৫. ভাৱাৱবোধপৰিচ্ছেদ

৩৩৮. পটিভানৱতা লোক-ৱোহাৰ’মনুসাৰিনা;

ততো’চিত্যসমুল্লাস-ৱেদিনা কৱিনা পৰং.

৩৩৮. তদেৱ যথাপটিঞ্ঞাতমলঙ্কাৰৱিভাগং বোধেত্ৱা সম্পতি ৰসৱন্তালঙ্কাৰপ্পসঙ্গেনাধিগতং ৰসং সকল সংসাৰদুক্খনিস্স ৰণেকনিমিত্তৱিমুত্তিৰসেকৰসৱিসুদ্ধসদ্ধম্মাগমৱিগ্গাহসপ্পীণনোণতমতীনং পৰমসদ্ধালূনমনধিগতত্তেপি লক্খণমত্তেন লোকৱোহাৰকোসল্লমত্তপৰিগ্গহায কিঞ্চিমত্তমুপদিসিতুং ন সাকল্লেন ‘‘পটিভানৱতা’’তিআদিমাহ. পটিভানং তংতংঠানানুৰূপপ্পৱত্তা পঞ্ঞা. সা হি সৰসৰচনাযচ্চন্তোপকাৰিকা, ততোৱ কব্বং ‘‘পটিভান’’ন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘পটিভানৱতা’’তি. কৱিনা লোকৱোহাৰানুগন্তব্বো. যো হি সকলং লোকৱোহাৰং নানুসৰতি, সো কৱিযেৱ ন হোতি. তেনাহ ‘‘লোকৱোহাৰমনুসাৰিনা’’তি. যতো ওচিত্যং নাম কৱীনং পৰমং ৰহস্সং লোকৱোহাৰেপি উচিতঞ্ঞূযেৱ পসংসীযতে, সমুচিতলোকৱোহাৰানুসাৰেনেৱ চ ৱক্খমানানুক্কমেন ৱিৰচিতা ৰচনা সচেতনানং ৰসস্সাদায সম্পজ্জতে, তস্মা ওচিত্যে সমুল্লসত্তং দিত্তং ফুটমেৱ বন্ধনং কাতুং ৱট্টতি. ততোৱচ্চন্তমোচিত্যসমুল্লাসৱেদিনা কৱিনা ভৱিতব্বং. তেনাহ ‘‘পৰং ওচিত্যসমুল্লাসৱেদিনা’’তি. সব্বঞ্চেতং ‘‘কৱিনা’’তি এত্থ ৱিসেসনং, ‘‘কৱিনা’’তি চেতং ‘‘নিবন্ধা’’তি এত্থ অৱুত্তো কত্তা.

৩৩৮. এৱং যথাপটিঞ্ঞাতানমলঙ্কাৰানং দস্সনাৱসৰে ৰসৱন্তালঙ্কাৰপ্পসঙ্গেনাধিগতনৱৱিধসিঙ্গাৰাদিৰসে সকলসংসাৰদুক্খনিস্সৰণঅসহাযকৰণভূতৱিমুত্তিৰসেন একৰসভূতে অতিপণীতে সদ্ধম্মামতৰসেযেৱ লুদ্ধানং সদ্ধাবাহুল্লসুদ্ধসংযমানং ৱিমুখেপি লক্খণমত্তপৰিঞ্ঞাণেন লোকৱোহাৰেসু অসম্মোহত্থং সঙ্খেপেন দস্সেতুকামো ইদানি ‘‘পটিভানৱতা’’ইচ্চাদিমাহ. পটিভানৱতা সৰসৰচনায অচ্চন্তোপকাৰট্ঠানোচিতপঞ্ঞাৱিসেসৱতা লোকৱোহাৰমনুসাৰিনা সকললোকে ৱোহাৰানুৰূপমনুগতেন ততো যস্মা ওচিত্যং নাম হদযতো অবহি কাতব্বং, ৰহস্সমিৱ বন্ধতো ৱিযোজনীযং ন হোতি. তস্মা পৰমতিসযেন ওচিত্যসমুল্লাসৱেদিনা উচিতভাৱেন ৱত্তুমিচ্ছিতত্থস্স উদ্দীপনস্সেৱ অনুৰূপপ্পকাৰেন ইট্ঠত্থস্স সমুল্লাসনং দিত্তিং জানন্তেন কৱিনা বন্ধকাৰকেন নিবন্ধাতি সম্বন্ধো. পটিভা পটিভানন্তি পঞ্ঞাযেতং নামং, ততো জাতকব্বস্সপি পটিভাতি ৱুচ্চমানত্তা অযং পঞ্ঞাৱিসেসো ৰচনায অচ্চন্তোপকাৰোতি ঞাতব্বো. পটিভানমস্সত্থীতি চ, লোকস্স ৱোহাৰোতি চ, তং অনুগচ্ছতি সীলেনাতি চ, ওচিত্যেন সমুল্লাসোতি চ, তং ৱিজানাতি সীলেনাতি চ ৱিগ্গহো.

