২. নীৱৰণপ্পহানৱগ্গৱণ্ণনা

১১. দুতিযস্স পঠমে একধম্মম্পীতি এত্থ ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১২১) ৱিয নিস্সত্তট্ঠেন ধম্মো ৱেদিতব্বো. তস্মা একধম্মম্পীতি নিস্সত্তং একসভাৱম্পীতি অযমেত্থ অত্থো. অনুপ্পন্নোৱাতি এত্থ পন ‘‘ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায (ম. নি. ১.৪০২; সং. নি. ২.১১) যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা দ্ৱিপদা ৱা’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) এৱমাদীসু ৱিয সমুচ্চযত্থো ৱাসদ্দো দট্ঠব্বো, ন ৱিকপ্পত্থো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যেন ধম্মেন অনুপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি, তমহং যথা সুভনিমিত্তং, এৱং অঞ্ঞং ন পস্সামীতি. তত্থ অনুপ্পন্নোতি অজাতো অসঞ্জাতো অপাতুভূতো অসমুদাগতো. কামচ্ছন্দোতি ‘‘যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামৰাগো কামনন্দী কামতণ্হা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৫৬) নযেন ৱিত্থাৰিতং কামচ্ছন্দনীৱৰণং. উপ্পজ্জতীতি নিব্বত্ততি পাতুভৱতি. সো পনেস অসমুদাচাৰৱসেন ৱা অননুভূতাৰম্মণৱসেন ৱা অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসাৰে অনুপ্পন্নো নাম নত্থি.

তত্থ একচ্চস্স ৱত্তৱসেন কিলেসো ন সমুদাচৰতি, একচ্চস্স গন্থধুতঙ্গসমাধি- ৱিপস্সনানৱকম্মাদীনং অঞ্ঞতৰৱসেন. কথং? একচ্চো হি ৱত্তসম্পন্নো হোতি, তস্স দ্ৱেঅসীতি খুদ্দকৱত্তানি চুদ্দস মহাৱত্তানি চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণপানীযমাড়কউপোসথাগাৰআগন্তুকগমিকৱত্তানি চ কৰোন্তস্সেৱ কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপৰভাগে পনস্স ৱত্তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ভিন্নৱত্তস্স চৰতো অযোনিসোমনসিকাৰঞ্চেৱ সতিৱোস্সগ্গঞ্চ আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৱম্পি অসমুদাচাৰৱসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.

একচ্চো গন্থযুত্তো হোতি, একম্পি নিকাযং গণ্হাতি দ্ৱেপি তযোপি চত্তাৰোপি পঞ্চপি. তস্স তেপিটকং বুদ্ধৱচনং অত্থৱসেন পাড়িৱসেন অনুসন্ধিৱসেন পুব্বাপৰৱসেন গণ্হন্তস্স সজ্ঝাযন্তস্স ৱাচেন্তস্স দেসেন্তস্স পকাসেন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপৰভাগে পনস্স গন্থকম্মং পহায কুসীতস্স চৰতো অযোনিসোমনসিকাৰসতিৱোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৱম্পি অসমুদাচাৰৱসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.

একচ্চো পন ধুতঙ্গধৰো হোতি, তেৰস ধুতঙ্গগুণে সমাদায ৱত্ততি. তস্স পন ধুতঙ্গগুণে পৰিহৰন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপৰভাগে পনস্স ধুতঙ্গানি ৱিস্সজ্জেত্ৱা বাহুল্লায আৱত্তস্স চৰতো অযোনিসোমনসিকাৰসতিৱোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৱম্পি অসমুদাচাৰৱসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.

একচ্চো অট্ঠসু সমাপত্তীসু চিণ্ণৱসী হোতি, তস্স পঠমজ্ঝানাদীসু আৱজ্জনৱসিআদীনং ৱসেন ৱিহৰন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপৰভাগে পনস্স পৰিহীনজ্ঝানস্স ৱা ৱিস্সট্ঠজ্ঝানস্স ৱা ভস্সাদীসু অনুযুত্তস্স ৱিহৰতো অযোনিসোমনসিকাৰসতিৱোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৱম্পি অসমুদাচাৰৱসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.

একচ্চো পন ৱিপস্সকো হোতি, সত্তসু ৱা অনুপস্সনাসু অট্ঠাৰসসু ৱা মহাৱিপস্সনাসু কম্মং কৰোন্তো ৱিহৰতি. তস্সেৱং ৱিহৰতো কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপৰভাগে পনস্স ৱিপস্সনাকম্মং পহায কাযদড়্হীবহুলস্স ৱিহৰতো অযোনিসোমনসিকাৰসতিৱোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৱম্পি অসমুদাচাৰৱসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.

একচ্চো নৱকম্মিকো হোতি, উপোসথাগাৰভোজনসালাদীনি কাৰেতি. তস্স তেসং উপকৰণানি চিন্তেন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপৰভাগে পনস্স নৱকম্মে নিট্ঠিতে ৱা ৱিস্সট্ঠে ৱা অযোনিসোমনসিকাৰসতিৱোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৱম্পি অসমুদাচাৰৱসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.

একচ্চো পন ব্ৰহ্মলোকা আগতো সুদ্ধসত্তো হোতি, তস্স অনাসেৱনতায কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপৰভাগে পনস্স লদ্ধাসেৱনস্স অযোনিসোমনসিকাৰসতিৱোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৱম্পি অসমুদাচাৰৱসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম. এৱং তাৱ অসমুদাচাৰৱসেন অনুপ্পন্নস্স উপ্পন্নতা ৱেদিতব্বা.

কথং অননুভূতাৰম্মণৱসেন? ইধেকচ্চো অননুভূতপুব্বং মনাপিযং ৰূপাদিআৰম্মণং লভতি, তস্স তত্থ অযোনিসোমনসিকাৰসতিৱোস্সগ্গে আগম্ম ৰাগো উপ্পজ্জতি. এৱং অননুভূতাৰম্মণৱসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.

উপ্পন্নোতি জাতো সঞ্জাতো নিব্বত্তো অভিনিব্বত্তো পাতুভূতো. ভিয্যোভাৱাযাতি পুনপ্পুনভাৱায. ৱেপুল্লাযাতি ৱিপুলভাৱায ৰাসিভাৱায. তত্থ সকিং উপ্পন্নো কামচ্ছন্দো ন নিৰুজ্ঝিস্সতি, সকিং নিৰুদ্ধো ৱা স্ৱেৱ পুন উপ্পজ্জিস্সতীতি অট্ঠানমেতং. একস্মিং পন নিৰুদ্ধে তস্মিং ৱা আৰম্মণে অঞ্ঞস্মিং ৱা আৰম্মণে অপৰাপৰং উপ্পজ্জমানো ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি নাম.

