১. ৰূপাদিৱগ্গৱণ্ণনা
তত্থ অঙ্গুত্তৰাগমো নাম এককনিপাতো দুকনিপাতো তিকনিপাতো চতুক্কনিপাতো পঞ্চকনিপাতো ছক্কনিপাতো সত্তকনিপাতো অট্ঠকনিপাতো নৱকনিপাতো দসকনিপাতো একাদসকনিপাতোতি একাদস নিপাতা হোন্তি. সুত্ততো –
‘‘নৱ সুত্তসহস্সানি, পঞ্চ সুত্তসতানি চ;
সত্তপঞ্ঞাস সুত্তানি, হোন্তি অঙ্গুত্তৰাগমে’’.
তস্স নিপাতেসু এককনিপাতো আদি, সুত্তেসু চিত্তপৰিযাদানসুত্তং. তস্সাপি ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং নিদানমাদি. সা পনেসা পঠমমহাসঙ্গীতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায আদিম্হি ৱিত্থাৰিতা, তস্মা সা তত্থ ৱিত্থাৰিতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.
নিদানৱণ্ণনা
১. যং পনেতং ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকং নিদানং, তত্থ এৱন্তি নিপাতপদং, মেতিআদীনি নামপদানি. সাৱত্থিযং ৱিহৰতীতি এত্থ ৱীতি উপসগ্গপদং, হৰতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনা তাৱ নযেন পদৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
অত্থতো পন এৱংসদ্দো তাৱ উপমূপদেস-সম্পহংসন-গৰহণৱচন-সম্পটিগ্গহাকাৰনিদস্সনাৱধাৰণাদি-অনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি এৱমাদীসু (ধ. প. ৫৩) উপমাযং আগতো. ‘‘এৱং তে অভিক্কমিতব্বং, এৱং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৱমেৱং পনাযং ৱসলী যস্মিং ৱা তস্মিং ৱা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৱণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গৰহণে. ‘‘এৱং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৱচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৱং ব্যাখো অহং, ভন্তে, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকাৰে. ‘‘এহি ত্ৱং, মাণৱক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন সমণং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছ – ‘সুভো মাণৱো তোদেয্যপুত্তো ভৱন্তং আনন্দং অপ্পাবাধং…পে… ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছতী’তি, এৱঞ্চ ৱদেহি ‘‘সাধু কিৰ ভৱং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৱস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৱেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱাতি? অকুসলা, ভন্তে. সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱাতি? সাৱজ্জা, ভন্তে. ৱিঞ্ঞুগৰহিতা ৱা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৱাতি? ৱিঞ্ঞুগৰহিতা, ভন্তে. সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতীতি? সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি, এৱং নো এত্থ হোতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৱধাৰণে. স্ৱাযমিধ আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণেসু দট্ঠব্বো.
তত্থ আকাৰত্থেন এৱংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণং অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৱিৱিধপাটিহাৰিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুৰূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৱতো ৱচনং সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৱাপি এৱং মে সুতং, মযাপি একেনাকাৰেন সুতন্তি.
নিদস্সনত্থেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পৰিমোচেন্তো ‘‘এৱং মে সুতং, মযাপি এৱং সুত’’ন্তি ইদানি ৱত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.
অৱধাৰণত্থেন ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, সতিমন্তানং, গতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯, ২২৩) এৱং ভগৱতা, ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো ধম্মকুসলো ব্যঞ্জনকুসলো নিৰুত্তিকুসলো পুব্বাপৰকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯) এৱং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৱানুৰূপং অত্তনো ধাৰণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি ‘‘এৱং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা অনূনমনধিকং, এৱমেৱ, ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.
মেসদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৮১; সং. নি. ১.১৯৪) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৱে, ভৱথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ, ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৱযে যুজ্জতি.
সুতন্তি অযং সুতসদ্দো সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চ গমন-ৱিস্সুত-কিলিন্নউপচিতানুযোগ-সোতৱিঞ্ঞেয্য-সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হিস্স – ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৱিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৱস্সুতা অৱস্সুতস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলিন্নাকিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭-১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপ্পসুতা ধীৰা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধৰো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতধৰোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱাতি অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতি অত্থে সতি ‘‘এৱং মযা সুতং সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিত’’ন্তি যুজ্জতি. মমাতি অত্থে সতি ‘‘এৱং মম সুতং সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰণ’’ন্তি যুজ্জতি.
এৱমেতেসু তীসু পদেসু এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৱুত্তৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিপুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সনং. তথা এৱন্তি তস্সা সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তভাৱপ্পকাসনং. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – ‘‘নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতো’’তি.
তথা এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা এৱং সুতন্তি.
তথা এৱন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকাৰপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসো. এৱন্তি হি অযং আকাৰপঞ্ঞত্তি. মেতি কত্তুনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসো. এত্তাৱতা নানাকাৰপ্পৱত্তেন চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো কত্তু ৱিসযে গহণসন্নিট্ঠানং কতং হোতি.
অথ ৱা এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – মযা সৱনকিচ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৱিঞ্ঞাণৱসেন লদ্ধসৱনকিচ্চৱোহাৰেন সুতন্তি.
তত্থ এৱন্তি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. কিঞ্হেত্থ তং পৰমত্থতো অত্থি, যং এৱন্তি ৱা মেতি ৱা নিদ্দেসং লভেথ. সুতন্তি ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধং, তং পৰমত্থতো ৱিজ্জমানন্তি. তথা এৱন্তি চ মেতি চ তং তং উপাদায ৱত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি.
এত্থ চ এৱন্তি ৱচনেন অসম্মোহং দীপেতি. ন হি সম্মূড়্হো নানপ্পকাৰপটিৱেধসমত্থো হোতি. সুতন্তি ৱচনেন সুতস্স অসম্মোসং দীপেতি. যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তৰেন মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন পঞ্ঞাসিদ্ধি, অসম্মোসেন পন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৱধাৰণসমত্থতা, সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপটিৱেধসমত্থতা. তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতো ধম্মভণ্ডাগাৰিকত্তসিদ্ধি.