৩৩৯. ঠাযীসম্বন্ধিনো ভাৱ-ৱিভাৱা সানুভাৱকা;

সম্পজ্জন্তি নিবন্ধা তে, ৰসস্সাদায সাধুনং.

৩৩৯. ‘‘ঠাযি’’চ্চাদি. ঠাযিনো ৱক্খমানৰত্যাদযো তেহি সহ সম্বন্ধো ৱিভাৱাদীহি যোগে ৰত্যাদীনমস্সাদিযত্তমানীযমানত্তা এতেসমত্থীতি ঠাযীসম্বন্ধিনো. সহ অনুভাৱেহি ৱক্খমানলক্খণেহীতি সানুভাৱকা, ভাৱো ৱিভাৱো চ, ৱক্খমানো ভাৱেন ভাৱাভাসোপি ইমিনাৱ সঙ্গহিতো, ৰসস্সাদায সম্পজ্জন্তীতি সম্বন্ধো.

৩৩৯. ‘‘ঠাযি’’চ্চাদি. ঠাযীসম্বন্ধিনো ঠাযীপদেন, তেন ৱাচ্চৰতিহাসাদিঅত্থেন ৱা সম্বন্ধুপগতা সানুভাৱকা ৱক্খমানানুভাৱেহি সহ পৱত্তা ভাৱৱিভাৱা ৱক্খমানভাৱৱিভাৱা নিবন্ধা ৱুত্তগুণোপেতকৱিনা বন্ধিতা একত্থ আহৰিত্ৱা দস্সিতা সাধুনং ইস্সাদিদোসৰহিতানং সজ্জনানং ৰসস্সাদায সিঙ্গাৰাদিৱক্খমানৰসস্স অস্সাদনত্থং সম্পজ্জন্তি পৱত্তন্তীতি. ইমায গাথায ঠাযীভাৱো ব্যভিচাৰীভাৱো কেৱলভাৱো ৱিভাৱো অনুভাৱো ৰসো চেতি ইমে উদ্দিট্ঠা ভৱন্তি, কথন্তি চে? ভাৱৱিভাৱানং ‘‘ঠাযীসম্বন্ধিনো’’তি ৱিসেসনং ভৱতি, তেন ভাৱস্স ঠাযী চ সো ভাৱো চেতি চ ঠাযীপদেন সম্বন্ধত্তা ঠাযীভাৱো চ, পুন ব্যভিচাৰীভাৱে সতি ‘‘ঠাযীভাৱো’’তি ইমস্স সাধকত্তা ইমস্সেৱ ঠাযীভাৱপদস্স পযোগসামত্থিযেন গম্মমানো ব্যভিচাৰীভাৱো চ, পুন ঠাযীপদেন সমাসমকত্ৱা ৱিসুং দস্সিতভাৱসদ্দসুতিযা ঠাযীভাৱব্যভিচাৰীভাৱেহি অঞ্ঞো ভাৱো চ, তথা এৱ ঠাযীপদেন ৱাচ্চৰতিহাসাদিঅত্থস্স উপ্পত্তিউদ্দীপনদ্ৱযং ৱিভূতং কত্ৱা সজ্জেত্ৱা ঠিতত্তা তেহি ৰতিহাসাদীহি অত্থেহি সম্বন্ধিনো আলম্বণউদ্দীপনসঙ্খতৱিৱিধৱিভাৱা চ, এৱমেৱ সানুভাৱকপদেন সমাযোগেন দস্সিতানুভাৱো চ, ‘‘ৰসস্সাদাযা’’তি ইমিনা নিদ্দিট্ঠৰসো চাতি এৱমিমে ঠাযীভাৱাদযো উদ্দিট্ঠা হোন্তি. ঠাযিনা সহ সম্বন্ধোতি চ, সো এতেসমত্থীতি চ, ভাৱো চ ৱিভাৱো চেতি চ, সহ অনুভাৱেহি ৱত্তন্তীতি চ, ৰসস্স অস্সাদোতি চ ৱাক্যং.