সুভনিমিত্তন্তি ৰাগট্ঠানিযং আৰম্মণং. ‘‘সনিমিত্তা, ভিক্খৱে, উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা, নো অনিমিত্তা’’তি এত্থ নিমিত্তন্তি পচ্চযস্স নামং. ‘‘অধিচিত্তমনুযুত্তেন, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা পঞ্চ নিমিত্তানি কালেন কালং মনসিকাতব্বানী’’তি (ম. নি. ১.২১৬) এত্থ কাৰণস্স. ‘‘সো তং নিমিত্তং আসেৱতি ভাৱেতী’’তি (অ. নি. ৯.৩৫) এত্থ সমাধিস্স. ‘‘যং নিমিত্তং আগম্ম যং নিমিত্তং মনসিকৰোতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতী’’তি (অ. নি. ৬.২৭) এত্থ ৱিপস্সনায. ইধ পন ৰাগট্ঠানিযো ইট্ঠাৰম্মণধম্মো ‘‘সুভনিমিত্ত’’ন্তি অধিপ্পেতো. অযোনিসোমনসিকৰোতোতি. ‘‘তত্থ কতমো অযোনিসোমনসিকাৰো? অনিচ্চে নিচ্চন্তি, দুক্খে সুখন্তি, অনত্তনি অত্তাতি, অসুভে সুভন্তি, অযোনিসোমনসিকাৰো উপ্পথমনসিকাৰো, সচ্চৱিপ্পটিকূলেন ৱা চিত্তস্স আৱজ্জনা অন্ৱাৱজ্জনা আভোগো সমন্নাহাৰো মনসিকাৰো. অযং ৱুচ্চতি অযোনিসোমনসিকাৰো’’তি (ৱিভ. ৯৩৬) ইমস্স মনসিকাৰস্স ৱসেন অনুপাযেন মনসিকৰোন্তস্সাতি.

১২. দুতিযে ব্যাপাদোতি ভত্তব্যাপত্তি ৱিয চিত্তস্স ব্যাপজ্জনং পকতিৱিজহনভাৱো. ‘‘তত্থ কতমং ব্যাপাদনীৱৰণং? অনত্থং মে অচৰীতি আঘাতো জাযতী’’তি (ধ. স. ১১৬০) এৱং ৱিত্থাৰিতস্স ব্যাপাদনীৱৰণস্সেতং অধিৱচনং. পটিঘনিমিত্তন্তি অনিট্ঠং নিমিত্তং. পটিঘস্সপি পটিঘাৰম্মণস্সপি এতং অধিৱচনং. ৱুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাযং – ‘‘পটিঘম্পি পটিঘনিমিত্তং, পটিঘাৰম্মণোপি ধম্মো পটিঘনিমিত্ত’’ন্তি. সেসমেত্থ কামচ্ছন্দে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. যথা চেত্থ, এৱং ইতো পৰেসুপি. তত্থ তত্থ হি ৱিসেসমত্তমেৱ ৱক্খামাতি.

১৩. ততিযে থিনমিদ্ধন্তি থিনঞ্চেৱ মিদ্ধঞ্চ. তেসু চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতা থিনং, আলসিযভাৱস্সেতং অধিৱচনং. তিণ্ণং খন্ধানং অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধং, কপিমিদ্ধস্স পচলাযিকভাৱস্সেতং অধিৱচনং. উভিন্নম্পি ‘‘তত্থ কতমং থিনং? যা চিত্তস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা. তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওনাহো পৰিযোনাহো’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬২-১১৬৩) নযেন ৱিত্থাৰো ৱেদিতব্বো. অৰতীতিআদীনি ৱিভঙ্গে ৱিভত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘তত্থ কতমা অৰতি? পন্তেসু ৱা সেনাসনেসু অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেসু ৱা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অৰতি অৰতিতা অনভিৰতি অনভিৰমনা উক্কণ্ঠিতা পৰিতস্সিতা, অযং ৱুচ্চতি অৰতি. তত্থ কতমা তন্দী? যা তন্দী তন্দিযনা তন্দিমনতা আলস্সং আলস্সাযনা আলস্সাযিতত্তং, অযং ৱুচ্চতি তন্দী. তত্থ কতমা ৱিজম্ভিতা? যা কাযস্স জম্ভনা ৱিজম্ভনা আনমনা ৱিনমনা সন্নমনা পণমনা ব্যাধিযকং, অযং ৱুচ্চতি ৱিজম্ভিতা. তত্থ কতমো ভত্তসম্মদো? যা ভুত্তাৱিস্স ভত্তমুচ্ছা ভত্তকিলমথো ভত্তপৰিড়াহো কাযদুট্ঠুল্লং, অযং ৱুচ্চতি ভত্তসম্মদো. তত্থ কতমং চেতসো চ লীনত্তং? যা চিত্তস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা লীনং লীযনা লীযিতত্তং থিনং থিযনা থিযিতত্তং চিত্তস্স, ইদং ৱুচ্চতি চেতসো চ লীনত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৮৫৬, ৮৫৭, ৮৫৯, ৮৬০).

এত্থ চ পুৰিমা চত্তাৰো ধম্মা থিনমিদ্ধনীৱৰণস্স সহজাতৱসেনাপি উপনিস্সযৱসেনাপি পচ্চযা হোন্তি, চেতসো চ লীনত্তং অত্তনোৱ অত্তনা সহজাতং ন হোতি, উপনিস্সযকোটিযা পন হোতীতি.

১৪. চতুত্থে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চন্তি উদ্ধচ্চঞ্চেৱ কুক্কুচ্চঞ্চ. তত্থ উদ্ধচ্চং নাম চিত্তস্স উদ্ধতাকাৰো. কুক্কুচ্চং নাম অকতকল্যাণস্স কতপাপস্স তপ্পচ্চযা ৱিপ্পটিসাৰো. চেতসো অৱূপসমোতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্সেৱেতং নামং. অৱূপসন্তচিত্তস্সাতি ঝানেন ৱা ৱিপস্সনায ৱা অৱূপসমিতচিত্তস্স. অযং পন অৱূপসমো উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতীতি.

১৫. পঞ্চমে ৱিচিকিচ্ছাতি ‘‘সত্থৰি কঙ্খতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬৭) নযেন ৱিত্থাৰিতং ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণং. অযোনিসোমনসিকাৰো ৱুত্তলক্খণোযেৱাতি.

১৬. ছট্ঠে অনুপ্পন্নো ৱা কামচ্ছন্দো নুপ্পজ্জতীতি অসমুদাচাৰৱসেন ৱা অননুভূতাৰম্মণৱসেন ৱাতি দ্ৱীহেৱ কাৰণেহি অনুপ্পন্নো ন উপ্পজ্জতি, তথা ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি, পুন হেতুং ৱা পচ্চযং ৱা ন লভতি. ইধাপি ৱত্তাদীনংযেৱ ৱসেন অসমুদাচাৰো ৱেদিতব্বো. একচ্চস্স হি ৱুত্তনযেনেৱ ৱত্তে যুত্তস্স ৱত্তং কৰোন্তস্সেৱ কিলেসো ওকাসং ন লভতি, ৱত্তৱসেন ৱিক্খম্ভিতো হোতি. সো তং তথাৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা ৱিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাতি মিলক্খতিস্সত্থেৰো ৱিয.

