১. সুত্তন্তভাজনীযং

১৭২. ছ ধাতুযো – পথৱীধাতু [পঠৱীধাতু (সী. স্যা.) এৱমুপৰিপি], আপোধাতু, তেজোধাতু, ৱাযোধাতু, আকাসধাতু, ৱিঞ্ঞাণধাতু.

১৭৩. তত্থ কতমা পথৱীধাতু? পথৱীধাতুদ্ৱযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিৰা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা পথৱীধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং কক্খড়ং খৰিগতং কক্খড়ত্তং কক্খড়ভাৱো অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কেসা লোমা নখা দন্তা তচো মংসং ন্হাৰু [নহাৰু (সী.)] অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং [অট্ঠিমিঞ্জা (সী.)] ৱক্কং হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসং অন্তং অন্তগুণং উদৰিযং কৰীসং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং কক্খড়ং খৰিগতং কক্খড়ত্তং কক্খড়ভাৱো অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৱুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা পথৱীধাতু’.

তত্থ কতমা বাহিৰা পথৱীধাতু? যং বাহিৰং কক্খড়ং খৰিগতং কক্খড়ত্তং কক্খড়ভাৱো বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – অযো লোহং তিপু সীসং সজ্ঝং [সজ্ঝু (স্যা.)] মুত্তা মণি ৱেড়ুৰিযো সঙ্খো সিলা পৱাড়ং ৰজতং জাতৰূপং লোহিতঙ্কো [লোহিতঙ্গো (স্যা. ক.), লোহিতকো (?)] মসাৰগল্লং তিণং কট্ঠং সক্খৰা কঠলং [কথলং (ক.)] ভূমি পাসাণো পব্বতো, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিৰং কক্খড়ং খৰিগতং কক্খড়ত্তং কক্খড়ভাৱো বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৱুচ্চতি ‘বাহিৰা পথৱীধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা পথৱীধাতু যা চ বাহিৰা পথৱীধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পথৱীধাতু’’.

১৭৪. তত্থ কতমা আপোধাতু? আপোধাতুদ্ৱযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিৰা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং [স্নেহো স্নেহগতং (স্যা.)] বন্ধনত্তং ৰূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদো অস্সু ৱসা খেড়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্তং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং ৰূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৱুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু’.

তত্থ কতমা বাহিৰা আপোধাতু? যং বাহিৰং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং ৰূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – মূলৰসো খন্ধৰসো তচৰসো পত্তৰসো পুপ্ফৰসো ফলৰসো খীৰং দধি সপ্পি নৱনীতং তেলং মধু ফাণিতং ভুম্মানি ৱা উদকানি অন্তলিক্খানি ৱা, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিৰং আপো আপোগতং সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং ৰূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৱুচ্চতি ‘বাহিৰা আপোধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু যা চ বাহিৰা আপোধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘আপোধাতু’’.

১৭৫. তত্থ কতমা তেজোধাতু? তেজোধাতুদ্ৱযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিৰা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – যেন চ সন্তপ্পতি যেন চ জীৰীযতি যেন চ পৰিডয্হতি যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং সম্মা পৰিণামং গচ্ছতি, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৱুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু’.

তত্থ কতমা বাহিৰা তেজোধাতু? যং বাহিৰং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কট্ঠগ্গি পলালগ্গি [সকলিকগ্গি (সব্বত্থ)] তিণগ্গি গোমযগ্গি থুসগ্গি সঙ্কাৰগ্গি ইন্দগ্গি অগ্গিসন্তাপো সূৰিযসন্তাপো কট্ঠসন্নিচযসন্তাপো তিণসন্নিচযসন্তাপো ধঞ্ঞসন্নিচযসন্তাপো ভণ্ডসন্নিচযসন্তাপো, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিৰং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৱুচ্চতি ‘বাহিৰা তেজোধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু যা চ বাহিৰা তেজোধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘তেজোধাতু’’.

১৭৬. তত্থ কতমা ৱাযোধাতু? ৱাযোধাতুদ্ৱযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিৰা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা ৱাযোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং ৱাযো ৱাযোগতং থম্ভিতত্তং ৰূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – উদ্ধঙ্গমা ৱাতা অধোগমা ৱাতা কুচ্ছিসযা ৱাতা কোট্ঠাসযা [কোট্ঠসযা (সী. স্যা.)] ৱাতা অঙ্গমঙ্গানুসাৰিনো ৱাতা সত্থকৱাতা খুৰকৱাতা উপ্পলকৱাতা অস্সাসো পস্সাসো ইতি ৱা, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং ৱাযো ৱাযোগতং থম্ভিতত্তং ৰূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৱুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা ৱাযোধাতু’.

তত্থ কতমা বাহিৰা ৱাযোধাতু? যং বাহিৰং ৱাযো ৱাযোগতং থম্ভিতত্তং ৰূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং, সেয্যথিদং – পুৰত্থিমা ৱাতা পচ্ছিমা ৱাতা উত্তৰা ৱাতা দক্খিণা ৱাতা সৰজা ৱাতা অৰজা ৱাতা সীতা ৱাতা উণ্হা ৱাতা পৰিত্তা ৱাতা অধিমত্তা ৱাতা কাড়ৱাতা ৱেৰম্ভৱাতা পক্খৱাতা সুপণ্ণৱাতা তালৱণ্টৱাতা ৱিধূপনৱাতা, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি বাহিৰং ৱাযো ৱাযোগতং থম্ভিতত্তং ৰূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৱুচ্চতি ‘বাহিৰা ৱাযোধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা ৱাযোধাতু যা চ বাহিৰা ৱাযোধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱাযোধাতু’’.

