্তোপি অনোমানদীতীৰে পব্বজন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. ছব্বস্সানি মহাপধানং কৰোন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. পৰিপক্কগতে ঞাণে ওড়াৰিকাহাৰং আহৰন্তোপি উপ্পজ্জমানোৱ নাম. সাযন্হসমযে ৱিসাখপুণ্ণমায মহাবোধিমণ্ডং আৰুয্হ মাৰবলং ৱিধমেত্ৱা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং পৰিসোধেত্ৱা পচ্ছিমযামসমনন্তৰে দ্ৱাদসঙ্গং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমতো সম্মসিত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৱিজ্ঝন্তোপি উপ্পজ্জমানোৱ নাম. সোতাপত্তিফলক্খণেপি সকদাগামিমগ্গক্খণেপি সকদাগামিফলক্খণেপি অনাগামিমগ্গক্খণেপি অনাগামিফলক্খণেপি উপ্পজ্জমানোৱ নাম. অৰহত্তমগ্গক্খণে পন উপ্পজ্জতি নাম. অৰহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম. বুদ্ধানং হি সাৱকানং ৱিয ন পটিপাটিযা ইদ্ধিৱিধঞাণাদীনি উপ্পজ্জন্তি, সহেৱ পন অৰহত্তমগ্গেন সকলোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদি গুণৰাসি আগতোৱ নাম হোতি. তস্মা তে নিপ্ফত্তসব্বকিচ্চত্তা অৰহত্তফলক্খণে উপ্পন্না নাম হোন্তি. ইমস্মিম্পি সুত্তে অৰহত্তফলক্খণংযেৱ সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱেদিতব্বো, উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.

বহুজনহিতাযাতি মহাজনস্স হিতত্থায উপ্পজ্জতি. বহুজনসুখাযাতি মহাজনস্স সুখত্থায উপ্পজ্জতি. লোকানুকম্পাযাতি সত্তলোকস্স অনুকম্পং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. কতৰসত্তলোকস্সাতি? যো তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা অমতপানং পিৱিত্ৱা ধম্মং পটিৱিজ্ঝি, তস্স. ভগৱতা হি মহাবোধিমণ্ডে সত্তসত্তাহং ৱীতিনামেত্ৱা বোধিমণ্ডা ইসিপতনং আগম্ম ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৱিতব্বা’’তি ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তে (মহাৱ. ১৩; সং. নি. ৫.১০৮১) দেসিতে আযস্মতা অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰেন সদ্ধিং অট্ঠাৰসকোটিসঙ্খা ব্ৰহ্মানো অমতপানং পিৱিংসু, এতস্স সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. পঞ্চমদিৱসে অনত্তলক্খণসুত্তন্তপৰিযোসানে (মহাৱ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) পঞ্চৱগ্গিযা থেৰা অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসু, এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. ততো যসদাৰকপ্পমুখে পঞ্চপণ্ণাস পুৰিসে অৰহত্তে পতিট্ঠাপেসি, ততো কপ্পাসিকৱনসণ্ডে তিংস ভদ্দৱগ্গিযে তযো মগ্গে চ তীণি ফলানি চ সম্পাপেসি, এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. গযাসীসে আদিত্তপৰিযাযসুত্তপৰিযোসানে (মহাৱ. ৫৪) জটিলসহস্সং অৰহত্তে পতিট্ঠাপেসি, তালট্ঠিৱনে বিম্বিসাৰপ্পমুখা একাদস নহুতা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, একং নহুতং সৰণেসু পতিট্ঠিতং. তিৰোকুট্টঅনুমোদনাৱসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সেহি অমতপানং পীতং. সুমনমালাকাৰসমাগমে চতুৰাসীতিযা চ. ধনপালকসমাগমে দসহি পাণসহস্সেহি, খদিৰঙ্গাৰজাতকসমাগমে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সেহি, জম্বুকআজীৱকসমাগমে চতুৰাসীতিযা চ. আনন্দসেট্ঠিসমাগমে চতুৰাসীতিযা চ পাণসহস্সেহি অমতপানং পীতং. পাসাণকচেতিযে পাৰাযনসুত্তন্তকথাদিৱসে চুদ্দস কোটিযো অমতপানং পিৱিংসু. যমকপাটিহাৰিযদিৱসে ৱীসতি পাণকোটিযো, তাৱতিংসভৱনে পণ্ডুকম্বলসিলায নিসীদিত্ৱা মাতৰং কাযসক্খিং কত্ৱা সত্তপ্পকৰণং অভিধম্মং দেসেন্তস্স অসীতি পাণকোটিযো, দেৱোৰোহনে তিংস পাণকোটিযো, সক্কপঞ্হসুত্তন্তে অসীতি দেৱতাসহস্সানি অমতপানং পিৱিংসু. মহাসমযসুত্তন্তে মঙ্গলসুত্তন্তে চূড়ৰাহুলোৱাদে সমচিত্তপটিপদাযাতি ইমেসু চতূসু ঠানেসু অভিসমযং পত্তসত্তানং পৰিচ্ছেদো নত্থি. এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নোতি. যাৱজ্জদিৱসা ইতো পৰং অনাগতে চ সাসনং নিস্সায সগ্গমোক্খমগ্গে পতিট্ঠহন্তানং ৱসেনাপি অযমত্থো ৱেদিতব্বো.

দেৱমনুস্সানন্তি ন কেৱলং দেৱমনুস্সানংযেৱ, অৱসেসানং নাগসুপণ্ণাদীনম্পি অত্থায হিতায সুখাযেৱ উপ্পন্নো. সহেতুকপটিসন্ধিকে পন মগ্গফলসচ্ছিকিৰিযায ভব্বে পুগ্গলে দস্সেতুং এতং ৱুত্তং. তস্মা এতেসম্পি অত্থায হিতায সুখাযেৱ উপ্পন্নোতি ৱেদিতব্বো.

কতমো একপুগ্গলোতি অযং পুচ্ছা. পুচ্ছা চ নামেসা পঞ্চৱিধা হোতি – অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা, ৱিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি.

তাসং ইদং নানত্তং – কতমা অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অভাৱিতং. তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীৰণায ৱিভূতত্থায ৱিভাৱনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা.

কতমা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীৰিতং ৱিভূতং ৱিভাৱিতং. সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা.

কতমা ৱিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্তো হোতি ৱিমতিপক্খন্তো দ্ৱেড়্হকজাতো ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি. সো ৱিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং ৱিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা.

কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৱা হি ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু খো তং সমনুপস্সিতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি, অযং অনুমতিপুচ্ছা.

কতমা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা? ভগৱা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো’’তি? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি.

তত্থ বুদ্ধানং পুৰিমা তিস্সো পুচ্ছা নত্থি. কস্মা? বুদ্ধানং হি তীসু অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং অদ্ধাৱিমুত্তং ৱা অসঙ্খতং অদিট্ঠং অজানিতং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং নাম নত্থি, তস্মা তেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন ভগৱতা অত্তনো ঞাণেন পটিৱিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি. তেনস্স দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা নত্থি. যস্মা পনেস অকথংকথী তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো সব্বধম্মেসু ৱিহতসংসযো, তেনস্স ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা নত্থি. ইতৰা পন দ্ৱে পুচ্ছা ভগৱতো অত্থি, তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি ৱেদিতব্বা.

