২. অভিধম্মভাজনীযং

১৮৩. অট্ঠাৰস ধাতুযো – চক্খুধাতু, ৰূপধাতু, চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু, সোতধাতু, সদ্দধাতু, সোতৱিঞ্ঞাণধাতু, ঘানধাতু, গন্ধধাতু, ঘানৱিঞ্ঞাণধাতু, জিৱ্হাধাতু, ৰসধাতু, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতু, কাযধাতু, ফোট্ঠব্বধাতু, কাযৱিঞ্ঞাণধাতু, মনোধাতু, ধম্মধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু.

১৮৪. তত্থ কতমা চক্খুধাতু? যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘চক্খুধাতু’’.

তত্থ কতমা ৰূপধাতু? যং ৰূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱণ্ণনিভা…পে… ৰূপধাতুপেসা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৰূপধাতু’’.

তত্থ কতমা চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাচক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৱুচ্চতি ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু’’.

তত্থ কতমা সোতধাতু? যং সোতং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সোতধাতু’’.

তত্থ কতমা সদ্দধাতু? যো সদ্দো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো…পে… সদ্দধাতুপেসা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সদ্দধাতু’’.

তত্থ কতমা সোতৱিঞ্ঞাণধাতু? সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাসোতৱিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সোতৱিঞ্ঞাণধাতু’’.

তত্থ কতমা ঘানধাতু? যং ঘানং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ঘানধাতু’’.

তত্থ কতমা গন্ধধাতু? যো গন্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো…পে… গন্ধধাতুপেসা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘গন্ধধাতু’’.

তত্থ কতমা ঘানৱিঞ্ঞাণধাতু? ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাঘানৱিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ঘানৱিঞ্ঞাণধাতু’’.

তত্থ কতমা জিৱ্হাধাতু? যা জিৱ্হা চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘জিৱ্হাধাতু’’.

তত্থ কতমা ৰসধাতু? যো ৰসো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো…পে… ৰসধাতুপেসা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৰসধাতু’’.

তত্থ কতমা জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতু? জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাজিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৱুচ্চতি ‘‘জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতু’’.

তত্থ কতমা কাযধাতু? যো কাযো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কাযধাতু’’.

তত্থ কতমা ফোট্ঠব্বধাতু? পথৱীধাতু…পে… ফোট্ঠব্বধাতুপেসা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ফোট্ঠব্বধাতু’’.

তত্থ কতমা কাযৱিঞ্ঞাণধাতু? কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জাকাযৱিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কাযৱিঞ্ঞাণধাতু’’.

তত্থ কতমা মনোধাতু? চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোধাতু; সোতৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ঘানৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোধাতু সব্বধম্মেসু ৱা পন পঠমসমন্নাহাৰো উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোধাতু – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মনোধাতু’’.

তত্থ কতমা ধম্মধাতু? ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰক্খন্ধো, যঞ্চ ৰূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপৰিযাপন্নং, অসঙ্খতা চ ধাতু.

তত্থ কতমো ৱেদনাক্খন্ধো? একৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো – ফস্সসম্পযুত্তো. দুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো – অত্থি সহেতুকো, অত্থি অহেতুকো. তিৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৱং দসৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো…পে… এৱং বহুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো. অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো’’.

তত্থ কতমো সঞ্ঞাক্খন্ধো? একৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – ফস্সসম্পযুত্তো. দুৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – অত্থি সহেতুকো, অত্থি অহেতুকো. তিৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৱং দসৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… এৱং বহুৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো. অযং ৱুচ্চতি ‘‘সঞ্ঞাক্খন্ধো’’.

তত্থ কতমো সঙ্খাৰক্খন্ধো? একৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো – চিত্তসম্পযুত্তো. দুৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো – অত্থি হেতু, অত্থি অহেতু. তিৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৱং দসৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো…পে… এৱং বহুৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সঙ্খাৰক্খন্ধো’’.

তত্থ কতমং ৰূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপৰিযাপন্নং? ইত্থিন্দ্ৰিযং…পে… কবড়ীকাৰো আহাৰো – ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং ‘‘অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপৰিযাপন্নং’’.

তত্থ কতমা অসঙ্খতা ধাতু? ৰাগক্খযো, দোসক্খযো, মোহক্খযো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অসঙ্খতা ধাতু’’. অযং ৱুচ্চতি ‘‘ধম্মধাতু’’.

তত্থ কতমা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি মনোধাতু, মনোধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু; সোতৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ঘানৱিঞ্ঞাণধাতুযা …পে… জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি মনোধাতু, মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতু’’.

অভিধম্মভাজনীযং.