ভাৱঅধিপ্পায

৩৪০. চিত্তৱুত্তিৱিসেসা তু, ভাৱযন্তি ৰসে যতো;

ৰত্যাদযো ততো ভাৱ-সদ্দেন পৰিকিত্তিতা.

৩৪০. ইদানি যথাউদ্দিট্ঠেসু ঠাযাদীহি ভাৱৱিভাৱানুভাৱৰসেসু পঠমং ভাৱং ৱিভাৱেতুং ভাৱসদ্দমন্ৱত্থযতি ‘‘চিত্ত’’ইচ্চাদিনা. চিত্তস্স ৱুত্তিযো ৰমণহসনাদিআকাৰেন পৱত্তিযো, তাৱ ৱিসেসা ৱিসিট্ঠসভাৱত্থাতি চিত্তৱুত্তিৱিসেসা. ৰত্যাদযো ঠাযীব্যভিচাৰীসাত্তিকা. তুসদ্দো ৱিসেসে. যতো ৰসে সিঙ্গাৰাদযো ভাৱযন্তি নিপ্ফাদেন্তি. ততো ভাৱসদ্দেন পৰিকিত্তিতা ভৰতাদীহি কথিতা. এত্থ হি ণ্যন্তো ভূধাতু কৰণে ৱত্ততে. যতো চাযং ন কেৱলং কৰণেযেৱ ৱত্ততে, অথ খো ব্যাপনে, পটিপাদনে চ, তস্মাস্স পটিভানং চিত্তং ভাৱযন্তি ব্যাপেন্তি. অথ ৱা কৱিনো লোকট্ঠিতিঞাণলক্খণং অধিপ্পাযং ভাৱযন্তি পটিপাদেন্তীতি ভাৱাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

৩৪০. ইদানি উদ্দিট্ঠেসু ঠাযীভাৱাদীসু ঠাযীআদীনং [ঠাযীভাৱাদীনং (ক.)] তিণ্ণং সাধাৰণো ভাৱো নাম এসোতি দস্সেন্তো অন্ৱত্থৱসেন দস্সেতি ‘‘চিত্ত’’ইচ্চাদি. চিত্তৱুত্তিৱিসেসা তু চিত্তস্স উত্তৰি ৱক্খমানাৰম্মণহসনসোচনাদীহি, নিব্বেদাদীহি, থম্ভাদীহি চ আকাৰেহি পৱত্তিসঙ্খাতা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰাকাৰসঙ্খাতা ৱিসেসা পন ঠাযীব্যভিচাৰীসাত্তিকা যতো যস্মা ৰসে সিঙ্গাৰাদিৰসে ভাৱযন্তি নিপ্ফাদেন্তি কৰোন্তি. নো চে, ৰসে সিঙ্গাৰাদিৰসৱিসযে পণ্ডিতানং চিত্তং ভাৱযন্তি ব্যাপনং কৰোন্তি. নো চে, তস্মিংযেৱ ৰসৱিসযে কৱিনো লোকসভাৱং ৱিসযং কত্ৱা পৱত্তঞাণলক্খণং অধিপ্পাযং ভাৱযন্তি পটিপাদনং কৰোন্তি. ততো ভাৱসদ্দেন হেতুকত্তৰি নিপ্ফন্নেন ৰত্যাদযো ৰতিহাসাদযো পৰিকিত্তিতা ভৰতাদীহি ৱুত্তা হোন্তীতি. ‘‘ৰত্যাদযো’’তি এত্থ আদিসদ্দেন হাসাদযো ঠাযীভাৱা চ, নিব্বেদাদযো ব্যভিচাৰীভাৱা চ, থম্ভপলযাদযো সাত্তিকভাৱা চ সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. চিত্তস্স ৱুত্তিযোতি চ, তা এৱ ৱিসেসাতি চ, ভাৱো ইতি সদ্দোতি চ ৱাক্যং.

