১২. ঝানৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
৫০৮. ইধ ভিক্খু পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি, আচাৰগোচৰসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তো সাতচ্চং নেপক্কং বোধিপক্খিকানং ধম্মানং ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো. সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সমিঞ্জিতে [সম্মিঞ্জিতে (সী. স্যা.)] পসাৰিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি. সো ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতি অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলং পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং ৱিজনৱাতং মনুস্সৰাহস্সেয্যকং [মনুস্সৰাহসেয্যকং (সী. স্যা.)] পটিসল্লানসাৰুপ্পং. সো অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৱিহৰতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতি. ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৱিহৰতি সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পৰিসোধেতি. থিনমিদ্ধং পহায ৱিগতথিনমিদ্ধো ৱিহৰতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থিনমিদ্ধা চিত্তং পৰিসোধেতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৱিহৰতি অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পৰিসোধেতি. ৱিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিহৰতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৱিচিকিচ্ছায চিত্তং পৰিসোধেতি. সো ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘‘অনন্তো আকাসো’’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘‘নত্থি কিঞ্চী’’তি আকিঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি; সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.
মাতিকা
৫০৯. ‘‘ইধা’’তি ইমিস্সা দিট্ঠিযা, ইমিস্সা খন্তিযা, ইমিস্সা ৰুচিযা, ইমস্মিং আদাযে, ইমস্মিং ধম্মে, ইমস্মিং ৱিনযে, ইমস্মিং ধম্মৱিনযে, ইমস্মিং পাৱচনে, ইমস্মিং ব্ৰহ্মচৰিযে, ইমস্মিং সত্থুসাসনে. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ইধা’’তি.
৫১০. ‘‘ভিক্খূ’’তি সমঞ্ঞায ভিক্খু, পটিঞ্ঞায ভিক্খু, ভিক্খতীতি ভিক্খু, ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু, ভিন্নপটধৰোতি ভিক্খু, ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খু, ওধিসো কিলেসানং পহানা ভিক্খু, অনোধিসো কিলেসানং পহানা ভিক্খু, সেক্খো ভিক্খু, অসেক্খো ভিক্খু, নেৱসেক্খনাসেক্খো ভিক্খু, অগ্গো ভিক্খু, ভদ্ৰো ভিক্খু, মণ্ডো ভিক্খু, সাৰো ভিক্খু, সমগ্গেন সঙ্ঘেন ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন অকুপ্পেন ঠানাৰহেন উপসম্পন্নো ভিক্খু.
৫১১. ‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি সীলং পতিট্ঠা আদি চৰণং সংযমো সংৱৰো মোক্খং পামোক্খং কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. সংৱৰোতি. কাযিকো অৱীতিক্কমো, ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো. সংৱুতোতি. ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো’’তি.
৫১২. ‘‘ৱিহৰতী’’তি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৫১৩. ‘‘আচাৰগোচৰসম্পন্নো’’তি অত্থি আচাৰো, অত্থি অনাচাৰো.
তত্থ কতমো অনাচাৰো? কাযিকো ৱীতিক্কমো, ৱাচসিকো ৱীতিক্কমো, কাযিকৱাচসিকো ৱীতিক্কমো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অনাচাৰো’’. সব্বম্পি দুস্সীল্যং অনাচাৰো. ইধেকচ্চো ৱেড়ুদানেন ৱা পত্তদানেন ৱা পুপ্ফদানেন ৱা ফলদানেন ৱা সিনানদানেন ৱা দন্তকট্ঠদানেন ৱা চাটুকম্যতায ৱা মুগ্গসূপ্যতায [মুগ্গসুপ্পতায (সী.)] ৱা পাৰিভটযতায ৱা জঙ্ঘপেসনিকেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা বুদ্ধপটিকুট্ঠেন মিচ্ছাআজীৱেন জীৱিকং কপ্পেতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অনাচাৰো’’.
তত্থ কতমো আচাৰো? কাযিকো অৱীতিক্কমো, ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘আচাৰো’’. সব্বোপি সীলসংৱৰো আচাৰো. ইধেকচ্চো ন ৱেড়ুদানেন ন পত্তদানেন ন পুপ্ফদানেন ন ফলদানেন ন সিনানদানেন ন দন্তকট্ঠদানেন ন চাটুকম্যতায ন মুগ্গসূপ্যতায ন পাৰিভটযতায ন জঙ্ঘপেসনিকেন ন অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন বুদ্ধপটিকুট্ঠেন মিচ্ছাআজীৱেন জীৱিকং কপ্পেতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘আচাৰো’’.
৫১৪. ‘‘গোচৰো’’তি অত্থি গোচৰো, অত্থি অগোচৰো.