অপৰো নযো – এৱন্তি ৱচনেন যোনিসো মনসিকাৰং দীপেতি, অযোনিসো মনসিকৰোতো হি নানপ্পকাৰপটিৱেধাভাৱতো. সুতন্তি ৱচনেন অৱিক্খেপং দীপেতি, ৱিক্খিত্তচিত্তস্স সৱনাভাৱতো. তথা হি ৱিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৱুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসো মনসিকাৰেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতং সাধেতি সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা তদভাৱতো. তথা অৱিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৱনং সপ্পুৰিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি. ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তো সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুৰিসে অনুপস্সযমানস্স সৱনং অত্থীতি.
অপৰো নযো – যস্মা ‘‘এৱন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকাৰপ্পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকাৰনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং. সো চ এৱং ভদ্দকো আকাৰো ন সম্মা অপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৱা হোতি, তস্মা এৱন্তি ইমিনা ভদ্দকেনাকাৰেন পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিমত্তনো দীপেতি. সুতন্তি সৱনযোগেন পুৰিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিৰূপদেসে ৱসতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৱিৰহিতস্স ৱা সৱনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতি, পুৰিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি. তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৱচনং অৰুণুগ্গং ৱিয সূৰিযস্স উদযতো, যোনিসো মনসিকাৰো ৱিয চ কুসলকম্মস্স, অৰহতি ভগৱতো ৱচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৱিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো এৱং মে সুতন্তিআদিমাহ.
অপৰো নযো – এৱন্তি ইমিনা নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেন ৱচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা সোতব্বভেদপটিৱেধদীপকেন ৱচনেন ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱং. এৱন্তি চ ইদং যোনিসো মনসিকাৰদীপকৱচনং ভাসমানো ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসা অনুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা’’তি দীপেতি. সুতন্তি ইদং সৱনযোগদীপকৱচনং ভাসমানো ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৱচসা পৰিচিতা’’তি দীপেতি. তদুভযেনপি অত্থব্যঞ্জনপাৰিপূৰিং দীপেন্তো সৱনে আদৰং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণং হি ধম্মং আদৰেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পৰিবাহিৰো হোতীতি আদৰং জনেত্ৱা সক্কচ্চং ধম্মো সোতব্বোতি.
এৱং মে সুতন্তি ইমিনা পন সকলেন ৱচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুৰিসভূমিং অতিক্কমতি, সাৱকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুৰিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৱুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৱলং সুতমেৱেতং মযা, তস্সেৱ পন ভগৱতো ৱচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পৰিমোচেতি, সত্থাৰং অপদিসতি, জিনৱচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.
অপিচ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৱং অপ্পটিজানন্তো পুৰিমৱচনং ৱিৱৰন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদস্স দসবলধৰস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সৰস্স ধম্মৰাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসৰণস্স সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱচনং, ন এত্থ অত্থে ৱা ধম্মে ৱা পদে ৱা ব্যঞ্জনে ৱা কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা কত্তব্বা’’তি সব্বদেৱমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘ৱিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৱড্ঢেতি সাসনে;
এৱং মে সুতমিচ্চেৱং, ৱদং গোতমসাৱকো’’তি.
একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পৰিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপৰিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –
‘‘সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি’’.
তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৱমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৱাযো অত্থো. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পৰিড়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৱনস্মি’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৩২) সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে ভদ্দালি অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসি, ভগৱা খো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ভগৱাপি মং জানিস্সতি ‘ভদ্দালি নাম ভিক্খু সত্থু সাসনে সিক্খায অপৰিপূৰকাৰী’তি, অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পৰিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. –
আদীসু (সং. নি. ১.১২৯) পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ২.৮) পটিৱেধো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৱচ্ছৰ-উতু-মাস-অড্ঢমাস-ৰত্তি-দিৱ-পুব্বণ্হ-মজ্ঝন্হিক-সাযন্হ-পঠম-মজ্ঝিম- পচ্ছিমযাম-মুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.
তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৱচ্ছৰাদীসু যং যং সুত্তং যম্হি যম্হি সংৱচ্ছৰে উতুম্হি মাসে পক্খে ৰত্তিভাগে দিৱসভাগে ৱা ৱুত্তং, সব্বং তং থেৰস্স সুৱিদিতং সুৱৱত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৱং মে সুতং অসুকসংৱচ্ছৰে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকৰত্তিভাগে অসুকদিৱসভাগে ৱা’’তি এৱং ৱুত্তে ন সক্কা সুখেন ধাৰেতুং ৱা উদ্দিসিতুং ৱা উদ্দিসাপেতুং ৱা, বহু চ ৱত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৱ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
যে ৱা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৱেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্কৰকাৰিকসমযো মাৰৱিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেসনাসমযো পৰিনিব্বানসমযোতি এৱমাদযো ভগৱতো দেৱমনুস্সেসু অতিৱিয সুপ্পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৱ সমযা, তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকৰুণাকিচ্চসমযেসু কৰুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপৰহিত-পটিপত্তিসমযেসু পৰহিত-পটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং কৰণীযদ্ৱযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতৰং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
কস্মা পনেত্থ যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰ’’ন্তি চ, ইতো অঞ্ঞেসু চ সুত্তপদেসু ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি চ ভুম্মৱচনেন নিদ্দেসো কতো, ৱিনযে চ ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা’’তি কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতো, তথা অকত্ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি উপযোগৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি. তত্থ তথা, ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৱতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু চ অধিকৰণত্থো ভাৱেনভাৱলক্খণত্থো চ সম্ভৱতি. অধিকৰণং হি কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৱেন তেসং ভাৱো লক্খীযতি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৱচনেন নিদ্দেসো কতো.
ৱিনযে চ হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সাৰিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতো.
ইধ পন অঞ্ঞস্মিঞ্চ এৱংজাতিকে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৱতি. যঞ্হি সমযং ভগৱা ইমং অঞ্ঞং ৱা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৱ তং সমযং কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৱচননিদ্দেসো কতোতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৱা, ভুম্মেন কৰণেন চ;
অঞ্ঞত্ৰ সমযো ৱুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.
পোৰাণা পন ৱণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৱা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি ৱা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৱত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৱেদিতব্বো.
ভগৱাতি গৰু. গৰুঞ্হি লোকে ‘‘ভগৱা’’তি ৱদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৱিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গৰু, তস্মা ‘‘ভগৱা’’তি ৱেদিতব্বো. পোৰাণেহিপি ৱুত্তং –
‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তমং;
গৰু গাৰৱযুত্তো সো, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.
