৪. অত্থালঙ্কাৰাৱবোধপৰিচ্ছেদ

১৬৪. অত্থালঙ্কাৰসহিতা, সগুণা বন্ধপদ্ধতি;

অচ্চন্তকন্তা কন্তাৱ [যতোঅচ্চন্তকন্তাৱ (ক.)], ৱুচ্চন্তেতে ততো’ধুনা.

১৬৪. এৱং সদ্দালঙ্কাৰে পৰিচ্ছিজ্জ সম্পত্যত্থালঙ্কাৰং বোধযিতুমাহ ‘‘অত্থালঙ্কাৰ’’ইচ্চাদি. সগুণা যথাৱুত্তেহি পসাদাদীহি সদ্দগুণেহি সহিতা বন্ধপদ্ধতি কব্বৰচনং. অলঙ্কৰীযতি কন্তিং নীযতি বন্ধো এতেহি সৰীৰমিৱ হাৰাদীহীতি অলঙ্কাৰা, তেহি অত্থালঙ্কাৰেহি জাত্যাদিলক্খণেহি সহিতা সংযুত্তা সতী সগুণা পতিব্বতাদিগুণোপেতা অত্থেন ধনেন অলঙ্কাৰেন আভৰণেন সহিতা যুত্তা কন্তাৱ অঙ্গনা ৱিয. যতো অচ্চন্তকন্তা অতিসযৰমণীযা সিযা, ততো তেন কাৰণেন যে অত্থালঙ্কাৰা অৱসৰং পত্তা, তে অধুনা ইদানি ৱুচ্চন্তে কথীযন্তি.

১৬৪. এৱং সদ্দালঙ্কাৰৱিভাগং দস্সেত্ৱা ইদানি তন্নিস্সযংযেৱ অত্থালঙ্কাৰবন্ধমাৰভন্তো ‘‘অত্থালঙ্কাৰি’’চ্চাদিমাহ. সগুণা যথাৱুত্তপসাদাদিসদ্দগুণযুত্তা বন্ধপদ্ধতি পজ্জগজ্জাদিপভেদা ৰচনাৱলি অত্থালঙ্কাৰসহিতা সভাৱৱুত্তিৱঙ্কৱুত্তিসঙ্খাতেন অত্থালঙ্কাৰেন সংযুত্তা সগুণা অত্থালঙ্কাৰসহিতা কন্তা ইৱ পতিব্বতাদীহি গুণেহি যুত্তা সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাদিধনেহি গীৱেয্যকটকনূপুৰাদীহি আভৰণেহি চ যুত্তা অঙ্গনাৱ অচ্চন্তকন্তা যতো অতিসযেন ৰমণীযা, ততো তস্মা তে অত্থালঙ্কাৰা অধুনা দানি ৱুচ্চন্তে. অলঙ্কৰোন্তি বন্ধং সৰীৰং ৱা এতেহীতি চ, অত্থস্স অলঙ্কাৰাতি চ, তেহি সহিতাতি চ, গুণেহি সহ ৱত্ততীতি চ, বন্ধস্স পদ্ধতীতি চ, অচ্চন্তং অতিসযেন কন্তাতি চ ৱিগ্গহো.

১৬৫. সভাৱৱঙ্কৱুত্তীনং, ভেদা দ্ৱিধা অলংক্ৰিযা;

পঠমা তত্থ ৱত্থূনং, নানাৱত্থাৱিভাৱিনী.

১৬৫. কতিপ্পভেদা তে ইচ্চাহ ‘‘সভাৱ’’ইচ্চাদি. সভাৱৱুত্তি ৱঙ্কৱুত্তীতি ইমেসং ভেদা পভেদেন অলংক্ৰিযা অত্থালঙ্কাৰাদ্ৱিধাদ্ৱিপ্পকাৰা. তেসু সভাৱৱুত্তি কীদিসীতি আহ ‘‘পঠমা’’তিআদি. তত্থ তাসু পঠমা সভাৱৱুত্তি ৱত্থূনং পদত্থানং জাতিগুণক্ৰিযাদব্বসভাৱানং নানা ৱিচিত্তা, ন দ্ৱেকাৱ অৱত্থা অৱসৰা ৱিভাৱিনী পকাসিকা ৱিঞ্ঞেয্যা. জাত্যাদীনং পদত্থানং যথাসভাৱমনেকপ্পকাৰং সম্মদেৱ ৱিৱৰন্তী সভাৱং পদত্থানং ৱিচিত্তং ৱদতীতি সভাৱৱুত্তি নামাতি অধিপ্পাযো, সাৱ জাতিযা পদত্থসৰূপস্স তথাতথাপটিপাদকত্তেন ৱুত্তিযা [দত্তিযা (ক.)] জাতিপি ৱুচ্চতি.

১৬৫. পসত্থালঙ্কাৰা [পসত্থাদিঅলঙ্কাৰা (ক.)] পভেদতো এত্তকাতি দস্সেন্তো ‘‘সভাৱি’’চ্চাদিমাহ. অলংক্ৰিযা অত্থালঙ্কাৰা সভাৱৱঙ্কৱুত্তীনং ভেদা পভেদতো দ্ৱিধা দ্ৱিপ্পকাৰা হোন্তি. তত্থ তাসুদ্ৱীসু পঠমা সভাৱৱুত্তি ৱত্থূনং জাতিগুণক্ৰিযাদব্বলক্খণানং পদত্থানং নানাৱত্থাৱিভাৱিনী অনেকপ্পকাৰস্স পকাসিনী হোতি. এত্থ জাত্যাদীনং পদত্থানং অনেকপ্পকাৰসভাৱপকাসিনী সভাৱৱুত্তি নাম. এসাৱ জাতি গুণাদিচতুব্বিধপদত্থানং সৰূপসঙ্খাতজাতিযা তেহি আকাৰেহি পটিপাদনতো উপচাৰতো জাতি নাম হোতি. জাত্যাদিপদত্থানংযেৱ যথাসভাৱং হিত্ৱা ৱত্থুপৰিকপ্পিতঅতিসযোপমাৰূপকাদিসৰূপসঙ্খাতং ৱঙ্কসভাৱং পকাসেন্তী ৱঙ্কৱুত্তি নাম. যভাৱো চ ৱঙ্কো চাতি চ, তেসং ৱুত্তীতি চ, অলংকৰোন্তি এতাহীতি চ, নানা অনেকা চ সা অৱত্থা চাতি চ ৱাক্যং.

যথা –

১৬৬. লীলাৱিকন্তিসুভগো,

দিসাথিৰৱিলোকনো;

বোধিসত্তঙ্কুৰো ভাসং,

ৱিৰোচি ৱাচমাসভিং.

১৬৬. ‘‘যথে’’তি তং উদাহৰতি. লীলায ৱিলাসেন ৱিহিতায ৱিকন্তিযা গমনেন সত্তপদৱীতিহাৰসঙ্খাতেন সুভগো সুন্দৰো দিসাসু দসসু থিৰমচলং ৱিলোকনং যস্স সো বোধিসত্তঙ্কুৰো তদহুজাতো মহাবোধিসত্তো আসভিং ৱাচং ‘‘অগ্গোহমস্মী’’তিআদিকমুত্তমং নিব্ভযৱচনং ভাসং ৱদন্তো ৱিৰোচি ৱিসেসেন ৰমণীযত্তং পত্তো. অযং সভাৱৱুত্তি. এৱং জাতিসভাৱৱুত্যাদযোপি পৰিকপ্পনীযা.

১৬৬. ইদানি সভাৱৱুত্তিযা উদাহৰণং আহ ‘‘যথা – লীলাৱিকন্তি’’চ্চাদি. লীলাৱিকন্তিসুভগো ৱিলাসগমনেন সত্তপদৱীতিহাৰেন সুন্দৰো দিসাথিৰৱিলোকনো দসদিসাসু অচলওলোকনো বোধিসত্তঙ্কুৰো মহাবোধিসত্তঙ্কুৰো আসভিং ৱাচং ‘‘অগ্গোহমস্মী’’তিআদিনা অভীতৱচনং ভাসং ৱদন্তো ৱিৰোচি অসোভীতি. ইহ বোধিসত্তসঙ্খাতস্স দব্বস্স লীলাৱিকন্তিদিসাথিৰৱিলোকনৱচোনিচ্ছাৰণসঙ্খতানং অৱত্থানং পকাসিতত্তা দব্বসভাৱৱুত্তীতি ঞাতব্বা. এসাযেৱ দব্বগতগত্যাদিৱিচিত্ৰসৰূপং অলঙ্কৰণতো অলঙ্কাৰো নাম, দব্বগতগত্যাদযো পন অলংকিৰিযমানত্তা অলংকিৰিযা নাম. জাতিগুণক্ৰিযাসভাৱৱুত্তিযোপি এৱমেৱ দট্ঠব্বা. লীলায যুত্তা ৱিকন্তীতি চ, তায সুভগোতি চ, দিসাসু থিৰং ৱিলোকনং যস্সেতি চ, বোধিযা পঞ্ঞায সত্তোতি চ, সোযেৱ অঙ্কুৰোতি চ, উসভস্স ভাৱোতি চ ৱাক্যং. উসভস্স ভাৱসঙ্খাতা অকম্পনীযা ঠিতি আসভং নাম, অকম্পভাৱতো তেন সমাপি ৱাচা উপচাৰতো আসভী নাম হোতি.