ইদানি তায পুচ্ছায পুট্ঠং একপুগ্গলং ৱিভাৱেন্তো তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধোতি আহ. তত্থ তথাগতোতি অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতো – তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৱাদিতায তথাগতো, তথাকাৰিতায তথাগতো, অভিভৱনট্ঠেন তথাগতোতি.

কথং ভগৱা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, যথা ৱিপস্সী ভগৱা আগতো, যথা সিখী ভগৱা, যথা ৱেস্সভূ ভগৱা, যথা ককুসন্ধো ভগৱা, যথা কোণাগমনো ভগৱা, যথা কস্সপো ভগৱা আগতোতি. কিং ৱুত্তং হোতি? যেন অভিনীহাৰেন এতে ভগৱন্তো আগতা, তেনেৱ অম্হাকম্পি ভগৱা আগতো. অথ ৱা যথা ৱিপস্সী ভগৱা…পে… যথা কস্সপো ভগৱা দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা, সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৱীৰিযখন্তিসচ্চাধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপাৰমিং পূৰেত্ৱা ইমা দস পাৰমিযো, দস উপপাৰমিযো, দস পৰমত্থপাৰমিযোতি সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা, অঙ্গপৰিচ্চাগং নযনধনৰজ্জপুত্তদাৰপৰিচ্চাগন্তি ইমে পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজিত্ৱা, পুব্বযোগপুব্বচৰিযধম্মক্খানঞাতত্থচৰিযাদযো পূৰেত্ৱা বুদ্ধিচৰিযায কোটিং পত্ৱা আগতো, তথা অম্হাকম্পি ভগৱা আগতো. যথা চ ৱিপস্সী ভগৱা …পে… কস্সপো ভগৱা চত্তাৰো সতিপট্ঠানে চত্তাৰো সম্মপ্পধানে চত্তাৰো ইদ্ধিপাদে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেত্ৱা ব্ৰূহেত্ৱা আগতো, তথা অম্হাকম্পি ভগৱা আগতোতি তথাগতো.

‘‘যথেৱ লোকম্হি ৱিপস্সিআদযো,

সব্বঞ্ঞুভাৱং মুনযো ইধাগতা;

তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,

তথাগতো ৱুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি.

এৱং তথা আগতোতি তথাগতো.

কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতো ৱিপস্সী ভগৱা গতো…পে… কস্সপো ভগৱা গতো. কথঞ্চ সো গতোতি? সো হি সম্পতিজাতোৱ সমেহি পাদেহি পথৱিযং পতিট্ঠায উত্তৰাভিমুখো সত্তপদৱীতিহাৰেন গতো. যথাহ – ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো সমেহি পাদেহি পথৱিযং পতিট্ঠহিত্ৱা উত্তৰাভিমুখো সত্তপদৱীতিহাৰেন গচ্ছতি সেতম্হি ছত্তে অনুধাৰিযমানে, সব্বা চ দিসা অনুৱিলোকেতি, আসভিঞ্চ ৱাচং ভাসতি ‘অগ্গোহমস্মি লোকস্স, জেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’’তি (ম. নি. ৩.২০৭). তঞ্চস্স গমনং তথং অহোসি অৱিতথং অনেকেসং ৱিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৱেন. যঞ্হি সো সম্পতিজাতোৱ সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহি, ইদমস্স চতুৰিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, উত্তৰাভিমুখভাৱো পন সব্বলোকুত্তৰভাৱস্স পুব্বনিমিত্তং, সত্তপদৱীতিহাৰো সত্তবোজ্ঝঙ্গৰতনপটিলাভস্স, ‘‘সুৱণ্ণদণ্ডা ৱীতিপতন্তি চামৰা’’তি (সু. নি. ৬৯৩) এত্থ ৱুত্তচামৰুক্খেপো পন সব্বতিত্থিযনিম্মথনস্স পুব্বনিমিত্তং, সেতচ্ছত্তধাৰণং অৰহত্তফলৱিমুত্তিৱৰৱিমলসেতচ্ছত্তপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, সব্বদিসানুৱিলোকনং সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, আসভিৱাচাভাসনং অপ্পটিৱত্তিযৱৰধম্মচক্কপ্পৱত্তনস্স পুব্বনিমিত্তং. তথা অযং ভগৱাপি গতো. তঞ্চস্স গমনং কথং অহোসি অৱিতথং তেসংযেৱ ৱিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৱেন. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘মুহুত্তজাতোৱ গৱম্পতী যথা,

সমেহি পাদেহি ফুসী ৱসুন্ধৰং;

সো ৱিক্কমী সত্ত পদানি গোতমো,

সেতঞ্চ ছত্তং অনুধাৰযুং মৰূ.

‘‘গন্ত্ৱান সো সত্ত পদানি গোতমো,

দিসা ৱিলোকেসি সমা সমন্ততো;

অট্ঠঙ্গুপেতং গিৰমব্ভুদীৰযি,

সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি.

এৱং তথা গতোতি তথাগতো.

অথ ৱা যথা ৱিপস্সী ভগৱা…পে… যথা কস্সপো ভগৱা, অযম্পি ভগৱা তথেৱ নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং পহায গতো, অব্যাপাদেন ব্যাপাদং, আলোকসঞ্ঞায থিনমিদ্ধং, অৱিক্খেপেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ধম্মৱৱত্থানেন ৱিচিকিচ্ছং পহায গতো, ঞাণেন অৱিজ্জং পদালেত্ৱা গতো, পামোজ্জেন অৰতিং ৱিনোদেত্ৱা, পঠমজ্ঝানেন নীৱৰণকৱাটং উগ্ঘাটেত্ৱা, দুতিযজ্ঝানেন ৱিতক্কৱিচাৰং ৱূপসমেত্ৱা, ততিযজ্ঝানেন পীতিং ৱিৰাজেত্ৱা, চতুত্থজ্ঝানেন সুখদুক্খং পহায, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা ৰূপসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞানানত্তসঞ্ঞাযো সমতিক্কমিত্ৱা, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিযা আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞং, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং সমতিক্কমিত্ৱা গতো.

অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পহায, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞং, অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিং, ৱিৰাগানুপস্সনায ৰাগং, নিৰোধানুপস্সনায সমুদযং, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানং, খযানুপস্সনায ঘনসঞ্ঞং, ৱযানুপস্সনায আযূহনং, ৱিপৰিণামানুপস্সনায ধুৱসঞ্ঞং, অনিমিত্তানুপস্সনায নিমিত্তসঞ্ঞং, অপ্পণিহিতানুপস্সনায পণিধিং, সুঞ্ঞতানুপস্সনায অভিনিৱেসং, অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনায সাৰাদানাভিনিৱেসং, যথাভূতঞাণদস্সনেন সম্মোহাভিনিৱেসং, আদীনৱানুপস্সনায আলযাভিনিৱেসং, পটিসঙ্খানুপস্সনায অপ্পটিসঙ্খং, ৱিৱট্টানুপস্সনায সংযোগাভিনিৱেসং, সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠেকট্ঠে কিলেসে ভঞ্জিত্ৱা, সকদাগামিমগ্গেন ওড়াৰিকে কিলেসে পহায, অনাগামিমগ্গেন অণুসহগতে কিলেসে সমুগ্ঘাতেত্ৱা, অৰহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসে সমুচ্ছিন্দিত্ৱা গতো. এৱম্পি তথা গতোতি তথাগতো.

কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? পথৱীধাতুযা কক্খড়ত্তলক্খণং তথং অৱিতথং, আপোধাতুযা পগ্ঘৰণলক্খণং, তেজোধাতুযা উণ্হত্তলক্খণং, ৱাযোধাতুযা ৱিত্থম্ভনলক্খণং, আকাসধাতুযা অসম্ফুট্ঠলক্খণং, ৱিঞ্ঞাণধাতুযা ৱিজাননলক্খণং.

ৰূপস্স ৰুপ্পনলক্খণং, ৱেদনায ৱেদযিতলক্খণং, সঞ্ঞায সঞ্জাননলক্খণং, সঙ্খাৰানং অভিসঙ্খৰণলক্খণং, ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিজাননলক্খণং.

ৱিতক্কস্স অভিনিৰোপনলক্খণং, ৱিচাৰস্স অনুমজ্জনলক্খণং, পীতিযা ফৰণলক্খণং, সুখস্স সাতলক্খণং, চিত্তেকগ্গতায অৱিক্খেপলক্খণং, ফস্সস্স ফুসনলক্খণং.

সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমোক্খলক্খণং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স পগ্গহলক্খণং, সতিন্দ্ৰিযস্স উপট্ঠানলক্খণং, সমাধিন্দ্ৰিযস্স অৱিক্খেপলক্খণং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স পজাননলক্খণং.

সদ্ধাবলস্স অস্সদ্ধিযে অকম্পিযলক্খণং, ৱীৰিযবলস্স কোসজ্জে, সতিবলস্স মুট্ঠস্সচ্চে, সমাধিবলস্স উদ্ধচ্চে, পঞ্ঞাবলস্স অৱিজ্জায অকম্পিযলক্খণং.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপট্ঠানলক্খণং, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পৱিচযলক্খণং, ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পগ্গহলক্খণং, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ফৰণলক্খণং, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ৱূপসমলক্খণং, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স অৱিক্খেপলক্খণং, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পটিসঙ্খানলক্খণং.

সম্মাদিট্ঠিযা দস্সনলক্খণং, সম্মাসঙ্কপ্পস্স অভিনিৰোপনলক্খণং, সম্মাৱাচায পৰিগ্গহলক্খণং, সম্মাকম্মন্তস্স সমুট্ঠানলক্খণং, সম্মাআজীৱস্স ৱোদানলক্খণং, সম্মাৱাযামস্স পগ্গহলক্খণং, সম্মাসতিযা উপট্ঠানলক্খণং, সম্মাসমাধিস্স অৱিক্খেপলক্খণং.

অৱিজ্জায অঞ্ঞাণলক্খণং, সঙ্খাৰানং চেতনালক্খণং, ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিজাননলক্খণং, নামস্স নমনলক্খণং, ৰূপস্স ৰুপ্পনলক্খণং, সড়াযতনস্স আযতনলক্খণং, ফস্সস্স ফুসনলক্খণং, ৱেদনায ৱেদযিতলক্খণং, তণ্হায হেতুলক্খণং, উপাদানস্স গহণলক্খণং, ভৱস্স আযূহনলক্খণং, জাতিযা নিব্বত্তিলক্খণং, জৰায জীৰণলক্খণং, মৰণস্স চুতিলক্খণং.

ধাতূনং সুঞ্ঞতালক্খণং, আযতনানং আযতনলক্খণং, সতিপট্ঠানানং উপট্ঠানলক্খণং, সম্মপ্পধানানং পদহনলক্খণং, ইদ্ধিপাদানং ইজ্ঝনলক্খণং, ইন্দ্ৰিযানং অধিপতিলক্খণং, বলানং অকম্পিযলক্খণং, বোজ্ঝঙ্গানং নিয্যানলক্খণং, মগ্গস্স হেতুলক্খণং.

সচ্চানং তথলক্খণং, সমথস্স অৱিক্খেপলক্খণং, ৱিপস্সনায অনুপস্সনালক্খণং, সমথৱিপস্সনানং একৰসলক্খণং, যুগনদ্ধানং অনতিৱত্তনলক্খণং.

সীলৱিসুদ্ধিযা সংৱৰণলক্খণং, চিত্তৱিসুদ্ধিযা অৱিক্খেপলক্খণং, দিট্ঠিৱিসুদ্ধিযা দস্সনলক্খণং.

খযে ঞাণস্স সমুচ্ছেদলক্খণং, অনুপ্পাদে ঞাণস্স পস্সদ্ধিলক্খণং.

ছন্দস্স মূললক্খণং, মনসিকাৰস্স সমুট্ঠানলক্খণং, ফস্সস্স সমোধানলক্খণং, ৱেদনায সমোসৰণলক্খণং, সমাধিস্স পমুখলক্খণং, সতিযা আধিপতেয্যলক্খণং, পঞ্ঞায ততুত্তৰিযলক্খণং, ৱিমুত্তিযা সাৰলক্খণং, অমতোগধস্স নিব্বানস্স পৰিযোসানলক্খণং তথং অৱিতথং. এৱং তথলক্খণং ঞাণগতিযা আগতো অৱিৰজ্ঝিত্ৱা পত্তো অনুপ্পত্তোতি তথাগতো. এৱং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.

কথং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তাৰি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো. তানি চ ভগৱা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতোতি ৱুচ্চতি. অভিসম্বোধত্থো হি এত্থ গতসদ্দো.

অপিচ জৰামৰণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৱিতথো অনঞ্ঞথো…পে… সঙ্খাৰানং অৱিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৱিতথো অনঞ্ঞথো. তথা অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং পচ্চযট্ঠো, সঙ্খাৰানং ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযট্ঠো…পে… জাতিযা জৰামৰণস্স পচ্চযট্ঠো তথো অৱিতথো অনঞ্ঞথো. তং সব্বং ভগৱা অভিসম্বুদ্ধো. তস্মাপি তথানং ধম্মানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতোতি ৱুচ্চতি. এৱং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.