সো কিৰাযস্মা ৰোহণজনপদে গামেণ্ডৱালমহাৱিহাৰস্স ভিক্খাচাৰে নেসাদকুলে নিব্বত্তো. ৱযং আগম্ম কতঘৰাৱাসো ‘‘পুত্তদাৰং পোসেস্সামী’’তি অদূহলসতং সণ্ঠপেত্ৱা পাসসতং যোজেত্ৱা সূলসতং ৰোপেত্ৱা বহুং পাপং আযূহন্তো একদিৱসং গেহতো অগ্গিঞ্চ লোণঞ্চ গহেত্ৱা অৰঞ্ঞং গতো. পাসে বদ্ধমিগং ৱধিত্ৱা অঙ্গাৰপক্কমংসং খাদিত্ৱা পিপাসিতো হুত্ৱা গামেণ্ডৱালমহাৱিহাৰং পৱিট্ঠো পানীযমাড়কে দসমত্তেসু পানীযঘটেসু পিপাসাৱিনোদনমত্তম্পি পানীযং অলভন্তো, ‘‘কিং নামেতং এত্তকানং ভিক্খূনং ৱসনট্ঠানে পিপাসায আগতানং পিপাসাৱিনোদনমত্তং পানীযং নত্থী’’তি উজ্ঝাযিতুং আৰদ্ধো. চূড়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেৰো তস্স কথং সুত্ৱা তস্স সন্তিকং গচ্ছন্তো পানীযমাড়কে দসমত্তে পানীযঘটে পূৰে দিস্ৱা ‘‘জীৱমানপেতকসত্তো অযং ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা, ‘‘উপাসক, সচে পিপাসিতোসি, পিৱ পানীয’’ন্তি ৱত্ৱা কুটং উক্খিপিত্ৱা তস্স হত্থেসু আসিঞ্চি. তস্স কম্মং পটিচ্চ পীতপীতং পানীযং তত্তকপালে পক্খিত্তমিৱ নস্সতি, সকলেপি ঘটে পিৱতো পিপাসা ন পচ্ছিজ্জি. অথ নং থেৰো আহ – ‘‘যাৱ দাৰুণঞ্চ তে, উপাসক, কম্মং কতং, ইদানেৱ পেতো জাতো, ৱিপাকো কীদিসো ভৱিস্সতী’’তি?

সো তস্স কথং সুত্ৱা লদ্ধসংৱেগো থেৰং ৱন্দিত্ৱা তানি অদূহলাদীনি ৱিসঙ্খৰিত্ৱা ৱেগেন ঘৰং গন্ত্ৱা পুত্তদাৰং ওলোকেত্ৱা সত্থানি ভিন্দিত্ৱা দীপকমিগপক্খিনো অৰঞ্ঞে ৱিস্সজ্জেত্ৱা থেৰং পচ্চুপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. দুক্কৰা, আৱুসো, পব্বজ্জা, কথং ত্ৱং পব্বজিস্সসীতি? ভন্তে, এৱৰূপং পচ্চক্খকাৰণং দিস্ৱা কথং ন পব্বজিস্সামীতি? থেৰো তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৱা পব্বাজেসি. সো ৱত্তাৰভিতো হুত্ৱা বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হন্তো একদিৱসং দেৱদূতসুত্তে ‘‘তমেনং, ভিক্খৱে, নিৰযপালা পুন মহানিৰযে পক্খিপন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২৭০; অ. নি. ৩.৩৬) ইমং ঠানং সুত্ৱা ‘‘এত্তকং দুক্খৰাসিং অনুভৱিতসত্তং পুন মহানিৰযে পক্খিপন্তি, অহো ভাৰিযো, ভন্তে, মহানিৰযো’’তি আহ. আমাৱুসো, ভাৰিযোতি. সক্কা, ভন্তে, পস্সিতুন্তি? ‘‘ন সক্কা পস্সিতুং, দিট্ঠসদিসং কাতুং একং কাৰণং দস্সেস্সামী’’তি সামণেৰে সমাদপেত্ৱা পাসাণপিট্ঠে অল্লদাৰুৰাসিং কাৰেহীতি. সো তথা কাৰেসি. থেৰো যথানিসিন্নোৱ ইদ্ধিযা অভিসঙ্খৰিত্ৱা মহানিৰযতো খজ্জোপনকমত্তং অগ্গিপপটিকং নীহৰিত্ৱা পস্সন্তস্সেৱ তস্স থেৰস্স দাৰুৰাসিম্হি পক্খিপি. তস্স তত্থ নিপাতো চ দাৰুৰাসিনো ঝাযিত্ৱা ছাৰিকভাৱূপগমনঞ্চ অপচ্ছা অপুৰিমং অহোসি.

সো তং দিস্ৱা, ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং সাসনে কতি ধুৰানি নামা’’তি পুচ্ছি. আৱুসো, ৱিপস্সনাধুৰং, গন্থধুৰন্তি. ‘‘ভন্তে, গন্থো নাম পটিবলস্স ভাৰো, ময্হং পন দুক্খূপনিসা সদ্ধা, ৱিপস্সনাধুৰং পূৰেস্সামি কম্মট্ঠানং মে দেথা’’তি ৱন্দিত্ৱা নিসীদি. থেৰো ‘‘ৱত্তসম্পন্নো ভিক্খূ’’তি ৱত্তসীসে ঠত্ৱা তস্স কম্মট্ঠানং কথেসি. সো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱিপস্সনায চ কম্মং কৰোতি, ৱত্তঞ্চ পূৰেতি. একদিৱসং চিত্তলপব্বতমহাৱিহাৰে ৱত্তং কৰোতি, একদিৱসং গামেণ্ডৱালমহাৱিহাৰে, একদিৱসং গোচৰগামমহাৱিহাৰে. থিনমিদ্ধে ওক্কন্তমত্তে ৱত্তপৰিহানিভযেন পলালৱৰণকং তেমেত্ৱা সীসে ঠপেত্ৱা পাদে উদকে ওতাৰেত্ৱা নিসীদতি. সো একদিৱসং চিত্তলপব্বতমহাৱিহাৰে দ্ৱে যামে ৱত্তং কত্ৱা বলৱপচ্চূসকালে নিদ্দায ওক্কমিতুং আৰদ্ধায অল্লপলালং সীসে ঠপেত্ৱা নিসিন্নো পাচীনপব্বতপস্সে সামণেৰস্স অৰুণৱতিযসুত্তন্তং সজ্ঝাযন্তস্স –

‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নড়াগাৰংৱ কুঞ্জৰো.

‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে, অপ্পমত্তো ৱিহস্সতি;

পহায জাতিসংসাৰং, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতী’’তি. (সং. নি. ১.১৮৫) –

ইদং ঠানং সুত্ৱা ‘‘মাদিসস্স আৰদ্ধৱীৰিযস্স ভিক্খুনো সম্মাসম্বুদ্ধেন ইদং কথিতং ভৱিস্সতী’’তি পীতিং উপ্পাদেত্ৱা ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তদেৱ পাদকং কত্ৱা অনাগামিফলে পতিট্ঠায অপৰাপৰং ৱাযমন্তো সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. পৰিনিব্বানকালে চ তদেৱ কাৰণং দস্সেন্তো এৱমাহ –

‘‘অল্লং পলালপুঞ্জাহং, সীসেনাদায চঙ্কমিং;

পত্তোস্মি ততিযং ঠানং, এত্থ মে নত্থি সংসযো’’তি.

এৱৰূপস্স ৱত্তৱসেন ৱিক্খম্ভিতকিলেসো তথা ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি.