তত্থ কতমো অগোচৰো? ইধেকচ্চো ৱেসিযাগোচৰো ৱা হোতি ৱিধৱাগোচৰো ৱা থুল্লকুমাৰিগোচৰো ৱা পণ্ডকগোচৰো ৱা ভিক্খুনিগোচৰো ৱা পানাগাৰগোচৰো ৱা, সংসট্ঠো ৱিহৰতি ৰাজূহি ৰাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৱকেহি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন; যানি ৱা পন তানি কুলানি অস্সদ্ধানি অপ্পসন্নানি অনোপানভূতানি অক্কোসকপৰিভাসকানি অনত্থকামানি অহিতকামানি অফাসুককামানি অযোগক্খেমকামানি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং, তথাৰূপানি কুলানি সেৱতি ভজতি পযিৰুপাসতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অগোচৰো’’.
তত্থ কতমো গোচৰো? ইধেকচ্চো ন ৱেসিযাগোচৰো হোতি ন ৱিধৱাগোচৰো ন থুল্লকুমাৰিগোচৰো ন পণ্ডকগোচৰো ন ভিক্খুনিগোচৰো ন পানাগাৰগোচৰো, অসংসট্ঠো ৱিহৰতি ৰাজূহি ৰাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৱকেহি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন; যানি ৱা পন তানি কুলানি সদ্ধানি পসন্নানি ওপানভূতানি কাসাৱপজ্জোতানি ইসিৱাতপটিৱাতানি অত্থকামানি হিতকামানি ফাসুককামানি যোগক্খেমকামানি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং, তথাৰূপানি কুলানি সেৱতি ভজতি পযিৰুপাসতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘গোচৰো’’. ইতি ইমিনা চ আচাৰেন ইমিনা চ গোচৰেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘আচাৰগোচৰসম্পন্নো’’তি.
৫১৫. ‘‘অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী’’তি তত্থ কতমে অণুমত্তা ৱজ্জা? যানি তানি ৱজ্জানি অপ্পমত্তকানি ওৰমত্তকানি লহুসানি লহুসম্মতানি সংযমকৰণীযানি সংৱৰকৰণীযানি চিত্তুপ্পাদকৰণীযানি মনসিকাৰপটিবদ্ধানি – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘অণুমত্তা ৱজ্জা’’. ইতি ইমেসু অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ৱজ্জদস্সাৱী চ হোতি ভযদস্সাৱী চ আদীনৱদস্সাৱী চ নিস্সৰণদস্সাৱী চ. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী’’তি.
৫১৬. ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি তত্থ কতমা সিক্খা? চতস্সো সিক্খা – ভিক্খূনং ভিক্খুসিক্খা, ভিক্খুনীনং ভিক্খুনিসিক্খা, উপাসকানং উপাসকসিক্খা, উপাসিকানং উপাসিকসিক্খা. ইমা ৱুচ্চন্তি ‘‘সিক্খাযো’’. ইতি ইমাসু সিক্খাসু সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং সমাদায ৱত্ততি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি.
৫১৭. ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো’’তি অত্থি ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, অত্থি অগুত্তদ্ৱাৰতা.
তত্থ কতমা ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা? ইধেকচ্চো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. যা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং অগুত্তি অগোপনা অনাৰক্খো অসংৱৰো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা’’.
তত্থ কতমা ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা? ইধেকচ্চো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. ঞত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. যা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং গুত্তি গোপনা আৰক্খো সংৱৰো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা’’. ইমায ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতায উপেতো হোতি সমুপেতো…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো’’তি.
৫১৮. ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞূ’’তি অত্থি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, অত্থি ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা.
তত্থ কতমা ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা? ইধেকচ্চো অপ্পটিসঙ্খা অযোনিসো আহাৰং আহাৰেতি দৱায মদায মণ্ডনায ৱিভূসনায. যা তত্থ অসন্তুট্ঠিতা অমত্তঞ্ঞুতা অপ্পটিসঙ্খা ভোজনে – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা’’তি.
তত্থ কতমা ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা? ইধেকচ্চো পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি – ‘‘নেৱ দৱায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৱিভূসনায, যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৱিহিংসূপৰতিযা ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহায, ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামি নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামি যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতি অনৱজ্জতা চ ফাসু ৱিহাৰো চা’’তি. যা তত্থ সন্তুট্ঠিতা মত্তঞ্ঞুতা পটিসঙ্খা ভোজনে – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা’’. ইমায ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞূ’’তি.
৫১৯. কথঞ্চ ভিক্খু পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তো হোতি? ইধ ভিক্খু দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি, ৰত্তিযা পঠমযামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি, ৰত্তিযা মজ্ঝিমযামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেতি পাদে পাদং [পাদেন পাদং (স্যা.)] অচ্চাধায সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসিকৰিত্ৱা, ৰত্তিযা পচ্ছিমযামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি. এৱং ভিক্খু পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তো.
৫২০. ‘‘সাতচ্চ’’ন্তি. যো চেতসিকো ৱীৰিযাৰম্ভো…পে… সম্মাৱাযামো.
৫২১. ‘‘নেপক্ক’’ন্তি. যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি.