১৭৭. তত্থ কতমা আকাসধাতু? আকাসধাতুদ্ৱযং – অত্থি অজ্ঝত্তিকা, অত্থি বাহিৰা. তত্থ কতমা অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আকাসো আকাসগতং অঘং অঘগতং ৱিৱৰো ৱিৱৰগতং অসম্ফুট্ঠং মংসলোহিতেহি অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কণ্ণচ্ছিদ্দং নাসচ্ছিদ্দং মুখদ্ৱাৰং, যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং অজ্ঝোহৰতি, যত্থ চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং সন্তিট্ঠতি, যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং অধোভাগং নিক্খমতি, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আকাসো আকাসগতং অঘং অঘগতং ৱিৱৰো ৱিৱৰগতং অসম্ফুট্ঠং মংসলোহিতেহি অজ্ঝত্তং উপাদিন্নং – অযং ৱুচ্চতি ‘অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু’.

তত্থ কতমা বাহিৰা আকাসধাতু? যং বাহিৰং আকাসো আকাসগতং অঘং অঘগতং ৱিৱৰো ৱিৱৰগতং অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহি বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং – অযং ৱুচ্চতি ‘বাহিৰা আকাসধাতু’. যা চ অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু যা চ বাহিৰা আকাসধাতু, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘আকাসধাতু’’.

১৭৮. তত্থ কতমা ৱিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু, সোতৱিঞ্ঞাণধাতু, ঘানৱিঞ্ঞাণধাতু, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতু, কাযৱিঞ্ঞাণধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতু’’.

ইমা ছ ধাতুযো.

১৭৯. অপৰাপি ছ ধাতুযো – সুখধাতু, দুক্খধাতু, সোমনস্সধাতু, দোমনস্সধাতু, উপেক্খাধাতু, অৱিজ্জাধাতু.

১৮০. তত্থ কতমা সুখধাতু? যং কাযিকং সাতং কাযিকং সুখং কাযসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং কাযসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সুখধাতু’’.

তত্থ কতমা দুক্খধাতু? যং কাযিকং অসাতং কাযিকং দুক্খং কাযসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৱেদযিতং কাযসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৱেদনা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘দুক্খধাতু’’.

তত্থ কতমা সোমনস্সধাতু? যং চেতসিকং সাতং চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সোমনস্সধাতু’’.

তত্থ কতমা দোমনস্সধাতু? যং চেতসিকং অসাতং চেতসিকং দুক্খং চেতোসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৱেদনা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘দোমনস্সধাতু’’.

তত্থ কতমা উপেক্খাধাতু? যং চেতসিকং নেৱ সাতং নাসাতং চেতোসম্ফস্সজং অদুক্খমসুখং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অদুক্খমসুখা ৱেদনা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খাধাতু’’.

তত্থ কতমা অৱিজ্জাধাতু? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং অনভিসমযো অননুবোধো অসম্বোধো অপ্পটিৱেধো অসঙ্গাহণা অপৰিযোগাহণা অসমপেক্খনা অপচ্চৱেক্খণা অপচ্চক্খকম্মং দুম্মেজ্ঝং বাল্যং অসম্পজঞ্ঞং মোহো পমোহো সম্মোহো অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৱিজ্জাধাতু’’.

ইমা ছ ধাতুযো.

১৮১. অপৰাপি ছ ধাতুযো – কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৱিহিংসাধাতু, নেক্খম্মধাতু, অব্যাপাদধাতু, অৱিহিংসাধাতু.

১৮২. তত্থ কতমা কামধাতু? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো সঙ্কপ্পো অপ্পনা ব্যপ্পনা চেতসো অভিনিৰোপনা মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি কামধাতু. হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱে অন্তো কৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা ৰূপা [ৰূপং (স্যা.)] ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কামধাতু’’.

তত্থ কতমা ব্যাপাদধাতু? ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদধাতু’’. দসসু ৱা আঘাতৱত্থূসু চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো পটিঘং পটিৱিৰোধো কোপো পকোপো সম্পকোপো দোসো পদোসো সম্পদোসো চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদধাতু’’.

তত্থ কতমা ৱিহিংসাধাতু? ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহিংসাধাতু’’. ইধেকচ্চো পাণিনা ৱা লেড্ডুনা ৱা দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা ৰজ্জুযা ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন সত্তে ৱিহেঠেতি, যা এৱৰূপা হেঠনা ৱিহেঠনা হিংসনা ৱিহিংসনা ৰোসনা ৱিৰোসনা পৰূপঘাতো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহিংসাধাতু’’.

তত্থ কতমা নেক্খম্মধাতু? নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘নেক্খম্মধাতু’’. সব্বেপি কুসলা ধম্মা ‘‘নেক্খম্মধাতু’’.

তত্থ কতমা অব্যাপাদধাতু? অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অব্যাপাদধাতু’’. যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অব্যাপাদধাতু’’.

তত্থ কতমা অৱিহিংসাধাতু? অৱিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো সঙ্কপ্পো অপ্পনা ব্যপ্পনা চেতসো অভিনিৰোপনা সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৱিহিংসাধাতু’’. যা সত্তেসু কৰুণা কৰুণাযনা কৰুণাযিতত্তং কৰুণাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৱিহিংসাধাতু’’.

ইমা ছ ধাতুযো.

ইতি ইমানি তীণি ছক্কানি তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা অট্ঠাৰস ধাতুযো হোন্তি.

সুত্তন্তভাজনীযং.