১৬৭. ৱুত্তি ৱত্থুসভাৱস্স, যা’ঞ্ঞথা সা পৰাভৱে;

তস্সা’নন্তৱিকপ্পত্তা, হোতি বীজোপদস্সনং.

১৬৭. দুতিযমাহ ‘‘ৱুত্তি’’চ্চাদিনা. ৱত্থুনো জাত্যাদিৰূপস্স পদত্থস্স সভাৱো যস্সং অৱত্থাযং যাদিসং ৰূপং তস্স অঞ্ঞথাভাৱেন তস্স ৰূপস্স তথেতং দব্বাপনেন ৱুত্তি ৱচনং. পৰা ভৱে অঞ্ঞা ৱঙ্কৱুত্তি নাম সিযা. কিং সা সাকল্লেন ৱত্তুং সক্কাতি আহ ‘‘তস্সা’’ইচ্চাদি. তস্সা ৱঙ্কৱুত্তিযা অনন্তৱিকপ্পত্তা অপৰিমিতভেদকত্তা বীজস্স কাৰণত্তা সকলব্যত্তিব্যাপিসামঞ্ঞৰূপস্স যতো পৰে ৱিচিত্তালঙ্কাৰা পসৱন্তি, উপদস্সনং কথনং হোতি নিৰৱসেসাভিধানস্স কেনাপ্যসক্কুণেয্যত্তা.

১৬৭. ইদানি ৱঙ্কৱুত্তিং দস্সেতি ‘‘ৱুত্তি’’চ্চাদিনা. ৱত্থুসভাৱস্স জাত্যাদিপদত্থসম্বন্ধিনো তাসু তাসু অৱত্থাসু যো সভাৱো ৱিজ্জতি, তস্স সভাৱস্স অঞ্ঞথা ৱিজ্জমানাকাৰং হিত্ৱা ৱত্তুপৰিকপ্পিতেন অতিসযউপমাৰূপকাদিঅঞ্ঞপকাৰেন যা ৱুত্তি যং কথনং অত্থি, সা পৰাভৱে সভাৱৱুত্তিতো অঞ্ঞা ৱঙ্কৱুত্তি নাম সিযা. তস্সা ৱঙ্কৱুত্তিযা অনন্তৱিকপ্পত্তা অপ্পমাণপক্খত্তা কথনেন পৰিসমাপেতুং অসক্কুণেয্যত্তা নযতো তস্স অনন্তপক্খস্স পৰিগ্গহণত্থং বীজোপদস্সনং কাৰণমত্তস্স নিদস্সনং হোতি. ৱক্খমানভেদতো একমেকম্পি অত্তনা সদিসং অনন্তভেদপৰিগ্গহজাননত্থং পহোতীতি অধিপ্পাযো. ৱত্থূনং সভাৱোতি চ, অনন্তা ৱিকপ্পা যস্স সভাৱস্সেতি চ, তস্স ভাৱোতি চ, বীজস্স উপদস্সনন্তি চ ৱিগ্গহো.

ৱঙ্কৱুত্তিঅত্থালঙ্কাৰউদ্দেসৱণ্ণনা

১৬৮. তত্থা’তিসযউপমা-

ৰূপকাৱুত্তিদীপকং;

অক্খেপো’ত্থন্তৰন্যাসো,

ব্যতিৰেকো ৱিভাৱনা.

১৬৯. হেতুক্কমো পিযতৰং, সমাসপৰিকপ্পনা;

সমাহিতং পৰিযায-ৱুত্তিব্যাজোপৱণ্ণনং.

১৭০. ৱিসেস ৰুড়্হাহঙ্কাৰা,

সিলেসো তুল্যযোগিতা;

নিদস্সনং মহন্তত্তং,

ৱঞ্চনা’প্পকতত্থুতি.

১৭১. একাৱলি অঞ্ঞমঞ্ঞং, সহৱুত্তি ৱিৰোধিতা;

পৰিৱুত্তিব্ভমোভাৱো, মিস্স’মাসী ৰসী ইতি.

১৭২. এতে ভেদা সমুদ্দিট্ঠা, ভাৱো জীৱিতমুচ্চতে;

ৱঙ্কৱুত্তীসু পোসেতি, সিলেসো তু সিৰিং পৰং.

১৬৮-১৭২. যথোদ্দেসং নিদ্দিসিতুকামো উদ্দিসতি ‘‘তত্থে’’চ্চাদি. তত্থাতি তস্সং ৱঙ্কৱুত্তিযং ‘‘এতে ভেদা সমুদ্দিট্ঠা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. সমুদ্দিট্ঠাতি সঙ্খেপনযেন ৱুত্তা. অতিসযো উপমা ৰূপকং আৱুত্তি দীপকঞ্চ, সমাসো সমাসৱুত্তি পৰিকপ্পনা চ, ৱিসেসো ৰুড়্হাহঙ্কাৰো চ, জীৱিতমুচ্চতেতি তদভাৱে বন্ধস্স ছৱস্সেৱ হেয্যত্তা ৱুত্তং, সিলেসো তু ৱঙ্কৱুত্তীসু সভাৱৱুত্তিং হিত্ৱা ৱত্থুসভাৱতো অঞ্ঞথা যথা তথা পৰিকপ্পনৰূপাসু অতিসযাদীসু ৱুত্তীসু পৰং সিৰিং কন্তিং পোসেতি তং পূৰেতি আৱহতীতি.

১৬৮-১৭২. ভেদৱন্তানং পদত্থানং সভাৱকথনং উদ্দেসক্কমেন পাকটং হোতীতি ৱত্তমানেহি অলঙ্কাৰেহি উদ্দিসন্তো ‘‘তত্থাতিসয…পে… ৰসী’’তি গাথাচতুক্কমাহ. তত্থ তত্থাতি তিস্সং ৱঙ্কৱুত্তিযং ইতি এৱং এতে পঞ্চতিংস ভেদা সমুদ্দিট্ঠা সঙ্খেপেন ৱুত্তাতি. এতেসং পন পদানং অত্থো নিদ্দেসে আৱিভৱিস্সতি. ইমিনা ভাৱো চ সিলেসো চ অতিপ্পসত্থোতি দীপেতি. ভাৱো ভাৱালঙ্কাৰো জীৱিতং বন্ধস্স পাণভূতোতি ৱুচ্চতে, ভাৱৰহিতস্স বন্ধস্স ছৱসৰীৰস্স ৱিয অনুপাদেয্যত্তা, সিলেসো তু সিলেসালঙ্কাৰো পন ৱঙ্কৱুত্তীসু অতিসযোপমাদিৱঙ্কৱুত্তীসু পৰমুক্কংসভূতং সিৰিং সোভং পোসেতি পূৰেতি.

নিদ্দেসৱণ্ণনা

১৭৩. পকাসিকা ৱিসেসস্স,

সিযা’তিসযৱুত্তি যা;

লোকাতিক্কন্তৱিসযা,

লোকিযাতি চ সা দ্ৱিধা.

১৭৩. তত্থাতিসযৱুত্তীনং তাৱ নিদ্দিসন্তো আহ ‘‘পকাসিকা’’ইচ্চাদি. ৱিসেসস্স ৱত্থুগতস্সাতিমত্তস্স পকাসিকাযাতি অনুৱদিত্ৱা সা অতিসযৱুত্তি সিযাতি ৱিধীযতে, অতিসযস্স ৱত্থুনো উক্কংসস্স পটিপাদিকা ৱুত্তি অতিসযৱুত্তি. সা চ দুৱিধাতি আহ ‘‘লোক’’ইচ্চাদি. লোকং লোকপ্পতীতিং অতিক্কন্তো ৱিসযো গোচৰো যস্সা সা লোকাতিক্কন্তৱিসযা চ লোকে ভৱা লোকঠিতিমনতিক্কন্তত্তাতি লোকিযা চাতি অতিসযৱুত্তি দ্ৱিধা দ্ৱিপ্পকাৰা ভৱতি.

১৭৩. ইদানি উদ্দেসক্কমেন অতিসযৱুত্তিং দস্সেতি ‘‘পকাসি’’চ্চাদিনা. ৱিসেসস্স জাত্যাদিপদত্থগতঅধিকৱিসেসস্স যা ৱুত্তি পকাসিকা, সা অতিসযৱুত্তি নাম সিযা, সা অতিসযৱুত্তি লোকাতিক্কন্তৱিসযা চ জাত্যাদিপদত্থানং যথাসভাৱসঙ্খতলোকঠিত্যাতিক্কন্তৱিসযত্তা লোকাতিক্কন্ত ৱিসযাতি চ লোকিযাতি চ যথাৱুত্তলোকমনতিক্কম্ম পৱত্তনতো লোকিযাতি চেৱং দ্ৱিধা দ্ৱিপ্পকাৰা হোন্তি. ৱদতীতি ৱুত্তি, অতিসযস্স ৱুত্তীতি চ, লোকং অতিক্কন্তো ৱিসযো এতিস্সাতি চ, লোকে ভৱাতি চ ৱিগ্গহো. ‘‘ৱিসেসস্স পকাসিকা’’তি পসিদ্ধগুণানুৱাদেন সা অতিসযৱুত্তি সিযাতি অপসিদ্ধং অতিসযৱুত্তিৱিধানং কৰোতি, যথা ‘‘যো কুণ্ডলী, সো দেৱদত্তো’’তি. অনুৱাদকঅনুৱাদনীযভেদো উপৰিপ্যেৱমেৱ দট্ঠব্বো.

