৩. পঞ্হাপুচ্ছকং
অট্ঠাৰস ধাতুযো – চক্খুধাতু, ৰূপধাতু, চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু, সোতধাতু, সদ্দধাতু, সোতৱিঞ্ঞাণধাতু, ঘানধাতু, গন্ধধাতু, ঘানৱিঞ্ঞাণধাতু, জিৱ্হাধাতু, ৰসধাতু, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতু, কাযধাতু, ফোট্ঠব্বধাতু, কাযৱিঞ্ঞাণধাতু, মনোধাতু, ধম্মধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু.
১৮৬. অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং কতি কুসলা, কতি অকুসলা, কতি অব্যাকতা…পে… কতি সৰণা, কতি অৰণা?
১. তিকং
১৮৭. সোড়স ধাতুযো অব্যাকতা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা. দস ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি. পঞ্চ ধাতুযো অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা. কাযৱিঞ্ঞাণধাতু সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা. ধম্মধাতু সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তিপি.
দস ধাতুযো নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা. পঞ্চ ধাতুযো ৱিপাকা. মনোধাতু সিযা ৱিপাকা, সিযা নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা ৱিপাকা, সিযা ৱিপাকধম্মধম্মা, সিযা নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা.
দস ধাতুযো উপাদিন্নুপাদানিযা. সদ্দধাতু অনুপাদিন্নুপাদানিযা. পঞ্চ ধাতুযো সিযা উপাদিন্নুপাদানিযা, সিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা উপাদিন্নুপাদানিযা, সিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা, সিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা.
সোড়স ধাতুযো অসংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা, সিযা অসংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা, সিযা অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকা. পন্নৰস ধাতুযো অৱিতক্কঅৱিচাৰা. মনোধাতু সৱিতক্কসৱিচাৰা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সিযা সৱিতক্কসৱিচাৰা, সিযা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা, সিযা অৱিতক্কঅৱিচাৰা. ধম্মধাতু সিযা সৱিতক্কসৱিচাৰা, সিযা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা, সিযা অৱিতক্কঅৱিচাৰা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সৱিতক্কসৱিচাৰা’’তিপি, ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা’’তিপি, ‘‘অৱিতক্কঅৱিচাৰা’’তিপি. দস ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘পীতিসহগতা’’তিপি, ‘‘সুখসহগতা’’তিপি, ‘‘উপেক্খাসহগতা’’তিপি. পঞ্চ ধাতুযো উপেক্খাসহগতা. কাযৱিঞ্ঞাণধাতু ন পীতিসহগতা, সিযা সুখসহগতা, ন উপেক্খাসহগতা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সুখসহগতা’’তি. দ্ৱে ধাতুযো সিযা পীতিসহগতা, সিযা সুখসহগতা, সিযা উপেক্খাসহগতা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পীতিসহগতা’’তিপি, ‘‘সুখসহগতা’’তিপি, ‘‘উপেক্খাসহগতা’’তিপি.
সোড়স ধাতুযো নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা দস্সনেন পহাতব্বা, সিযা ভাৱনায পহাতব্বা, সিযা নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বা. সোড়স ধাতুযো নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা, সিযা ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা, সিযা নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা. সোড়স ধাতুযো নেৱাচযগামিনাপচযগামিনো. দ্ৱে ধাতুযো সিযা আচযগামিনো, সিযা অপচযগামিনো, সিযা নেৱাচযগামিনাপচযগামিনো. সোড়স ধাতুযো নেৱসেক্খনাসেক্খা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সেক্খা, সিযা অসেক্খা, সিযা নেৱসেক্খনাসেক্খা.
সোড়স ধাতুযো পৰিত্তা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা পৰিত্তা, সিযা মহগ্গতা, সিযা অপ্পমাণা. দস ধাতুযো অনাৰম্মণা. ছ ধাতুযো পৰিত্তাৰম্মণা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা পৰিত্তাৰম্মণা, সিযা মহগ্গতাৰম্মণা, সিযা অপ্পমাণাৰম্মণা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰিত্তাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘মহগ্গতাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘অপ্পমাণাৰম্মণা’’তিপি. সোড়স ধাতুযো মজ্ঝিমা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা হীনা, সিযা মজ্ঝিমা, সিযা পণীতা. সোড়স ধাতুযো অনিযতা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা মিচ্ছত্তনিযতা, সিযা সম্মত্তনিযতা, সিযা অনিযতা.