একচ্চস্স ৱুত্তনযেনেৱ গন্থে যুত্তস্স গন্থং উগ্গণ্হন্তস্স সজ্ঝাযন্তস্স ৱাচেন্তস্স দেসেন্তস্স পকাসেন্তস্স চ কিলেসো ওকাসং ন লভতি, গন্থৱসেন ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি. সো তং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা ৱিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাতি মলিযদেৱত্থেৰো ৱিয. সো কিৰাযস্মা তিৱস্সভিক্খুকালে কল্লগামকে মণ্ডলাৰামমহাৱিহাৰে উদ্দেসঞ্চ গণ্হাতি, ৱিপস্সনায চ কম্মং কৰোতি. তস্সেকদিৱসং কল্লগামে ভিক্খায চৰতো একা উপাসিকা যাগুউড়ুঙ্কং দত্ৱা পুত্তসিনেহং উপ্পাদেত্ৱা থেৰং অন্তোনিৱেসনে নিসীদাপেত্ৱা পণীতভোজনং ভোজেত্ৱা ‘‘কতৰগামৱাসিকোসি তাতা’’তি পুচ্ছি. মণ্ডলাৰামমহাৱিহাৰে গন্থকম্মং কৰোমি, উপাসিকেতি. তেন হি তাত যাৱ গন্থকম্মং কৰোসি, ইধেৱ নিবদ্ধং ভিক্খং গণ্হাসীতি. সো তং অধিৱাসেত্ৱা তত্থ নিবদ্ধং ভিক্খং গণ্হাতি, ভত্তকিচ্চাৱসানে অনুমোদনং কৰোন্তো ‘‘সুখং হোতু, দুক্খা মুচ্চতূ’’তি পদদ্ৱযমেৱ কথেত্ৱা গচ্ছতি. অন্তোৱস্সে তেমাসং তস্সাযেৱ সঙ্গহং কৰোন্তো পিণ্ডাপচিতিং কত্ৱা মহাপৱাৰণায সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. নেৱাসিকমহাথেৰো আহ – ‘‘আৱুসো মহাদেৱ, অজ্জ ৱিহাৰে মহাজনো সন্নিপতিস্সতি, তস্স ধম্মদানং দদেয্যাসী’’তি. থেৰো অধিৱাসেসি.

দহৰসামণেৰা উপাসিকায সঞ্ঞং অদংসু – ‘‘অজ্জ তে পুত্তো ধম্মং কথেস্সতি, ৱিহাৰং গন্ত্ৱা সুণেয্যাসী’’তি. তাতা, ন সব্বেৱ ধম্মকথং জানন্তি, মম পুত্তো এত্তকং কালং ময্হং কথেন্তো ‘‘সুখং হোতু, দুক্খা মুচ্চতূ’’তি পদদ্ৱযমেৱ কথেসি, মা কেড়িং কৰোথাতি. মা, ত্ৱং উপাসিকে, জাননং ৱা অজাননং ৱা উপট্ঠহস্সু, ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ধম্মমেৱ সুণাহীতি. উপাসিকা গন্ধমালাদীনি গহেত্ৱা গন্ত্ৱা পূজেত্ৱা পৰিসন্তে ধম্মং সুণমানা নিসীদি. দিৱাধম্মকথিকো চ সৰভাণকো চ অত্তনো পমাণং ঞত্ৱা উট্ঠহিংসু. ততো মলিযদেৱত্থেৰো ধম্মাসনে নিসীদিত্ৱা চিত্তবীজনিং গহেত্ৱা অনুপুব্বিং কথং ৱত্ৱা – ‘‘মযা মহাউপাসিকায তযো মাসে দ্ৱীহেৱ পদেহি অনুমোদনা কতা, অজ্জ সব্বৰত্তিং তীহি পিটকেহি সম্মসিত্ৱা তস্সেৱ পদদ্ৱযস্স অত্থং কথেস্সামী’’তি ধম্মদেসনং আৰভিত্ৱা সব্বৰত্তিং কথেসি. অৰুণুগ্গমনে দেসনাপৰিযোসানে মহাউপাসিকা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি.

অপৰোপি তস্মিংযেৱ মহাৱিহাৰে তিস্সভূতিত্থেৰো নাম ৱিনযং গণ্হন্তো ভিক্খাচাৰৱেলাযং অন্তোগামং পৱিট্ঠো ৱিসভাগাৰম্মণং ওলোকেসি. তস্স লোভো উপ্পজ্জি, সো পতিট্ঠিতপাদং অচালেত্ৱা অত্তনো পত্তে যাগুং উপট্ঠাকদহৰস্স পত্তে আকিৰিত্ৱা ‘‘অযং ৱিতক্কো ৱড্ঢমানো মং চতূসু অপাযেসু সংসীদাপেস্সতী’’তি ততোৱ নিৱত্তিত্ৱা আচৰিযস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং ঠিতো আহ – ‘‘একো মে ব্যাধি উপ্পন্নো, অহং এতং তিকিচ্ছিতুং সক্কোন্তো আগমিস্সামি, ইতৰথা নাগমিস্সামি. তুম্হে দিৱা উদ্দেসঞ্চ সাযং উদ্দেসঞ্চ মং ওলোকেত্ৱা ঠপেথ, পচ্চূসকালে উদ্দেসং পন মা ঠপযিত্থা’’তি এৱং ৱত্ৱা মলযৱাসিমহাসঙ্ঘৰক্খিতত্থেৰস্স সন্তিকং অগমাসি. থেৰো অত্তনো পণ্ণসালায পৰিভণ্ডং কৰোন্তো তং অনোলোকেত্ৱাৱ ‘‘পটিসামেহি, আৱুসো, তৱ পত্তচীৱৰ’’ন্তি আহ. ভন্তে, একো মে ব্যাধি অত্থি, সচে তুম্হে তং তিকিচ্ছিতুং সক্কোথ, পটিসামেস্সামীতি. আৱুসো, উপ্পন্নং ৰোগং তিকিচ্ছিতুং সমত্থস্স সন্তিকং আগতোসি, পটিসামেহীতি. সুব্বচো ভিক্খু ‘‘অম্হাকং আচৰিযো অজানিত্ৱা এৱং ন ৱক্খতী’’তি পত্তচীৱৰং ঠপেত্ৱা থেৰস্স ৱত্তং দস্সেত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি.

থেৰো ‘‘ৰাগচৰিতো অয’’ন্তি ঞত্ৱা অসুভকম্মট্ঠানং কথেসি. সো উট্ঠায পত্তচীৱৰং অংসে লগ্গেত্ৱা থেৰং পুনপ্পুনং ৱন্দি. কিং, আৱুসো, মহাভূতি অতিৰেকনিপচ্চকাৰং দস্সেসীতি? ভন্তে, সচে অত্তনো কিচ্চং কাতুং সক্খিস্সামি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে, ইদং মে পচ্ছিমদস্সনন্তি! গচ্ছাৱুসো, মহাভূতি তাদিসস্স যুত্তযোগস্স কুলপুত্তস্স ন ঝানং ৱা ৱিপস্সনা ৱা মগ্গো ৱা ফলং ৱা দুল্লভন্তি. সো থেৰস্স কথং সুত্ৱা নিপচ্চকাৰং দস্সেত্ৱা আগমনকালে ৱৱত্থাপিতং ছন্নং সেপণ্ণিগচ্ছমূলং গন্ত্ৱা পল্লঙ্কেন নিসিন্নো অসুভকম্মট্ঠানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠায পচ্চূসকালে উদ্দেসং সম্পাপুণি. এৱৰূপানং গন্থৱসেন ৱিক্খম্ভিতা কিলেসা তথা ৱিক্খম্ভিতাৱ হোন্তি.