১৭৪. লোকিযাতিসযস্সে’তে,

ভেদা যে জাতিআদযো;

পটিপাদীযতে ত্ৱ’জ্জ,

লোকাতিক্কন্তগোচৰা.

১৭৪. অযং দ্ৱিপ্পকাৰা অতিসযৱুত্তি সভাৱৱুত্যাদীহি ভিন্নাতি চে? আহ ‘‘লোক’’ইচ্চাদি. জাতিআদযো যতো পদত্থস্স ৱিচিত্তং সৰূপং ৱদতীতি ৱিচিত্তসৰূপপটিপাদিকা সভাৱৱুত্তিপি অলঙ্কাৰো, অলঙ্কাৰিযং তু ৱত্থুমত্তং, ততো সভাৱৱুত্যাদযো যে ভেদা ৱিসেসা, এতে লোকিযাতিসযস্স ভেদা, যথা সৰীৰে যং সহজং সুন্দৰত্তং, তস্স পোসকাপি মুত্তাৱলিপ্পভুতি অলঙ্কাৰোতি ৱুচ্চতি, এৱং বন্ধেপ্যলঙ্কাৰিযৱত্থুনিমিত্তং ধম্মত্তং যায উক্কংসীযতি, সা উক্কংসোতি ৱুচ্চতি. সা চ ৱুত্তি অলঙ্কাৰসদ্দেন ৱুচ্চতে. সা পন অতিসযৱুত্তিযেৱ. তেনেৱাহ ‘‘লোকিযাতিসযস্সেতে, ভেদা যে জাতিআদযো’’তি. যতো এৱং, ততো লোকাতিক্কন্তৱিসযা চ ৱিসুং দস্সনীযাতি আহ ‘‘পটী’’তিআদি. তুসদ্দো ভেদে. অজ্জ তু ইদানি পন লোকাতিক্কন্তগোচৰা পটিপাদীযতেতি সম্বন্ধো.

১৭৪. ইদানি এসা দ্ৱিপ্পকাৰাপি অতিসযৱুত্তিসভাৱৱুত্যাদীহি অনঞ্ঞাতি দস্সেতুং ‘‘লোকিযে’’চ্চাদিমাহ. জাতিআদযো জাতিগুণাদিপদত্থগতৱিচিত্তসৰূপস্স পকাসনতো নিস্সযৱোহাৰেন ‘‘জাত্যাদযো’’তি নিদ্দিট্ঠা জাতিসভাৱৱুত্তিগুণসভাৱৱুত্যাদযো যে ভেদা ৱিসেসা, এতে লোকিযাতিসযস্স লোকিযাতিসযৱুত্তিযাযেৱ ভেদা অৱযৱা. তত্থ লোকিযাতিসযৱুত্তি নাম জাতিসভাৱৱুত্তিগুণসভাৱৱুত্যাদযোযেৱাতি. এসাযেৱ ৱিচিত্ৰৰূপপটিপাদিকা উক্কংসাতি চ ৱুচ্চতি. এৱং লোকিযাতিসযৱুত্তিযা ‘‘লীলাৱিকন্তিসুভগো’’তি উদাহৰণস্স গম্যমানত্তা ৱক্খমানং পটিজানাতি ‘‘পটিপাদীযতে’’চ্চাদিনা. অজ্জ তু ইদানি পন লোকাতিক্কন্তগোচৰা অতিসযৱুত্তি পটিপাদীযতে উদাহৰণতো নিপ্ফাদীযতি. লোকে ভৱোতি চ, তস্স অতিসযো আধিক্কমিতি চ ৱাক্যং.

১৭৫. পিৱন্তি দেহকন্তী যে,

নেত্তঞ্জলিপুটেন তে;

না’লং হন্তুং জিনে’সং ত্ৱং,

তণ্হং তণ্হাহৰোপি কিং.

১৭৫. তমুদাহৰতি ‘‘পিৱন্তি’’চ্চাদিনা. জিন তে দেহকন্তী সৰীৰসোভাযো যে জনা নেত্তঞ্জলিপুটেন অত্তনো নযনদ্ৱন্দসঙ্খাতেন অঞ্জলিপুটেন পিৱন্তি, এসং জনানং তণ্হং পিপাসং লোভমেৱ ৱা হৰতি অনুপততি [অপনযতি (?)]. তণ্হাহৰোপি সমানো ত্ৱং হন্তুং নিৱত্তিতুং কিং নালং কস্মা অসমত্থোসি. তণ্হাহৰা নাম তণ্হমেৱ নুদন্তি. অত্ৰ হনন্তামপিহ সম্পনুদতি লোকঠিতিং অতিক্কম্ম দেহকন্তিযা বহুত্তনধম্মো ৱুত্তো.

১৭৫. ইদানি পটিঞ্ঞাতানুসাৰেন পটিপাদেতি ‘‘পিৱন্তি’’চ্চাদিনা. ভো জিন তে তুয্হং দেহকন্তী সৰীৰসোভাযো যে জনা নেত্তঞ্জলিপুটেন নেত্তসঙ্খাতেন হত্থপুটেন পিৱন্তি, এসং সাধুজনানং তণ্হং পিপাসং লোভমেৱ ৱা তণ্হাহৰোপি ত্ৱং সব্বেসং তণ্হাৱিনাসকোপি হন্তুং নিৱাৰেতুং কিং নালং কস্মা অসমত্থোসীতি. এত্থ পিৱনং নাম পিপাসং ৱিনেতীতি লোকসভাৱো. তণ্হং হন্তুং নালমিতি লোকসভাৱমতিক্কন্তত্থো. কন্তীনং অধিকপিযতা অতিসযধম্মো, তস্স ৱুত্তি পন তণ্হং হন্তুং নালমিতি লোকাতিক্কন্তঅত্থং ৱিসযং কত্ৱা পৱত্তো হোতি. সা পন কথেতুমিচ্ছিতং কন্তীনং অধিকপিযতং তণ্হাহননে অসমত্থং ৱত্ৱা দীপেতীতি ৱঙ্কৱুত্তি নাম. ৱুচ্চমানানং উপমাৰূপকাদীনম্পি ৱঙ্কৱুত্তিতা ইচ্ছিতত্থস্স পকাৰন্তৰেন পকাসনতোযেৱ. যথা নাম সৰীৰসহজং পীনত্তাদিসুন্দৰত্তং উদ্দীপনাকাৰেন ঠিতা কটকউণ্হীসহাৰাদযো অলঙ্কাৰা নাম ভৱন্তি, এৱং বন্ধসৰীৰসঙ্খাতে অলঙ্কৰণীযৱত্থুম্হি ৱিজ্জমানঅতিপিযতাদিমেৱ উদ্দীপেত্ৱা অলঙ্কুৰুমানা ‘‘তণ্হাহৰোসি ত্ৱং এসং কন্তী পিৱন্তানং তণ্হং হন্তুং নাল’’মিতি ৱাচাভঙ্গী অলঙ্কাৰো নাম. অলঙ্কাৰিযং নাম অলঙ্কাতব্বকন্তিপিযতায বহুত্তন্তি. উত্তৰিপি অলঙ্কাৰঅলঙ্কাৰিযৱিভাগো চ অনুৰূপতো যোজনক্কমো চ এৱমেৱ দট্ঠব্বো. দেহে কন্তীতি চ, অঞ্জলীযেৱ পুটোতি চ, নেত্তানিযেৱ অঞ্জলিপুটোতি চ, তণ্হং হৰতীতি চ ৱিগ্গহো.

১৭৬. উপমানোপমেয্যানং, সধম্মত্তং সিযো’পমা;

সদ্দত্থগম্মা ৱাক্যত্থ-ৱিসযাতি চ সা তিধা.

১৭৬. উপমং নিদ্দিসতি ‘‘উপমানে’’চ্চাদিনা. উপমীযতে অনেনাতি উপমানং, পদুমাদিকৱত্থু. পদুমাদিকো তু সদ্দো উপমানৱাচকো. উপমীযতীতি উপমেয্যং, মুখাদিকৱত্থু. মুখাদিকো সদ্দো তু উপমেয্যৱাচকো. তেসং উপমানোপমেয্যানং পদুমাদিমুখাদিৱত্থূনঞ্চ. সধম্মত্তন্তি সমানো ধম্মো কন্তিমন্ততা যস্স সো সধম্মো, তস্স ভাৱো সধম্মসদ্দস্স পৱত্তিনিমিত্তসমানেন ধম্মেন সহ সম্বন্ধো সধম্মত্তং উপমানোপমেয্যপতিট্ঠিতং উপমা সিযা, উপমীযতি যথাৱুত্তো সম্বন্ধোতি কত্ৱা. সা পনালঙ্কাৰিযস্স ধম্মস্সাতিসযপটিপাদনপ্পকাৰো. কতিৱিধা সাতি আহ ‘‘সদ্দ’’ইচ্চাদি. সদ্দো চ অত্থো চ, তেহি গম্মা পতীযমানা সদ্দত্থগম্মা. ৱাক্যং পদসমুদাযো. তস্স অত্থো ৱিসযো গোচৰো যস্সা ৱাক্যত্থৱিসযাতি চ সা উপমা তিৱিধা সদ্দগম্মঅত্থগম্মৱাক্যত্থৱিসযাতি তিধা হোতি.