৫২২. ‘‘বোধিপক্খিকানং ধম্মানং ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো’’তি. তত্থ কতমে বোধিপক্খিকা ধম্মা? সত্ত বোজ্ঝঙ্গা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘বোধিপক্খিকা ধম্মা’’. ইতি তে বোধিপক্খিকে ধম্মে আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘বোধিপক্খিকানং ধম্মানং ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো’’তি.
৫২৩. কথঞ্চ ভিক্খু অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সমিঞ্জিতে পসাৰিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী হোতি; গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি? ইধ ভিক্খু সতো সম্পজানো অভিক্কমতি, সতো সম্পজানো পটিক্কমতি, সতো সম্পজানো আলোকেতি, সতো সম্পজানো ৱিলোকেতি, সতো সম্পজানো সমিঞ্জেতি, সতো সম্পজানো পসাৰেতি, সতো সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সতো সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সতো সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সতো সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সতো সম্পজানকাৰী হোতীতি.
৫২৪. তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি পটিস্সতি সতি সৰণতা ধাৰণতা অপিলাপনতা অসম্মুসনতা সতি সতিন্দ্ৰিযং সতিবলং সম্মাসতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সতি’’.
৫২৫. ‘‘সম্পজানো’’তি তত্থ কতমং সম্পজঞ্ঞং? যা পঞ্ঞা পজাননা ৱিচযো পৱিচযো ধম্মৱিচযো সল্লক্খণা উপলক্খণা পচ্চুপলক্খণা পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৱেভব্যা চিন্তা উপপৰিক্খা ভূৰীমেধা পৰিণাযিকা ৱিপস্সনা সম্পজঞ্ঞং পতোদো পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞাবলং পঞ্ঞাসত্থং পঞ্ঞাপাসাদো পঞ্ঞাআলোকো পঞ্ঞাওভাসো পঞ্ঞাপজ্জোতো পঞ্ঞাৰতনং অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সম্পজঞ্ঞং’’. ইতি ইমায চ সতিযা ইমিনা চ সম্পজঞ্ঞেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. এৱং ভিক্খু সতো সম্পজানো অভিক্কমতি, সতো সম্পজানো পটিক্কমতি, সতো সম্পজানো আলোকেতি, সতো সম্পজানো ৱিলোকেতি, সতো সম্পজানো সমিঞ্জেতি, সতো সম্পজানো পসাৰেতি, সতো সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সতো সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সতো সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সতো সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতি.
৫২৬. ‘‘ৱিৱিত্ত’’ন্তি সন্তিকে চেপি সেনাসনং হোতি, তঞ্চ অনাকিণ্ণং গহট্ঠেহি পব্বজিতেহি. তেন তং ৱিৱিত্তং. দূৰে চেপি সেনাসনং হোতি, তঞ্চ অনাকিণ্ণং গহট্ঠেহি পব্বজিতেহি. তেন তং ৱিৱিত্তং.
৫২৭. ‘‘সেনাসন’’ন্তি মঞ্চোপি সেনাসনং, পীঠম্পি সেনাসনং, ভিসিপি সেনাসনং, বিব্বোহনম্পি [বিম্বোহনম্পি (সী. স্যা.)] সেনাসনং, ৱিহাৰোপি সেনাসনং, অড্ঢযোগোপি সেনাসনং, পাসাদোপি সেনাসনং, অট্টোপি সেনাসনং, মাড়োপি সেনাসনং, লেণম্পি সেনাসনং, গুহাপি সেনাসনং, ৰুক্খমূলম্পি সেনাসনং, ৱেড়ুগুম্বোপি সেনাসনং. যত্থ ৱা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তি সব্বমেতং সেনাসনং.
৫২৮. ‘‘ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতী’’তি ইমং ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতি সম্ভজতি সেৱতি নিসেৱতি সংসেৱতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতী’’তি.
৫২৯. ‘‘অৰঞ্ঞ’’ন্তি নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞং.
৫৩০. ‘‘ৰুক্খমূল’’ন্তি ৰুক্খমূলংযেৱ ৰুক্খমূলং. পব্বতোযেৱ পব্বতো. কন্দৰাযেৱ কন্দৰা. গিৰিগুহাযেৱ গিৰিগুহা. সুসানংযেৱ সুসানং. অব্ভোকাসোযেৱ অব্ভোকাসো. পলালপুঞ্জোযেৱ পলালপুঞ্জো.
৫৩১. ‘‘ৱনপত্থ’’ন্তি দূৰানমেতং সেনাসনানং অধিৱচনং. ‘‘ৱনপত্থ’’ন্তি ৱনসণ্ডানমেতং সেনাসনানং অধিৱচনং. ‘‘ৱনপত্থ’’ন্তি ভীসনকানমেতং [ভিংসনকানমেতং (সী. স্যা.)] সেনাসনানং অধিৱচনং. ‘‘ৱনপত্থ’’ন্তি সলোমহংসানমেতং সেনাসনানং অধিৱচনং. ‘‘ৱনপত্থ’’ন্তি পৰিযন্তানমেতং সেনাসনানং অধিৱচনং. ‘‘ৱনপত্থ’’ন্তি ন মনুস্সূপচাৰানমেতং সেনাসনানং অধিৱচনং. ‘‘ৱনপত্থ’’ন্তি দুৰভিসম্ভৱানমেতং সেনাসনানং অধিৱচনং.