অপিচ –
‘‘ভাগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;
ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততো’’তি. –
ইমিস্সাপি গাথায ৱসেনস্স পদস্স ৱিত্থাৰতো অত্থো ৱেদিতব্বো. সো চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪২, ১৪৪) বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৱুত্তোযেৱ.
এত্তাৱতা চেত্থ এৱং মে সুতন্তি ৱচনেন যথাসুতং ধম্মং দস্সেন্তো ভগৱতো ধম্মসৰীৰং পচ্চক্খং কৰোতি. তেন ‘‘ন ইদং অতিক্কন্তসত্থুকং পাৱচনং, অযং ৱো সত্থা’’তি সত্থু অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতি. একং সমযং ভগৱাতি ৱচনেন তস্মিং সমযে ভগৱতো অৱিজ্জমানভাৱং দস্সেন্তো ৰূপকাযপৰিনিব্বানং সাধেতি. তেন ‘‘এৱংৱিধস্স নাম অৰিযধম্মস্স দেসকো দসবলধৰো ৱজিৰসঙ্ঘাতসমানকাযো সোপি ভগৱা পৰিনিব্বুতো, কেন অঞ্ঞেন জীৱিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৱিতমদমত্তং জনং সংৱেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি. এৱন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি. মে সুতন্তি সাৱকসম্পত্তিং. একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং. ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং.
সাৱত্থিযন্তি এৱংনামকে নগৰে. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৱচনং. ৱিহৰতীতি অৱিসেসেন ইৰিযাপথদিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেসু অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গিপৰিদীপনমেতং. ইধ পন ঠানগমননিসজ্জাসযনপ্পভেদেসু ইৰিযাপথেসু অঞ্ঞতৰইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং, তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৱা ৱিহৰতিচ্চেৱ ৱেদিতব্বো. সো হি একং ইৰিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতি পৱত্তেতি, তস্মা ‘‘ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি.
জেতৱনেতি জেতস্স ৰাজকুমাৰস্স ৱনে. তঞ্হি তেন ৰোপিতং সংৱড্ঢিতং পৰিপালিতং, সো চস্স সামী অহোসি, তস্মা জেতৱনন্তি সঙ্খং গতং, তস্মিং জেতৱনে. অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামেতি অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা চতুপঞ্ঞাসহিৰঞ্ঞকোটিপৰিচ্চাগেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাতিতত্তা অনাথপিণ্ডিকস্সাতি সঙ্খং গতে আৰামে. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমট্ঠকথায সব্বাসৱসুত্তৱণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪ আদযো) ৱুত্তো.
তত্থ সিযা – যদি তাৱ ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ‘‘জেতৱনে’’তি ন ৱত্তব্বং. অথ তত্থ ৱিহৰতি, ‘‘সাৱত্থিয’’ন্তি ন ৱত্তব্বং. ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৱিহৰিতুন্তি. ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং. ননু অৱোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৱচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চৰন্তানি ‘‘গঙ্গায চৰন্তি, যমুনায চৰন্তী’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱমিধাপি যদিদং সাৱত্থিযা সমীপে জেতৱনং, তত্থ ৱিহৰন্তো ৱুচ্চতি ‘‘সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে’’তি. গোচৰগামনিদস্সনত্থং হিস্স সাৱত্থিৱচনং, পব্বজিতানুৰূপনিৱাসনট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৱচনং.
তত্থ সাৱত্থিৱচনেন আযস্মা আনন্দো ভগৱতো গহট্ঠানুগ্গহকৰণং দস্সেতি, জেতৱনাদিকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকৰণং. তথা পুৰিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৱিৱজ্জনং, পচ্ছিমেন ৱত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৱিৱজ্জনূপাযদস্সনং. পুৰিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৱিৱেকাধিমুত্তিং. পুৰিমেন কৰুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন পঞ্ঞায অপগমনং. পুৰিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্তিতং, পচ্ছিমেন পৰহিতসুখকৰণে নিৰুপলেপতং. পুৰিমেন ধম্মিকসুখাপৰিচ্চাগনিমিত্তফাসুৱিহাৰং, পচ্ছিমেন উত্তৰিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং. পুৰিমেন মনুস্সানং উপকাৰবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৱতানং. পুৰিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৱড্ঢভাৱং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততং. পুৰিমেন ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০) ৱচনতো যদত্থং ভগৱা উপ্পন্নো, তদত্থপৰিনিপ্ফাদনং, পচ্ছিমেন যত্থ উপ্পন্নো, তদনুৰূপৱিহাৰং. ভগৱা হি পঠমং লুম্বিনিৱনে, দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লোকিযলোকুত্তৰায উপ্পত্তিযা ৱনেযেৱ উপ্পন্নো. তেনস্স ৱনেযেৱ ৱিহাৰং দস্সেতীতি এৱমাদিনা নযেনেত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা.
তত্ৰাতি দেসকালপৰিদীপনং. তঞ্হি যং সমযং ৱিহৰতি, তত্ৰ সমযে. যস্মিঞ্চ আৰামে ৱিহৰতি, তত্ৰ আৰামেতি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৱা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৱা অযুত্তে দেসে ৱা কালে ৱা ধম্মং ভাসতি. ‘‘অকালো খো তাৱ, বাহিযা’’তিআদি (উদা. ১০) চেত্থ সাধকং. খোতি পদপূৰণমত্তে অৱধাৰণে আদিকালত্থে ৱা নিপাতো. ভগৱাতি লোকগৰুদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৱনযুত্তপুগ্গলৱচনং. অপি চেত্থ ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূ’’তিআদিনা (পাৰা. ৪৫; ৱিভ. ৫১১) নযেন ৱচনত্থো ৱেদিতব্বো. আমন্তেসীতি আলপি অভাসি সম্বোধেসীতি অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্ৰ পন ঞাপনেপি হোতি. যথাহ – ‘‘আমন্তযামি ৱো, ভিক্খৱে, পটিৱেদযামি ৱো, ভিক্খৱে’’তি. পক্কোসনেপি. যথাহ – ‘‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, মম ৱচনেন সাৰিপুত্তং আমন্তেহী’’তি (অ. নি. ৯.১১; সং. নি. ২.৩২).