একচ্চস্স পন ৱুত্তনযেনেৱ ধুতঙ্গানি পৰিহৰতো কিলেসো ওকাসং ন লভতি, ধুতঙ্গৱসেন ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি. সো তং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা ৱিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাতি গামন্তপব্ভাৰৱাসী মহাসীৱত্থেৰো ৱিয. থেৰো কিৰ মহাগামে তিস্সমহাৱিহাৰে ৱসন্তো তেপিটকং অত্থৱসেন চ পাড়িৱসেন চ অট্ঠাৰস মহাগণে ৱাচেতি. থেৰস্স ওৱাদে ঠত্ৱা সট্ঠিসহস্স ভিক্খূ অৰহত্তং পাপুণিংসু. তেসু একো ভিক্খু অত্তনা পটিৱিদ্ধধম্মং আৰব্ভ উপ্পন্নসোমনস্সো চিন্তেসি – ‘‘অত্থি নু খো ইদং সুখং অম্হাকং আচৰিযস্সা’’তি. সো আৱজ্জেন্তো থেৰস্স পুথুজ্জনভাৱং ঞত্ৱা ‘‘একেনুপাযেন থেৰস্স সংৱেগং উপ্পাদেস্সামী’’তি অত্তনো ৱসনট্ঠানতো থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ৱত্তং দস্সেত্ৱা নিসীদি. অথ নং থেৰো ‘‘কিং আগতোসি, আৱুসো, পিণ্ডপাতিকা’’তি আহ. ‘‘সচে মে ওকাসং কৰিস্সথ, একং ধম্মপদং গণ্হিস্সামী’’তি আগতোস্মি, ভন্তেতি. বহূ, আৱুসো, গণ্হন্তি, তুয্হং ওকাসো ন ভৱিস্সতীতি. সো সব্বেসু ৰত্তিদিৱসভাগেসু ওকাসং অলভন্তো, ‘‘ভন্তে, এৱং ওকাসে অসতি মৰণস্স কথং ওকাসং লভিস্সথা’’তি আহ. তদা থেৰো চিন্তেসি – ‘‘নাযং উদ্দেসত্থায আগতো, ময্হং পনেস সংৱেগজননত্থায আগতো’’তি. সোপি থেৰো ‘‘ভিক্খুনা নাম, ভন্তে, মাদিসেন ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা থেৰং ৱন্দিত্ৱা মণিৱণ্ণে আকাসে উপ্পতিত্ৱা অগমাসি.

থেৰো তস্স গতকালতো পট্ঠায জাতসংৱেগো দিৱা উদ্দেসঞ্চ সাযং উদ্দেসঞ্চ ৱাচেত্ৱা পত্তচীৱৰং হত্থপাসে ঠপেত্ৱা পচ্চূসকালে উদ্দেসং গহেত্ৱা ওতৰন্তেন ভিক্খুনা সদ্ধিং পত্তচীৱৰমাদায ওতিণ্ণো তেৰস ধুতগুণে পৰিপুণ্ণে অধিট্ঠায গামন্তপব্ভাৰসেনাসনং গন্ত্ৱা পব্ভাৰং পটিজগ্গিত্ৱা মঞ্চপীঠং উস্সাপেত্ৱা ‘‘অৰহত্তং অপত্ৱা মঞ্চে পিট্ঠিং ন পসাৰেস্সামী’’তি মানসং বন্ধিত্ৱা চঙ্কমং ওতৰি. তস্স ‘‘অজ্জ অৰহত্তং গণ্হিস্সামি অজ্জ অৰহত্তং গণ্হিস্সামী’’তি ঘটেন্তস্সেৱ পৱাৰণা সম্পত্তা. সো পৱাৰণায উপকট্ঠায ‘‘পুথুজ্জনভাৱং পহায ৱিসুদ্ধিপৱাৰণং পৱাৰেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো অতিৱিয কিলমতি. সো তায পৱাৰণায মগ্গং ৱা ফলং ৱা উপ্পাদেতুং অসক্কোন্তো ‘‘মাদিসোপি নাম আৰদ্ধৱিপস্সকো ন লভতি, যাৱ দুল্লভঞ্চ ৱতিদং অৰহত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা তেনেৱ নিযামেন ঠানচঙ্কমবহুলো হুত্ৱা তিংস ৱস্সানি সমণধম্মং কত্ৱা মহাপৱাৰণায মজ্ঝে ঠিতং পুণ্ণচন্দং দিস্ৱা ‘‘কিং নু খো চন্দমণ্ডলং ৱিসুদ্ধং, উদাহু ময্হং সীল’’ন্তি চিন্তেন্তো ‘‘চন্দমণ্ডলে সসলক্খণং পঞ্ঞাযতি, ময্হং পন উপসম্পদতো পট্ঠায যাৱজ্জদিৱসা সীলস্মিং কাড়কং ৱা তিলকো ৱা নত্থী’’তি আৱজ্জেত্ৱা সঞ্জাতপীতিসোমনস্সো পৰিপক্কঞাণত্তা পীতিং ৱিক্খম্ভেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. এৱৰূপস্স ধুতঙ্গৱসেন ৱিক্খম্ভিতো কিলেসো তথা ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি.

একচ্চস্স ৱুত্তনযেনেৱ পঠমজ্ঝানাদিসমাপজ্জনবহুলতায কিলেসো ওকাসং ন লভতি, সমাপত্তিৱসেন ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি. সো তং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা ৱিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাতি মহাতিস্সত্থেৰো ৱিয. থেৰো কিৰ অৱস্সিককালতো পট্ঠায অট্ঠসমাপত্তিলাভী. সো সমাপত্তিৱিক্খম্ভিতানং কিলেসানং অসমুদাচাৰেন উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱসেনেৱ অৰিযমগ্গসামন্তং কথেতি, সট্ঠিৱস্সকালেপি অত্তনো পুথুজ্জনভাৱং ন জানাতি. অথেকদিৱসং মহাগামে তিস্সমহাৱিহাৰতো ভিক্খুসঙ্ঘো তলঙ্গৰৱাসিধম্মদিন্নত্থেৰস্স সাসনং পেসেসি ‘‘থেৰো আগন্ত্ৱা অম্হাকং ধম্মকথং কথেতূ’’তি. থেৰো অধিৱাসেত্ৱা ‘‘মম সন্তিকে মহল্লকতৰো ভিক্খু নত্থি, মহাতিস্সত্থেৰো খো পন মে কম্মট্ঠানাচৰিযো, তং সঙ্ঘত্থেৰং কত্ৱা গমিস্সামী’’তি চিন্তেন্তো ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো থেৰস্স ৱিহাৰং গন্ত্ৱা দিৱাট্ঠানে থেৰস্স ৱত্তং দস্সেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.