কথং তথদস্সিতায তথাগতো? ভগৱা যং সদেৱকে লোকে…পে… সদেৱমনুস্সায অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৱাৰে আপাথং আগচ্ছন্তং ৰূপাৰম্মণং নাম অত্থি, তং সব্বাকাৰতো জানাতি পস্সতি. এৱং জানতা পস্সতা চ তেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৱসেন ৱা দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানকপদৱসেন ৱা ‘‘কতমং তং ৰূপং ৰূপাযতনং? যং ৰূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেৰসহি ৱাৰেহি দ্ৱেপঞ্ঞাসায নযেহি ৱিভজ্জমানং তথমেৱ হোতি, ৱিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৱাৰাদীসুপি আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স…পে… সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তমহং জানামি, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৱিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪). এৱং তথদস্সিতায তথাগতো. তত্থ তথদস্সীঅত্থে তথাগতোতি পদসম্ভৱো ৱেদিতব্বো.

কথং তথৱাদিতায তথাগতো? যং ৰত্তিং ভগৱা বোধিমণ্ডে অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মাৰানং মত্থকং মদ্দিত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ ৰত্তিং যমকসালানং অন্তৰে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি, এত্থন্তৰে পঞ্চচত্তালীসৱস্সপৰিমাণে কালে পঠমবোধিযাপি মজ্ঝিমবোধিযাপি পচ্ছিমবোধিযাপি যং ভগৱতা ভাসিতং সুত্তং গেয্যং…পে… ৱেদল্লং, সব্বং তং অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ অনুপৱজ্জং অনূনং অনধিকং সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণং ৰাগমদনিম্মদনং দোসমোহমদনিম্মদনং, নত্থি তত্থ ৱালগ্গমত্তম্পি অৱক্খলিতং, সব্বং তং একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৱিয একনাড়িকায মিতং ৱিয একতুলায তুলিতং ৱিয চ তথমেৱ হোতি অৱিতথং. তেনাহ – ‘‘যঞ্চ, চুন্দ, ৰত্তিং তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তৰে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৱ হোতি নো অঞ্ঞথা. তস্মা তথাগতোতি ৱুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮). গদত্থো হি এত্থ গতসদ্দো. এৱং তথৱাদিতায তথাগতো.

অপিচ আগদনং আগদো, ৱচনন্তি অত্থো. তথো অৱিপৰীতো আগদো অস্সাতি দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা তথাগতোতি এৱম্পেতস্মিং অত্থে পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.

কথং তথাকাৰিতায তথাগতো? ভগৱতো হি ৱাচায কাযো অনুলোমেতি কাযস্সপি ৱাচা, তস্মা যথাৱাদী তথাকাৰী যথাকাৰী তথাৱাদী চ হোতি. এৱং ভূতস্স চস্স যথা ৱাচা, কাযোপি তথা গতো, পৱত্তোতি অত্থো. যথা চ কাযো, ৱাচাপি তথা গতাতি তথাগতো. তেনেৱাহ – ‘‘যথাৱাদী, ভিক্খৱে, তথাগতো তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী. ইতি যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩). এৱং তথাকাৰিতায তথাগতো.

কথং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো? উপৰি ভৱগ্গং হেট্ঠা অৱীচিং পৰিযন্তং কত্ৱা তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৱতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৱিমুত্তিযাপি, ন তস্স তুলা ৱা পমাণং ৱা অত্থি, অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তৰো ৰাজৰাজো দেৱদেৱো সক্কানমতিসক্কো ব্ৰহ্মানমতিব্ৰহ্মা. তেনাহ – ‘‘সদেৱকে লোকে, ভিক্খৱে…পে… সদেৱমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থু দসো ৱসৱত্তী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).

তত্ৰেৱং পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা – অগদো ৱিয অগদো. কো পনেস? দেসনাৱিলাসো চেৱ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৱো ভিসক্কো দিব্বাগদেন সপ্পে ৱিয সব্বপৰপ্পৱাদিনো সদেৱকঞ্চ লোকং অভিভৱতি. ইতি সব্বলোকাভিভৱনে তথো অৱিপৰীতো দেসনাৱিলাসো চেৱ পুঞ্ঞুস্সযো চ অগদো অস্সাতি দকাৰস্স তকাৰং কত্ৱা তথাগতোতি ৱেদিতব্বো. এৱং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো.

অপিচ তথায গতোতিপি তথাগতো, তথং গতোতিপি তথাগতো, গতোতি অৱগতো অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো. তত্থ সকললোকং তীৰণপৰিঞ্ঞায তথায গতো অৱগতোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপৰিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো, লোকনিৰোধং সচ্ছিকিৰিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো, লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং তথায গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. তেন যং ৱুত্তং ভগৱতা –

‘‘লোকো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকস্মা তথাগতো ৱিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো. লোকনিৰোধো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকনিৰোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিৰোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিৰোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৱিতা. যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স…পে… সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).

তস্সপি এৱং অত্থো ৱেদিতব্বো. ইদম্পি চ তথাগতস্স তথাগতভাৱদীপনে মুখমত্তমেৱ. সব্বাকাৰেন পন তথাগতোৱ তথাগতস্স তথাগতভাৱং ৱণ্ণেয্য.

অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধোতি পদদ্ৱযে পন আৰকত্তা, অৰীনং অৰানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱাতি ইমেহি তাৱ কাৰণেহি অৰহন্তি ৱেদিতব্বো. সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতং পদদ্ৱযং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৩ আদযো) বুদ্ধানুস্সতিৱণ্ণনাযং পকাসিতন্তি.

১৭১. দুতিযে পাতুভাৱোতি উপ্পত্তি নিপ্ফত্তি. দুল্লভো লোকস্মিন্তি ইমস্মিং সত্তলোকে দুল্লভো সুদুল্লভো পৰমদুল্লভো. কস্মা দুল্লভোতি? একৱাৰং দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা বুদ্ধেন ভৱিতুং ন সক্কা, দ্ৱে ৱাৰে দস ৱাৰে ৱীসতি ৱাৰে পঞ্ঞাস ৱাৰে ৱাৰসতং ৱাৰসহস্সং ৱাৰসতসহস্সং ৱাৰকোটিসতসহস্সম্পি দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা বুদ্ধেন ভৱিতুং ন সক্কা, তথা একদিৱসং দ্ৱে দিৱসে দস দিৱসে ৱীসতি দিৱসে পঞ্ঞাস দিৱসে দিৱসসতং দিৱসসহস্সং দিৱসসতসহস্সং দিৱসকোটিসতসহস্সং. একমাসং দ্ৱে মাসে…পে… মাসকোটিসতসহস্সং. একসংৱচ্ছৰং দ্ৱে সংৱচ্ছৰে…পে… সংৱচ্ছৰকোটিসতসহস্সং. এককপ্পং দ্ৱে কপ্পে…পে… কপ্পকোটিসতসহস্সং. কপ্পানং একং অসঙ্খ্যেয্যং দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি তীণি অসঙ্খ্যেয্যানি দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা বুদ্ধেন ভৱিতুং ন সক্কা. সীলপাৰমীনেক্খম্মপাৰমী…পে… উপেক্খাপাৰমীসুপি এসেৱ নযো. পচ্ছিমকোটিযা পন কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি দস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা বুদ্ধেন ভৱিতুং সক্কাতি ইমিনা কাৰণেন দুল্লভো.