ভিক্খৱোতি আমন্তনাকাৰপৰিদীপনং. তঞ্চ ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধত্তা ৱুত্তং. ভিক্খনসীলতাগুণযুত্তোপি হি ভিক্খু, ভিক্খনধম্মতাগুণযুত্তোপি ভিক্খু, ভিক্খনে সাধুকাৰিতাগুণযুত্তোপীতি সদ্দৱিদূ মঞ্ঞন্তি. তেন চ নেসং ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৱচনেন হীনাধিকজনসেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৱনিগ্গহং কৰোতি. ভিক্খৱোতি ইমিনা কৰুণাৱিপ্ফাৰসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৱচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে কৰোতি. তেনেৱ চ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৱচনেন তেসং সোতুকম্যতং জনেতি. তেনেৱ চ সম্বোধনত্থেন সাধুকং সৱনমনসিকাৰেপি তে নিযোজেতি. সাধুকং সৱনমনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.
অপৰেসুপি দেৱমনুস্সেসু ৱিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূযেৱ আমন্তেসীতি চে? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৱতো. সব্বপৰিসসাধাৰণা হি ভগৱতো ধম্মদেসনা. পৰিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমুপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগাৰিযভাৱং আদিং কত্ৱা সত্থুচৰিযানুৱিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ. আসন্না তে তত্থ নিসিন্নেসু সত্থুসন্তিকত্তা. সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৱচৰত্তাতি. অপিচ তে ধম্মদেসনায ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৱতোতিপি তে এৱ আমন্তেসি.
কিমত্থং পন ভগৱা ধম্মং দেসেন্তো পঠমং ভিক্খূ আমন্তেসি, ন ধম্মমেৱ দেসেসীতি? সতিজননত্থং. ভিক্খূ হি অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ৱিক্খিত্তচিত্তাপি ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি, তে অনামন্তেত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা কিংপচ্চযা কতমায অট্ঠুপ্পত্তিযা দেসিতা’’তি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তা দুগ্গহিতং ৱা গণ্হেয্যুং, ন ৱা গণ্হেয্যুং. তেন নেসং সতিজননত্থং ভগৱা পঠমং আমন্তেত্ৱা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি.
ভদন্তেতি গাৰৱৱচনমেতং, সত্থু পটিৱচনদানং ৱা. অপি চেত্থ ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱদমানো ভগৱা তে ভিক্খূ আলপতি. ‘‘ভদন্তে’’তি ৱদমানা তে ভগৱন্তং পচ্চালপন্তি. তথা ‘‘ভিক্খৱো’’তি ভগৱা আদিম্হি ভাসতি, ‘‘ভদন্তে’’তি তে পচ্চাভাসন্তি. ‘‘ভিক্খৱো’’তি পটিৱচনং দাপেতি, ‘‘ভদন্তে’’তি পটিৱচনং দেন্তি. তে ভিক্খূতি যে ভগৱা আমন্তেসি, তে. ভগৱতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৱতো আমন্তনং পটিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৱা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসু পটিগ্গহেসুন্তি অত্থো. ভগৱা এতদৱোচাতি ভগৱা এতং ইদানি ৱত্তব্বং সকলং সুত্তং অৱোচ. এত্তাৱতা চ যং আযস্মতা আনন্দেন ইমস্স সুত্তস্স সুখাৱগাহণত্থং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্স অত্থৱণ্ণনা সমত্তাতি.
ৰূপাদিৱণ্ণনা
ইদানি নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একৰূপম্পি সমনুপস্সামীতিআদিনা নযেন ভগৱতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স ৱণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো, সা পনেসা সুত্তৱণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৱিচাৰেত্ৱাৱ ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপৱিচাৰণা তাৱ ৱেদিতব্বা. চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা অত্তজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো পুচ্ছাৱসিকো অট্ঠুপ্পত্তিকোতি. তত্থ যানি সুত্তানি ভগৱা পৰেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেসি, সেয্যথিদং – আকঙ্খেয্যসুত্তং ৱত্থসুত্তন্তি এৱমাদীনি, তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো. যানি পন ‘‘পৰিপক্কা খো ৰাহুলস্স ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা, যংনূনাহং ৰাহুলং উত্তৰি আসৱানং খযে ৱিনেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.১২১; ম. নি. ৩.৪১৬) এৱং পৰেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং মনং অভিনীহাৰং বুজ্ঝনভাৱঞ্চ ওলোকেত্ৱা পৰজ্ঝাসযৱসেন কথিতানি, সেয্যথিদং – ৰাহুলোৱাদসুত্তং ধম্মচক্কপ্পৱত্তনন্তি এৱমাদীনি, তেসং পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো. ভগৱন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৱা তে তে দেৱমনুস্সা তথা তথা পঞ্হং পুচ্ছন্তি. এৱং পুট্ঠেন ভগৱতা যানি কথিতানি দেৱতাসংযুত্তবোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি, তেসং পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো. যানি পন উপ্পন্নং কাৰণং পটিচ্চ কথিতানি ধম্মদাযাদসুত্তপুত্তমংসূপমাদীনি, তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো. এৱমিমেসু চতূসু নিক্খেপেসু ইমস্স সুত্তস্স পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো. পৰজ্ঝাসযৱসেন হেতং নিক্খিত্তং. কেসং অজ্ঝাসযেনাতি? ৰূপগৰুকানং পুৰিসানং.