৫৩২. ‘‘অপ্পসদ্দ’’ন্তি সন্তিকে চেপি সেনাসনং হোতি, তঞ্চ অনাকিণ্ণং গহট্ঠেহি পব্বজিতেহি. তেন তং অপ্পসদ্দং. দূৰে চেপি সেনাসনং হোতি, তঞ্চ অনাকিণ্ণং গহট্ঠেহি পব্বজিতেহি. তেন তং অপ্পসদ্দং.
৫৩৩. ‘‘অপ্পনিগ্ঘোস’’ন্তি যদেৱ তং অপ্পসদ্দং তদেৱ তং অপ্পনিগ্ঘোসং. যদেৱ তং অপ্পনিগ্ঘোসং তদেৱ তং ৱিজনৱাতং. যদেৱ তং ৱিজনৱাতং তদেৱ তং মনুস্সৰাহস্সেয্যকং. যদেৱ তং মনুস্সৰাহস্সেয্যকং তদেৱ তং পটিসল্লানসাৰুপ্পং.
৫৩৪. ‘‘অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা’’তি অৰঞ্ঞগতো ৱা হোতি ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা.
৫৩৫. ‘‘নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা’’তি নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা.
৫৩৬. ‘‘উজুং কাযং পণিধাযা’’তি উজুকো হোতি কাযো ঠিতো পণিহিতো.
৫৩৭. ‘‘পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি পটিস্সতি…পে… সম্মাসতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সতি’’. অযং সতি উপট্ঠিতা হোতি সুপট্ঠিতা নাসিকগ্গে ৱা মুখনিমিত্তে ৱা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি.
৫৩৮. ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহাযা’’তি তত্থ কতমা অভিজ্ঝা? যো ৰাগো সাৰাগো…পে… চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অভিজ্ঝা’’.
তত্থ কতমো লোকো? পঞ্চুপাদানক্খন্ধা লোকো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘লোকো’’. অযং অভিজ্ঝা ইমম্হি লোকে সন্তা হোতি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহাযা’’তি.
৫৩৯. ‘‘ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা’’তি তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ৱিগতাভিজ্ঝং হোতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিগতাভিজ্ঝেন চেতসা’’তি.
৫৪০. ‘‘ৱিহৰতী’’তি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৫৪১. ‘‘অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি তত্থ কতমা অভিজ্ঝা? যো ৰাগো সাৰাগো…পে… চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অভিজ্ঝা’’.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমায অভিজ্ঝায সোধেতি ৱিসোধেতি পৰিসোধেতি মোচেতি ৱিমোচেতি পৰিমোচেতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি.
৫৪২. ‘‘ব্যাপাদপদোসং পহাযা’’তি অত্থি ব্যাপাদো, অত্থি পদোসো.
তত্থ কতমো ব্যাপাদো? যো চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো পটিঘং পটিৱিৰোধো কোপো পকোপো সম্পকোপো দোসো পদোসো সম্পদোসো চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং [দূসনা দূসিতত্তং (স্যা.)] ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদো’’.
তত্থ কতমো পদোসো? যো ব্যাপাদো সো পদোসো, যো পদোসো সো ব্যাপাদো. ইতি অযঞ্চ ব্যাপাদো অযঞ্চ পদোসো সন্তা হোন্তি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদপদোসং পহাযা’’তি.
৫৪৩. ‘‘অব্যাপন্নচিত্তো’’তি তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং অব্যাপন্নং হোতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অব্যাপন্নচিত্তো’’তি.
৫৪৪. ‘‘ৱিহৰতী’’তি…পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৫৪৫. ‘‘ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি. অত্থি ব্যাপাদো অত্থি পদোসো.
তত্থ কতমো ব্যাপাদো? যো চিত্তস্স আঘাতো…পে… চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদো’’.
তত্থ কতমো পদোসো? যো ব্যাপাদো সো পদোসো, যো পদোসো সো ব্যাপাদো.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমম্হা ব্যাপাদপদোসা সোধেতি ৱিসোধেতি পৰিসোধেতি মোচেতি ৱিমোচেতি পৰিমোচেতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি.
৫৪৬. ‘‘থিনমিদ্ধং পহাযা’’তি অত্থি থিনং [থীনং (সী. স্যা.)], অত্থি মিদ্ধং.
তত্থ কতমং থিনং? যা চিত্তস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা লীনং লীযনা লীযিতত্তং থিনং থিযনা থিযিতত্তং [থীযনা থীযিতত্তং (সী. স্যা.)] চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘থিনং’’.
তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওনাহো পৰিযোনাহো অন্তোসমোৰোধো মিদ্ধং সুপ্পং পচলাযিকা সুপ্পং সুপ্পনা সুপ্পিতত্তং – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘মিদ্ধং’’. ইতি ইদঞ্চ থিনং ইদঞ্চ মিদ্ধং সন্তা হোন্তি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘থিনমিদ্ধং পহাযা’’তি.
৫৪৭. ‘‘ৱিগতথিনমিদ্ধো’’তি. তস্স থিনমিদ্ধস্স চত্তত্তা ৱন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা পহীনপটিনিস্সট্ঠত্তা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিগতথিনমিদ্ধো’’তি.
৫৪৮. ‘‘ৱিহৰতী’’তি…পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৫৪৯. ‘‘আলোকসঞ্ঞী’’তি. তত্থ কতমা সঞ্ঞা? যা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সঞ্ঞা’’. অযং সঞ্ঞা আলোকা হোতি ৱিৱটা পৰিসুদ্ধা পৰিযোদাতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘আলোকসঞ্ঞী’’তি.
৫৫০. ‘‘সতো সম্পজানো’’তি. তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি …পে… সম্মাসতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সতি’’.
তত্থ কতমং সম্পজঞ্ঞং? যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সম্পজঞ্ঞং’’. ইতি ইমায চ সতিযা ইমিনা চ সম্পজঞ্ঞেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সতো সম্পজানো’’তি.
৫৫১. ‘‘থিনমিদ্ধা চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি. অত্থি থিনং, অত্থি মিদ্ধং.
তত্থ কতমং থিনং…পে… ইদং ৱুচ্চতি ‘‘থিনং’’.
তত্থ কতমং মিদ্ধং…পে… ইদং ৱুচ্চতি ‘‘মিদ্ধং’’.
তত্থ কতমং চিত্তং…পে… ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমম্হা থিনমিদ্ধা সোধেতি ৱিসোধেতি পৰিসোধেতি মোচেতি ৱিমোচেতি পৰিমোচেতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘থিনমিদ্ধা চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি.
৫৫২. ‘‘উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহাযা’’তি অত্থি উদ্ধচ্চং, অত্থি কুক্কুচ্চং.
তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যং চিত্তস্স উদ্ধচ্চং অৱূপসমো চেতসো ৱিক্খেপো ভন্তত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘উদ্ধচ্চং’’.
তত্থ কতমং কুক্কুচ্চং? অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতা, কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতা, অৱজ্জে ৱজ্জসঞ্ঞিতা, ৱজ্জে অৱজ্জসঞ্ঞিতা, যং এৱৰূপং কুক্কুচ্চং কুক্কুচ্চাযনা কুক্কুচ্চাযিতত্তং চেতসো ৱিপ্পটিসাৰো মনোৱিলেখা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘কুক্কুচ্চং’’. ইতি ইদঞ্চ উদ্ধচ্চং ইদঞ্চ কুক্কুচ্চং সন্তা হোন্তি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহাযা’’তি.
৫৫৩. ‘‘অনুদ্ধতো’’তি তস্স উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স চত্তত্তা ৱন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা পহীনপটিনিস্সট্ঠত্তা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অনুদ্ধতো’’তি.
৫৫৪. ‘‘ৱিহৰতী’’তি …পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৫৫৫. ‘‘ৱূপসন্তচিত্তো’’তি. তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং অজ্ঝত্তং সন্তং হোতি সমিতং ৱূপসন্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অজ্ঝত্তং ৱূপসন্তচিত্তো’’তি.
৫৫৬. ‘‘উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি অত্থি উদ্ধচ্চং, অত্থি কুক্কুচ্চং.
তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যং চিত্তস্স উদ্ধচ্চং অৱূপসমো চেতসো ৱিক্খেপো ভন্তত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘উদ্ধচ্চং’’.
তত্থ কতমং কুক্কুচ্চং…পে… ইদং ৱুচ্চতি ‘‘কুক্কুচ্চং’’.
তত্থ কতমং চিত্তং…পে… ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমম্হা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা সোধেতি ৱিসোধেতি পৰিসোধেতি মোচেতি ৱিমোচেতি পৰিমোচেতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি.
৫৫৭. ‘‘ৱিচিকিচ্ছং পহাযা’’তি, তত্থ কতমা ৱিচিকিচ্ছা? যা কঙ্খা কঙ্খাযনা কঙ্খাযিতত্তং ৱিমতি ৱিচিকিচ্ছা দ্ৱেড়্হকং দ্ৱিধাপথো সংসযো অনেকংসগ্গাহো আসপ্পনা পৰিসপ্পনা অপৰিযোগাহণা ছম্ভিতত্তং চিত্তস্স মনোৱিলেখো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিচিকিচ্ছা’’. অযং ৱিচিকিচ্ছা সন্তা হোতি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিচিকিচ্ছং পহাযা’’তি.