১৭২. ততিযে অচ্ছৰিযমনুস্সোতি অচ্ছৰিযো মনুস্সো. অচ্ছৰিযোতি অন্ধস্স পব্বতাৰোহণং ৱিয নিচ্চং ন হোতীতি অত্থো. অযং তাৱ সদ্দনযো. অযং পন অট্ঠকথানযো – অচ্ছৰাযোগ্গোতি অচ্ছৰিযো, অচ্ছৰং পহৰিত্ৱা পস্সিতব্বোতি অত্থো. অপিচ ‘‘তথাগতস্স, ভিক্খৱে, অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পাতুভাৱা চত্তাৰো অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা পাতুভৱন্তী’’তি (অ. নি. ৪.১২৭) এৱমাদীহি অনেকেহি অচ্ছৰিযব্ভুতধম্মেহি সমন্নাগতত্তাপি অচ্ছৰিযমনুস্সো. আচিণ্ণমনুস্সোতিপি অচ্ছৰিযমনুস্সো.

অভিনীহাৰস্স হি সম্পাদকে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৱা একবুদ্ধস্স সম্মুখে মহাবোধিমণ্ডে মানসং বন্ধিত্ৱা নিসজ্জনং নাম ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণং, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্সেৱ আচিণ্ণং. তথা বুদ্ধানং সন্তিকে ব্যাকৰণং লভিত্ৱা অনিৱত্তকেন হুত্ৱা ৱীৰিযাধিট্ঠানং অধিট্ঠায বুদ্ধকাৰকধম্মানং পূৰণম্পি ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণং, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্সেৱ আচিণ্ণং. তথা পাৰমিযো গব্ভং গণ্হাপেত্ৱা ৱেস্সন্তৰত্তভাৱসদিসে অত্তভাৱে ঠত্ৱা সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতানং হত্থীনং সত্তসতানি অস্সানং সত্তসতানীতি এৱং সত্তসতকমহাদানং দত্ৱা জালিকুমাৰসদিসং পুত্তং, কণ্হাজিনাসদিসং ধীতৰং, মদ্দীদেৱিসদিসং ভৰিযঞ্চ দানমুখে নিয্যাতেত্ৱা যাৱতাযুকং ঠত্ৱা দুতিযে অত্তভাৱে তুসিতভৱনে পটিসন্ধিগ্গহণম্পি ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণং, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্সেৱ আচিণ্ণং. তুসিতপুৰে যাৱতাযুকং ঠত্ৱা দেৱতানং আযাচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা পঞ্চমহাৱিলোকনং ৱিলোকেত্ৱা সতস্স সম্পজানস্স তুসিতপুৰা চৱিত্ৱা মহাভোগকুলে পটিসন্ধিগ্গহণম্পি ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণং, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্সেৱ আচিণ্ণং. তথা পটিসন্ধিগ্গহণদিৱসে দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনম্পি, সতস্স সম্পজানস্স মাতুকুচ্ছিযং নিৱাসোপি, সতস্স সম্পজানস্স মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনদিৱসে দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনম্পি, সম্পতিজাতস্স সত্তপদৱীতিহাৰগমনম্পি, দিব্বসেতচ্ছত্ত. ধাৰণম্পি, দিব্বৱাড়বীজনুক্খেপোপি, সব্বদিসাসু সীহৱিলোকনং ৱিলোকেত্ৱা অত্তনা পটিসমং কঞ্চি সত্তং অদিস্ৱা ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তি এৱং সীহনাদনদনম্পি, পৰিপাকগতে ঞাণে মহাসম্পত্তিং পহায মহাভিনিক্খমনম্পি, মহাবোধিমণ্ডে পল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স মাৰৱিজযং আদিং কত্ৱা পুব্বেনিৱাসানুস্সতিদিব্বচক্খুৱিসোধনানি কত্ৱা পচ্চূসসমযে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগুণৰাসিপটিৱিদ্ধক্খণে দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনম্পি, পঠমধম্মদেসনায অনুত্তৰং তিপৰিৱট্টং ধম্মচক্কপ্পৱত্তনম্পীতি এৱমাদি সব্বং ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণং, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্সেৱ আচিণ্ণং. এৱং আচিণ্ণমনুস্সোতিপি অচ্ছৰিযমনুস্সো.

১৭৩. চতুত্থে কালকিৰিযাতি একস্মিং কালে পাকটা কিৰিযাতি কালকিৰিযা. তথাগতো হি পঞ্চচত্তালীস ৱস্সানি ঠত্ৱা তীণি পিটকানি পঞ্চ নিকাযে নৱঙ্গং সত্থুসাসনং চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি পকাসেত্ৱা মহাজনং নিব্বাননিন্নং নিব্বানপোণং কত্ৱা যমকসালানমন্তৰে নিপন্নো ভিক্খুসঙ্ঘং আমন্তেত্ৱা অপ্পমাদেন ওৱদিত্ৱা সতো সম্পজানো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি. অযমস্স কিৰিযা যাৱজ্জতনা পাকটাতি একস্মিং কালে পাকটা কিৰিযাতি কালকিৰিযা. অনুতপ্পা হোতীতি অনুতাপকৰা হোতি. তত্থ চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো কালকিৰিযা একচক্কৱাড়ে দেৱমনুস্সানং অনুতাপকৰা হোতি. বুদ্ধানং কালকিৰিযা দসসহস্সচক্কৱাড়েসু দেৱমনুস্সানং অনুতাপকৰা হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘বহুনো জনস্স অনুতপ্পা হোতী’’তি.

১৭৪. পঞ্চমে অদুতিযোতি দুতিযস্স বুদ্ধস্স অভাৱা অদুতিযো. চত্তাৰো হি বুদ্ধা সুতবুদ্ধো, চতুসচ্চবুদ্ধো, পচ্চেকবুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধোতি. তত্থ বহুস্সুতো ভিক্খু সুতবুদ্ধো নাম. খীণাসৱো চতুসচ্চবুদ্ধো নাম. কপ্পসতসহস্সাধিকানি দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সামং পটিৱিদ্ধপচ্চেকবোধিঞাণো পচ্চেকবুদ্ধো নাম. কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি ৱা অট্ঠ ৱা সোড়স ৱা অসঙ্খ্যেয্যানি পাৰমিযো পূৰেত্ৱা তিণ্ণং মাৰানং মত্থকং মদ্দিত্ৱা পটিৱিদ্ধসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো নাম. ইমেসু চতূসু বুদ্ধেসু সব্বঞ্ঞুবুদ্ধোৱ অদুতিযো নাম. ন হি তেন সদ্ধিং অঞ্ঞো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো নাম উপ্পজ্জতি.