ঠাযীভাৱঅধিপ্পায

৩৪১. ৱিৰোধিনা’ঞ্ঞভাৱেন,

যো ভাৱো ন তিৰোহিতো;

সীলেন তিট্ঠতি’চ্চে’সো,

ঠাযীভাৱোতি সদ্দিতো.

৩৪১. ঠাযাদিকে তিৱিধে ভাৱে কমেনাহ ‘‘ৱিৰোধিনা’’ইচ্চাদিনা. ৱিৰোধিনা অঞ্ঞেন জিগুচ্ছাদিনা ভাৱেন যো ভাৱো ৰত্যাদিকো ন তিৰোহিতো নচ্ছাদিতো, এসো ভাৱো অনুচ্ছিজ্জমানত্তা এৱ তিট্ঠতি সীলেনাতি, ঠাযী এৱ ভাৱোতি ঠাযীভাৱোতি সদ্দিতো কথিতো. যো ভাৱাদীহি আলোকিতস্সাদং নীতো সমানীতো, সো সামাজিকেহি অস্সাদিযমানত্তা ৰসোতি ৱুচ্চতি. ৱক্খতি হি ‘‘সৱিভাৱ’’ইচ্চাদি.

৩৪১. ইদানি ঠাযীআদিকে তিৱিধভাৱে কমেন নিদ্দিসতি ‘‘ৱিৰোধি’’ইচ্চাদিনা. ৱিৰোধিনা অঞ্ঞভাৱেন ৰতিহাসাদীনং ৱিৰুদ্ধেন জিগুচ্ছাদিনা অঞ্ঞভাৱেন যো ভাৱো ৰতিহাসাদিকো তিৰোহিতো ন ব্যৱহিতো ন হোতি, এসো ৱিৰুদ্ধভাৱেন অব্যৱহিতো ভাৱো তিট্ঠতি সীলেনাতি ইমিনা অত্থেন ঠাযী নাম হোতীতি কত্ৱা ঠাযীভাৱোতি সদ্দিতো কথিতোতি. যো ৱিভাৱানুভাৱাদীহি অস্সাদনীযত্তং পাপিতো সব্ভেহি অস্সাদনীযত্তা ৰসোতি ৱুচ্চতি, সো ঠাযী নামাতি ৱুচ্চতি. অঞ্ঞো চ সো ভাৱো চেতি চ, তিৰো কযিৰিত্থাতি চ, ঠাযী চ সো ভাৱো চেতি চ ৱিগ্গহো.

ঠাযীভাৱপ্পভেদউদ্দেস

৩৪২. ৰতিহাসা চ সোকো চ,

কোধুস্সাহভয’ম্পি চ;

জিগুচ্ছাৱিম্হযা চেৱ,

সমো চ নৱ ঠাযিনো.

৩৪২. ৰত্যাদীনং নৱন্নমেৱ ঠাযিত্ৱং সম্ভৱতীত্যাহ ‘‘ৰতি’’চ্চাদি. সমো চেতি এৱং ঠাযিনো নৱাতি যোজনা. নৱেৱেতে সকসকৱিভাৱানুভাৱেহি সমুল্লাসিতা ৱিসুম্পি বন্ধিতব্বা কৱিনা, অভিনেতব্বা চ নটেন, তথা সেসভাৱাপি. তত্থ যদি পনাযং ৰতি অসেসইত্থিপুৰিসগুণযুত্তানং ইত্থিপুৰিসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং জনিতা, চন্দাদীহি উদ্দীপনৱিভাৱেহি উদ্দীপিতা, উস্সুক্কতাদিবাধকেহি অনুভাৱেহি পৰিপোসিতা, সকসকানুভাৱসামত্থিযা পতীযমানেহি অনেকৰূপেহি ব্যভিচাৰীহি চিত্ততা সিযা, তদা তু ঠাযী ৰতি নটাভিনযেন, সুবন্ধসৱনেন ৱা সব্ভেহি অস্সাদিযমানা সিঙ্গাৰৰসত্তমাপজ্জতে. এৱং যথাযোগং হাসাদিঠাযীভাৱানং হস্সৰসাদিভাৱাপজ্জনে যুত্তিং সমন্নেয্য.