দস ধাতুযো অনাৰম্মণা. ছ ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘মগ্গাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘মগ্গহেতুকা’’তিপি, ‘‘মগ্গাধিপতিনো’’তিপি. দ্ৱে ধাতুযো সিযা মগ্গাৰম্মণা, সিযা মগ্গহেতুকা, সিযা মগ্গাধিপতিনো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘মগ্গাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘মগ্গহেতুকা’’তিপি, ‘‘মগ্গাধিপতিনো’’তিপি. দস ধাতুযো সিযা উপ্পন্না, সিযা উপ্পাদিনো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘অনুপ্পন্না’’তি. সদ্দধাতু সিযা উপ্পন্না, সিযা অনুপ্পন্না, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপ্পাদিনী’’তি. ছ ধাতুযো সিযা উপ্পন্না, সিযা অনুপ্পন্না, সিযা উপ্পাদিনো. ধম্মধাতু সিযা উপ্পন্না, সিযা অনুপ্পন্না, সিযা উপ্পাদিনী, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপ্পন্না’’তিপি, ‘‘অনুপ্পন্না’’তিপি, ‘‘উপ্পাদিনী’’তিপি.
সত্তৰস ধাতুযো সিযা অতীতা, সিযা অনাগতা, সিযা পচ্চুপ্পন্না. ধম্মধাতু সিযা অতীতা, সিযা অনাগতা, সিযা পচ্চুপ্পন্না, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘অতীতা’’তিপি, ‘‘অনাগতা’’তিপি, ‘‘পচ্চুপ্পন্না’’তিপি. দস ধাতুযো অনাৰম্মণা. ছ ধাতুযো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা অতীতাৰম্মণা, সিযা অনাগতাৰম্মণা, সিযা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘অতীতাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘অনাগতাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা’’তিপি; সিযা অজ্ঝত্তা, সিযা বহিদ্ধা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা.
দস ধাতুযো অনাৰম্মণা. ছ ধাতুযো সিযা অজ্ঝত্তাৰম্মণা, সিযা বহিদ্ধাৰম্মণা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা অজ্ঝত্তাৰম্মণা, সিযা বহিদ্ধাৰম্মণা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘অজ্ঝত্তাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘বহিদ্ধাৰম্মণা’’তিপি, ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা’’তিপি. ৰূপধাতু সনিদস্সনসপ্পটিঘা. নৱ ধাতুযো অনিদস্সনঅপ্পটিঘা. অট্ঠ ধাতুযো অনিদস্সনঅপ্পটিঘা.
২. দুকং
১৮৮. সত্তৰস ধাতুযো ন হেতূ. ধম্মধাতু সিযা হেতু, সিযা ন হেতু. সোড়স ধাতুযো অহেতুকা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সহেতুকা, সিযা অহেতুকা. সোড়স ধাতুযো অহেতুকা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সহেতুকা, সিযা অহেতুকা. সোড়স ধাতুযো হেতুৱিপ্পযুত্তা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা হেতুসম্পযুত্তা, সিযা হেতুৱিপ্পযুত্তা. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘হেতু চেৱ সহেতুকা চা’’তিপি, ‘‘সহেতুকা চেৱ ন চ হেতূ’’তিপি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘হেতু চেৱ সহেতুকা চা’’তি, সিযা সহেতুকা চেৱ ন চ হেতু, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সহেতুকা চেৱ ন চ হেতূ’’তি. ধম্মধাতু সিযা হেতু চেৱ সহেতুকা চ, সিযা সহেতুকা চেৱ ন চ হেতু, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘হেতু চেৱ সহেতুকা চা’’তিপি, ‘‘সহেতুকা চেৱ ন চ হেতূ’’তিপি. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘হেতূ চেৱ হেতুসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘হেতুসম্পযুত্তা চেৱ ন চ হেতূ’’তিপি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘হেতু চেৱ হেতুসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা হেতুসম্পযুত্তা চেৱ ন চ হেতু, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘হেতুসম্পযুত্তা চেৱ ন চ হেতূ’’তি. ধম্মধাতু সিযা হেতু চেৱ হেতুসম্পযুত্তা চ, সিযা হেতুসম্পযুত্তা চেৱ ন চ হেতু, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘হেতু চেৱ হেতুসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘হেতুসম্পযুত্তা চেৱ ন চ হেতূ’’তিপি. সোড়স ধাতুযো ন হেতুঅহেতুকা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সিযা ন হেতুসহেতুকা, সিযা ন হেতুঅহেতুকা. ধম্মধাতু সিযা ন হেতুসহেতুকা, সিযা ন হেতুঅহেতুকা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘ন হেতুসহেতুকা’’তিপি, ‘‘ন হেতুঅহেতুকা’’তিপি.