৫৫৮. ‘‘তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো’’তি, ইমং ৱিচিকিচ্ছং তিণ্ণো হোতি উত্তিণ্ণো নিত্তিণ্ণো পাৰঙ্গতো পাৰমনুপ্পত্তো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো’’তি.
৫৫৯. ‘‘অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি ইমায ৱিচিকিচ্ছায কুসলেসু ধম্মেসু ন কঙ্খতি ন ৱিচিকিচ্ছতি অকথংকথী হোতি নিক্কথংকথী ৱিকথংকথো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি.
৫৬০. ‘‘ৱিচিকিচ্ছায চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি, তত্থ কতমা ৱিচিকিচ্ছা? যা কঙ্খা কঙ্খাযনা কঙ্খাযিতত্তং ছম্ভিতত্তং চিত্তস্স মনোৱিলেখো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিচিকিচ্ছা’’.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমায ৱিচিকিচ্ছায সোধেতি ৱিসোধেতি পৰিসোধেতি মোচেতি ৱিমোচেতি পৰিমোচেতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিচিকিচ্ছায চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি.
৫৬১. ‘‘ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহাযা’’তি ইমে পঞ্চ নীৱৰণা সন্তা হোন্তি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহাযা’’তি.
৫৬২. ‘‘চেতসো উপক্কিলেসে’’তি ইমে পঞ্চ নীৱৰণা চিত্তস্স উপক্কিলেসা.
৫৬৩. ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে’’তি ইমেহি পঞ্চহি নীৱৰণেহি অনুপ্পন্না চেৱ পঞ্ঞা ন উপ্পজ্জতি উপ্পন্না চ পঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে’’তি.
৫৬৪. ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি তত্থ কতমে কামা? ছন্দো কামো, ৰাগো কামো, ছন্দৰাগো কামো, সঙ্কপ্পো কামো, ৰাগো কামো, সঙ্কপ্পৰাগো কামো – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘কামা’’.
তত্থ কতমে অকুসলা ধম্মা? কামচ্ছন্দো, ব্যাপাদো, থিনং, মিদ্ধং, উদ্ধচ্চং, কুক্কুচ্চং, ৱিচিকিচ্ছা – ইমে ৱুচ্চন্তি ‘‘অকুসলা ধম্মা’’. ইতি ইমেহি চ কামেহি ইমেহি চ অকুসলেহি ধম্মেহি ৱিৱিত্তো হোতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি.
৫৬৫. ‘‘সৱিতক্কং সৱিচাৰ’’ন্তি অত্থি ৱিতক্কো, অত্থি ৱিচাৰো.
তত্থ কতমো ৱিতক্কো? যো তক্কো ৱিতক্কো সঙ্কপ্পো অপ্পনা ব্যপ্পনা চেতসো অভিনিৰোপনা সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিতক্কো’’.
তত্থ কতমো ৱিচাৰো? যো চাৰো ৱিচাৰো অনুৱিচাৰো উপৱিচাৰো চিত্তস্স অনুসন্ধনতা অনুপেক্খনতা – অযং ৱুচ্চতি ৱিচাৰো. ইতি ইমিনা চ ৱিতক্কেন ইমিনা চ ৱিচাৰেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সৱিতক্কং সৱিচাৰ’’ন্তি.
৫৬৬. ‘‘ৱিৱেকজ’’ন্তি ৱিতক্কো, ৱিচাৰো, পীতি, সুখং, চিত্তস্সেকগ্গতা – তে ইমস্মিং ৱিৱেকে জাতা হোন্তি সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিৱেকজ’’ন্তি.
৫৬৭. ‘‘পীতিসুখ’’ন্তি অত্থি পীতি, অত্থি সুখং.
তত্থ কতমা পীতি? যা পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পীতি’’.
তত্থ কতমং সুখং? যং চেতসিকং সাতং চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সুখং’’. ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘পীতিসুখ’’ন্তি.
৫৬৮. ‘‘পঠম’’ন্তি গণনানুপুব্বতা [গণনানুপুব্বতো (স্যা.) এৱমুপৰিপি] পঠমং. ইদং পঠমং সমাপজ্জতীতি পঠমং.
৫৬৯. ‘‘ঝান’’ন্তি ৱিতক্কো, ৱিচাৰো, পীতি, সুখং, চিত্তস্সেকগ্গতা.
৫৭০. ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি যো পঠমস্স ঝানস্স লাভো পটিলাভো পত্তি সম্পত্তি ফুসনা সচ্ছিকিৰিযা উপসম্পদা.
৫৭১. ‘‘ৱিহৰতী’’তি …পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৫৭২. ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা’’তি, অত্থি ৱিতক্কো, অত্থি ৱিচাৰো.
তত্থ কতমো ৱিতক্কো? যো তক্কো ৱিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিতক্কো’’.
তত্থ কতমো ৱিচাৰো? যো চাৰো ৱিচাৰো অনুৱিচাৰো উপৱিচাৰো চিত্তস্স অনুসন্ধনতা অনুপেক্খনতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিচাৰো’’. ইতি অযঞ্চ ৱিতক্কো অযঞ্চ ৱিচাৰো সন্তা হোন্তি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা’’তি.
