২. অভিধম্মভাজনীযং
১৫৫. দ্ৱাদসাযতনানি – চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৱ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং, ৰূপাযতনং, সদ্দাযতনং, গন্ধাযতনং, ৰসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, ধম্মাযতনং.
১৫৬. তত্থ কতমং চক্খাযতনং? যং চক্খু [চক্খুং (সী. স্যা. ক.) ধ. স. ৫৯৬-৫৯৯] চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো অত্তভাৱপৰিযাপন্নো অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যেন চক্খুনা অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন ৰূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পস্সি ৱা পস্সতি ৱা পস্সিস্সতি ৱা পস্সে ৱা, চক্খুম্পেতং চক্খাযতনম্পেতং চক্খুধাতুপেসা চক্খুন্দ্ৰিযম্পেতং লোকোপেসো দ্ৱাৰাপেসা সমুদ্দোপেসো পণ্ডৰম্পেতং খেত্তম্পেতং ৱত্থুম্পেতং নেত্তম্পেতং নযনম্পেতং ওৰিমং তীৰম্পেতং সুঞ্ঞো গামোপেসো. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চক্খাযতনং’’.
১৫৭. তত্থ কতমং সোতাযতনং? যং সোতং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো অত্তভাৱপৰিযাপন্নো অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যেন সোতেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন সদ্দং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং সুণি ৱা সুণাতি ৱা সুণিস্সতি ৱা সুণে ৱা, সোতম্পেতং সোতাযতনম্পেতং সোতধাতুপেসা সোতিন্দ্ৰিযম্পেতং লোকোপেসো দ্ৱাৰাপেসা সমুদ্দোপেসো পণ্ডৰম্পেতং খেত্তম্পেতং ৱত্থুম্পেতং ওৰিমং তীৰম্পেতং সুঞ্ঞো গামোপেসো. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সোতাযতনং’’.
১৫৮. তত্থ কতমং ঘানাযতনং? যং ঘানং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো অত্তভাৱপৰিযাপন্নো অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যেন ঘানেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন গন্ধং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং ঘাযি ৱা ঘাযতি ৱা ঘাযিস্সতি ৱা ঘাযে ৱা, ঘানম্পেতং ঘানাযতনম্পেতং ঘানধাতুপেসা ঘানিন্দ্ৰিযম্পেতং লোকোপেসো দ্ৱাৰাপেসা সমুদ্দোপেসো পণ্ডৰম্পেতং খেত্তম্পেতং ৱত্থুম্পেতং ওৰিমং তীৰম্পেতং সুঞ্ঞো গামোপেসো. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘ঘানাযতনং’’.
১৫৯. তত্থ কতমং জিৱ্হাযতনং? যা জিৱ্হা চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো অত্তভাৱপৰিযাপন্নো অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যায জিৱ্হায অনিদস্সনায সপ্পটিঘায ৰসং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং সাযি ৱা সাযতি ৱা সাযিস্সতি ৱা সাযে ৱা, জিৱ্হাপেসা জিৱ্হাযতনম্পেতং জিৱ্হাধাতুপেসা জীৱ্হিন্দ্ৰিযম্পেতং লোকোপেসো দ্ৱাৰাপেসা সমুদ্দোপেসো পণ্ডৰম্পেতং খেত্তম্পেতং ৱত্থুম্পেতং ওৰিমং তীৰম্পেতং সুঞ্ঞো গামোপেসো. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘জিৱ্হাযতনং’’.
১৬০. তত্থ কতমং কাযাযতনং? যো কাযো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো অত্তভাৱপৰিযাপন্নো অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যেন কাযেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন ফোট্ঠব্বং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং ফুসি ৱা ফুসতি ৱা ফুসিস্সতি ৱা ফুসে ৱা, কাযোপেসো কাযাযতনম্পেতং কাযধাতুপেসা কাযিন্দ্ৰিযম্পেতং লোকোপেসো দ্ৱাৰাপেসা সমুদ্দোপেসো পণ্ডৰম্পেতং খেত্তম্পেতং ৱত্থুম্পেতং ওৰিমং তীৰম্পেতং সুঞ্ঞো গামোপেসো. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘কাযাযতনং’’.
১৬১. তত্থ কতমং মনাযতনং? একৱিধেন মনাযতনং – ফস্সসম্পযুত্তং.
দুৱিধেন মনাযতনং – অত্থি সহেতুকং, অত্থি অহেতুকং.
তিৱিধেন মনাযতনং – অত্থি কুসলং, অত্থি অকুসলং, অত্থি অব্যাকতং.