৩৪২. ঠাযীভাৱো নাম ৰত্যাদযো নৱেৱেতি দস্সেতুং ‘‘ৰতিহাসা’’তিআদিমাহ. ৰতিহাসা চ সোকো চ কোধুস্সাহভযম্পি চ জিগুচ্ছাৱিম্হযা চেৱ সমো সন্তগুণো চাতি এৱং ঠাযিনো নৱ হোন্তি. ইমেসং ৰত্যাদীনং নৱন্নং সৰূপকথনং ‘‘সিঙ্গাৰহস্সকৰুণা’’তিআদিকায উদ্দেসগাথায অনন্তৰে নিদ্দেসে পাকটো হোতি. ৰতি চ হাসো চাতি চ, কোধো চ উস্সাহো চ ভযঞ্চেতি চ, জিগুচ্ছা চ ৱিম্হযা চেতি চ ৱাক্যং. ইমে নৱ চ এৱং ব্যভিচাৰীভাৱসাত্তিকাভাৱো চেতি ইমে যথাসকমনুৰূপৱিভাৱানুভাৱেহি দিত্তং কত্ৱা পচ্চেকং কৱিনা বন্ধিতব্বা, নটেন গহেত্ৱা দস্সিতব্বা চ. ইমেসু তিৱিধভাৱেসু অযং ৰতি অসেসপুমিত্থিগুণেহি যুত্তেহি নৰনাৰীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদিতা, চন্দাদীহি উদ্দীপনৱিভাৱেহি উদ্দীপিতা, উস্সাহাদিপকাসককাযিকৱাচসিকপযোগসঙ্খাতানুভাৱেন পোসিতা, সকসকানুভাৱসামত্থিযেহি গম্মমানানেকপ্পকাৰব্যভিচাৰীভাৱেহি ৱিচিত্তকতা হোতি. ঈদিসা’যং ৰতি নটস্স অভিনযেন চ পসত্থবন্ধসৱনেন চ সব্ভেহি অস্সাদিযমানসিঙ্গাৰাদিৰসত্তং পাপুণাতীতি ৱিঞ্ঞাতব্বা. হাসাদীনং সেসঠাযীভাৱানং হস্সৰসাদিভাৱাপত্তিযং যুত্তি এৱং যথাৰহং ৱেদিতব্বাতি.

ব্যভিচাৰীভাৱঅধিপ্পায

৩৪৩. তিৰোভাৱাৱিভাৱাদি-

ৱিসেসেনা’ভিমুখ্যতো;

যেতে চৰন্তি সীলেন,

তে হোন্তি ব্যভিচাৰিনো.

৩৪৩. ব্যভিচাৰিনো আহ ‘‘তিৰোভাৱ’’ইচ্চাদিনা. তিৰোভাৱো ঠাযীনং একস্সাপি ভাৱস্স নিব্বেদাদিনো অচিৰট্ঠাযিতা চ আৱিভাৱো পাকটতা চ নানাৰসনিস্সযত্তা তে আদযো যস্স. আদিসদ্দেন ঠাযীধম্মস্স সুখদুক্খাদিৰূপস্স গহণং, সোৱ ৱিসেসো, তেন. ঠাযীধম্মস্স সুখদুক্খৰূপস্স গহণং, অত্তনো ধম্মস্স সুখদুক্খৰূপস্স ঠাযিনি সমাৰোপনঞ্চাভিমুখ্যং. তথা হি ৰতিযং পৰিসমো সুখানুৱিদ্ধো ভৱতি, সোকে দুক্খানুৱিদ্ধো. ৰতিযং সুখসভাৱাপি গিলানিপ্পভুতযো ব্যভিচাৰিনো সকম্মং দুক্খমিমং সমাৰোপযন্তেৱ. ততো তেন অভিমুখভাৱেন যে এতে ভাৱা সীলেন চৰন্তি পৱত্তন্তি, তে ব্যভিচাৰিনো হোন্তীতি.