৫৭৩. ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তি যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং.
৫৭৪. ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি যা সদ্ধা সদ্দহনা ওকপ্পনা অভিপ্পসাদো.
৫৭৫. ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তি যা চিত্তস্স ঠিতি…পে… সম্মাসমাধি.
৫৭৬. ‘‘অৱিতক্কং অৱিচাৰ’’ন্তি অত্থি ৱিতক্কো, অত্থি ৱিচাৰো.
তত্থ কতমো ৱিতক্কো? যো তক্কো ৱিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিতক্কো’’.
তত্থ কতমো ৱিচাৰো? যো চাৰো অনুচাৰো ৱিচাৰো অনুৱিচাৰো উপৱিচাৰো চিত্তস্স অনুসন্ধনতা অনুপেক্খনতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিচাৰো’’. ইতি অযঞ্চ ৱিতক্কো অযঞ্চ ৱিচাৰো সন্তা হোতি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অৱিতক্কং অৱিচাৰ’’ন্তি.
৫৭৭. ‘‘সমাধিজ’’ন্তি সম্পসাদো পীতিসুখং – তে ইমস্মিং সমাধিম্হি জাতা হোন্তি সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সমাধিজ’’ন্তি.
৫৭৮. ‘‘পীতিসুখ’’ন্তি অত্থি পীতি, অত্থি সুখং.
তত্থ কতমা পীতি…পে… অযং ৱুচ্চতি ‘‘পীতি’’.
তত্থ কতমং সুখং…পে… ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সুখং’’. ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘পীতিসুখ’’ন্তি.
৫৭৯. ‘‘দুতিয’’ন্তি গণনানুপুব্বতা দুতিযং. ইদং দুতিযং সমাপজ্জতীতি দুতিযং.
৫৮০. ‘‘ঝান’’ন্তি সম্পসাদো, পীতিসুখং, চিত্তস্সেকগ্গতা.
৫৮১. ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি যো দুতিযস্স ঝানস্স লাভো পটিলাভো পত্তি সম্পত্তি ফুসনা সচ্ছিকিৰিযা উপসম্পদা.
৫৮২. ‘‘ৱিহৰতী’’তি …পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৫৮৩. ‘‘পীতিযা চ ৱিৰাগা’’তি তত্থ কতমা পীতি? যা পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৱিত্তি ওদগ্যং অত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পীতি’’. অযং পীতি সন্তা হোতি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘পীতিযা চ ৱিৰাগা’’তি.
৫৮৪. ‘‘উপেক্খকো’’তি তত্থ কতমা উপেক্খা? যা উপেক্খা উপেক্খনা অজ্ঝুপেক্খনা মজ্ঝত্ততা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খা’’. ইমায উপেক্খায উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খকো’’তি.
৫৮৫. ‘‘ৱিহৰতী’’তি …পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৫৮৬. ‘‘সতো চ সম্পজানো’’তি তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি…পে… সম্মাসতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সতি’’.
তত্থ কতমং সম্পজঞ্ঞং? যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সম্পজঞ্ঞং’’. ইতি ইমায চ সতিযা ইমিনা চ সম্পজঞ্ঞেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সতো চ সম্পজানো’’তি.
৫৮৭. ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতী’’তি তত্থ কতমং সুখং? যং চেতসিকং সাতং চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সুখং’’.
তত্থ কতমো কাযো? সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কাযো’’. ইদং সুখং ইমিনা কাযেন পটিসংৱেদেতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতী’’তি.
৫৮৮. ‘‘যং তং অৰিযা আচিক্খন্তী’’তি তত্থ কতমে অৰিযা? অৰিযা ৱুচ্চন্তি বুদ্ধা চ বুদ্ধসাৱকা চ. তে ইমং আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি [পঞ্ঞাপেন্তি (সী. স্যা.)] পট্ঠপেন্তি ৱিৱৰন্তি ৱিভজন্তি উত্তানিং কৰোন্তি পকাসেন্তি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘যং তং অৰিযা আচিক্খন্তী’’তি.
৫৮৯. ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’’তি তত্থ কতমা উপেক্খা? যা উপেক্খা উপেক্খনা অজ্ঝুপেক্খনা মজ্ঝত্ততা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খা’’.
তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি…পে… সম্মাসতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সতি’’.
তত্থ কতমং সুখং? যং চেতসিকং সাতং চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সুখং’’. ইতি ইমায চ উপেক্খায ইমায চ সতিযা ইমিনা চ সুখেন সমন্নাগতো ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’’তি.
৫৯০. ‘‘ততিয’’ন্তি গণনানুপুব্বতা ততিযং. ইদং ততিযং সমাপজ্জতীতি ততিযং.
৫৯১. ‘‘ঝান’’ন্তি উপেক্খা, সতি, সম্পজঞ্ঞং, সুখং, চিত্তস্সেকগ্গতা.
