২. উপ্পত্তানুপ্পত্তিৱাৰো

১. কামধাতু

৯৯১. কামধাতুযা কতি খন্ধা, কতি আযতনানি, কতি ধাতুযো, কতি সচ্চানি, কতি ইন্দ্ৰিযানি, কতি হেতূ, কতি আহাৰা, কতি ফস্সা, কতি ৱেদনা, কতি সঞ্ঞা, কতি চেতনা, কতি চিত্তানি?

কামধাতুযা পঞ্চক্খন্ধা, দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস ধাতুযো, তীণি সচ্চানি, বাৱীসতিন্দ্ৰিযানি, নৱ হেতূ, চত্তাৰো আহাৰা, সত্ত ফস্সা, সত্ত ৱেদনা, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত চেতনা, সত্ত চিত্তানি.

৯৯২. তত্থ কতমে কামধাতুযা পঞ্চক্খন্ধা? ৰূপক্খন্ধো, ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা পঞ্চক্খন্ধা’’.

তত্থ কতমানি কামধাতুযা দ্ৱাদসাযতনানি? চক্খাযতনং, ৰূপাযতনং, সোতাযতনং, সদ্দাযতনং, ঘানাযতনং, গন্ধাযতনং, জিৱ্হাযতনং, ৰসাযতনং, কাযাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, মনাযতনং, ধম্মাযতনং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা দ্ৱাদসাযতনানি’’.

তত্থ কতমা কামধাতুযা অট্ঠাৰস ধাতুযো? চক্খুধাতু, ৰূপধাতু, চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু, সোতধাতু, সদ্দধাতু, সোতৱিঞ্ঞাণধাতু, ঘানধাতু, গন্ধধাতু, ঘানৱিঞ্ঞাণধাতু, জিৱ্হাধাতু, ৰসধাতু, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতু, কাযধাতু, ফোট্ঠব্বধাতু, কাযৱিঞ্ঞাণধাতু, মনোধাতু, ধম্মধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইমা ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা অট্ঠাৰস ধাতুযো’’.

তত্থ কতমানি কামধাতুযা তীণি সচ্চানি? দুক্খসচ্চং, সমুদযসচ্চং, মগ্গসচ্চং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা তীণি সচ্চানি’’.

তত্থ কতমানি কামধাতুযা বাৱীসতিন্দ্ৰিযানি? চক্খুন্দ্ৰিযং, সোতিন্দ্ৰিযং…পে… অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা বাৱীসতিন্দ্ৰিযানি’’.

তত্থ কতমে কামধাতুযা নৱ হেতূ? তযো কুসলহেতূ, তযো অকুসলহেতূ, তযো অব্যাকতহেতূ…পে… ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা নৱ হেতূ’’.

তত্থ কতমে কামধাতুযা চত্তাৰো আহাৰা? কবড়ীকাৰাহাৰো, ফস্সাহাৰো, মনোসঞ্চেতনাহাৰো, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা চত্তাৰো আহাৰা’’.

তত্থ কতমে কামধাতুযা সত্ত ফস্সা? চক্খুসম্ফস্সো সোতসম্ফস্সো, ঘানসম্ফস্সো, জিৱ্হাসম্ফস্সো, কাযসম্ফস্সো, মনোধাতুসম্ফস্সো, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা সত্ত ফস্সা’’.

তত্থ কতমা কামধাতুযা সত্ত ৱেদনা? চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা, সোতসম্ফস্সজা ৱেদনা, ঘানসম্ফস্সজা ৱেদনা, জিৱ্হাসম্ফস্সজা ৱেদনা, কাযসম্ফস্সজা ৱেদনা, মনোধাতুসম্ফস্সজা ৱেদনা, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা ৱেদনা – ইমা ৱুচ্চত্তি ‘‘কামধাতুযা সত্ত ৱেদনা’’.

তত্থ কতমা কামধাতুযা সত্ত সঞ্ঞা? চক্খুসম্ফস্সজা সঞ্ঞা, সোতসম্ফস্সজা সঞ্ঞা, ঘানসম্ফস্সজা সঞ্ঞা, জিৱ্হাসম্ফস্সজা সঞ্ঞা, কাযসম্ফস্সজা সঞ্ঞা, মনোধাতুসম্ফস্সজা সঞ্ঞা, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা সঞ্ঞা – ইমা ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা সত্ত সঞ্ঞা’’.

তত্থ কতমা কামধাতুযা সত্ত চেতনা? চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা, সোতসম্ফস্সজা চেতনা, ঘানসম্ফস্সজা চেতনা, জিৱ্হাসম্ফস্সজা চেতনা, কাযসম্ফস্সজা চেতনা, মনোধাতুসম্ফস্সজা চেতনা, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা চেতনা – ইমা ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা সত্ত চেতনা’’.

তত্থ কতমানি কামধাতুযা সত্ত চিত্তানি? চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতৱিঞ্ঞাণং, ঘানৱিঞ্ঞাণং, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, কাযৱিঞ্ঞাণং, মনোধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘কামধাতুযা সত্ত চিত্তানি’’.