তত্থ নাহং, ভিক্খৱেতিআদীসু নকাৰো পটিসেধত্থো. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. ভিক্খৱেতি ভিক্খূ আলপতি. অঞ্ঞন্তি ইদানি ৱত্তব্বা ইত্থিৰূপতো অঞ্ঞং. একৰূপম্পীতি একম্পি ৰূপং. সমনুপস্সামীতি দ্ৱে সমনুপস্সনা ঞাণসমনুপস্সনা চ দিট্ঠিসমনুপস্সনা চ. তত্থ ‘‘অনিচ্চতো সমনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তি (পটি. ম. ৩.৩৫) অযং ঞাণসমনুপস্সনা নাম. ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিকা (পটি. ম. ১.১৩০) পন দিট্ঠিসমনুপস্সনা নাম. তাসু ইধ ঞাণসমনুপস্সনা অধিপ্পেতা. ইমস্স পন পদস্স নকাৰেন সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. ইদং হি ৱুত্তং হোতি – অহং, ভিক্খৱে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ওলোকেন্তোপি অঞ্ঞং একৰূপম্পি ন সমনুপস্সামীতি. যং এৱং পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতীতি যং ৰূপং ৰূপগৰুকস্স পুৰিসস্স চতুভূমককুসলচিত্তং পৰিযাদিযিত্ৱা গণ্হিত্ৱা খেপেত্ৱা তিট্ঠতি. ‘‘সব্বং হত্থিকাযং পৰিযাদিযিত্ৱা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১২৬) হি গহণং পৰিযাদানং নাম. ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞা, ভিক্খৱে, ভাৱিতা বহুলীকতা সব্বং কামৰাগং পৰিযাদিযতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১০২) খেপনং. ইধ উভযম্পি ৱট্টতি. তত্থ ইদং ৰূপং চতুভূমককুসলচিত্তং গণ্হন্তং ন নীলুপ্পলকলাপং পুৰিসো ৱিয হত্থেন গণ্হাতি, নাপি খেপযমানং অগ্গি ৱিয উদ্ধনে উদকং সন্তাপেত্ৱা খেপেতি. উপ্পত্তিঞ্চস্স নিৱাৰযমানমেৱ চতুভূমকম্পি কুসলচিত্তং গণ্হাতি চেৱ খেপেতি চাতি ৱেদিতব্বং. তেন ৱুত্তং – ‘‘পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’’তি.
যথযিদন্তি যথা ইদং. ইত্থিৰূপন্তি ইত্থিযা ৰূপং. তত্থ ‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং ৱদেথ? ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি? সীতেনপি ৰুপ্পতি উণ্হেনপি ৰুপ্পতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) সুত্তানুসাৰেন ৰূপস্স ৱচনত্থো চেৱ সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ ৱেদিতব্বং. অযং পন ৰূপসদ্দো খন্ধভৱনিমিত্তপচ্চযসৰীৰৱণ্ণসণ্ঠানাদীসু অনেকেসু অত্থেসু ৱত্ততি. অযঞ্হি ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি (ৱিভ. ২; মহাৱ. ২২) এত্থ ৰূপক্খন্ধে ৱত্ততি. ‘‘ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতী’’তি (ধ. স. ১৬১; ৱিভ. ৬২৪) এত্থ ৰূপভৱে. ‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতী’’তি (ধ. স. ২০৪-২৩২ আদযো) এত্থ কসিণনিমিত্তে. ‘‘সৰূপা, ভিক্খৱে, উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা নো অৰূপা’’তি (অ. নি. ২.৮৩) এত্থ পচ্চযে. ‘‘আকাসো পৰিৱাৰিতো ৰূপন্তেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৩০৬) এত্থ সৰীৰে. ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.৪০০; ৩.৪২১) এত্থ ৱণ্ণে. ‘‘ৰূপপ্পমাণো ৰূপপ্পসন্নো’’তি (অ. নি. ৪.৬৫) এত্থ সণ্ঠানে. আদিসদ্দেন ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপং, অৰসৰূপো’’তিআদীনিপি সঙ্গণ্হিতব্বানি. ইধ পনেস ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানে ৰূপাযতনসঙ্খাতে ৱণ্ণে ৱত্ততি. অপিচ যো কোচি ইত্থিযা নিৱত্থনিৱাসনস্স ৱা অলঙ্কাৰস্স ৱা গন্ধৱণ্ণকাদীনং ৱা পিড়ন্ধনমালাদীনং ৱাতি কাযপ্পটিবদ্ধো চ ৱণ্ণো পুৰিসস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং হুত্ৱা উপকপ্পতি, সব্বমেতং ইত্থিৰূপন্তেৱ ৱেদিতব্বং. ইত্থিৰূপং, ভিক্খৱে, পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতীতি ইদং পুৰিমস্সেৱ দড়্হীকৰণত্থং ৱুত্তং. পুৰিমং ৱা ‘‘যথযিদং, ভিক্খৱে, ইত্থিৰূপ’’ন্তি এৱং ওপম্মৱসেন ৱুত্তং, ইদং পৰিযাদানানুভাৱদস্সনৱসেন.
তত্ৰিদং ইত্থিৰূপস্স পৰিযাদানানুভাৱে ৱত্থু – মহাদাঠিকনাগৰাজা কিৰ চেতিযগিৰিম্হি অম্বত্থলে মহাথূপং কাৰাপেত্ৱা গিৰিভণ্ডপূজং নাম কত্ৱা কালেন কালং ওৰোধগণপৰিৱুতো চেতিযগিৰিং গন্ত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দেতি. বহূনং সন্নিপাতট্ঠানে নাম ন সব্বেসং সতি সূপট্ঠিতা হোতি, ৰঞ্ঞো চ দমিড়দেৱী নাম মহেসী পঠমৱযে ঠিতা দস্সনীযা পাসাদিকা. অথেকো চিত্তত্থেৰো নাম ৱুড্ঢপব্বজিতো অসংৱৰনিযামেন ওলোকেন্তো তস্সা ৰূপাৰম্মণে নিমিত্তং গহেত্ৱা উম্মাদপ্পত্তো ৱিয ঠিতনিসিন্নট্ঠানেসু ‘‘হন্দ দমিড়দেৱী, হন্দ দমিড়দেৱী’’তি ৱদন্তো ৱিচৰতি. ততো পট্ঠায চস্স দহৰসামণেৰা উম্মত্তকচিত্তত্থেৰোত্ৱেৱ নামং কত্ৱা ৱোহৰিংসু. অথ সা দেৱী নচিৰস্সেৱ কালমকাসি. ভিক্খুসঙ্ঘে সিৱথিকদস্সনং গন্ত্ৱা আগতে দহৰসামণেৰা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা এৱমাহংসু – ‘‘ভন্তে চিত্তত্থেৰ, যস্সত্থায ত্ৱং ৱিলপসি, মযং তস্সা দেৱিযা সিৱথিকদস্সনং গন্ত্ৱা আগতা’’তি. এৱং ৱুত্তেপি অস্সদ্দহন্তো ‘‘যস্সা ৱা তস্সা ৱা তুম্হে সিৱথিকদস্সনত্থায গতা, মুখং তুম্হাকং ধূমণ্ণ’’ন্তি. উম্মত্তকৱচনমেৱ অৱোচ. এৱং উম্মত্তকচিত্তত্থেৰস্স চিত্তং পৰিযাদায অট্ঠাসি ইদং ইত্থিৰূপং.