১৭৬. ইদানি উপমালঙ্কাৰং নিদ্দিসতি ‘‘উপমানো’’চ্চাদিনা. উপমানোপমেয্যানং চন্দনীলুপ্পলদলাভাদীনং আনননযনাদীনঞ্চ পদত্থানং সধম্মত্তং কন্তিমন্ততাপীনতাদিতুল্যধম্মসম্বন্ধো উপমা নাম সিযা, সা অলঙ্কৰণীযৱত্থুনো আধিক্কপটিপাদনপ্পকাৰা উপমা সদ্দত্থগম্মা সদ্দগম্মা চ অত্থগম্মা চ ৱাক্যত্থৱিসযা চ, ইতি এৱং তিধা তিপ্পকাৰা হোতি. এত্থ উপমানোপমেয্যভূতানং চন্দাননাদিপদত্থানং সধম্মসঙ্খতো অঞ্ঞমঞ্ঞতুল্যকন্তিমন্ততাপীনতাদিধম্মযোগো পদত্থানং উপমত্থস্স পতিট্ঠিতত্তা উপট্ঠানতায উপমা নাম হোতি, তন্নিস্সযচন্দাদযো পন নিস্সিতৱোহাৰেন উপমা নাম হোতি, উপমানভূতচন্দাদিঅত্থপটিপাদকো চন্দিমাদিসদ্দোপি তদত্থেন উপমা নাম হোতি, উপমেয্যুপমেয্যনিস্সযতপ্পটিপাদকানম্পি উপমেয্যভাৱো এৱমেৱ দট্ঠব্বো. উপমীযতে অনেনাতি উপমানন্তি কত্ৱা চন্দাদি উপমানং ৱুচ্চতি, উপমীযতীতি উপমেয্যং, আননাদি, উপমানঞ্চ উপমেয্যঞ্চাতি চ, সমানো চ সো ধম্মো চেতি চ, তস্স ভাৱোতি চ, সদ্দো চ অত্থো চাতি চ, তেহি গম্মাতি চ, ৱাক্যস্স অত্থোতি চ, সো ৱিসযো যস্সা উপমাযাতি চ ৱাক্যং.

১৭৭. সমাসপচ্চযেৱাদী, সদ্দা তেসং ৱসা তিধা;

সদ্দগম্মা সমাসেন, মুনিন্দো চন্দিমাননো.

১৭৭. তত্থ সদ্দগম্মাপি তিধা সিযাতি দস্সেতুমাহ ‘‘সমাস’’ইচ্চাদি. সমাসো চ পচ্চযো চ ইৱাদি চ, তে সদ্দা নাম, সদ্দসদ্দেন সমাসাদযো ৱত্তুমধিপ্পেতাতি অত্থো. তেসং সমাসাদীনং ৱসা সদ্দগম্মা তিধা হোতি সমাসসদ্দগম্মা পচ্চযসদ্দগম্মা ইৱাদিসদ্দগম্মাতি, সমাসেন সমাসসদ্দেন গম্মা উপমা ৱুচ্চতীতি সেসো. উদাহৰতি ‘‘মুনিন্দো চন্দিমাননো’’তি, চন্দিমা ৱিয ৰুচিৰমাননং মুখং যস্স সো চন্দিমাননো. এত্থ চ চন্দিমং উপমানং, আননং উপমেয্যং, ৰুচিৰত্তং ধম্মো, চন্দিমাননানং সমানধম্মসম্বন্ধিজোতকো ৱিযসদ্দো, তেসু সাধাৰণধম্মৱাচকস্স ৱিযসদ্দস্স চোপমাজোতকস্সাপ্পযোগো সমাসেনেৱ ৱুত্তত্তা, এত্থ পন ৱিযসদ্দো চন্দিমাসদ্দেন উপমানৱাচকেন সম্বন্ধমুপগতো চন্দগতমেৱ সদিসত্তং ৱদতি, মুখগতং পন সামত্থিযা পদীযতে, এৱমীদিসং দট্ঠব্বং.

১৭৭. তেসু যথাৱুত্তেসু সদ্দগম্মস্স তিৱিধত্তং দস্সেতুং আহ ‘‘সমাসে’’চ্চাদি. সমাসপচ্চযেৱাদী সমাসো, আযাদিপচ্চযা, ইৱাদযো চ সদ্দা নাম, তেসং সমাসাদীনং ৱসা ভেদেন সদ্দগম্মা তিধা সমাসসদ্দগম্মা পচ্চযসদ্দগম্মা ইৱাদিসদ্দগম্মাতি তিৱিধা হোতি. সমাসেন সমাসসদ্দেন গম্মোপমা ৱুচ্চতি ‘‘মুনিন্দো চন্দিমাননো’’তি. মুনিন্দো সম্মাসম্বুদ্ধো চন্দিমাননো চন্দসমানমনোহৰমুখমণ্ডলেন যুত্তো হোতি, সমাসো চ পচ্চযো চ ইৱইতি ইদং আদি যেসং ৱাদীনন্তি চ, সদ্দেন গম্মাতি চ, মুনীনং ইন্দোতি চ, চন্দিমা ৱিয ৰুচিৰং আননং মুখং যস্সেতি চ ৱিগ্গহো. এত্থ ‘‘চন্দিমা’’তি উপমানং, ‘‘আনন’’ন্তি উপমেয্যং, ৰুচিৰত্তং উপমানোপমেয্যানং সাধাৰণধম্মো, ‘‘ৱিযা’’তি সদ্দো চন্দাননানং দ্ৱিন্নং আননগতৰুচিৰত্তং চন্দে চ, চন্দগতৰুচিৰত্তং আননে চ অত্থীতি সমানধম্মসম্বন্ধং জোতেতি, ইহ সাধাৰণধম্মৱাচকস্স ৰুচিৰসদ্দস্স, তুল্যধম্মসঙ্খাতোপমাজোতকস্স ৱিযসদ্দস্স চ অপ্পযোগো তেসং অত্থানং সমাসেন ৱুত্তত্তা. এত্থ উপমানৱাচকেন চন্দিমাসদ্দেন যুত্তো ৱিয সদ্দো চন্দগতসদিসত্তং জোতেতি, মুখগতসদিসত্তং পন সামত্থিযা পতীযতে. তথা হি মুখং চন্দসমানমাগচ্ছন্তং চন্দস্স মুখসদিসত্তং ৱিনা ন ভৱতীতি অঞ্ঞথানুপপত্তি সামত্থিযন্তি.

১৭৮. আযাদী পচ্চযা তেহি, ৱদনং পঙ্কজাযতে;

মুনিন্দনযনদ্ৱন্দং, নীলুপ্পলদলীযতি.

১৭৮. ইদানি পচ্চযসদ্দগম্মং দস্সেতি ‘‘আযাদি’’চ্চাদিনা. আযাদীতি আযঈযকপচ্চযাদযো পচ্চযা পচ্চযসদ্দা নাম, তেহি পচ্চযসদ্দেহি গম্মা উপমা ৱুচ্চতি. উদাহৰতি ‘‘ৱদন’’মিচ্চাদি. পঙ্কজমিৱ ৰুচিৰমাচৰতি পঙ্কজাযতে. এত্থাপি পঙ্কজমুপমানং, আচৰণক্ৰিযায কত্তুভূতং আননমুপমেয্যং, ৰুচিৰত্তং সধম্মো, পঙ্কজাননানং সমানধম্মসম্বন্ধজোতকো ইৱসদ্দো. তত্থ ৰুচিৰ ইৱসদ্দানং পুব্বে ৱিযাপ্পযোগো পচ্চযেন ৱুত্তত্তাতি সব্বত্থ ৱিঞ্ঞেয্যং. এৱমুপৰিপি.

১৭৮. ইদানি পচ্চযসদ্দগম্মোপমং নিদস্সেতি ‘‘আযাদি’’চ্চাদিনা. আযাদী ‘‘আয ঈয ক’’ইতিআদযো পচ্চযা পচ্চযসদ্দা নাম, তেহি পচ্চযসদ্দেহি গম্মোপমা ৱুচ্চতি ‘‘ৱদনং…পে… দলীযতী’’তি. ৱদনং মুখং পঙ্কজাযতে পদুমমিৱ ৰুচিৰং আচৰতি. মুনিন্দনযনদ্ৱন্দং সব্বঞ্ঞুনো নেত্তযুগড়ং নীলুপ্পলদলীযতি নীলুপ্পলপত্তমিৱ ৰুচিৰমাচৰতি. আযো আদি যেসং ঈযাদীনন্তি চ, পঙ্কজমিৱ ৰুচিৰমাচৰতি পৱত্ততীতি চ, মুনিন্দস্স নযনদ্ৱন্দমিতি চ, নীলুপ্পলস্স দলমিতি চ, তমিৱ ৰুচিৰমাচৰতীতি চ ৱাক্যং. এত্থ ‘‘পঙ্কজ’’মিতি চ ‘‘নীলুপ্পল’’মিতি চ উপমানং, আচৰণক্ৰিযায কত্তুভূতং ৱদনং নযনদ্ৱন্দঞ্চ উপমেয্যং, ৰুচিৰত্তং উপমানোপমেয্যানং সধম্মো, উপমানোপমেয্যানং সমানধম্মজোতকো ইৱসদ্দো, তেসং অত্থানং পচ্চযেন ৱুত্তত্তা তেসমপ্পযোগো. এৱৰূপেসু অঞ্ঞেসুপি এৱমেৱ ৱেদিতব্বো.