২. ৰূপধাতু

৯৯৩. ৰূপধাতুযা কতি খন্ধা, কতি আযতনা, কতি ধাতুযো, কতি সচ্চানি, কতি ইন্দ্ৰিযানি…পে… কতি চিত্তানি?

ৰূপধাতুযা পঞ্চক্খন্ধা, ছ আযতনানি, নৱ ধাতুযো, তীণি সচ্চানি, চুদ্দসিন্দ্ৰিযানি, অট্ঠ হেতূ, তযো আহাৰা, চত্তাৰো ফস্সা, চতস্সো ৱেদনা, চতস্সো সঞ্ঞা, চতস্সো চেতনা, চত্তাৰি চিত্তানি.

৯৯৪. তত্থ কতমে ৰূপধাতুযা পঞ্চক্খন্ধা? ৰূপক্খন্ধো, ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘ৰূপধাতুযা পঞ্চক্খন্ধা’’.

তত্থ কতমানি ৰূপধাতুযা ছ আযতনানি? চক্খাযতনং, ৰূপাযতনং, সোতাযতনং, সদ্দাযতনং, মনাযতনং, ধম্মাযতনং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘ৰূপধাতুযা ছ আযতনানি’’.

তত্থ কতমা ৰূপধাতুযা নৱ ধাতুযো? চক্খুধাতু, ৰূপধাতু, চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু, সোতধাতু, সদ্দধাতু, সোতৱিঞ্ঞাণধাতু, মনোধাতু, ধম্মধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইমা ৱুচ্চন্তি ‘‘ৰূপধাতুযা নৱ ধাতুযো’’.

তত্থ কতমানি ৰূপধাতুযা তীণি সচ্চানি? দুক্খসচ্চং, সমুদযসচ্চং, মগ্গসচ্চং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘ৰূপধাতুযা তীণি সচ্চানি’’.

তত্থ কতমানি ৰূপধাতুযা চুদ্দসিন্দ্ৰিযানি? চক্খুন্দ্ৰিযং, সোতিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযং, জীৱিতিন্দ্ৰিযং, সোমনস্সিন্দ্ৰিযং, উপেক্খিন্দ্ৰিযং, সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘ৰূপধাতুযা চুদ্দসিন্দ্ৰিযানি’’.

তত্থ কতমে ৰূপধাতুযা অট্ঠ হেতূ? তযো কুসলহেতূ, দ্ৱে অকুসলহেতূ, তযো অব্যাকতহেতূ.

তত্থ কতমে তযো কুসলহেতূ? অলোভো কুসলহেতু, অদোসো কুসলহেতু, অমোহো কুসলহেতু – ইমে তযো কুসলহেতূ.

তত্থ কতমে দ্ৱে অকুসলহেতূ? লোভো অকুসলহেতু, মোহো অকুসলহেতু – ইমে দ্ৱে অকুসলহেতূ.

তত্থ কতমে তযো অব্যাকতহেতূ? কুসলানং ৱা ধম্মানং ৱিপাকতো কিৰিযাব্যাকতেসু ৱা ধম্মেসু অলোভো, অদোসো, অমোহো – ইমে তযো অব্যাকতহেতূ. ইমে ৱুচ্চন্তি ৰূপধাতুযা অট্ঠ হেতূ.

তত্থ কতমে ৰূপধাতুযা তযো আহাৰা? ফস্সাহাৰো, মনোসঞ্চেতনাহাৰো, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘ৰূপধাতুযা তযো আহাৰা’’.

তত্থ কতমে ৰূপধাতুযা চত্তাৰো ফস্সা? চক্খুসম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সো, মনোধাতুসম্ফস্সো, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘ৰূপধাতুযা চত্তাৰো ফস্সা’’.

তত্থ কতমা ৰূপধাতুযা চতস্সো ৱেদনা…পে… চতস্সো সঞ্ঞা…পে… চতস্সো চেতনা…পে… চত্তাৰি চিত্তানি? চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতৱিঞ্ঞাণং, মনোধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘ৰূপধাতুযা চত্তাৰি চিত্তানি’’.

৩. অৰূপধাতু

৯৯৫. অৰূপধাতুযা কতি খন্ধা…পে… কতি চিত্তানি?

অৰূপধাতুযা চত্তাৰো খন্ধা, দ্ৱে আযতনানি, দ্ৱে ধাতুযো, তীণি সচ্চানি, একাদসিন্দ্ৰিযানি, অট্ঠ হেতূ, তযো আহাৰা, একো ফস্সো, একা ৱেদনা, একা সঞ্ঞা, একা চেতনা, একং চিত্তং.

৯৯৬. তত্থ কতমে অৰূপধাতুযা চত্তাৰো খন্ধা? ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘অৰূপধাতুযা চত্তাৰো খন্ধা’’.