চতুব্বিধেন মনাযতনং – অত্থি কামাৱচৰং, অত্থি ৰূপাৱচৰং, অত্থি অৰূপাৱচৰং, অত্থি অপৰিযাপন্নং.
পঞ্চৱিধেন মনাযতনং – অত্থি সুখিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তং, অত্থি দুক্খিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তং, অত্থি সোমনস্সিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তং, অত্থি দোমনস্সিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তং, অত্থি উপেক্খিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তং.
ছব্বিধেন মনাযতনং – চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতৱিঞ্ঞাণং, ঘানৱিঞ্ঞাণং, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, কাযৱিঞ্ঞাণং, মনোৱিঞ্ঞাণং. এৱং ছব্বিধেন মনাযতনং.
সত্তৱিধেন মনাযতনং – চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতৱিঞ্ঞাণং, ঘানৱিঞ্ঞাণং, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, কাযৱিঞ্ঞাণং, মনোধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. এৱং সত্তৱিধেন মনাযতনং.
অট্ঠৱিধেন মনাযতনং – চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতৱিঞ্ঞাণং, ঘানৱিঞ্ঞাণং, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, কাযৱিঞ্ঞাণং অত্থি সুখসহগতং, অত্থি দুক্খসহগতং, মনোধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. এৱং অট্ঠৱিধেন মনাযতনং.
নৱৱিধেন মনাযতনং – চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতৱিঞ্ঞাণং, ঘানৱিঞ্ঞাণং, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, কাযৱিঞ্ঞাণং, মনোধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু অত্থি কুসলং, অত্থি অকুসলং, অত্থি অব্যাকতং. এৱং নৱৱিধেন মনাযতনং.
দসৱিধেন মনাযতনং – চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতৱিঞ্ঞাণং, ঘানৱিঞ্ঞাণং, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, কাযৱিঞ্ঞাণং অত্থি সুখসহগতং, অত্থি দুক্খসহগতং, মনোধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু অত্থি কুসলং, অত্থি অকুসলং, অত্থি অব্যাকতং. এৱং দসৱিধেন মনাযতনং.
একৱিধেন মনাযতনং – ফস্সসম্পযুত্তং.
দুৱিধেন মনাযতনং – অত্থি সহেতুকং, অত্থি অহেতুকং.
তিৱিধেন মনাযতনং – অত্থি সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং, অত্থি দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তং, অত্থি অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং…পে…. এৱং বহুৱিধেন মনাযতনং. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘মনাযতনং’’.
১৬২. তত্থ কতমং ৰূপাযতনং? যং ৰূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতকং লোহিতকং [পীতং লোহিতং (সী.)] ওদাতং কাড়কং মঞ্জিট্ঠকং [মঞ্জেট্ঠকং (সী. স্যা.)] হৰি হৰিৱণ্ণং অম্বঙ্কুৰৱণ্ণং দীঘং ৰস্সং অণুং থূলং ৱট্টং পৰিমণ্ডলং চতুৰস্সং ছড়ংসং অট্ঠংসং সোড়সংসং নিন্নং থলং ছাযা আতপো আলোকো অন্ধকাৰো অব্ভা মহিকা ধূমো ৰজো চন্দমণ্ডলস্স ৱণ্ণনিভা সূৰিযমণ্ডলস্স [সুৰিযমণ্ডলস্স (সী. স্যা. কং.)] ৱণ্ণনিভা তাৰকৰূপানং ৱণ্ণনিভা আদাসমণ্ডলস্স ৱণ্ণনিভা মণিসঙ্খমুত্তৱেড়ুৰিযস্স ৱণ্ণনিভা জাতৰূপৰজতস্স ৱণ্ণনিভা, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি ৰূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং, যং ৰূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং চক্খুনা অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন পস্সি ৱা পস্সতি ৱা পস্সিস্সতি ৱা পস্সে ৱা, ৰূপম্পেতং ৰূপাযতনম্পেতং ৰূপধাতুপেসা. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘ৰূপাযতনং’’.