১৭৯. ইৱাদী ইৱ ৱা তুল্য-সমান নিভ সন্নিভা;

যথাসঙ্কাস তুলিত-প্পকাস পতিৰূপকা.

১৮০. সৰীসৰিক্খ সংৱাদী, ৱিৰোধী সদিসা ৱিয;

পটিপক্খপচ্চনীক-সপক্খো’পমিতো’পমা.

১৮১. পটিবিম্ব পটিচ্ছন্ন-সৰূপ সম সম্মিতা;

সৱণ্ণা’ভা পটিনিধি, সধম্মাদি সলক্খণা.

১৮২. জযত্য’ক্কোসতি হসতি, পতিগজ্জতি দূভতি;

উসূযত্য’ৱজানাতি, নিন্দতি’স্সতি ৰুন্ধতি.

১৮৩. তস্স চোৰেতি সোভগ্গং, তস্স কন্তিং ৱিলুম্পতি;

তেন সদ্ধিং ৱিৱদতি, তুল্যং তেনাধিৰোহতি.

১৮৪. কচ্ছংৱিগাহতে তস্স, তমন্ৱেত্য’নুবন্ধতি;

তংসীলং, তং নিসেধেতি, তস্স চানুকৰোতি’মে.

১৭৯-১৮৪. ইৱাদী ইৱাদযো নাম ইমেতি সম্বন্ধো. ইৱো চ ৱা চ তুল্যো চ সমানো চ নিভো চ সন্নিভো চাতি দ্ৱন্দে ইৱ…পে… সন্নিভা. সদ্দমপেক্খিয পুল্লিঙ্গতা. এৱমুপৰিপি যথাযোগং. ‘‘সধম্মাদী’’তি আদিসদ্দেন সাধাৰণসচ্ছাযাদীনং পৰিগ্গহো. জযতিচ্চাদীসু কম্মং.

১৭৯-. ১৮৪. ইৱাদিসদ্দগম্মোপমাধিকাৰে পঠমং তাৱ ‘‘ইৱাদযো নাম এতে’’তি দস্সেতি ‘‘ইৱাদি’’চ্চাদিনা. ইৱাদীতি পদস্স ছট্ঠমগাথায ইমেতি ইমিনা সম্বন্ধো, তস্স চাতি চসদ্দং যুজ্জনট্ঠানে যোজেত্ৱা সন্নিভা চাতিআদযো যোজেতব্বা. ‘‘সধম্মাদী’’তিআদিসদ্দেন সাধাৰণসচ্ছাযাদযো গহিতা. নিন্দতি ইস্সতীতি পদচ্ছেদো, ইমে দ্ৱেপঞ্ঞাস ইৱাদযো নাম. ‘‘জযতি অক্কোসতি হসতি’’ইচ্চাদিকং তংতংক্ৰিযাপদসঙ্খতঅনুকাৰিযানং অনুকৰণন্তি কত্ৱা দ্ৱন্দোযেৱ, ‘‘সন্ধিসমাসা অদ্ধস্সা’’তি [সন্ধিসমাসো তদদ্ধস্সাতি (ক.)] ৱুত্তত্তা সন্ধিসমাসানং গাথদ্ধস্স ৱিনা উভযদ্ধমজ্ঝে অলব্ভনতো দূভতিপদতো পুব্বেযেৱ সমাসো কাতব্বো, নো চে, অসমাসোতি গহেতব্বো. তস্স চোৰেতি সোভগ্গমিচ্চাদিকম্পি ৱাক্যানুকৰণন্তি কত্ৱা তত্থ সমাসো, ৱাক্যে কেৱলপদানীতি ৱা গহেতব্বো. ইমেসং সব্বেসম্পি ইৱ সদ্দপৰিযাযত্তা সদিসত্থাতি সব্বত্থ ভাৱত্থো, অৱযৱত্থো পন পাকটোযেৱ.

১৮৫. উপমানোপমেয্যানং, সধম্মত্তং ৱিভাৱিহি;

ইমেহি উপমাভেদা, কেচি নিয্যন্তি সম্পতি.

১৮৫. ইৱাদীনং ৱিনিযোগৱিসযং দস্সেত্ৱা উপমাভেদং দস্সেতুং পটিজানাতি ‘‘উপমান’’ইচ্চাদি. কেচীতি ইমিনা অপৰিযন্তত্তমেসং [অপৰিযন্তপভেদং (ক.)] দস্সেতি. তথা চ ৱক্খতি ‘‘পৰিযন্তো ৱিকপ্পান’’ন্তিআদি. নিয্যন্তি উদাহৰীযন্তি.

১৮৫. ইদানি ইৱাদিসদ্দগম্মোপমং দস্সেতুং পটিজানাতি ‘‘উপমানো’’চ্চাদিনা. উপমানোপমেয্যানং সধম্মত্তং সমানধম্মসম্বন্ধো. ৱিভাৱিহি পকাসকেহি. ইমেহি ইৱাদীহি সদ্দেহি জানিতব্বা কেচি উপমাভেদা অপৰিযন্তত্তা সম্পতি দানি লদ্ধাৱসৰে নিয্যন্তি উদাহৰণমত্তেন পটিপাদীযন্তি.

১৮৬. ৱিকাসিপদুমং’ৱা’তি-সুন্দৰং সুগতাননং;

ইতি ধম্মোপমা নাম, তুল্যধম্মনিদস্সনা.

১৮৬. ‘‘ৱিকাসি’’চ্চাদি. সুগতাননং মুনিন্দস্স ৱদনং অতিসুন্দৰং অচ্চন্তৰমণীযং. কিমিৱ? ৱিকাসিপদুমংৱ পবুজ্ঝমানপদুমংৱিয. ইতি অযমেৱংৱিধা ধম্মোপমা নাম হোতি. কস্মা? আননপদুমানং সমানস্স ধম্মস্স গুণস্স সুন্দৰস্স লক্খণস্স নিদস্সনা সুন্দৰত্তন্তি পটিপাদনতো.

১৮৬. উদাহৰণমাহ ‘‘ৱিকাসি’’চ্চাদিনা. সুগতাননং ভগৱতো মুখং ৱিকাসিপদুমংৱ বুজ্ঝমানপঙ্কজমিৱ অতিসুন্দৰং হোতি. ইতি ঈদিসা উপমা তুল্যধম্মনিদস্সনা অতিসুন্দৰমিতি সমানগুণদস্সনেন ধম্মোপমা নাম হোতি. পদুমাননানং সাধাৰণগুণস্স পকাসনতো অতিসুন্দৰমিতি তুল্যধম্মো নাম হোতি. এত্থ পদুমগততুল্যধম্মসম্বন্ধসঙ্খাতায উপমায ইৱসদ্দেন জোতিযমানত্তেপি অতিসুন্দৰন্তি ৱুত্তত্তা যথাৱুত্তোপমায ধম্মেন যুত্তত্তা ধম্মোপমা নাম হোতীতি অধিপ্পাযো.

১৮৭. ধম্মহীনা মুখ’ম্ভোজ-সদিসং মুনিনো ইতি;

ৱিপৰীতোপমা তুল্য-মাননেন’ম্বুজং তৱ.

১৮৭. ‘‘ধম্ম’’ইচ্চাদি. মুনিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স মুখং অম্ভোজেন পদুমেন সদিসং সমানং. ইতি অযং ধম্মহীনোপমা নাম সুন্দৰসঙ্খাতস্স গুণস্স অনিদ্দিট্ঠত্তা, সা তু অত্থৱসা গম্যতে. কথমঞ্ঞথা যুজ্জতীতি? এত্থ পন সদিসসদ্দো উপমেয্যস্স মুখস্স ৱিসেসনন্তি মুখগতমেৱ সদিসত্তং ৱদতি, অম্ভোজগতং তু সামত্থিযা গম্যতে. এৱমীদিসং ঞেয্যং. ‘‘ৱিপৰীতে’’চ্চাদি. মুনীতি গম্যতে সুতত্তা, ভো মুনি তৱ আননেন মুখেন অম্বুজং তুল্যন্তি অযং ৱিপৰীতোপমা. ধম্মহীনত্তেপি পসিদ্ধিৱিপৰিযযেনাভিহিতত্তা তন্নামেনেৱ ৱুত্তা. এৱমুপৰিপি.