তত্থ কতমানি অৰূপধাতুযা দ্ৱে আযতনানি? মনাযতনং, ধম্মাযতনং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘অৰূপধাতুযা দ্ৱে আযতনানি’’.

তত্থ কতমা অৰূপধাতুযা দ্ৱে ধাতুযো? মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, ধম্মধাতু – ইমা ৱুচ্চন্তি ‘‘অৰূপধাতুযা দ্ৱে ধাতুযো’’.

তত্থ কতমানি অৰূপধাতুযা তীণি সচ্চানি? দুক্খসচ্চং, সমুদযসচ্চং, মগ্গসচ্চং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘অৰূপধাতুযা তীণি সচ্চানি’’.

তত্থ কতমানি অৰূপধাতুযা একাদসিন্দ্ৰিযানি? মনিন্দ্ৰিযং, জীৱিতিন্দ্ৰিযং, সোমনস্সিন্দ্ৰিযং, উপেক্খিন্দ্ৰিযং, সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘অৰূপধাতুযা একাদসিন্দ্ৰিযানি’’.

তত্থ কতমে অৰূপধাতুযা অট্ঠ হেতূ? তযো কুসলহেতূ, দ্ৱে অকুসলহেতূ, তযো অব্যাকতহেতূ…পে… ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘অৰূপধাতুযা অট্ঠ হেতূ’’.

তত্থ কতমে অৰূপধাতুযা তযো আহাৰা? ফস্সাহাৰো, মনোসঞ্চেতনাহাৰো, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘অৰূপধাতুযা তযো আহাৰা’’.

তত্থ কতমো অৰূপধাতুযা একো ফস্সো? মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৰূপধাতুযা একো ফস্সো’’.

তত্থ কতমা অৰূপধাতুযা একা ৱেদনা…পে… একা সঞ্ঞা…পে… একা চেতনা…পে… একং চিত্তং? মনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অৰূপধাতুযা একং চিত্তং’’.

৪. অপৰিযাপন্নং

৯৯৭. অপৰিযাপন্নে কতি খন্ধা…পে… কতি চিত্তানি?

অপৰিযাপন্নে চত্তাৰো খন্ধা, দ্ৱে আযতনানি, দ্ৱে ধাতুযো, দ্ৱে সচ্চানি, দ্ৱাদসিন্দ্ৰিযানি, ছ হেতূ, তযো আহাৰা, একো ফস্সো, একা ৱেদনা, একা সঞ্ঞা, একা চেতনা, একং চিত্তং.

৯৯৮. তত্থ কতমে অপৰিযাপন্নে চত্তাৰো খন্ধা? ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘অপৰিযাপন্নে চত্তাৰো খন্ধা’’.

তত্থ কতমানি অপৰিযাপন্নে দ্ৱে আযতনানি? মনাযতনং, ধম্মাযতনং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘অপৰিযাপন্নে দ্ৱে আযতনানি’’.

তত্থ কতমা অপৰিযাপন্নে দ্ৱে ধাতুযো? মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, ধম্মধাতু – ইমা ৱুচ্চন্তি ‘‘অপৰিযাপন্নে দ্ৱে ধাতুযো’’.

তত্থ কতমানি অপৰিযাপন্নে দ্ৱে সচ্চানি? মগ্গসচ্চং, নিৰোধসচ্চং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘অপৰিযাপন্নে দ্ৱে সচ্চানি’’.

তত্থ কতমানি অপৰিযাপন্নে দ্ৱাদসিন্দ্ৰিযানি? মনিন্দ্ৰিযং, জীৱিতিন্দ্ৰিযং, সোমনস্সিন্দ্ৰিযং, উপেক্খিন্দ্ৰিযং, সদ্ধিন্দ্ৰিযং, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং, সতিন্দ্ৰিযং, সমাধিন্দ্ৰিযং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং – ইমানি ৱুচ্চন্তি ‘‘অপৰিযাপন্নে দ্ৱাদসিন্দ্ৰিযানি’’.

তত্থ কতমে অপৰিযাপন্নে ছ হেতূ? তযো কুসলহেতূ, তযো অব্যাকতহেতূ.

তত্থ কতমে তযো অব্যাকতহেতূ? কুসলানং ধম্মানং ৱিপাকতো অলোভো, অদোসো, অমোহো – ইমে তযো অব্যাকতহেতূ. ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘অপৰিযাপন্নে ছ হেতূ’’.

তত্থ কতমে অপৰিযাপন্নে তযো আহাৰা? ফস্সাহাৰো, মনোসঞ্চেতনাহাৰো, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘অপৰিযাপন্নে তযো আহাৰা’’.

তত্থ কতমো অপৰিযাপন্নে একো ফস্সো? মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অপৰিযাপন্নে একো ফস্সো’’.

তত্থ কতমা অপৰিযাপন্নে একা ৱেদনা…পে… একা সঞ্ঞা…পে… একা চেতনা…পে… একং চিত্তং? মনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অপৰিযাপন্নে একং চিত্তং’’.