অসহাযোতি অত্তভাৱেন ৱা পটিৱিদ্ধধম্মেহি ৱা সদিসো সহাযো নাম অস্স নত্থীতি অসহাযো. ‘‘লদ্ধসহাযো খো পন সো ভগৱা সেখানঞ্চেৱ পটিপদান’’ন্তি ইমিনা পন পৰিযাযেন সেখাসেখা বুদ্ধানং সহাযা নাম হোন্তি. অপ্পটিমোতি পটিমা ৱুচ্চতি অত্তভাৱো, তস্স অত্তভাৱসদিসা অঞ্ঞা পটিমা নত্থীতি অপ্পটিমো. যাপি চ মনুস্সা সুৱণ্ণৰজতাদিমযা পটিমা কৰোন্তি, তাসু ৱালগ্গমত্তম্পি ওকাসং তথাগতস্স অত্তভাৱসদিসং কাতুং সমত্থো নাম নত্থীতি সব্বথাপি অপ্পটিমো.

অপ্পটিসমোতি অত্তভাৱেনেৱস্স পটিসমো নাম কোচি নত্থীতি অপ্পটিসমো. অপ্পটিভাগোতি যে তথাগতেন ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন ধম্মা দেসিতা, তেসু ‘‘ন চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, তযো ৱা পঞ্চ ৱা’’তিআদিনা নযেন পটিভাগং কাতুং সমত্থো নাম নত্থীতি অপ্পটিভাগো. অপ্পটিপুগ্গলোতি অঞ্ঞো কোচি ‘‘অহং বুদ্ধো’’তি এৱং পটিঞ্ঞং কাতুং সমত্থো পুগ্গলো নত্থীতি অপ্পটিপুগ্গলো. অসমোতি অপ্পটিপুগ্গলত্তাৱ সব্বসত্তেহি অসমো. অসমসমোতি অসমা ৱুচ্চন্তি অতীতানাগতা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা, তেহি অসমেহি সমোতি অসমসমো.

দ্ৱিপদানং অগ্গোতি সম্মাসম্বুদ্ধো অপদানং দ্ৱিপদানং চতুপ্পদানং বহুপ্পদানং ৰূপীনং অৰূপীনং সঞ্ঞীনং অসঞ্ঞীনং নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীনং সত্তানং অগ্গোৱ. কস্মা ইধ দ্ৱিপদানং অগ্গোতি ৱুত্তো? সেট্ঠতৰৱসেন. ইমস্মিঞ্হি লোকে সেট্ঠো নাম উপ্পজ্জমানো অপদচতুপ্পদবহুপ্পদেসু ন উপ্পজ্জতি, দ্ৱিপদেসুযেৱ উপ্পজ্জতি. কতৰদ্ৱিপদ্ৱেসূতি? মনুস্সেসু চেৱ দেৱেসু চ. মনুস্সেসু উপ্পজ্জমানো তিসহস্সিমহাসহস্সিলোকধাতুং ৱসে ৱত্তেতুং সমত্থো বুদ্ধো হুত্ৱা উপ্পজ্জতি. দেৱেসু উপ্পজ্জমানো দসসহস্সিলোকধাতুং ৱসৱত্তী মহাব্ৰহ্মা হুত্ৱা উপ্পজ্জতি. সো তস্স কপ্পিযকাৰকো ৱা আৰামিকো ৱা সম্পজ্জতি. ইতি ততোপি সেট্ঠতৰৱসেনেস দ্ৱিপদানং অগ্গোতি ৱুত্তো.

১৭৫-১৮৬. ছট্ঠাদীসু একপুগ্গলস্স, ভিক্খৱে, পাতুভাৱা মহতো চক্খুস্স পাতুভাৱো হোতীতি, ভিক্খৱে, একপুগ্গলস্স তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পাতুভাৱেন মহন্তস্স চক্খুস্স পাতুভাৱো হোতি. তস্মিং পুগ্গলে পাতুভূতে তং পাতুভূতমেৱ হোতি, ন ৱিনা তস্স পাতুভাৱেন পাতুভৱতি. পাতুভাৱোতি উপ্পত্তি নিপ্ফত্তি. কতমস্স চক্খুস্সাতি? পঞ্ঞাচক্খুস্স. কীৱৰূপস্সাতি? সাৰিপুত্তত্থেৰস্স ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসদিসস্স মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স সমাধিপঞ্ঞাসদিসস্সাতি. আলোকাদীসুপি এসেৱ নযো. উভিন্নং অগ্গসাৱকানং পঞ্ঞাআলোকসদিসোযেৱ হি এত্থ আলোকো, পঞ্ঞাওভাসসদিসোযেৱ ওভাসো অধিপ্পেতো. ‘‘মহতো চক্খুস্স, মহতো আলোকস্স, মহতো ওভাসস্সা’’তি ইমানি চ পন তীণিপি লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানি কথিতানীতি ৱেদিতব্বানি.

ছন্নং অনুত্তৰিযানন্তি উত্তৰিতৰৱিৰহিতানং ছন্নং উত্তমধম্মানং. তত্থ দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং, লাভানুত্তৰিযং, সিক্খানুত্তৰিযং, পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং, অনুস্সতানুত্তৰিযন্তি ইমানি ছ অনুত্তৰিযানি. ইমেসং পাতুভাৱো হোতীতি অত্থো. আযস্মা হি আনন্দত্থেৰো সাযংপাতং তথাগতং চক্খুৱিঞ্ঞাণেন দট্ঠুং লভতি, ইদং দস্সনানুত্তৰিযং. অঞ্ঞোপি সোতাপন্নো ৱা সকদাগামী ৱা অনাগামী ৱা আনন্দত্থেৰো ৱিয তথাগতং দস্সনায লভতি, ইদম্পি দস্সনানুত্তৰিযং. অপৰো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেৰো ৱিয দসবলং দস্সনায লভিত্ৱা তং দস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি. ইদং দস্সনমেৱ নাম, মূলদস্সনং পন দস্সনানুত্তৰিযং নাম.

আনন্দত্থেৰোযেৱ চ অভিক্খণং দসবলস্স ৱচনং সোতৱিঞ্ঞাণেন সোতুং লভতি, ইদং সৱনানুত্তৰিযং. অঞ্ঞেপি সোতাপন্নাদযো আনন্দত্থেৰো ৱিয তথাগতস্স ৱচনং সৱনায লভন্তি, ইদম্পি সৱনানুত্তৰিযং. অপৰো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেৰো ৱিয তথাগতস্স ৱচনং সোতুং লভিত্ৱা তং সৱনং ৱড্ঢেত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি. ইদং সৱনমেৱ নাম, মূলসৱনং পন সৱনানুত্তৰিযং নাম.

আনন্দত্থেৰোযেৱ চ দসবলে সদ্ধং পটিলভতি, ইদং লাভানুত্তৰিযং. অঞ্ঞেপি সোতাপন্নাদযো আনন্দত্থেৰো ৱিয দসবলে সদ্ধাপটিলাভং লভন্তি, ইদম্পি লাভানুত্তৰিযং. অপৰো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেৰো ৱিয দসবলে সদ্ধাপটিলাভং লভিত্ৱা তং লাভং ৱড্ঢেত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি, অযং লাভোযেৱ নাম, মূললাভো পন লাভানুত্তৰিযং নাম.