সত্তৰস ধাতুযো সপ্পচ্চযা. ধম্মধাতু সিযা সপ্পচ্চযা, সিযা অপ্পচ্চযা. সত্তৰস ধাতুযো সঙ্খতা. ধম্মধাতু সিযা সঙ্খতা, সিযা অসঙ্খতা. ৰূপধাতু সনিদস্সনা. সত্তৰস ধাতুযো অনিদস্সনা. দস ধাতুযো সপ্পটিঘা. অট্ঠ ধাতুযো অপ্পটিঘা. দস ধাতুযো ৰূপা. সত্ত ধাতুযো অৰূপা. ধম্মধাতু সিযা ৰূপা, সিযা অৰূপা. সোড়স ধাতুযো লোকিযা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা লোকিযা, সিযা লোকুত্তৰা; কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যা, কেনচি ন ৱিঞ্ঞেয্যা.
সত্তৰস ধাতুযো নো আসৱা. ধম্মধাতু সিযা আসৱা, সিযা নো আসৱা. সোড়স ধাতুযো সাসৱা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সাসৱা, সিযা অনাসৱা. সোড়স ধাতুযো আসৱৱিপ্পযুত্তা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা আসৱসম্পযুত্তা, সিযা আসৱৱিপ্পযুত্তা. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱা চেৱ সাসৱা চা’’তি, ‘‘সাসৱা চেৱ নো চ আসৱা’’. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱো চেৱ সাসৱা চা’’তি, সিযা সাসৱা চেৱ নো চ আসৱো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সাসৱা চেৱ নো চ আসৱো’’তি. ধম্মধাতু সিযা আসৱো চেৱ সাসৱা চ, সিযা সাসৱা চেৱ নো চ আসৱো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱো চেৱ সাসৱা চা’’তিপি, ‘‘সাসৱা চেৱ নো চ আসৱো’’তিপি.
সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱা চেৱ আসৱসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘আসৱসম্পযুত্তা চেৱ নো চ আসৱা’’তিপি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱো চেৱ আসৱসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা আসৱসম্পযুত্তা চেৱ নো চ আসৱো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱসম্পযুত্তা চেৱ নো চ আসৱো’’তি. ধম্মধাতু সিযা আসৱো চেৱ আসৱসম্পযুত্তা চ, সিযা আসৱসম্পযুত্তা চেৱ নো চ আসৱো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱো চেৱ আসৱসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘আসৱসম্পযুত্তা চেৱ নো চ আসৱো’’তিপি. সোড়স ধাতুযো আসৱৱিপ্পযুত্তসাসৱা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা আসৱৱিপ্পযুত্তসাসৱা, সিযা আসৱৱিপ্পযুত্তঅনাসৱা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘আসৱৱিপ্পযুত্তসাসৱা’’তিপি, ‘‘আসৱৱিপ্পযুত্তঅনাসৱা’’তিপি.
সত্তৰস ধাতুযো নো সংযোজনা. ধম্মধাতু সিযা সংযোজনং, সিযা নো সংযোজনং. সোড়স ধাতুযো সংযোজনিযা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সংযোজনিযা, সিযা অসংযোজনিযা. সোড়স ধাতুযো সংযোজনৱিপ্পযুত্তা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সংযোজনসম্পযুত্তা, সিযা সংযোজনৱিপ্পযুত্তা. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনা চেৱ সংযোজনিযা চা’’তি, সংযোজনিযা চেৱ নো চ সংযোজনা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনিযা চা’’তি, সিযা সংযোজনিযা চেৱ নো চ সংযোজনং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনিযা চেৱ নো চ সংযোজন’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনিযা চ, সিযা সংযোজনিযা চেৱ নো চ সংযোজনং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনিযা চা’’তিপি, ‘‘সংযোজনিযা চেৱ নো চ সংযোজন’’ন্তিপি. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনা চেৱ সংযোজনসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘সংযোজনসম্পযুত্তা চেৱ নো চ সংযোজনা’’তিপি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা সংযোজনসম্পযুত্তা চেৱ নো চ সংযোজনং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনসম্পযুত্তা চেৱ নো চ সংযোজন’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনসম্পযুত্তা চ, সিযা সংযোজনসম্পযুত্তা চেৱ নো চ সংযোজনং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনঞ্চেৱ সংযোজনসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘সংযোজনসম্পযুত্তা চেৱ নো চ সংযোজন’’ন্তিপি. সোড়স ধাতুযো সংযোজনৱিপ্পযুত্তসংযোজনিযা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সংযোজনৱিপ্পযুত্তসংযোজনিযা, সিযা সংযোজনৱিপ্পযুত্তঅসংযোজনিযা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংযোজনৱিপ্পযুত্তসংযোজনিযা’’তিপি, ‘‘সংযোজনৱিপ্পযুত্তঅসংযোজনিযা’’তিপি.