থেৰো আহ – ‘‘কিং, ধম্মদিন্ন, চিৰস্সং আগতোসী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, তিস্সমহাৱিহাৰতো মে ভিক্খুসঙ্ঘো সাসনং পেসেসি, অহং এককো ন গমিস্সামি, তুম্হেহি পন সদ্ধিং গন্তুকামো হুত্ৱা আগতোম্হী’’তি সাৰণীযকথং কথেন্তোৱ পপঞ্চেত্ৱা ‘‘কদা, ভন্তে, তুম্হেহি অযং ধম্মো অধিগতো’’তি পুচ্ছি. সট্ঠিমত্তানি, আৱুসো ধম্মদিন্ন, ৱস্সানি হোন্তীতি. সমাপত্তিং পন, ভন্তে, ৱড়ঞ্জেথাতি. আম, আৱুসোতি. একং পোক্খৰণিং মাপেতুং সক্কুণেয্যাথ, ভন্তেতি? ‘‘ন, আৱুসো, এতং ভাৰিয’’ন্তি ৱত্ৱা সম্মুখট্ঠানে পোক্খৰণিং মাপেসি. ‘‘এত্থ, ভন্তে, একং পদুমগচ্ছং মাপেথা’’তি চ ৱুত্তো তম্পি মাপেসি. ইদানেত্থ মহন্তং পুপ্ফং দস্সেথাতি. থেৰো তম্পি দস্সেসি. এত্থ সোড়সৱস্সুদ্দেসিকং ইত্থিৰূপং দস্সেথাতি. থেৰো সোড়সৱস্সুদ্দেসিকং ইত্থিৰূপং দস্সেসি. ততো নং আহ – ‘‘ইদং, ভন্তে, পুনপ্পুনং সুভতো মনসি কৰোথা’’তি. থেৰো অত্তনাৱ মাপিতং ইত্থিৰূপং ওলোকেন্তো লোভং উপ্পাদেসি. তদা অত্তনো পুথুজ্জনভাৱং ঞত্ৱা ‘‘অৱস্সযো মে সপ্পুৰিস হোহী’’তি অন্তেৱাসিকস্স সন্তিকে উক্কুটিকং নিসীদি. ‘‘এতদত্থমেৱাহং, ভন্তে, আগতো’’তি থেৰস্স অসুভৱসেন সল্লহুকং কত্ৱা কম্মট্ঠানং কথেত্ৱা থেৰস্স ওকাসং কাতুং বহি নিক্খন্তো. সুপৰিমদ্দিতসঙ্খাৰো থেৰো তস্মিং দিৱাট্ঠানতো নিক্খন্তমত্তেযেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. অথ নং সঙ্ঘত্থেৰং কত্ৱা ধম্মদিন্নত্থেৰো তিস্সমহাৱিহাৰং গন্ত্ৱা সঙ্ঘস্স ধম্মকথং কথেসি. এৱৰূপস্স সমাপত্তিৱসেন ৱিক্খম্ভিতো কিলেসো তথা ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি.

একচ্চস্স পন ৱুত্তনযেনেৱ ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি, ৱিপস্সনাৱসেন ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি. সো তং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা ৱিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাতি, বুদ্ধকালে সট্ঠিমত্তা আৰদ্ধৱিপস্সকা ভিক্খূ ৱিয. তে কিৰ সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱিৱিত্তং অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তা কিলেসানং অসমুদাচাৰৱসেন ‘‘পটিৱিদ্ধমগ্গফলা ময’’ন্তি সঞ্ঞায মগ্গফলত্থায ৱাযামং অকত্ৱা ‘‘অম্হেহি পটিৱিদ্ধধম্মং দসবলস্স আৰোচেস্সামা’’তি সত্থু সন্তিকং আগচ্ছন্তি.

সত্থা তেসং পুৰে আগমনতোৱ আনন্দত্থেৰং আহ – ‘‘আনন্দ, পধানকম্মিকা ভিক্খূ অজ্জ মং পস্সিতুং আগমিস্সন্তি, তেসং মম দস্সনায ওকাসং অকত্ৱা ‘আমকসুসানং গন্ত্ৱা অল্লঅসুভভাৱনং কৰোথা’তি পহিণেয্যাসী’’তি. থেৰো তেসং আগতানং সত্থাৰা কথিতসাসনং আৰোচেসি. তে ‘‘তথাগতো অজানিত্ৱা ন কথেস্সতি, অদ্ধা এত্থ কাৰণং ভৱিস্সতী’’তি আমকসুসানং গন্ত্ৱা অল্লঅসুভং ওলোকেন্তা লোভং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘ইদং নূন সম্মাসম্বুদ্ধেন দিট্ঠং ভৱিস্সতী’’তি জাতসংৱেগা লদ্ধমগ্গং কম্মট্ঠানং আদিতো পট্ঠায আৰভিংসু. সত্থা তেসং ৱিপস্সনায আৰদ্ধভাৱং ঞত্ৱা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৱ ইমং ওভাসগাথমাহ –

‘‘যানিমানি অপত্তানি, অলাবূনেৱ সাৰদে;

কাপোতকানি অট্ঠীনি, তানি দিস্ৱান কা ৰতী’’তি. (ধ. প. ১৪৯);

গাথাপৰিযোসানে অৰহত্তফলে পতিট্ঠহিংসু. এৱৰূপানং ৱিপস্সনাৱসেন ৱিক্খম্ভিতা কিলেসা তথা ৱিক্খম্ভিতাৱ হোন্তি.

একচ্চস্স ৱুত্তনযেনেৱ নৱকম্মং কৰোন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি, নৱকম্মৱসেন ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি. সো তং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা ৱিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাতি চিত্তলপব্বতে তিস্সত্থেৰো ৱিয. তস্স কিৰ অট্ঠৱস্সিককালে অনভিৰতি উপ্পজ্জি, সো তং ৱিনোদেতুং অসক্কোন্তো অত্তনো চীৱৰং ধোৱিত্ৱা ৰজিত্ৱা পত্তং পচিত্ৱা কেসে ওহাৰেত্ৱা উপজ্ঝাযং ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. অথ নং থেৰো আহ – ‘‘কিং, আৱুসো মহাতিস্স, অতুট্ঠস্স ৱিয তে আকাৰো’’তি? আম, ভন্তে, অনভিৰতি মে উপ্পন্না, তং ৱিনোদেতুং ন সক্কোমীতি. থেৰো তস্সাসযং ওলোকেন্তো অৰহত্তস্স উপনিস্সযং দিস্ৱা অনুকম্পাৱসেন আহ – ‘‘আৱুসো তিস্স, মযং মহল্লকা, একং নো ৱসনট্ঠানং কৰোহী’’তি. দুতিযকথং অকথিতপুব্বো ভিক্খু ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি সম্পটিচ্ছি.

অথ নং থেৰো আহ – ‘‘আৱুসো, নৱকম্মং কৰোন্তো উদ্দেসমগ্গঞ্চ মা ৱিস্সজ্জি, কম্মট্ঠানঞ্চ মনসি কৰোহি, কালেন চ কালং কসিণপৰিকম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘এৱং কৰিস্সামি, ভন্তে’’তি থেৰং ৱন্দিত্ৱা তথাৰূপং সপ্পাযট্ঠানং ওলোকেত্ৱা ‘‘এত্থ কাতুং সক্কা’’তি দাৰূহি পূৰেত্ৱা ঝাপেত্ৱা সোধেত্ৱা ইট্ঠকাহি পৰিক্খিপিত্ৱা দ্ৱাৰৱাতপানাদীনি যোজেত্ৱা সদ্ধিং চঙ্কমনভূমিভিত্তিপৰিকম্মাদীহি লেণং নিট্ঠাপেত্ৱা মঞ্চপীঠং সন্থৰিত্ৱা থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ভন্তে, নিট্ঠিতং লেণে পৰিকম্মং, ৱসথা’’তি আহ. আৱুসো, দুক্খেন তযা এতং কম্মং কতং, অজ্জ একদিৱসং ত্ৱঞ্ঞেৱেত্থ ৱসাহীতি. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ৱন্দিত্ৱা পাদে ধোৱিত্ৱা লেণং পৱিসিত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসিন্নো অত্তনা কতকম্মং আৱজ্জি. তস্স ‘‘মনাপং মযা উপজ্ঝাযস্স কাযৱেয্যাৱচ্চং কত’’ন্তি চিন্তেন্তস্স অব্ভন্তৰে পীতি উপ্পন্না. সো তং ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অগ্গফলং অৰহত্তং পাপুণি. এৱৰূপস্স নৱকম্মৱসেন ৱিক্খম্ভিতো কিলেসো তথা ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি.