১৮৭. ‘‘ধম্মহীনে’’চ্চাদি. ‘‘মুখম্ভোজসদিসং মুনিনো’’ত্যযং উপমা. ধম্মহীনা তুল্যধম্মপকাসকসুন্দৰাদিসদ্দহীনত্তা ধম্মহীনা নাম. ৱাচকাভাৱে তুল্যধম্মো কথং পতীযতীতি চে? মুনিনো মুখং ৱদনং অম্ভোজসদিসং পদুমসদিসমিতি. এত্থ মুখস্স অম্ভোজসমানত্তং মুখম্ভোজানং সাধাৰণধম্মে অসতি কথং ভৱতীতি? অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণসামত্থিযাতি, ইৱপৰিযাযো সদিসসদ্দো মুখস্স ৱিসেসনং যস্মা হোতি, তস্মা মুখগতসদিসত্তং ৱদতি, অম্ভোজগতসদিসত্তং পন সামত্থিযা এৱ ৱিঞ্ঞাযতে. হে মুনি তৱ তুয্হং আননেন অম্ভোজং তুল্যং সমানন্তি অযং ৱিপৰীতোপমা. ‘‘অম্বুজেন আননং তুল্য’’ন্তি লোকপ্পসিদ্ধিযা ৱিপৰিযযেন ‘‘আননেন অম্বুজং তুল্য’’ন্তি ৱুত্তত্তা ধম্মহীনত্তে সতিপি ৱিপৰীতোপমা নাম হোতি. ‘‘সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধো বলৱা’’তি [পৰিভাসেন্দুসেখৰ ১১২] ৱুত্তত্তা এত্থ ‘‘মুনী’’তি অৱিজ্জমানেপি পুব্বদ্ধে ‘‘মুনিনো’’তি সুতত্তা লব্ভমানো ‘‘তৱা’’তি তুম্হসদ্দসন্নিধানেন আমন্তনত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. এত্থ ইৱপৰিযাযো তুল্যসদ্দো অম্বুজৱিসেসনভূতো অম্বুজগতসদিসত্তং ৱদতি, আননগতসদিসত্তঞ্চ অম্বুজাননানং সাধাৰণধম্মো চ সামত্থিযা ঞাযতিচ্চাদিকং ৱুত্তনযেন ঞাতব্বং. উপৰিপি পাকটট্ঠানং যথাৰহং যোজেতব্বং.

১৮৮. তৱানন’মিৱ’ম্ভোজং, অম্ভোজ’মিৱ তে মুখং;

অঞ্ঞমঞ্ঞোপমা সা’যং, অঞ্ঞমঞ্ঞোপমানতো.

১৮৮. ‘‘তৱ’’ইচ্চাদি. অঞ্ঞমঞ্ঞোপমানতোতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মুখস্স অম্ভোজস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞেন তংদ্ৱযেন উপমানতো.

১৮৮. ‘‘তৱাননি’’চ্চাদি. ‘‘অম্ভোজং তৱাননমিৱ, তে মুখং অম্ভোজমিৱা’’তি অযমুপমা. অঞ্ঞমঞ্ঞোপমানতো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স উপমানত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞোপমা নাম হোতি. অঞ্ঞমঞ্ঞস্স উপমাতি চ, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স উপমানন্তি চ ৱিগ্গহো. ৱিগ্গহদ্ৱযেপি পুব্বৱিভত্তিলোপো. সব্বাদীনং ব্যতিহাৰলক্খণেন উত্তৰৱিভত্তিলোপো. সমাসলক্খণেন অঞ্ঞত্থস্স অপেক্খাসিদ্ধত্তা মুখাপেক্খায অঞ্ঞং অম্ভোজঞ্চ, অম্ভোজাপেক্খায অঞ্ঞং মুখঞ্চ কমেন উপমেয্যা নাম. অম্ভোজাপেক্খায অঞ্ঞং মুখঞ্চ, মুখাপেক্খায অঞ্ঞং অম্ভোজঞ্চ উপমানং নাম.

১৮৯. যদি কিঞ্চি ভৱে’ম্ভোজং,

লোচনব্ভমুৱিব্ভমং;

ধাৰেতুং মুখসোভং তং,

তৱে’তি অব্ভুতোপমা.

১৮৯. ‘‘যদি’’চ্চাদি. লোচনানি চ ভমুযো চ, তাসং ৱিব্ভমো যস্মিং, তং, তাদিসমম্ভোজং কিঞ্চি কিমপি যদি ভৱে. তমীদিসমম্ভোজং তৱ মুখসোভং ৱদনকন্তিং ধাৰেতুং নিসিজ্ঝতে. কিং ন্ৱচ্ছৰিযমীদিসন্তি অব্ভুতত্থৱিভাৱনেন ৱদনমম্বুজেনোপমীযতীতি অযমব্ভুতোপমা ঞাতব্বাতি.

১৮৯. ‘‘যদি’’চ্চাদি. লোচনব্ভমুৱিব্ভমং লোচনভমূনং লীলাৱন্তং কিঞ্চি অম্ভোজং কিঞ্চি অচ্ছৰিযং পদুমং যদি ভৱে চে সিযা, তমম্ভোজং তৱ মুখসোভং ৱদনকন্তিং ধাৰেতুং সমত্থো হোতি. ইতি ঈদিসী উপমা অব্ভুতোপমা অব্ভুতধম্মপকাসকত্তা অব্ভুতোপমা নাম. এত্থ অৱিজ্জমানোপি ৱিজ্জমানত্তেন পৰিকপ্পিতো পদুমগতো লোচনব্ভমুৱিব্ভমসম্বন্ধো অম্ভোজৱিসেসনেন ‘‘লোচনব্ভমুৱিব্ভম’’ন্তি ইমিনা জোতিতো. তস্মা অম্ভোজং লোচনব্ভমুৱিব্ভমসম্বন্ধসঙ্খতউপমায জোতকত্তা নিস্সিতৱোহাৰেন উপমা, মুখং উপমেয্যন্তি মুখগতো লোচনব্ভমুৱিব্ভমসম্বন্ধো যদি মুখে ন ভৱেয্য, তাদিসং মুখসোভং ধাৰেতুং কথং সমত্থোতি সামত্থিযা ঞাযতি. লোচনব্ভমুৱিব্ভমসঙ্খাতসাধাৰণধম্মো পন ‘‘লোচনানি চ ভমুযো চেতি চ, তাসং ৱিব্ভমো যস্মি’’ন্তি চ ৱিগ্গহে নিপ্ফন্নেন ভিন্নাধিকৰণঅঞ্ঞপদত্থসমাসেন গুণীভূতস্সপি গহিতত্তা ৱিঞ্ঞাযতি [গহণস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তা (ক.)].

১৯০. সুগন্ধি সোভসম্বন্ধি, সিসিৰংসুৱিৰোধি চ;

মুখং তৱ’ম্বুজংৱে’তি, সা সিলেসোপমা মতা.

১৯০. ‘‘সুগন্ধি’’চ্চাদি. তৱ মুখং অম্ভোজমিৱ সিসিৰংসুনোচন্দস্স ৱিৰোধি পচ্চনীকং, মুখং তংসমানকন্তিত্তা অম্বুজঞ্চ তদুদযে সঙ্কোচভজনতো. সোভসম্বন্ধি কন্তিযুত্তং, মুখমম্বুজঞ্চ. সুগন্ধো অস্স অত্থীতি সুগন্ধি চ দ্ৱযমপীতি এৱং সিলেসপৰিগ্গহেন মুখম্বুজানং উপমাযোগতো সা যথাৱুত্তা সিলেসোপমা মতা.

১৯০. ‘‘সুগন্ধি’’চ্চাদি. তৱ মুখং অম্ভোজমিৱ সিসিৰংসুৱিৰোধি চন্দস্স ৱিৰুদ্ধং হোতি তুল্যত্তা. পদুমং পন চন্দোদযেন অত্তনো সঙ্কোচনত্তা তস্স ৱিৰুদ্ধং হোতি. সোভসম্বন্ধি চ অনঞ্ঞসাধাৰণমুখগতকন্তিসম্বন্ধযুত্তঞ্চ হোতি. পদুমং পন পদুমগতকন্তিসম্বন্ধিনা যুত্তং হোতি. সুগন্ধি চ চতুজ্জাতিসুগন্ধৱহনতো […ৱমনতো (ক.)] সুগন্ধি চ হোতি. অম্বুজং পন পদুমসুগন্ধেনেৱ যুত্তং হোতি. ইতি ঈদিসী উপমা সিলেসোপমা একপদাতিহিতউভযত্থলক্খণেন সিলেসৱসেন ৱুত্তত্তা সিলেসোপমা নাম হোতি. সিসিৰা সীতলা অংসু কন্তি অস্সেতি চ, তস্স ৱিৰুজ্ঝতি সীলেনেতি চ, পচ্চযসামত্থিযৱসেন দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং অত্থানং লব্ভনতো সিলিস্সতি অপৰোপি অত্থো এত্থ অলঙ্কাৰেতি চ, সিলেসৱসেন ৱুত্তা উপমাতি চ ৱিগ্গহো. এত্থ সুগন্ধো চ সোতসম্বন্ধো চ সিসিৰংসুৱিৰোধিত্তঞ্চেতি ইমে উপমানোপমেয্যানমম্বুজমুখানং তুল্যধম্মো, তেসু অম্বুজগততুল্যধম্মসম্বন্ধো সধম্মত্তা উপমা নাম হোতি, সা অম্বুজসম্বন্ধিনা ইৱসদ্দেন জোতিতা, মুখগততুল্যধম্মো পন অস্সত্থিতস্সীলত্থে কতপচ্চযে সতিপি সামত্থিযাযেৱ গম্যতে.

১৯১. সৰূপসদ্দৱাচ্চত্তা, সা সন্তানোপমা যথা;

বালা’ৱু’য্যানমালা’যং, সালকাননসোভিনী.