সত্তৰস ধাতুযো নো গন্থা. ধম্মধাতু সিযা গন্থো, সিযা নো গন্থো. সোড়স ধাতুযো গন্থনিযা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা গন্থনিযা, সিযা অগন্থনিযা. সোড়স ধাতুযো গন্থৱিপ্পযুত্তা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা গন্থসম্পযুত্তা, সিযা গন্থৱিপ্পযুত্তা. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থা চেৱ গন্থনিযা চা’’তি, গন্থনিযা চেৱ নো চ গন্থা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থো চেৱ গন্থনিযা চা’’তি, সিযা গন্থনিযা চেৱ নো চ গন্থো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থনিযা চেৱ নো চ গন্থো’’তি. ধম্মধাতু সিযা গন্থো চেৱ গন্থনিযা চ, সিযা গন্থনিযা চেৱ নো চ গন্থো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থো চেৱ গন্থনিযা চা’’তিপি, ‘‘গন্থনিযা চেৱ নো চ গন্থো’’তিপি. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থা চেৱ গন্থসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘গন্থসম্পযুত্তা চেৱ নো চ গন্থা’’তিপি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থো চেৱ গন্থসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা গন্থসম্পযুত্তা চেৱ নো চ গন্থো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থসম্পযুত্তা চেৱ নো চ গন্থো’’তি. ধম্মধাতু সিযা গন্থো চেৱ গন্থসম্পযুত্তা চ, সিযা গন্থসম্পযুত্তা চেৱ নো চ গন্থো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থো চেৱ গন্থসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘গন্থসম্পযুত্তা চেৱ নো চ গন্থো’’তিপি. সোড়স ধাতুযো গন্থৱিপ্পযুত্তগন্থনিযা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা গন্থৱিপ্পযুত্তগন্থনিযা, সিযা গন্থৱিপ্পযুত্তঅগন্থনিযা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘গন্থৱিপ্পযুত্তগন্থনিযা’’তিপি, ‘‘গন্থৱিপ্পযুত্তঅগন্থনিযা’’তিপি.
সত্তৰস ধাতুযো নো ওঘা…পে… নো যোগা…পে… নো নীৱৰণা. ধম্মধাতু সিযা নীৱৰণং, সিযা নো নীৱৰণং. সোড়স ধাতুযো নীৱৰণিযা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা নীৱৰণিযা, সিযা অনীৱৰণিযা. সোড়স ধাতুযো নীৱৰণৱিপ্পযুত্তা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা নীৱৰণসম্পযুত্তা, সিযা নীৱৰণৱিপ্পযুত্তা. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণা চেৱ নীৱৰণিযা চা’’তি, নীৱৰণিযা চেৱ নো চ নীৱৰণা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণিযা চা’’তি, সিযা নীৱৰণিযা চেৱ নো চ নীৱৰণং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণিযা চেৱ নো চ নীৱৰণ’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণিযা চ, সিযা নীৱৰণিযা চেৱ নো চ নীৱৰণং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণিযা চা’’তিপি, ‘‘নীৱৰণিযা চেৱ নো চ নীৱৰণ’’ন্তিপি. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণা চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘নীৱৰণসম্পযুত্তা চেৱ নো চ নীৱৰণা’’তিপি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা নীৱৰণসম্পযুত্তা চেৱ নো চ নীৱৰণং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণসম্পযুত্তা চেৱ নো চ নীৱৰণ’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তা চ, সিযা নীৱৰণসম্পযুত্তা চেৱ নো চ নীৱৰণং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘নীৱৰণসম্পযুত্তা চেৱ নো চ নীৱৰণ’’ন্তিপি. সোড়স ধাতুযো নীৱৰণৱিপ্পযুত্তনীৱৰণিযা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা নীৱৰণৱিপ্পযুত্তনীৱৰণিযা, সিযা নীৱৰণৱিপ্পযুত্তঅনীৱৰণিযা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘নীৱৰণৱিপ্পযুত্তনীৱৰণিযা’’তিপি, ‘‘নীৱৰণৱিপ্পযুত্তঅনীৱৰণিযা’’তিপি.