অপৰম্পি ৱত্থু – সদ্ধাতিস্সমহাৰাজা কিৰ একদিৱসং ওৰোধগণপৰিৱুতো ৱিহাৰং আগতো. একো দহৰো লোহপাসাদদ্ৱাৰকোট্ঠকে ঠত্ৱা অসংৱৰে ঠিতো একং ইত্থিং ওলোকেসি. সাপি গমনং পচ্ছিন্দিত্ৱা তং ওলোকেসি. উভোপি অব্ভন্তৰে উট্ঠিতেন ৰাগগ্গিনা ডয্হিত্ৱা কালমকংসু. এৱং ইত্থিৰূপং দহৰস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি.
অপৰম্পি ৱত্থু – কল্যাণিযমহাৱিহাৰতো কিৰেকো দহৰো উদ্দেসত্থায কাড়দীঘৱাপিগামদ্ৱাৰৱিহাৰং গন্ত্ৱা নিট্ঠিতুদ্দেসকিচ্চো অত্থকামানং ৱচনং অগ্গহেত্ৱা ‘‘গতট্ঠানে দহৰসামণেৰেহি পুট্ঠেন গামস্স নিৱিট্ঠাকাৰো কথেতব্বো ভৱিস্সতী’’তি গামে পিণ্ডায চৰন্তো ৱিসভাগাৰম্মণে নিমিত্তং গহেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানং গতো তায নিৱত্থৱত্থং সঞ্জানিত্ৱা ‘‘কহং, ভন্তে, ইদং লদ্ধ’’ন্তি পুচ্ছন্তো তস্সা মতভাৱং ঞত্ৱা ‘‘এৱৰূপা নাম ইত্থী মং নিস্সায মতা’’তি চিন্তেন্তো অন্তোউট্ঠিতেন ৰাগগ্গিনা ডয্হিত্ৱা জীৱিতক্খযং পাপুণি. এৱম্পি ইদং ইত্থিৰূপং পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতীতি ৱেদিতব্বং.
২. দুতিযাদীনি সদ্দগৰুকাদীনং আসযৱসেন ৱুত্তানি. তেসু ইত্থিসদ্দোতি ইত্থিযা চিত্তসমুট্ঠানো কথিতগীতৱাদিতসদ্দো. অপিচ ইত্থিযা নিৱত্থনিৱাসনস্সাপি অলঙ্কতালঙ্কাৰস্সাপি ইত্থিপযোগনিপ্ফাদিতো ৱীণাসঙ্খপণৱাদিসদ্দোপি ইত্থিসদ্দোত্ৱেৱ ৱেদিতব্বো. সব্বোপি হেসো পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি.
তত্থ সুৱণ্ণকক্কটকসুৱণ্ণমোৰদহৰভিক্খুআদীনং ৱত্থূনি ৱেদিতব্বানি. পব্বতন্তৰং কিৰ নিস্সায মহন্তং হত্থিনাগকুলং ৱসতি. অৱিদূৰট্ঠানে চস্স মহাপৰিভোগসৰো অত্থি, তস্মিং কাযূপপন্নো সুৱণ্ণকক্কটকো অত্থি. সো তং সৰং ওতিণ্ণোতিণ্ণে সণ্ডাসেন ৱিয অড়েহি পাদে গহেত্ৱা অত্তনো ৱসং নেত্ৱা মাৰেতি. তস্স ওতাৰাপেক্খা হত্থিনাগা একং মহাহত্থিং জেট্ঠকং কত্ৱা ৱিচৰন্তি. সো একদিৱসং তং হত্থিনাগং গণ্হি. থামসতিসম্পন্নো হত্থিনাগো চিন্তেসি – ‘‘সচাহং ভীতৰৱং ৰৱিস্সামি, সব্বে যথাৰুচিযা অকীড়িত্ৱা পলাযিস্সন্তী’’তি নিচ্চলোৱ অট্ঠাসি. অথ সব্বেসং উত্তিণ্ণভাৱং ঞত্ৱা তেন গহিতভাৱং অত্তনো ভৰিযং জানাপেতুং ৱিৰৱিত্ৱা এৱমাহ –
‘‘সিঙ্গীমিগো আযতচক্খুনেত্তো,
অট্ঠিত্তচো ৱাৰিসযো অলোমো;
তেনাভিভূতো কপণং ৰুদামি,
মা হেৱ মং পাণসমং জহেয্যা’’তি. (জা. ১.৩.৪৯);
সা তং সুত্ৱা সামিকস্স গহিতভাৱং ঞত্ৱা তং তম্হা ভযা মোচেতুং হত্থিনা চ কুড়ীৰেন চ সদ্ধিং সল্লপন্তী এৱমাহ –
‘‘অয্য ন তং জহিস্সামি, কুঞ্জৰং সট্ঠিহাযনং;
পথব্যা চাতুৰন্তায, সুপ্পিযো হোসি মে তুৱং.
‘‘যে কুড়ীৰা সমুদ্দস্মিং, গঙ্গায যমুনায চ;
তেসং ত্ৱং ৱাৰিজো সেট্ঠো, মুঞ্চ ৰোদন্তিযা পতি’’ন্তি. (জা. ১.৩.৫০-৫১);
কুড়ীৰো সহ ইত্থিসদ্দস্সৱনেন গহণং সিথিলমকাসি. অথ হত্থিনাগো ‘‘অযমেৱেতস্স ওকাসো’’তি একং পাদং গহিতাকাৰেনেৱ ঠপেত্ৱা দুতিযং উক্খিপিত্ৱা তং পিট্ঠিকপালে অক্কমিত্ৱা ৱিচুণ্ণিকং কত্ৱা থোকং আকড্ঢিত্ৱা তীৰে খিপি. অথ নং সব্বহত্থিনো সন্নিপতিত্ৱা ‘‘অম্হাকং ৱেৰী’’তি ৱিচুণ্ণযিংসু. এৱং তাৱ ইত্থিসদ্দো সুৱণ্ণকক্কটকস্স চিত্তং পৰিযাদিযিত্ৱা তিট্ঠতি.