একচ্চো পন ব্ৰহ্মলোকতো আগতো সুদ্ধসত্তো হোতি. তস্স অনাসেৱনতায কিলেসো ন সমুদাচৰতি, ভৱৱসেন ৱিক্খম্ভিতো হোতি. সো তং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা ৱিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাতি আযস্মা মহাকস্সপো ৱিয. সো হি আযস্মা অগাৰমজ্ঝেপি কামে অপৰিভুঞ্জিত্ৱা মহাসম্পত্তিং পহায পব্বজিত্ৱা নিক্খন্তো অন্তৰামগ্গে পচ্চুগ্গমনত্থায আগতং সত্থাৰং দিস্ৱা ৱন্দিত্ৱা তীহি ওৱাদেহি উপসম্পদং লভিত্ৱা অট্ঠমে অৰুণে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. এৱৰূপস্স ভৱৱসেন ৱিক্খম্ভিতো কিলেসো তথা ৱিক্খম্ভিতোৱ হোতি.

যো পন অননুভূতপুব্বং ৰূপাদিআৰম্মণং লভিত্ৱা তত্থেৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা ৱিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাতি, এৱৰূপস্স অননুভূতাৰম্মণৱসেন কামচ্ছন্দো অনুপ্পন্নোৱ নুপ্পজ্জতি নাম.

উপ্পন্নো ৱা কামচ্ছন্দো পহীযতীতি এত্থ উপ্পন্নোতি জাতো ভূতো সমুদাগতো. পহীযতীতি তদঙ্গপ্পহানং, ৱিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সৰণপ্পহানন্তি ইমেহি পঞ্চহি পহানেহি পহীযতি, ন পুন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. তত্থ ৱিপস্সনায কিলেসা তদঙ্গৱসেন পহীযন্তীতি ৱিপস্সনা তদঙ্গপ্পহানন্তি ৱেদিতব্বা. সমাপত্তি পন কিলেসে ৱিক্খম্ভেতীতি সা ৱিক্খম্ভনপ্পহানন্তি ৱেদিতব্বা. মগ্গো সমুচ্ছিন্দন্তো উপ্পজ্জতি, ফলং পটিপ্পস্সম্ভযমানং, নিব্বানং সব্বকিলেসেহি নিস্সটন্তি ইমানি তীণি সমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিনিস্সৰণপ্পহানানীতি ৱুচ্চন্তি. ইমেহি লোকিযলোকুত্তৰেহি পঞ্চহি পহানেহি পহীযতীতি অত্থো.

অসুভনিমিত্তন্তি দসসু অসুভেসু উপ্পন্নং সাৰম্মণং পঠমজ্ঝানং. তেনাহু পোৰাণা – ‘‘অসুভম্পি অসুভনিমিত্তং, অসুভাৰম্মণা ধম্মাপি অসুভনিমিত্ত’’ন্তি. যোনিসোমনসিকৰোতোতি. ‘‘তত্থ কতমো যোনিসোমনসিকাৰো? অনিচ্চে অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তস্স উপাযমনসিকাৰস্স ৱসেন মনসিকৰোতো. অনুপ্পন্নো চেৱ কামচ্ছন্দো নুপ্পজ্জতীতি অসমুদাগতো ন সমুদাগচ্ছতি. উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো পহীযতীতি সমুদাগতো চ কামচ্ছন্দো পঞ্চৱিধেন পহানেন পহীযতি.

অপিচ ছ ধম্মা কামচ্ছন্দস্স পহানায সংৱত্তন্তি – অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো, অসুভভাৱনানুযোগো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, কল্যাণমিত্ততা সপ্পাযকথাতি. দসৱিধঞ্হি অসুভনিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি কামচ্ছন্দো পহীযতি, ভাৱেন্তস্সাপি, ইন্দ্ৰিযেসু পিহিতদ্ৱাৰস্সাপি, চতুন্নং পঞ্চন্নং আলোপানং ওকাসে সতি উদকং পিৱিত্ৱা যাপনসীলতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুনোপি. তেনেতং ৱুত্তং –

‘‘চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৱা উদকং পিৱে;

অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেৰগা. ৯৮৩);

অসুভকম্মিকতিস্সত্থেৰসদিসে অসুভভাৱনাৰতে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি কামচ্ছন্দো পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু দসঅসুভনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ছ ধম্মা কামচ্ছন্দস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি.

১৭. সত্তমে মেত্তা চেতোৱিমুত্তীতি সব্বসত্তেসু হিতফৰণকা মেত্তা. যস্মা পন তংসম্পযুত্তচিত্তং নীৱৰণাদীহি পচ্চনীকধম্মেহি ৱিমুচ্চতি, তস্মা সা ‘‘চেতোৱিমুত্তী’’তি ৱুচ্চতি. ৱিসেসতো ৱা সব্বব্যাপাদপৰিযুট্ঠানেন ৱিমুত্তত্তা সা চেতোৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা. তত্থ ‘‘মেত্তা’’তি এত্তাৱতা পুব্বভাগোপি ৱট্টতি, ‘‘চেতোৱিমুত্তী’’তি ৱুত্তত্তা পন ইধ তিকচতুক্কজ্ঝানৱসেন অপ্পনাৱ অধিপ্পেতা. যোনিসোমনসিকৰোতোতি তং মেত্তং চেতোৱিমুত্তিং ৱুত্তলক্খণেন উপাযমনসিকাৰেন মনসিকৰোন্তস্স.

অপিচ ছ ধম্মা ব্যাপাদস্স পহানায সংৱত্তন্তি – মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো, মেত্তাভাৱনানুযোগো, কম্মস্সকতাপচ্চৱেক্খণা, পটিসঙ্খানবহুলতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফৰণানঞ্হি অঞ্ঞতৰৱসেন মেত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি ব্যাপাদো পহীযতি, ওধিসো অনোধিসো দিসাফৰণৱসেন মেত্তং ভাৱেন্তস্সাপি. ‘‘ত্ৱং এতস্স কুদ্ধো কিং কৰিস্সসি, কিমস্স সীলাদীনি নাসেতুং সক্খিস্সসি, ননু ত্ৱং অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনো কম্মেনেৱ গমিস্সসি? পৰস্স কুজ্ঝনং নাম ৱীতচ্চিতঙ্গাৰতত্তঅযসলাকগূথাদীনি গহেত্ৱা পৰং পহৰিতুকামতাসদিসং হোতি. এসোপি তৱ কুদ্ধো কিং কৰিস্সতি, কিং তে সীলাদীনি নাসেতুং সক্খিস্সতি? এস অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৱা অত্তনো কম্মেনেৱ গমিস্সতি, অপ্পটিচ্ছিতপহেণকং ৱিয পটিৱাতং খিত্তৰজোমুট্ঠি ৱিয চ এতস্সেৱেস কোধো মত্থকে পতিস্সতী’’তি এৱং অত্তনো চ পৰস্স চ কম্মস্সকতং পচ্চৱেক্খতোপি, উভযকম্মস্সকতং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পটিসঙ্খানে ঠিতস্সাপি, অস্সগুত্তত্থেৰসদিসে মেত্তাভাৱনাৰতে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি ব্যাপাদো পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু মেত্তানিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ছ ধম্মা ব্যাপাদস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. সেসমিধ ইতো পৰেসু চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং, ৱিসেসমত্তমেৱ পন ৱক্খামাতি.