সত্তৰস ধাতুযো নো পৰামাসা. ধম্মধাতু সিযা পৰামাসো, সিযা নো পৰামাসো. সোড়স ধাতুযো পৰামট্ঠা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা পৰামট্ঠা, সিযা অপৰামট্ঠা. সোড়স ধাতুযো পৰামাসৱিপ্পযুত্তা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সিযা পৰামাসসম্পযুত্তা, সিযা পৰামাসৱিপ্পযুত্তা. ধম্মধাতু সিযা পৰামাসসম্পযুত্তা, সিযা পৰামাসৱিপ্পযুত্তা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰামাসসম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘পৰামাসৱিপ্পযুত্তা’’তিপি. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰামাসা চেৱ পৰামট্ঠা চাতি পৰামট্ঠা চেৱ নো চ পৰামাসা’’. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰামাসো চেৱ পৰামট্ঠা চা’’তি, সিযা পৰামট্ঠা চেৱ নো চ পৰামাসো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰামট্ঠা চেৱ নো চ পৰামাসো’’তি. ধম্মধাতু সিযা পৰামাসো চেৱ পৰামট্ঠা চ, সিযা পৰামট্ঠা চেৱ নো চ পৰামাসো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰামাসো চেৱ পৰামট্ঠা চা’’তিপি, ‘‘পৰামট্ঠা চেৱ নো চ পৰামাসো’’তিপি. সোড়স ধাতুযো পৰামাসৱিপ্পযুত্তপৰামট্ঠা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা পৰামাসৱিপ্পযুত্তপৰামট্ঠা, সিযা পৰামাসৱিপ্পযুত্তঅপৰামট্ঠা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘পৰামাসৱিপ্পযুত্তপৰামট্ঠা’’তিপি, ‘‘পৰামাসৱিপ্পযুত্তঅপৰামট্ঠা’’তিপি.
দস ধাতুযো অনাৰম্মণা. সত্ত ধাতুযো সাৰম্মণা. ধম্মধাতু সিযা সাৰম্মণা, সিযা অনাৰম্মণা. সত্ত ধাতুযো চিত্তা. একাদস ধাতুযো নো চিত্তা. সত্তৰস ধাতুযো অচেতসিকা. ধম্মধাতু সিযা চেতসিকা, সিযা অচেতসিকা. দস ধাতুযো চিত্তৱিপ্পযুত্তা. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসম্পযুত্তা, সিযা চিত্তৱিপ্পযুত্তা. সত্ত ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘চিত্তেন সম্পযুত্তা’’তিপি, ‘‘চিত্তেন ৱিপ্পযুত্তা’’তিপি. দস ধাতুযো চিত্তৱিসংসট্ঠা. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসংসট্ঠা, সিযা চিত্তৱিসংসট্ঠা. সত্ত ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘চিত্তেন সংসট্ঠা’’তিপি, ‘‘চিত্তেন ৱিসংসট্ঠা’’তিপি.
দ্ৱাদস ধাতুযো নো চিত্তসমুট্ঠানা. ছ ধাতুযো সিযা চিত্তসমুট্ঠানা, সিযা নো চিত্তসমুট্ঠানা. সত্তৰস ধাতুযো নো চিত্তসহভুনো. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসহভূ, সিযা নো চিত্তসহভূ. সত্তৰস ধাতুযো নো চিত্তানুপৰিৱত্তিনো. ধম্মধাতু সিযা চিত্তানুপৰিৱত্তী, সিযা নো চিত্তানুপৰিৱত্তী. সত্তৰস ধাতুযো নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা, সিযা নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা. সত্তৰস ধাতুযো নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানসহভুনো. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানসহভূ, সিযা নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানসহভূ. সত্তৰস ধাতুযো নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানানুপৰিৱত্তিনো. ধম্মধাতু সিযা চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানানুপৰিৱত্তী, সিযা নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানানুপৰিৱত্তী. দ্ৱাদস ধাতুযো অজ্ঝত্তিকা. ছ ধাতুযো বাহিৰা.