সুৱণ্ণমোৰোপি হিমৱন্তং অনুপৱিসিত্ৱা মহন্তং পব্বতগহনং নিস্সায ৱসন্তো নিচ্চকালং সূৰিযস্স উদযকালে সূৰিযমণ্ডলং উল্লোকেত্ৱা অত্তনো ৰক্খং কৰোন্তো এৱং ৱদতি –
‘‘উদেতযং চক্খুমা একৰাজা,
হৰিস্সৱণ্ণো পথৱিপ্পভাসো;
তং তং নমস্সামি হৰিস্সৱণ্ণং পথৱিপ্পভাসং,
তযাজ্জ গুত্তা ৱিহৰেমু দিৱসং.
‘‘যে ব্ৰাহ্মণা ৱেদগূ সব্বধম্মে,
তে মে নমো তে চ মং পালযন্তু;
নমত্থু বুদ্ধানং নমত্থু বোধিযা,
নমো ৱিমুত্তানং নমো ৱিমুত্তিযা;
ইমং সো পৰিত্তং কত্ৱা,
মোৰো চৰতি এসনা’’তি. (জা. ১.২.১৭);
সো দিৱসং গোচৰং গহেত্ৱা সাযন্হসমযে ৱসনট্ঠানং পৱিসন্তো অত্থঙ্গতং সূৰিযমণ্ডলং ওলোকেত্ৱাপি ইমং গাথং ৱদতি –
‘‘অপেতযং চক্খুমা একৰাজা,
হৰিস্সৱণ্ণো পথৱিপ্পভাসো;
তং তং নমস্সামি হৰিস্সৱণ্ণং পথৱিপ্পভাসং,
তযাজ্জ গুত্তা ৱিহৰেমু ৰত্তিং.
‘‘যে ব্ৰাহ্মণা ৱেদগূ সব্বধম্মে,
তে মে নমো তে চ মং পালযন্তু;
নমত্থু বুদ্ধানং নমত্থু বোধিযা,
নমো ৱিমুত্তানং নমো ৱিমুত্তিযা;
ইমং সো পৰিত্তং কত্ৱা,
মোৰো ৱাসমকপ্পযী’’তি. (জা. ১.২.১৮);
ইমিনা নিযামেন সত্ত ৱস্সসতানি ৱীতিনামেত্ৱা একদিৱসং পৰিত্তকম্মতো পুৰেতৰমেৱ মোৰকুক্কুটিকায সদ্দং সুত্ৱা পৰিত্তকম্মং অসৰিত্ৱা ৰঞ্ঞা পেসিতস্স লুদ্দকস্স ৱসং উপগতো. এৱং ইত্থিসদ্দো সুৱণ্ণমোৰস্স চিত্তং পৰিযাদিযিত্ৱা তিট্ঠতীতি. ছাতপব্বতৱাসী দহৰো পন সুধামুণ্ডকৱাসী দহৰো চ ইত্থিসদ্দং সুত্ৱা অনযব্যসনং পত্তাতি.
৩. ততিযে ইত্থিগন্ধোতি ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানিকং গন্ধাযতনং. স্ৱাযং ইত্থিযা সৰীৰগন্ধো দুগ্গন্ধো হোতি, কাযাৰুড়্হো পন আগন্তুকঅনুলেপনাদিগন্ধো ইধ অধিপ্পেতো. একচ্চা হি ইত্থী অস্সগন্ধিনী হোতি, একচ্চা মেণ্ডকগন্ধিনী, একচ্চা সেদগন্ধিনী, একচ্চা সোণিতগন্ধিনী. একচ্চো অন্ধবালো এৱৰূপাযপি ইত্থিযা ৰজ্জতেৱ. চক্কৱত্তিনো পন ইত্থিৰতনস্স কাযতো চন্দনগন্ধো ৱাযতি, মুখতো চ উপ্পলগন্ধো. অযং ন সব্বাসং হোতি, আগন্তুকঅনুলেপনাদিগন্ধোৱ ইধ অধিপ্পেতো. তিৰচ্ছানগতা পন হত্থিঅস্সগোণাদযো তিৰচ্ছানগতানং সজাতিইত্থীনং উতুগন্ধেন যোজনদ্ৱিযোজনতিযোজনচতুযোজনম্পি গচ্ছন্তি. ইত্থিকাযে গন্ধো ৱা হোতু ইত্থিযা নিৱত্থনিৱাসনঅনুলিত্তালেপনপিড়ন্ধমালাদিগন্ধো ৱা, সব্বোপি ইত্থিগন্ধোত্ৱেৱ ৱেদিতব্বো.
৪. চতুত্থে ইত্থিৰসোতি ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানিকং ৰসাযতনং. তিপিটকচূড়নাগচূড়াভযত্থেৰা পন ‘‘স্ৱাযং ইত্থিযা কিংকাৰপটিস্সাৱিতাদিৱসেন সৱনৰসো চেৱ পৰিভোগৰসো চ, অযং ইত্থিৰসো’’তি ৱদন্তি. কিং তেন? যো পনাযং ইত্থিযা ওট্ঠমংসসম্মক্খনখেড়াদিৰসোপি, সামিকস্স দিন্নযাগুভত্তাদীনং ৰসোপি, সব্বো সো ইত্থিৰসোত্ৱেৱ ৱেদিতব্বো. অনেকে হি সত্তা অত্তনো মাতুগামেন যংকিঞ্চি সহত্থা দিন্নমেৱ মধুৰন্তি গহেত্ৱা অনযব্যসনং পত্তাতি.
৫. পঞ্চমে ইত্থিফোট্ঠব্বোতি ইত্থিযা কাযসম্ফস্সো, ইত্থিসৰীৰাৰুড়্হানং ৱত্থালঙ্কাৰমালাদীনম্পি ফস্সো ইত্থিফোট্ঠব্বোত্ৱেৱ ৱেদিতব্বো. সব্বোপেস পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদিযতি মহাচেতিযঙ্গণে গণসজ্ঝাযং গণ্হন্তস্স দহৰভিক্খুনো ৱিসভাগাৰম্মণফস্সো ৱিযাতি.