আনন্দত্থেৰোযেৱ চ দসবলস্স সাসনে তিস্সো সিক্খা সিক্খতি, ইদং সিক্খানুত্তৰিযং. অঞ্ঞেপি সোতাপন্নাদযো আনন্দত্থেৰো ৱিয দসবলস্স সাসনে তিস্সো সিক্খা সিক্খন্তি, ইদম্পি সিক্খানুত্তৰিযং. অপৰো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেৰো ৱিয দসবলস্স সাসনে তিস্সো সিক্খা সিক্খিত্ৱা তা সিক্খা ৱড্ঢেত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি. অযং সিক্খাযেৱ নাম, মূলসিক্খা পন সিক্খানুত্তৰিযং নাম.

আনন্দত্থেৰোযেৱ চ অভিণ্হং দসবলং পৰিচৰতি, ইদং পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং. অঞ্ঞেপি সোতাপন্নাদযো আনন্দত্থেৰো ৱিয অভিণ্হং দসবলং পৰিচৰন্তি, ইদম্পি পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং. অপৰো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেৰো ৱিয দসবলং পৰিচৰিত্ৱা তং পাৰিচৰিযং ৱড্ঢেত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি, অযং পাৰিচৰিযাযেৱ নাম, মূলপাৰিচৰিযা পন পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং নাম.

আনন্দত্থেৰোযেৱ চ দসবলস্স লোকিযলোকুত্তৰে গুণে অনুস্সৰতি, ইদং অনুস্সতানুত্তৰিযং. অঞ্ঞেপি সোতাপন্নাদযো আনন্দত্থেৰো ৱিয দসবলস্স লোকিযলোকুত্তৰে গুণে অনুস্সৰন্তি, ইদম্পি অনুস্সতানুত্তৰিযং. অপৰো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেৰো ৱিয দসবলস্স লোকিযলোকুত্তৰে গুণে অনুস্সৰিত্ৱা তং অনুস্সতিং ৱড্ঢেত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি, অযং অনুস্সতিযেৱ নাম, মূলানুস্সতি পন অনুস্সতানুত্তৰিযং নাম. ইমানি ছ অনুত্তৰিযানি, ইমেসং পাতুভাৱো হোতি. ইমানি চ পন ছ অনুত্তৰিযানি লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানি কথিতানীতি ৱেদিতব্বানি.

চতুন্নং পটিসম্ভিদানং সচ্ছিকিৰিযা হোতীতি চতস্সো হি পটিসম্ভিদাযো অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মপটিসম্ভিদা, নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, পটিভানপটিসম্ভিদাতি. তত্থ অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, অত্থধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পনেতাসং অভিধম্মে (ৱিভ. ৭১৮ আদযো) আগতোযেৱ. ইমাসং চতস্সন্নং পটিসম্ভিদানং বুদ্ধুপ্পাদে পচ্চক্খকিৰিযা হোতি, ন ৱিনা বুদ্ধুপ্পাদা. এতাসং সচ্ছিকিৰিযাতি অত্থো. ইমাপি লোকিযলোকুত্তৰাৱ কথিতাতি ৱেদিতব্বা.

অনেকধাতুপটিৱেধোতি ‘‘চক্খুধাতু ৰূপধাতূ’’তিআদীনং অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং বুদ্ধুপ্পাদেযেৱ পটিৱেধো হোতি, ন ৱিনা বুদ্ধুপ্পাদেনাতি অত্থো. নানাধাতুপটিৱেধোতি এত্থ ইমাৱ অট্ঠাৰস ধাতুযো নানাসভাৱতো নানাধাতুযোতি ৱেদিতব্বা. যো পনেতাসং ‘‘নানাসভাৱা এতা’’তি এৱং নানাকৰণতো পটিৱেধো, অযং নানাধাতুপটিৱেধো নাম. ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযাতি এত্থ ৱিজ্জাতি ফলে ঞাণং, ৱিমুত্তীতি তদৱসেসা ফলসম্পযুত্তা ধম্মা. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযাতি সোতোতি পঠমমগ্গো, তেন সোতেন পত্তব্বং ফলন্তি সোতাপত্তিফলং. সকদাগামিফলাদীনি পাকটানেৱ.

১৮৭. অনুত্তৰন্তি নিৰুত্তৰং. ধম্মচক্কন্তি সেট্ঠচক্কং. চক্কসদ্দো হেস –

‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠাহিপি চ সোড়স;

সোড়সাহি চ বাত্তিংস, অত্ৰিচ্ছং চক্কমাসদো;

ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩) –

এত্থ উৰচক্কে আগতো. ‘‘চক্কসমাৰুড়্হা জানপদা পৰিযাযন্তী’’তি (অ. নি. ৩.৬৩; ৫.৫৪) এত্থ ইৰিযাপথচক্কে. ‘‘অথ খো সো, ভিক্খৱে, ৰথকাৰো যং তং চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং, তং পৱত্তেসী’’তি (অ. নি. ৩.১৫) এত্থ দাৰুচক্কে. ‘‘অদ্দসা খো দোণো ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো পাদেসু চক্কানি সহস্সাৰানী’’তি (অ. নি. ৪.৩৬) এত্থ লক্খণচক্কে. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) এত্থ সম্পত্তিচক্কে. ‘‘দিব্বং চক্কৰতনং পাতুভৱতী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩; ম. নি. ৩.২৫৬) এত্থ ৰতনচক্কে. ইধ পন ধম্মচক্কে আগতো.

পৱত্তিতন্তি এত্থ ধম্মচক্কং অভিনীহৰতি নাম, অভিনীহটং নাম, উপ্পাদেতি নাম, উপ্পাদিতং নাম, পৱত্তেতি নাম, পৱত্তিতং নামাতি অযং পভেদো ৱেদিতব্বো. কুতো পট্ঠায ধম্মচক্কং অভিনীহৰতি নামাতি? যদা সুমেধব্ৰাহ্মণো হুত্ৱা কামেসু আদীনৱং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৱা সত্তসতকমহাদানং দত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা পঞ্চ অভিঞ্ঞা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, ততো পট্ঠায ধম্মচক্কং অভিনীহৰতি নাম.

কুতো পট্ঠায অভিনীহটং নামাতি? যদা অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৱা দীপঙ্কৰপাদমূলে মহাবোধিমণ্ডত্থায মানসং বন্ধিত্ৱা ‘‘ব্যাকৰণং অলদ্ধা ন ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি ৱীৰিযাধিট্ঠানং অধিট্ঠায নিপন্নো দসবলস্স সন্তিকা ব্যাকৰণং লভি, ততো পট্ঠায ধম্মচক্কং অভিনীহটং নাম.