নৱ ধাতুযো উপাদা. অট্ঠ ধাতুযো নো উপাদা. ধম্মধাতু সিযা উপাদা, সিযা নো উপাদা. দস ধাতুযো উপাদিন্না. সদ্দধাতু অনুপাদিন্না. সত্তধাতুযো সিযা উপাদিন্না, সিযা অনুপাদিন্না. সত্তৰস ধাতুযো নো উপাদানা. ধম্মধাতু সিযা উপাদানং, সিযা নো উপাদানং. সোড়স ধাতুযো উপাদানিযা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা উপাদানিযা, সিযা অনুপাদানিযা. সোড়স ধাতুযো উপাদানৱিপ্পযুত্তা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা উপাদানসম্পযুত্তা, সিযা উপাদানৱিপ্পযুত্তা. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানা চেৱ উপাদানিযা চা’’তি, ‘‘উপাদানিযা চেৱ নো চ উপাদানা’’. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানঞ্চেৱ উপাদানিযা চা’’তি, সিযা উপাদানিযা চেৱ নো চ উপাদানং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানিযা চেৱ নো চ উপাদান’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা উপাদানঞ্চেৱ উপাদানিযা চ, সিযা উপাদানিযা চেৱ নো চ উপাদানং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানঞ্চেৱ উপাদানিযা চা’’তিপি, ‘‘উপাদানিযা চেৱ নো চ উপাদান’’ন্তিপি.
সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানা চেৱ উপাদানসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘উপাদানসম্পযুত্তা চেৱ নো চ উপাদানা’’তিপি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানঞ্চেৱ উপাদানসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা উপাদানসম্পযুত্তা চেৱ নো চ উপাদানং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানসম্পযুত্তা চেৱ নো চ উপাদান’’ন্তি. ধম্মধাতু সিযা উপাদানঞ্চেৱ উপাদানসম্পযুত্তা চ, সিযা উপাদানসম্পযুত্তা চেৱ নো চ উপাদানং, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানঞ্চেৱ উপাদানসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘উপাদানসম্পযুত্তা চেৱ নো চ উপাদান’’ন্তিপি. সোড়স ধাতুযো উপাদানৱিপ্পযুত্তউপাদানিযা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা উপাদানৱিপ্পযুত্তউপাদানিযা, সিযা উপাদানৱিপ্পযুত্তঅনুপাদানিযা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘উপাদানৱিপ্পযুত্তউপাদানিযা’’তিপি, ‘‘উপাদানৱিপ্পযুত্তঅনুপাদানিযা’’তিপি.
সত্তৰস ধাতুযো নো কিলেসা. ধম্মধাতু সিযা কিলেসা, সিযা নো কিলেসা. সোড়স ধাতুযো সংকিলেসিকা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সংকিলেসিকা, সিযা অসংকিলেসিকা. সোড়স ধাতুযো অসংকিলিট্ঠা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সংকিলিট্ঠা, সিযা অসংকিলিট্ঠা. সোড়স ধাতুযো কিলেসৱিপ্পযুত্তা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা কিলেসসম্পযুত্তা, সিযা কিলেসৱিপ্পযুত্তা. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসা চেৱ সংকিলেসিকা চা’’তি, সংকিলেসিকা চেৱ নো চ কিলেসা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৱ সংকিলেসিকা চা’’তি, সিযা সংকিলেসিকা চেৱ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংকিলেসিকা চেৱ নো চ কিলেসো’’তি. ধম্মধাতু সিযা কিলেসো চেৱ সংকিলেসিকা চ, সিযা সংকিলেসিকা চেৱ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৱ সংকিলেসিকা চা’’তিপি, ‘‘সংকিলেসিকা চেৱ নো চ কিলেসো’’তিপি.
সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসা চেৱ সংকিলিট্ঠা চা’’তিপি, ‘‘সংকিলিট্ঠা চেৱ নো চ কিলেসা’’তিপি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৱ সংকিলিট্ঠা চা’’তি, সিযা সংকিলিট্ঠা চেৱ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘সংকিলিট্ঠা চেৱ নো চ কিলেসো’’তি. ধম্মধাতু সিযা কিলেসো চেৱ সংকিলিট্ঠা চ, সিযা সংকিলিট্ঠা চেৱ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৱ সংকিলিট্ঠা চা’’তিপি, ‘‘সংকিলিট্ঠা চেৱ নো চ কিলেসো’’তিপি. সোড়স ধাতুযো ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসা চেৱ কিলেসসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘কিলেসসম্পযুত্তা চেৱ নো চ কিলেসা’’তিপি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৱ কিলেসসম্পযুত্তা চা’’তি, সিযা কিলেসসম্পযুত্তা চেৱ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসসম্পযুত্তা চেৱ নো চ কিলেসো’’তি. ধম্মধাতু সিযা কিলেসো চেৱ কিলেসসম্পযুত্তা চ, সিযা কিলেসসম্পযুত্তা চেৱ নো চ কিলেসো, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসো চেৱ কিলেসসম্পযুত্তা চা’’তিপি, ‘‘কিলেসসম্পযুত্তা চেৱ নো চ কিলেসো’’তিপি. সোড়স ধাতুযো কিলেসৱিপ্পযুত্তসংকিলেসিকা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা কিলেসৱিপ্পযুত্তসংকিলেসিকা, সিযা কিলেসৱিপ্পযুত্তঅসংকিলেসিকা, সিযা ন ৱত্তব্বা – ‘‘কিলেসৱিপ্পযুত্তসংকিলেসিকা’’তিপি, ‘‘কিলেসৱিপ্পযুত্তঅসংকিলেসিকা’’তিপি.
সোড়স ধাতুযো ন দস্সনেন পহাতব্বা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা দস্সনেন পহাতব্বা, সিযা ন দস্সনেন পহাতব্বা. সোড়স ধাতুযো ন ভাৱনায পহাতব্বা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা ভাৱনায পহাতব্বা, সিযা ন ভাৱনায পহাতব্বা. সোড়স ধাতুযো ন দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা, সিযা ন দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা. সোড়স ধাতুযো ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা, সিযা ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা.
পন্নৰস ধাতুযো অৱিতক্কা. মনোধাতু সৱিতক্কা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সৱিতক্কা, সিযা অৱিতক্কা. পন্নৰস ধাতুযো অৱিচাৰা. মনোধাতু সৱিচাৰা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সৱিচাৰা, সিযা অৱিচাৰা. সোড়স ধাতুযো অপ্পীতিকা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সপ্পীতিকা, সিযা অপ্পীতিকা. সোড়স ধাতুযো ন পীতিসহগতা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা পীতিসহগতা, সিযা ন পীতিসহগতা. পন্নৰস ধাতুযো ন সুখসহগতা. তিস্সো ধাতুযো সিযা সুখসহগতা, সিযা ন সুখসহগতা. একাদস ধাতুযো ন উপেক্খাসহগতা. পঞ্চ ধাতুযো উপেক্খাসহগতা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা উপেক্খাসহগতা, সিযা ন উপেক্খাসহগতা.
সোড়স ধাতুযো কামাৱচৰা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা কামাৱচৰা, সিযা ন কামাৱচৰা. সোড়স ধাতুযো ন ৰূপাৱচৰা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা ৰূপাৱচৰা, সিযা ন ৰূপাৱচৰা. সোড়স ধাতুযো ন অৰূপাৱচৰা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা অৰূপাৱচৰা, সিযা ন অৰূপাৱচৰা. সোড়স ধাতুযো পৰিযাপন্না. দ্ৱে ধাতুযো সিযা পৰিযাপন্না, সিযা অপৰিযাপন্না. সোড়স ধাতুযো অনিয্যানিকা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা নিয্যানিকা, সিযা অনিয্যানিকা. সোড়স ধাতুযো অনিযতা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা নিযতা, সিযা অনিযতা. সোড়স ধাতুযো সউত্তৰা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সউত্তৰা, সিযা অনুত্তৰা. সোড়স ধাতুযো অৰণা. দ্ৱে ধাতুযো সিযা সৰণা, সিযা অৰণাতি.
পঞ্হাপুচ্ছকং.
ধাতুৱিভঙ্গো নিট্ঠিতো.