১৬৩. তত্থ কতমং সদ্দাযতনং? যো সদ্দো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো ভেৰিসদ্দো মুদিঙ্গসদ্দো [মুতিঙ্গসদ্ধো (সী.)] সঙ্খসদ্দো পণৱসদ্দো গীতসদ্দো ৱাদিতসদ্দো সম্মসদ্দো পাণিসদ্দো সত্তানং নিগ্ঘোসসদ্দো ধাতূনং সন্নিঘাতসদ্দো ৱাতসদ্দো উদকসদ্দো মনুস্সসদ্দো অমনুস্সসদ্দো, যো ৱা পনঞ্ঞোপি অত্থি সদ্দো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যং সদ্দং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং সোতেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন সুণি ৱা সুণাতি ৱা সুণিস্সতি ৱা সুণে ৱা, সদ্দোপেসো সদ্দাযতনম্পেতং সদ্দধাতুপেসা. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সদ্দাযতনং’’.
১৬৪. তত্থ কতমং গন্ধাযতনং? যো গন্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো মূলগন্ধো সাৰগন্ধো তচগন্ধো পত্তগন্ধো পুপ্ফগন্ধো ফলগন্ধো আমগন্ধো ৱিস্সগন্ধো সুগন্ধো দুগ্গন্ধো, যো ৱা পনঞ্ঞোপি অত্থি গন্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যং গন্ধং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং ঘানেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন ঘাযি ৱা ঘাযতি ৱা ঘাযিস্সতি ৱা ঘাযে ৱা, গন্ধোপেসো গন্ধাযতনম্পেতং গন্ধধাতুপেসা. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘গন্ধাযতনং’’.
১৬৫. তত্থ কতমং ৰসাযতনং? যো ৰসো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো মূলৰসো খন্ধৰসো তচৰসো পত্তৰসো পুপ্ফৰসো ফলৰসো অম্বিলং মধুৰং তিত্তকং কটুকং লোণিকং [লপিলকং (সী.), লম্পিকং (ক. সী.)] খাৰিকং লম্বিকং কসাৱো সাদু অসাদু, যো ৱা পনঞ্ঞোপি অত্থি ৰসো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যং ৰসং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং জিৱ্হায অনিদস্সনায সপ্পটিঘায সাযি ৱা সাযতি ৱা সাযিস্সতি ৱা সাযে ৱা, ৰসোপেসো ৰসাযতনম্পেতং ৰসধাতুপেসা. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘ৰসাযতনং’’.
১৬৬. তত্থ কতমং ফোট্ঠব্বাযতনং? পথৱীধাতু তেজোধাতু ৱাযোধাতু কক্খড়ং মুদুকং সণ্হং ফৰুসং সুখসম্ফস্সং দুক্খসম্ফস্সং গৰুকং লহুকং, যং ফোট্ঠব্বং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং কাযেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন ফুসি ৱা ফুসতি ৱা ফুসিস্সতি ৱা ফুসে ৱা, ফোট্ঠব্বোপেসো ফোট্ঠব্বাযতনম্পেতং ফোট্ঠব্বধাতুপেসা. ইদং ৱুচ্চতি ‘‘ফোট্ঠব্বাযতনং’’.
১৬৭. তত্থ কতমং ধম্মাযতনং? ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰক্খন্ধো, যঞ্চ ৰূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপৰিযাপন্নং, অসঙ্খতা চ ধাতু.
তত্থ কতমো ৱেদনাক্খন্ধো? একৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো – ফস্সসম্পযুত্তো. দুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো – অত্থি সহেতুকো, অত্থি অহেতুকো. তিৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৱং দসৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো…পে… এৱং বহুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো. অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো’’.
তত্থ কতমো সঞ্ঞাক্খন্ধো? একৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – ফস্সসম্পযুত্তো. দুৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – অত্থি সহেতুকো, অত্থি অহেতুকো. তিৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৱং দসৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… এৱং বহুৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো. অযং ৱুচ্চতি ‘‘সঞ্ঞাক্খন্ধো’’.
তত্থ কতমো সঙ্খাৰক্খন্ধো? একৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো – চিত্তসম্পযুত্তো. দুৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো – অত্থি হেতু, অত্থি ন হেতু. তিৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৱং দসৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো…পে… এৱং বহুৱিধেন সঙ্খাৰক্খন্ধো. অযং ৱুচ্চতি ‘‘সঙ্খাৰক্খন্ধো’’.
তত্থ কতমং ৰূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপৰিযাপন্নং? ইত্থিন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযং…পে… কবড়ীকাৰো আহাৰো. ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং ‘‘অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপৰিযাপন্নং’’.
তত্থ কতমা অসঙ্খতা ধাতু? ৰাগক্খযো, দোসক্খযো, মোহক্খযো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অসঙ্খতা ধাতু’’.
ইদং ৱুচ্চতি ধম্মাযতনং.
অভিধম্মভাজনীযং.