কুতো পট্ঠায উপ্পাদেতি নামাতি? ততো পট্ঠায দানপাৰমিং পূৰেন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতি নাম. সীলপাৰমিং পূৰেন্তোপি…পে… উপেক্খাপাৰমিং পূৰেন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতি নাম. দস পাৰমিযো দস উপপাৰমিযো দস পৰমত্থপাৰমিযো পূৰেন্তোপি, পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজন্তোপি, ঞাতত্থচৰিযং পূৰেন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতি নাম. ৱেস্সন্তৰত্তভাৱে ঠত্ৱা সত্তসতকমহাদানং দত্ৱা পুত্তদাৰং দানমুখে নিয্যাতেত্ৱা পাৰমিকূটং গহেত্ৱা তুসিতপুৰে নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা দেৱতাহি আযাচিতো পটিঞ্ঞং দত্ৱা পঞ্চমহাৱিলোকনং ৱিলোকেন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতিযেৱ নাম. মাতুকুচ্ছিযং পটিসন্ধিং গণ্হন্তোপি, পটিসন্ধিক্খণে দসসহস্সচক্কৱাড়ং কম্পেন্তোপি, মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তদিৱসে তথেৱ লোকং কম্পেন্তোপি, সম্পতিজাতো সত্ত পদানি গন্ত্ৱা ‘‘অগ্গোমহস্মী’’তি সীহনাদং নদন্তোপি, একূনতিংস সংৱচ্ছৰানি অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তোপি, মহাভিনিক্খমনং নিক্খমন্তোপি, অনোমানদীতীৰে পব্বজন্তোপি, মহাপধানে ছব্বস্সানি ৱীৰিযং কৰোন্তোপি, সুজাতায দিন্নং মধুপাযাসং ভুঞ্জিত্ৱা সুৱণ্ণপাতিং নদিযা পৱাহেত্ৱা সাযন্হসমযে বোধিমণ্ডৱৰগতো পুৰত্থিমং লোকধাতুং ওলোকেন্তো নিসীদিত্ৱা সূৰিযে ধৰমানেযেৱ মাৰবলং ৱিধমেত্ৱা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তোপি, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেন্তোপি, পচ্চূসকালসমনন্তৰে পচ্চযাকাৰং সম্মসিত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৱিজ্ঝন্তোপি, সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকৰোন্তোপি, সকদাগামিমগ্গং সকদাগামিফলং অনাগামিমগ্গং অনাগামিফলং সচ্ছিকৰোন্তোপি, অৰহত্তমগ্গং পটিৱিজ্ঝন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতিযেৱ নাম.

অৰহত্তফলক্খণে পন তেন ধম্মচক্কং উপ্পাদিতং নাম. বুদ্ধানঞ্হি সকললোকিযলোকুত্তৰগুণৰাসি অৰহত্তফলেনেৱ সদ্ধিং ইজ্ঝতি. তস্মা তেন তস্মিং খণে ধম্মচক্কং উপ্পাদিতং নাম হোতি.

কদা পৱত্তেতি নাম? বোধিমণ্ডে সত্তসত্তাহং ৱীতিনামেত্ৱা ইসিপতনে মিগদাযে অঞ্ঞাকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰং কাযসক্খিং কত্ৱা ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তং দেসেন্তো ধম্মচক্কং পৱত্তেতি নাম.

যদা পন অঞ্ঞাকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰেন দসবলস্স দেসনাঞাণানুভাৱনিব্বত্তং সৱনং লভিত্ৱা সব্বপঠমং ধম্মো অধিগতো, ততো পট্ঠায ধম্মচক্কং পৱত্তিতং নাম হোতীতি ৱেদিতব্বং. ধম্মচক্কন্তি চেতং দেসনাঞাণস্সপি নামং পটিৱেধঞাণস্সপি. তেসু দেসনাঞাণং লোকিযং, পটিৱেধঞাণং লোকুত্তৰং. কস্স দেসনাপটিৱেধঞাণন্তি? ন অঞ্ঞস্স কস্সচি, সম্মাসম্বুদ্ধস্সেৱ দেসনাঞাণঞ্চ পটিৱেধঞাণঞ্চাতি ৱেদিতব্বং.

সম্মদেৱাতি হেতুনা নযেন কাৰণেনেৱ. অনুপ্পৱত্তেতীতি যথা পুৰতো গচ্ছন্তস্স পচ্ছতো গচ্ছন্তো তং অনুগচ্ছতি নাম, এৱং পঠমতৰং সত্থাৰা পৱত্তিতং থেৰো অনুপ্পৱত্তেতি নাম. কথং? সত্থা হি ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো’’তি কথেন্তো ধম্মচক্কং পৱত্তেতি নাম, ধম্মসেনাপতি সাৰিপুত্তত্থেৰোপি ‘‘চত্তাৰোমে, আৱুসো, সতিপট্ঠানা’’তি কথেন্তো ধম্মচক্কং অনুপ্পৱত্তেতি নাম. সম্মপ্পধানাদীসুপি এসেৱ নযো. ন কেৱলঞ্চ বোধিপক্খিযধম্মেসু, ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, অৰিযসচ্চানি. চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, অৰিযৱংসা’’তিআদীসুপি অযং নযো নেতব্বোৱ. এৱং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মচক্কং পৱত্তেতি নাম, থেৰো দসবলেন পৱত্তিতং ধম্মচক্কং অনুপ্পৱত্তেতি নাম.

এৱং ধম্মচক্কং অনুপ্পৱত্তেন্তেন পন থেৰেন ধম্মো দেসিতোপি পকাসিতোপি সত্থাৰাৱ দেসিতো পকাসিতো হোতি. যো হি কোচি ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা উপাসকো ৱা উপাসিকা ৱা দেৱো ৱা সক্কো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা ধম্মং দেসেতু পকাসেতু, সব্বো সো সত্থাৰা দেসিতো পকাসিতোৱ নাম হোতি, সেসজনো পন লেখহাৰকপক্খে ঠিতোৱ নাম হোতি. কথং? যথা হি ৰঞ্ঞা দিন্নং পণ্ণং ৱাচেত্ৱা যং যং কম্মং কৰোন্তি, তং তং কম্মং যেন কেনচি কতম্পি কাৰিতম্পি ৰঞ্ঞা কাৰিতন্তেৱ ৱুচ্চতি. মহাৰাজা ৱিয হি সম্মাসম্বুদ্ধো. ৰাজপণ্ণং ৱিয তেপিটকং বুদ্ধৱচনং. পণ্ণদানং ৱিয তেপিটকে নযমুখদানং পণ্ণং ৱাচেত্ৱা তংতংকম্মানং কৰণং ৱিয চতুন্নং পৰিসানং অত্তনো বলেন বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা পৰেসং দেসনা পকাসনা. তত্থ যথা পণ্ণং ৱাচেত্ৱা যেন কেনচি কতম্পি কাৰিতম্পি তং কম্মং ৰঞ্ঞা কাৰিতমেৱ হোতি, এৱমেৱ যেন কেনচি দেসিতোপি পকাসিতোপি ধম্মো সত্থাৰা দেসিতো পকাসিতোৱ নাম হোতীতি ৱেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

একপুগ্গলৱগ্গৱণ্ণনা.