৫৯২. ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি যো ততিযস্স ঝানস্স লাভো পটিলাভো পত্তি সম্পত্তি ফুসনা সচ্ছিকিৰিযা উপসম্পদা.
৫৯৩. ‘‘ৱিহৰতী’’তি…পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৫৯৪. ‘‘সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা’’তি, অত্থি সুখং, অত্থি দুক্খং.
তত্থ কতমং সুখং? যং কাযিকং সাতং কাযিকং সুখং কাযসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং কাযসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সুখং’’.
তত্থ কতমং দুক্খং? যং কাযিকং অসাতং কাযিকং দুক্খং কাযসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৱেদযিতং কাযসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘দুক্খং’’. ইতি ইদঞ্চ সুখং ইদঞ্চ দুক্খং সন্তা হোন্তি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা’’তি.
৫৯৫. ‘‘পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা’’তি অত্থি সোমনস্সং, অত্থি দোমনস্সং.
তত্থ কতমং সোমনস্সং? যং চেতসিকং সাতং চেতসিকং সুখং চেতোসম্ফস্সজং সাতং সুখং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা সাতা সুখা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সোমনস্সং’’.
তত্থ কতমং দোমনস্সং? যং চেতসিকং অসাতং চেতসিকং দুক্খং চেতোসম্ফস্সজং অসাতং দুক্খং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অসাতা দুক্খা ৱেদনা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘দোমনস্সং’’. ইতি ইদঞ্চ সোমনস্সং ইদঞ্চ দোমনস্সং পুব্বেৱ সন্তা হোন্তি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা’’তি.
৫৯৬. ‘‘অদুক্খমসুখ’’ন্তি যং চেতসিকং নেৱ সাতং নাসাতং চেতোসম্ফস্সজং অদুক্খমসুখং ৱেদযিতং চেতোসম্ফস্সজা অদুক্খমসুখা ৱেদনা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অদুক্খমসুখ’’ন্তি.
৫৯৭. ‘‘উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধি’’ন্তি, তত্থ কতমা উপেক্খা? যা উপেক্খা উপেক্খনা অজ্ঝুপেক্খনা মজ্ঝত্ততা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খা’’.
তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি…পে… সম্মাসতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সতি’’. অযং সতি ইমায উপেক্খায ৱিৱটা হোতি পৰিসুদ্ধা পৰিযোদাতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধি’’ন্তি.
৫৯৮. ‘‘চতুত্থ’’ন্তি গণনানুপুব্বতা চতুত্থং, ইদং চতুত্থং সমাপজ্জতীতি চতুত্থং.
৫৯৯. ‘‘ঝান’’ন্তি উপেক্খা, সতি, চিত্তস্সেকগ্গতা.
৬০০. ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি যো চতুত্থস্স ঝানস্স লাভো পটিলাভো পত্তি সম্পত্তি ফুসনা সচ্ছিকিৰিযা উপসম্পদা.
৬০১. ‘‘ৱিহৰতী’’তি…পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৬০২. ‘‘সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তি তত্থ কতমা ৰূপসঞ্ঞা? ৰূপাৱচৰসমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৱা উপপন্নস্স ৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰিস্স ৱা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – ইমা ৱুচ্চন্তি ‘‘ৰূপসঞ্ঞাযো’’. ইমা ৰূপসঞ্ঞাযো অতিক্কন্তো হোতি ৱীতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তি.
৬০৩. ‘‘পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা’’তি তত্থ কতমা পটিঘসঞ্ঞা? ৰূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা…পে… ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা – ইমা ৱুচ্চন্তি পটিঘসঞ্ঞাযো. ইমা পটিঘসঞ্ঞাযো সন্তা হোন্তি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা’’তি.
৬০৪. ‘‘নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা’’তি তত্থ কতমা নানত্তসঞ্ঞা? অসমাপন্নস্স মনোধাতু সমঙ্গিস্স ৱা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সমঙ্গিস্স ৱা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – ইমা ৱুচ্চন্তি ‘‘নানত্তসঞ্ঞাযো’’. ইমা নানত্তসঞ্ঞাযো ন মনসি কৰোতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা’’তি.
৬০৫. ‘‘অনন্তো আকাসো’’তি, তত্থ কতমো আকাসো? যো আকাসো আকাসগতং অঘং অঘগতং ৱিৱৰো ৱিৱৰগতং অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘আকাসো’’. তস্মিং আকাসে চিত্তং ঠপেতি সণ্ঠপেতি অনন্তং ফৰতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘অনন্তো আকাসো’’তি.
৬০৬. ‘‘আকাসানঞ্চাযতন’’ন্তি আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স ৱা উপপন্নস্স ৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰিস্স ৱা চিত্তচেতসিকা ধম্মা.
৬০৭. ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি যো আকাসানঞ্চাযতনস্স লাভো পটিলাভো পত্তি সম্পত্তি ফুসনা সচ্ছিকিৰিযা উপসম্পদা.