১৮. অট্ঠমে আৰম্ভধাতূআদীসু আৰম্ভধাতু নাম পঠমাৰম্ভৱীৰিযং. নিক্কমধাতু নাম কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৱতৰং. পৰক্কমধাতু নাম পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৱতৰং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘আৰম্ভো চেতসো কামানং পনূদনায, নিক্কমো চেতসো পলিঘুগ্ঘাটনায, পৰক্কমো চেতসো বন্ধনচ্ছেদনাযা’’তি ৱত্ৱা ‘‘তীহি পেতেহি অধিমত্তৱীৰিযমেৱ কথিত’’ন্তি ৱুত্তং.

আৰদ্ধৱীৰিযস্সাতি পৰিপুণ্ণৱীৰিযস্স চেৱ পগ্গহিতৱীৰিযস্স চ. তত্থ চতুদোসাপগতং ৱীৰিযং আৰদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং. ন চ অতিলীনং হোতি, ন চ অতিপগ্গহিতং, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তং, ন চ বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তং. তদেতং দুৱিধং হোতি – কাযিকং, চেতসিকঞ্চ. তত্থ ‘‘ইধ ভিক্খু দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি (ৱিভ. ৫১৯) এৱং ৰত্তিদিৱসস্স পঞ্চ কোট্ঠাসে কাযেন ঘটেন্তস্স ৱাযমন্তস্স কাযিকৱীৰিযং ৱেদিতব্বং. ‘‘ন তাৱাহং ইতো লেণা নিক্খমিস্সামি, যাৱ মে ন অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতী’’তি এৱং ওকাসপৰিচ্ছেদেন ৱা, ‘‘ন তাৱাহং ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামী’’তি এৱং নিসজ্জাদিপৰিচ্ছেদেন ৱা মানসং বন্ধিত্ৱা ঘটেন্তস্স ৱাযমন্তস্স চেতসিকৱীৰিযং ৱেদিতব্বং. তদুভযম্পি ইধ ৱট্টতি. দুৱিধেনাপি হি ইমিনা ৱীৰিযেন আৰদ্ধৱীৰিযস্স অনুপ্পন্নঞ্চেৱ থিনমিদ্ধং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং পহীযতি মিলক্খতিস্সত্থেৰস্স ৱিয, গামন্তপব্ভাৰৱাসিমহাসীৱত্থেৰস্স ৱিয, পীতিমল্লকত্থেৰস্স ৱিয, কুটুম্বিযপুত্ততিস্সত্থেৰস্স ৱিয চ. এতেসু হি পুৰিমা তযো অঞ্ঞে চ এৱৰূপা কাযিকৱীৰিযেন আৰদ্ধৱীৰিযা, কুটুম্বিযপুত্ততিস্সত্থেৰো অঞ্ঞে চ এৱৰূপা চেতসিকৱীৰিযেন আৰদ্ধৱীৰিযা, উচ্চাৱালুকৱাসী মহানাগত্থেৰো পন দ্ৱীহিপি ৱীৰিযেহি আৰদ্ধৱীৰিযোৱ. থেৰো কিৰ একং সত্তাহং চঙ্কমতি, একং তিট্ঠতি, একং নিসীদতি, একং নিপজ্জতি. মহাথেৰস্স একইৰিযাপথোপি অসপ্পাযো নাম নত্থি, চতুত্থে সত্তাহে ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠাসি.

অপিচ ছ ধম্মা থিনমিদ্ধস্স পহানায সংৱত্তন্তি – অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহো, ইৰিযাপথসম্পৰিৱত্তনতা, আলোকসঞ্ঞামনসিকাৰো, অব্ভোকাসৱাসো, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. আহৰহত্থক-ভুত্তৱমিতক-তত্ৰৱট্টক-অলংসাটক-কাকমাসক-ব্ৰাহ্মণাদযো ৱিয ভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানে নিসিন্নস্স হি সমণধম্মং কৰোতো থিনমিদ্ধং মহাহত্থী ৱিয ওত্থৰন্তং আগচ্ছতি, চতুপঞ্চআলোপওকাসং পন ঠপেত্ৱা পানীযং পিৱিত্ৱা যাপনসীলস্স ভিক্খুনো তং ন হোতীতি এৱং অতিভোজনে নিমিত্তং গণ্হন্তস্সাপি থিনমিদ্ধং পহীযতি. যস্মিং ইৰিযাপথে থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, ততো অঞ্ঞং পৰিৱত্তেন্তস্সাপি, ৰত্তিং চন্দালোকদীপালোকউক্কালোকে দিৱা সূৰিযালোকং মনসিকৰোন্তস্সাপি, অব্ভোকাসে ৱসন্তস্সাপি, মহাকস্সপত্থেৰসদিসে পহীনথিনমিদ্ধে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি থিনমিদ্ধং পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ছ ধম্মা থিনমিদ্ধস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি.

১৯. নৱমে ৱূপসন্তচিত্তস্সাতি ঝানেন ৱা ৱিপস্সনায ৱা ৱূপসমিতচিত্তস্স.

অপিচ ছ ধম্মা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায সংৱত্তন্তি – বহুস্সুততা, পৰিপুচ্ছকতা, ৱিনযে পকতঞ্ঞুতা, ৱুদ্ধসেৱিতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. বাহুসচ্চেনাপি হি একং ৱা দ্ৱে ৱা তযো ৱা চত্তাৰো ৱা পঞ্চ ৱা নিকাযে পাড়িৱসেন চ অত্থৱসেন চ উগ্গণ্হন্তস্সাপি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, কপ্পিযাকপ্পিযপৰিপুচ্ছাবহুলস্সাপি, ৱিনযপঞ্ঞত্তিযং চিণ্ণৱসীভাৱতায পকতঞ্ঞুনোপি, ৱুড্ঢে মহল্লকত্থেৰে উপসঙ্কমন্তস্সাপি, উপালিত্থেৰসদিসে ৱিনযধৰে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু কপ্পিযাকপ্পিযনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ছ ধম্মা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায সংৱত্তন্তী’’তি.

২০. দসমে যোনিসো, ভিক্খৱে, মনসিকৰোতোতি ৱুত্তনযেনেৱ উপাযতো মনসিকৰোন্তস্স.

অপিচ ছ ধম্মা ৱিচিকিচ্ছায পহানায সংৱত্তন্তি – বহুস্সুততা, পৰিপুচ্ছকতা, ৱিনযে পকতঞ্ঞুতা, অধিমোক্খবহুলতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. বহুসচ্চেনাপি হি একং ৱা…পে… পঞ্চ ৱা নিকাযে পাড়িৱসেন চ অত্থৱসেন চ উগ্গণ্হন্তস্সাপি ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি, তীণি ৰতনানি আৰব্ভ পৰিপুচ্ছাবহুলস্সাপি, ৱিনযে চিণ্ণৱসীভাৱস্সাপি, তীসু ৰতনেসু ওকপ্পনিযসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খবহুলস্সাপি, সদ্ধাধিমুত্তে ৱক্কলিত্থেৰসদিসে কল্যাণমিত্তে সেৱন্তস্সাপি ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু তিণ্ণং ৰতনানং গুণনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ছ ধম্মা ৱিচিকিচ্ছায পহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইমস্মিং নীৱৰণপ্পহানৱগ্গে ৱট্টৱিৱট্টং কথিতন্তি.

নীৱৰণপ্পহানৱগ্গৱণ্ণনা.