১৯১. ‘‘সৰূপ’’ইচ্চাদি. অযমুয্যানমালা বালাৱ ইত্থী ৱিয. কথং? সালকাননসোভিনী বালা তাৱ সহালকেন কেসসন্নিৱেসৱিসেসেন ৱত্ততে সালকমাননং তেন সোভতে. সালকাননসোভিনী উয্যানমালাপি সালানং ৰুক্খৱিসেসানং কাননেন গহনেন সোভতে, এৱৰূপা সা তাদিসী সন্তানোপমা আখ্যাযতে, কস্মা? সিলেসোপমত্তসভাৱেপি সৰূপেন সদিসেন সদ্দেন ‘‘সালকাননসোভিনী’’ত্ৱেৱংৱিধেন সদ্দসন্তানেন ৱিসেসভূতেন ৱাচ্চত্তা পকাসিযত্তা তস্সাইতি গম্যতে. যথেতি নিদস্সনে.

১৯১. ‘‘সৰূপে’’চ্চাদি. সৰূপসদ্দৱাচ্চত্তা তুল্যসুতিযা অচ্ছিন্নসম্বন্ধৱচনমালায ৱুচ্চমানত্তা সা উপমা সন্তানোপমা নাম হোতি, সিলেসত্তে সতিপি কতসমাসেহি পদসন্তানেহি ৱুচ্চমানত্তা সন্তানোপমা নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যথে’’তি উদাহৰতি. অযং উয্যানমালা এসা উয্যানপন্তি সালকাননসোভিনী অলকসঙ্খাতকেসসন্নিৱেসসহিতেন মুখেন সোভমানা বালাৱ অঙ্গনা ইৱ সালকাননসোভিনী সালৱনেহি সোভমানা হোতি. উপমানোপমেয্যানং সমানং ৰূপং যেসন্তি চ, সৰূপা চ তে সদ্দা চেতি চ, তেহি ৱাচ্চা উপমাতি চ, তস্সা ভাৱোতি চ, সন্তানেন যুত্তা উপমাতি চ, উয্যানানং মালাতি চ, সহ অলকেন ৱত্তমানন্তি চ, তঞ্চ তং আননঞ্চাতি চ, তেন সোভতি সীলেনাতি চ, সালানং কাননন্তি চ, তেন সোভতি সীলেনাতি চ ৱাক্যং.

১৯২. খযী চন্দো বহুৰজং, পদুমং তেহি তে মুখং;

সমানম্পি সমুক্কংসী-ত্য’যং নিন্দোপমা মতা.

১৯২. ‘‘খযী’’ইচ্চাদি. চন্দো খযী খযো অচ্চযো যস্সেতি, পদুমং বহুৰজং বহূনি ৰজানি পৰাগাৱযৱা যস্মিন্তি, তেহি এৱংভূতেহি চন্দপদুমেহি কন্তিআদিনা সমানম্পি সদিসম্পি সন্তং তৱ মুখং সমুক্কংসি পৰমুক্কংসৱন্তং, খযসদ্দস্স চ ৰজস্স চ দোসেপি ৱত্তনতো, সদ্দচ্ছলেন খযস্স দোসৰূপস্স বহুৰজত্তস্স চ তত্থাভাৱতোতি. ইতি এৱৰূপা অযং নিন্দোপমা মতা নিন্দিতেন চন্দাদিনা খযস্সোপমিতত্তা.

১৯২. ‘‘খযি’’চ্চাদি. চন্দো খযী পাটিপদতো পট্ঠায দিনে দিনে একমেকায কলায সূৰিযস্স আসন্নহেতু খীযনসভাৱযুত্তো হোতি, পদুমং বহুৰজং বহুৰেণুসমন্নাগতং হোতি, তেহি চন্দপদুমেহি সমানম্পি কন্তিসুগন্ধাদীহি সদিসম্পি তে মুখং তৱাননং সমুক্কংসি খযৰজসদ্দেহি দোসস্সাপি ৱাচ্চত্তা সদ্দচ্ছলেহি গম্যমানস্স তাদিসস্স দোসস্স মুখে অৱিজ্জমানত্তা অধিকুক্কংসগুণৱন্তং হোতি, ইতি ঈদিসী অযং উপমা নিন্দোপমা নিন্দিতানং চন্দপদুমানং মুখস্স উপমিতাতি নিন্দোপমা নাম হোতি, মুখৱিসেসনেন ইৱসদ্দপৰিযাযেন সমানসদ্দেন মুখগতসধম্মো জোতিতো হোতি, উপমাসঙ্খতচন্দপদুমগতসধম্মোপি দ্ৱীসু তুল্যধম্মোপি সামত্থিযা গম্যতে, অপিসদ্দো চেত্থ ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে, সমুক্কংসোতি ৱত্তব্বন্তৰো.

১৯৩. অসমত্থো মুখেনি’ন্দু, জিন তে পটিগজ্জিতুং;

জড়ো কলঙ্কী’তি অযং, পটিসেধোপমা সিযা.

১৯৩. ‘‘অসমত্থো’’ইচ্চাদি. জিন তে মুখেন জড়ো সীতো অকুসলো চ কলঙ্কো মিগলঞ্ছনলক্খণো দোসো অস্স অত্থীতি কলঙ্কী. সদ্দচ্ছলেন দোসকথনং. তাদিসো ইন্দু চন্দো পটিগজ্জিতুং ৱিৱদিতুং অসমত্থো, মুখন্তু ৱিসদং অলঙ্কতঞ্চেতি কথমনেনাযং সদিসোতি নিসেধদ্ৱাৰেন সধম্মতাৱ গম্মতে, অযং পটিসেধোপমা সিযা.

১৯৩. ‘‘অসমত্থো’’চ্চাদি. হে জিন তে তুয্হং মুখেন পটিগজ্জিতুং ৱিৱদিতুং জড়ো সীতলো অৱিসদো কলঙ্কী সসলক্খণো ৱা সদোসো ৱা ইন্দু চন্দো অসমত্থো হোতীতি, অযং এদিসী উপমা পটিসেধোপমা নাম. কলঙ্কো অস্স অত্থীতি ৱাক্যং. এত্থ ৱিসদেন কলঙ্কৰহিতেন মুখেন সীতলো অৱিসদো সদোসো চন্দো সমানো ভৱিতুমসমত্থোতি এৱং পটিসেধদ্ৱযেন ইন্দমুখসঙ্খাতানং উপমানোপমেয্যানং তুল্যধম্মসম্বন্ধস্স পকাসিতত্তা সতিপি নিন্দোপমাভাৱে পটিসেধোপমা নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘পটিগজ্জিতু’’ন্তি ইদং চন্দস্স ৱিসেসনত্তা চন্দগতসধম্মং জোতেতি.

১৯৪. কচ্ছং চন্দাৰৱিন্দানং, অতিক্কম্ম মুখং তৱ;

অত্তনাৱ সমং জাত-মিত্য’সাধাৰণোপমা.

১৯৪. ‘‘কচ্ছ’’মিচ্চাদি. চন্দস্স অৰৱিন্দস্স চ কচ্ছং পদৱিং অতিক্কম্ম অৱত্থৰিয তেস’মৱকংসতো [অৱত্থুযতেসমণংসতো (ক.)], তৱ মুখং অত্তনো সৰূপেনেৱ সমং জাতমিতি এৱৰূপা অসাধাৰণতাভিধানেন সদিসত্তপতীতিযা অসাধাৰণোপমেতি নিগদ্যতে.

১৯৪. ‘‘কচ্ছ’’মিচ্চাদি. হে মুনি তৱ মুখং চন্দাৰৱিন্দানং লোকপূজিতানং সসিঅম্বুজানং কচ্ছং পদৱিং অৱত্থং ৱা অতিক্কম্ম অত্তনো অতুল্যত্তেন অত্তনা এৱ সমানত্তৱত্থুনো অভাৱা সমং জাতং, ইতি ঈদিসা উপমা অসাধাৰণোপমা অতুল্যধম্মভাৱস্স পকাসনতো অসাধাৰণোপমা নাম হোতি. ইহ উপমাভূতানং চন্দাৰৱিন্দানং মুখস্স হীনভাৱপটিপাদনদ্ৱাৰেন চন্দাৰৱিন্দেহি মুখং তুল্যন্তি পঞ্ঞাপনতো চন্দাৰৱিন্দা অসাধাৰণোপমা নাম হোতি. সমসদ্দো মুখগতস্স সাধাৰণধম্মং জোতেতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যং.

১৯৫. সব্বম্ভোজপ্পভাসাৰো, ৰাসিভূতোৱ কত্থচি;

তৱা’ননং ৱিভাতীতি, হোতা’ভূতোপমা অযং.

১৯৫. ‘‘সব্ব’’ইচ্চাদি. কত্থচি একট্ঠানে ৰাসিভূতো সব্বেসমম্ভোজানং পভাসাৰোৱ তৱাননং ৱিভাতীতি এৱংভূতা অযং অভূতোপমা হোতি.

১৯৫. ‘‘সব্ব’’মিচ্চাদি. কত্থচি ঠানে ৰাসিভূতো সব্বম্ভোজপ্পভাসাৰোৱ সকলপদুমানং উত্তমকন্তিপুঞ্জো ৱিয তৱাননং ৱিভাতি ৱিসেসেন পভাতি, ইতি ঈদিসী উপমা অভূতোপমা অৱিজ্জমানৱত্থুনো উপমিতত্তা অভূতোপমা নাম হোতি. অৰাসি ৰাসিভূতোতি ৱিগ্গহো. এত্থ যোজনাৱিভূতো তাদিসপভাসাৰাভাৱতো অৱিজ্জমানত্থেন পৰিকপ্পিতো.