ইতি সত্থা সত্তানং আসযানুসযৱসেন ৰূপাদীসু একেকং গহেত্ৱা অঞ্ঞং ঈদিসং ন পস্সামীতি আহ. যথা হি ৰূপগৰুকস্স পুৰিসস্স ইত্থিৰূপং চিত্তুপ্পাদং গমেতি পলিবুন্ধতি বজ্ঝাপেতি বদ্ধাপেতি মোহেতি সংমোহেতি, ন তথা সেসা সদ্দাদযো. যথা চ সদ্দাদিগৰুকানং সদ্দাদযো, ন তথা ৰূপাদীনি আৰম্মণানি. একচ্চস্স চ ৰূপাদীসু একমেৱাৰম্মণং চিত্তং পৰিযাদিযতি, একচ্চস্স দ্ৱেপি তীণিপি চত্তাৰিপি পঞ্চপি. ইতি ইমে পঞ্চ সুত্তন্তা পঞ্চগৰুকৱসেন কথিতা, ন পঞ্চগৰুকজাতকৱসেন. পঞ্চগৰুকজাতকং পন সক্খিভাৱত্থায আহৰিত্ৱা কথেতব্বং. তত্ৰ হি অমনুস্সেহি কন্তাৰমজ্ঝে কতায আপণাদিৱিচাৰণায মহাপুৰিসস্স পঞ্চসু সহাযেসু ৰূপগৰুকো ৰূপাৰম্মণে বজ্ঝিত্ৱা অনযব্যসনং পত্তো, সদ্দাদিগৰুকা সদ্দাৰম্মণাদীসু. ইতি তং সক্খিভাৱত্থায আহৰিত্ৱা কথেতব্বং. ইমে পন পঞ্চ সুত্তন্তা পঞ্চগৰুকৱসেনেৱ কথিতা.
৬. যস্মা চ ন কেৱলং পুৰিসাযেৱ পঞ্চগৰুকা হোন্তি, ইত্থিযোপি হোন্তিযেৱ, তস্মা তাসম্পি ৱসেন পুন পঞ্চ সুত্তন্তে কথেসি. তেসম্পি অত্থো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ৱত্থূসুপি পঠমসুত্তে লোহপাসাদদ্ৱাৰে ঠিতং দহৰং ওলোকেত্ৱা মতায ৰাজোৰোধায ৱত্থু ৱেদিতব্বং. তং হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতমেৱ.
৭. দুতিযসুত্তে বাৰাণসিযং ৰূপূপজীৱিনো মাতুগামস্স ৱত্থু ৱেদিতব্বং. গুত্তিলৱীণাৱাদকো কিৰেকিস্সা ইত্থিযা সহস্সং পহিণি, সা তং উপ্পণ্ডেত্ৱা গণ্হিতুং ন ইচ্ছি. সো ‘‘কৰিস্সামেত্থ কত্তব্ব’’ন্তি সাযন্হকালসমনন্তৰে অলঙ্কতপটিযত্তো তস্সা গেহস্স অভিমুখট্ঠানে অঞ্ঞস্মিং গেহদ্ৱাৰে নিসিন্নো ৱীণায তন্তিযো সমে গুণে পতিট্ঠাপেত্ৱা তন্তিস্সৰেন গীতস্সৰং অনতিক্কমন্তো গাযি. সা ইত্থী তস্স গীতসদ্দং সুত্ৱা দ্ৱাৰন্তি সঞ্ঞায ‘‘ৱিৱটৱাতপানেন তস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি আকাসেযেৱ জীৱিতক্খযং পত্তা.
৮. ততিযসুত্তে চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো কাযতো চন্দনগন্ধো ৱাযতি, মুখতো চ উপ্পলগন্ধোতি ইদং আহৰিতব্বং. ইদং চেত্থ ৱত্থু ৱেদিতব্বং. সাৱত্থিযং কিৰেকিস্সা কুটুম্বিকধীতায সামিকো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা, ‘‘ন সক্কা মযা অযং ধম্মো গিহিভূতেন পূৰেতু’’ন্তি অঞ্ঞতৰস্স পিণ্ডপাতিকত্থেৰস্স সন্তিকে পব্বজি. অথস্স ভৰিযং ‘‘অস্সামিকা অয’’ন্তি ঞত্ৱা ৰাজা পসেনদিকোসলো অন্তেপুৰং আহৰাপেত্ৱা একদিৱসং একং নীলুপ্পলকলাপং আদায অন্তেপুৰং পৱিট্ঠো একেকিস্সা একেকং নীলুপ্পলং দাপেসি. পুপ্ফেসু ভাজিযমানেসু তস্সা ইত্থিযা দ্ৱে হত্থং পত্তানি. সা পহট্ঠাকাৰং দস্সেত্ৱা উপসিঙ্ঘিত্ৱা পৰোদি. ৰাজা তস্সা উভযাকাৰং দিস্ৱা তং পক্কোসাপেত্ৱা পুচ্ছি. সা অত্তনো পহট্ঠকাৰণঞ্চ ৰোদনকাৰণঞ্চ কথেসি. যাৱততিযং কথিতেপি ৰাজা অস্সদ্দহন্তো পুনদিৱসে সকলৰাজনিৱেসনে সব্বমালাৱিলেপনাদিসুগন্ধগন্ধং হৰাপেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে তং ইত্থিং ‘‘কতৰো তে থেৰো’’তি পুচ্ছিত্ৱা, ‘‘অয’’ন্তি ৱুত্তে ঞত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, তুম্হেহি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘো গচ্ছতু, অম্হাকং অসুকত্থেৰো অনুমোদনং কৰিস্সতী’’তি আহ. সত্থা তং ভিক্খুং ঠপেত্ৱা ৱিহাৰং গতো. থেৰে অনুমোদনং ৱত্তুং আৰদ্ধমত্তে সকলং ৰাজনিৱেসনং গন্ধপূৰং ৱিয জাতং. ৰাজা ‘‘সচ্চমেৱেসা আহা’’তি পসীদিত্ৱা পুনদিৱসে সত্থাৰং তং কাৰণং পুচ্ছি. সত্থা ‘‘অযং অতীতে ধম্মকথং সুণন্তো ‘সাধু সাধূ’তি সাধুকাৰং পৱত্তেন্তো সক্কচ্চং অস্সোসি, তম্মূলকো তেন মহাৰাজ অযমানিসংসো লদ্ধো’’তি আচিক্খি.
‘‘সদ্ধম্মদেসনাকালে, সাধু সাধূতি ভাসতো;
মুখতো জাযতে গন্ধো, উপ্পলংৱ যথোদকে’’তি.
সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি. ইমস্মিং ৱগ্গে ৱট্টমেৱ কথিতং.
ৰূপাদিৱগ্গৱণ্ণনা.