৩৪৩. ইদানি উদ্দেসক্কমেন ব্যভিচাৰীভাৱে লক্খণতো দস্সেতি ‘‘তিৰোভাৱা’’ইচ্চাদিনা. তিৰোভাৱাৱিভাৱাদিৱিসেসেন ব্যভিচাৰীভাৱানং অত্তনো অনেকৰসং নিস্সায পৱত্তত্তা, লোকস্স ভিন্নৰুচিকত্তা চ কিস্মিঞ্চি ঠাযীভাৱে ব্যভিচাৰীভাৱানমত্তনো গুণস্স লীনত্তঞ্চ কিস্মিঞ্চি তস্সেৱ গুণস্স পাকটত্তঞ্চাতিআদিকেন ৱিসেসেন অভিমুখ্যতো ঠাযীভাৱানং সুখদুক্খৰূপং অত্তনি চ অত্তনো সুখদুক্খৰূপং ঠাযীভাৱেসু চ আৰোপনসঙ্খাতেন অভিমুখভাৱেন যেতে ভাৱা সীলেন চৰন্তি পকতিযা পৱত্তন্তি, তে ভাৱা ব্যভিচাৰিনো নাম হোন্তীতি. এৱমেৱ [এৱৰূপা (ক.)] পীড়া সৰূপেন একো পৰিসমসঙ্খতব্যভিচাৰীভাৱো ৰতিযং সগুণেন লীনো সুখানুৱিদ্ধো হুত্ৱা, সোকে সগুণেন পাকটো দুক্খানুৱিদ্ধো চ হুত্ৱা পৱত্ততে. এৱমেৱ সুখসভাৱৰতিযং গিলানাদযো ব্যভিচাৰিনো সকিযং দুক্খসৰূপং আৰোপেন্তীতি কত্ৱা তিৰোভাৱৱিভাৱাদিৱিসেসেন অভিমুখং পৱত্তন্তি. তিৰোভৱনমিতি চ, আৱিভৱনমিতি চ, তিৰোভাৱো চ আৱিভাৱো চেতি চ, তে আদযো যস্স ঠাযীভাৱেসু ৱিজ্জমানানং সুখদুক্খসভাৱানং অত্তনি আৰোপনস্সেতি চ, সোযেৱ ৱিসেসোতি চ, অভিমুখানং ভাৱোতি চ ৱিগ্গহো. ব্যভিচাৰীপদে ৱিসদ্দো ৱিসেসত্থে অভিসদ্দো অভিমুখভাৱে ৱত্ততি.

ব্যভিচাৰীভাৱপ্পভেদ

৩৪৪. নিব্বেদো তক্কসঙ্কা সম-

ধিতিজড়তা দীনতুগ্গালসত্তং,

সুত্তং তাসো গিলানু’স্সুকহৰিস-

সতিস্সাৱিসাদাবহিত্থা.

চিন্তা গব্বা’পমাৰো’মৰিসমদ-

মতুম্মাদমোহা ৱিবোধো,

নিদ্দাৱেগা সবিড়ং মৰণ-

সচপলাব্যাধি তেত্তিংসমে’তে.

৩৪৪. তে দস্সেতি ‘‘নিব্বেদো’’ইচ্চাদিনা. দীনতুগ্গালসত্তন্তি দীনতা চ উগ্গতঞ্চ আলসত্তঞ্চ, গিলানি উস্সুকইতি উস্সুক্কং. চপলইতি চাপল্লং, সহ চপলেন সচপলো, সো চাযং ব্যাধি চ, মৰণঞ্চ সচপলব্যাধি চ সমাহাৰে. তঞ্চ সহ বিড়ায ৱত্ততীতি সবিড়ন্তি এতে যথাৱুত্তব্যভিচাৰীভাৱা তেত্তিংস হোন্তীতি. উস্সাহৱতা ৱীৰৰসো তংৱসেনেৱ অস্সাদীযতি. ভীৰুনা তু সোৱ ভযানকৰসৱসেনেতি লোকসভাৱস্স অনেকত্তা তদত্থমেতে ব্যভিচাৰিনো একেকস্সৰসস্স বহৱো ৱণ্ণনীযা, যতো তংৱণ্ণনাদ্ৱাৰেন সব্বোপি তেসু কিঞ্চি অস্সাদেতীতি. তত্থ যস্মা পন মাৰণোপগতৱেৰিদস্সনমেকমেৱ তঙ্খণেযেৱ ভিন্নং পকতিৱসেন ভীৰুনো ভযস্স হেতু, সঙ্গামলোলস্স তু উস্সাহনিমিত্তং সিযা. তথা নটেন কতং ৱিকতমাভৰণং ক্ৰিযাৱা নীচপকতীনং ঠাযিনো হাসস্স হেতু, গম্ভীৰপকতীনং ব্যভিচাৰিনো হাসস্স, তস্মা ভাৱে ৱণ্ণযতা কৱিনা ভাৱা তথা ৱণ্ণনীযা, যথোচিত্যপৰিপোসো সিযা. ওচিত্যভঙ্গো তু মহতা ৱাযামেন পৰিহৰিতব্বো.