১৯৬. পতীযতে’ত্থগম্মা তু, সদ্দসামত্থিযা ক্ৱচি;

সমাসপ্পচ্চযেৱাদি-সদ্দযোগং ৱিনা অপি.

১৯৬. অত্থগম্মোপমং দস্সেতি ‘‘পতীযতে’’ইচ্চাদি. অত্থগম্মা তু’পমা ক্ৱচি কিস্মিঞ্চি ঠানে সমাসাদিসদ্দানং যোগং ৱিনা অপি সদ্দানং পযোগৱিসেসাদিগাড়্হেন অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণেন সামত্থিযেন পতীযতে.

১৯৬. তিৱিধং সদ্দগম্মোপমং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্থগম্মোপমং দস্সেতি ‘‘পতীযতে’’ত্যাদিনা. অত্থগম্মা তু অত্থগম্মোপমা পন ক্ৱচি ঠানে সমাসপচ্চযেৱাদিসদ্দযোগং ৱিনাপি তেসং সদ্দানং সম্বন্ধং হিত্ৱাপি সদ্দসামত্থিযা সম্বন্ধে পযুত্তাৱসেসসদ্দানং অত্থসত্তিযা পতীযতে. সদ্দানং সামত্থিযন্তি ৱিগ্গহো.

১৯৭. ভিঙ্গানে’মানি চক্খূনি, না’ম্বুজং মুখ’মেৱি’দং;

সুব্যত্তসদিসত্তেন, সা সৰূপোপমা মতা.

১৯৭. উদাহৰতি ‘‘ভিঙ্গে’’চ্চাদিনা. ন ভিঙ্গা এতে, কিঞ্চৰহি চক্খূনিমানি, নম্বুজমেতং, কিন্তু মুখমেৱিদন্তি এৱৰূপা সা সৰূপোপমা মতা ভিঙ্গাদীনমৱিপৰীতসৰূপস্স দীপনতো. তেনাহ ‘‘সুব্যত্তে’’ত্যাদি. সুব্যত্তেন ভিঙ্গচক্খূনং অম্বুজমুখানঞ্চ পৰিফুটেন সদিসত্তেন চঞ্চলত্তকন্ত্যাদিলক্খণেন তেনেৱাভেদসঙ্কাপুব্বমেৱ ৱিৱেচিতং অঞ্ঞত্ৰ চক্খাদীসু যং ভিঙ্গাদিঞ্ঞাণমুপ্পন্নং, তস্স পচ্চক্খানতো উপমাজোতকানমিৱাদীনমভাৱেপি ভিঙ্গলোচনাদীনং সদিসত্তং পতীযতে সামত্থিযতো. এৱমুপৰিপি যথাযোগং.

১৯৭. ইদানি উদাহৰণমাহৰতি ‘‘ভিঙ্গানি’’চ্চাদিনা. ইমানি ভিঙ্গানি ভমৰা ন ভৱন্তি, কিঞ্চৰহি চক্খূনি. অম্বুজং ন ইদং পদুমং ন হোতি, কিন্তু মুখমেৱাতি. ঈদিসী সা উপমা সুব্যত্তসদিসত্তেন সুপাকটেন ভিঙ্গলোচনানং অম্বুজমুখানঞ্চ তুল্যভাৱেন সৰূপোপমা নাম হোতি. এত্থ সমাসপচ্চযইৱাদিসদ্দপযোগাভাৱেপি ‘‘ভিঙ্গানেমানি চক্খূনি’’চ্চাদিনা চক্খুমুখেসু ভিঙ্গঅম্বুজন্তি ৱিপৰীতপৱত্তবুদ্ধিং পটিসেধেত্ৱা চক্খুমুখৱিধানতো চঞ্চলত্তকন্তিমত্তাদীসু সুব্যত্তং তুল্যত্তং ৱিনা চক্খুমুখেসু ভিঙ্গম্বুজবুদ্ধিং কীদিসমুপ্পজ্জতীতি অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণসামত্থিযা উপমানভূতানং ভিঙ্গম্বুজানং উপমেয্যভূতানং চক্খুমুখানঞ্চ সদিসত্তং ঞাযতি. সুট্ঠু ব্যত্তং পাকটন্তি চ, তঞ্চ তং সদিসত্তঞ্চাতি চ, সমানং ৰূপং সভাৱো যস্সা উপমাযাতি চ, সা চ সা উপমা চাতি চ ৱাক্যং.

১৯৮. মযেৱ মুখসোভা’স্সে-ত্যল’মিন্দু ৱিকত্থনা;

যতো’ম্বুজেপিসা’ত্থীতি, পৰিকপ্পোপমা অযং.

১৯৮. ‘‘মযেৱি’’চ্চাদি. ইন্দু চন্দ, অস্স মুনিনো মুখসোভা ৱদনজুতি মযেৱ, নাঞ্ঞত্ৰাতি এৱৰূপা ৱিকত্থনা অত্থপসংসনেন অলমিতি পটিসেধো. কিমিতি? যতো যস্মা কাৰণা সা মুখসোভা অম্বুজেপি ন কেৱলমিন্দুম্হি অত্থি, নো নত্থীতি অসতোপি তথা ৱিকত্থনস্স পৰিকপ্পনতো ৱদনমিন্দুনোপমীযতীতি এৱৰূপা অযং পৰিকপ্পোপমা.

১৯৮. ‘‘মযে’’চ্চাদি. হে ইন্দু অস্স ইমস্স লোকসামিনো মুখসোভা ৱদনকন্তি এককে মযি এৱ, ঈদিসী ৱিকত্থনা অত্তসিলাঘেন অলং নিপ্পযোজনং. কস্মাতি চে? যতো সা মুখসোভা অম্বুজেপি অত্থি, তস্মাতি. ইতি ঈদিসা অযং উপমা পৰিকপ্পোপমা নাম হোতি. যতোতি অনিযমনিদ্দিট্ঠকাৰণং পন অম্বুজেপি সা অত্থীতি দস্সিযমানং পদুমেপি তস্স অত্থিত্তমেৱ. পৰিকপ্পনায ৱুত্তা উপমাতি ৱিগ্গহো. ইধ চন্দস্স অৱিজ্জমানৱিকত্থনস্স ৱিজ্জমানত্তেন পৰিকপ্পনতো সধম্মজোতকসদ্দন্তৰে অসতিপি উপমানভূতইন্দুনো চ উপমেয্যভূতমুখস্স চ সদিসত্তং ইমেসং দ্ৱিন্নং সদিসত্তং ৱিনা ৱত্তুনো তাদিসকপ্পনা কথং হোতীতি ইমায অত্থসত্তিযা গম্যতে.

১৯৯. কিং ৱা’ম্বুজ’ন্তোভন্তালি,

কিং লোলনযনং মুখং;

মম দোলাযতে চিত্ত-

মিচ্চ’যং সংসযোপমা.

১৯৯. ‘‘কিং ৱা’’ইচ্চাদি. অন্তো ভন্তা অলী ভমৰা যস্মিং, তমীদিসমম্বুজং কিং ৱা. লোলানি চপলানি নযনানি যস্মিং, তাদিসং ৱা. জিন তৱেদং মুখং কিন্তি মম চিত্তং দোলাযতে দোলেৱাচৰতি. এৱং পক্খদ্ৱযপৰিগ্গহেন সংসযতীতি অত্থো. ইচ্চযমীদিসী সংসযৱেসেন অম্বুজমুখানমোপমাৱগমা সংসযোপমা.

১৯৯. ‘‘কিং ৱা’ম্বুজে’’চ্চাদি. অন্তোভন্তালি অব্ভন্তৰে ভমমানভমৰৱন্তং অম্বুজং কিং ৱা, তুয্হং লোলনযনং চঞ্চলনেত্তং মুখং কিং ৱাতি মম চিত্তং দোলাযতে উভযসম্ভমজননতো দোলা ৱিয হোতি. ইতি অযং এৱৰূপা উপমা সংসযোপমা দ্ৱিন্নং সদিসত্তস্স সংসযেন পকাসিতত্তা সংসযোপমা নাম হোতি. অন্তো ভন্তা অলী যস্মিন্তি চ, লোলানি নযনানি যস্মিন্তি চ, দোলা ৱিয আচৰতীতি চ, সংসযেন ৱুত্তা উপমাতি চ ৱিগ্গহো. ইহাপি সধম্মপকাসকে সদ্দন্তৰে অসতিপি যথাৱুত্তৱিসেসনদ্ৱযেন ৱিসিট্ঠানং দ্ৱিন্নং অম্বুজমুখানং সংসযনিমিত্তে তুল্যত্তে অসতি কথং সংসযো উপ্পজ্জতীতি ইমিনা সামত্থিযেনেৱ তুল্যধম্মসম্বন্ধো গম্যতে.

২০০. কিঞ্চি ৱত্থুং পদস্সেত্ৱা,

সধম্মস্সা’ভিধানতো;

সাম্যপ্পতীতিসব্ভাৱা,

পতিৱত্থূপমা যথা.