তেসু নিব্বেদো অত্তাৱমাননং. তস্স চ ইত্থীনঞ্চ নীচানঞ্চ দালিদ্দিযং ৱিভাৱো, যোগীনং তু তত্ৱসংৱেদনং ৱিভাৱো, অস্সুপতনচিন্তাদযো এত্থ অনুভাৱা.

তক্কো ৱিতক্কনং. তস্স সন্দেহো ৱিভাৱো, সিৰোকম্পাদি অনুভাৱো.

সঙ্কায ৱিৰুদ্ধচৰণং ৱিভাৱো, কম্পাদযো অনুভাৱো.

সমো খেদো. তত্থ গত্যাদি ৱিভাৱো, সেদাদি অনুভাৱো.

ধিতি সন্তোসো. ঞাণাদি ৱিভাৱো, অনুভাৱো ভোগালোলতাদি.

জড়তা অপ্পটিপত্তি. তস্সা ইট্ঠানিট্ঠদস্সনাদি ৱিভাৱো, অনিমিসনযনালোচনাদি অনুভাৱো.

দীনতা চেতসো অনোজতা. তস্সা ৱিভাৱো দুগ্গততাদি, অনুভাৱো মলিনৱত্থতাদি.

উগ্গতা দাৰুণত্তং. তস্সা ৱিভাৱো বলৱাপৰাধাদি, তস্স অনুভাৱো তজ্জনাদি.

আলসত্তস্স পৰিসমাদি ৱিভাৱো, জিম্হতাদি অনুভাৱো.

সুত্তস্স নিদ্দা ৱিভাৱো, তস্সাদাদযো অনুভাৱো.

তাসো চিত্তক্খোভো. ৱিভাৱো অস্স গজ্জিতাদি, কম্পনাদি অনুভাৱো.

আযাসপিপাসাদি ৱিভাৱো গিলানিযা, ৱিৱণ্ণতাদযো অনুভাৱো.

কালক্খমতা উস্সুকং. ৱিভাৱো তস্স ৰমণীযদস্সনিচ্ছাদি, অনুভাৱো তুৰিততাদি.

চেতোপসাদো হৰিতো. তত্ৰ উস্সৱাদি ৱিভাৱো, অস্সুসেদাদযো অনুভাৱো.

সদিসদস্সনাদি ৱিভাৱো সতিযা, অনুভাৱো ভমুসমুন্নমনাদি.

পৰেসমুক্কংসাসহনতা ইস্সা. তস্সা দুজ্জনত্তগব্বাদযো ৱিভাৱো, দোসকথনাৱজাননাদযো অনুভাৱো.

ৱিসাদো খেদো. ৱিভাৱো তস্স আৰদ্ধকাৰিযাসিদ্ধাদি, বাধযতাপাদি অনুভাৱো.

অবহিত্থা কাযসংৱৰণং. তস্সা ৱিভাৱো লজ্জাদি, অনুভাৱো’ঞ্ঞৱিক্ৰিযা.

চিন্তা ইট্ঠালাভাদীহি, অনুভাৱো মুকুলিতনযনাদি.

গব্বো অভিমানো. ৱিভাৱোস্স ইস্সৰিযাদি, অনুভাৱো অৱজাননাদি.

অপমাৰো গাহৰুক্খাদীহি [গাহৰুক্খপতনাদীহি (?)], ভূপাতাদযো এত্থ অনুভাৱো.

অমৰিসো অক্খমতা. ৱিভাৱো অস্সাৱমাননাদি, সিৰোকম্পনতজ্জনাদযো অনুভাৱো.

মদো পমাদুক্কংসো. তস্স ৱিভাৱো পানং, চলমানঙ্গৱচোগতিহাসাদযো অনুভাৱো.

মতি কঙ্খচ্ছেদো. উপদেসাদি ৱিভাৱো, মুখৱিকাসাদি এত্থ অনুভাৱো.

অসমেক্খিতকাৰিতা উম্মাদো. তস্স ৱিভাৱো সন্নিপাতগহণাদি, অট্ঠানৰুদিতগীতহাসাদযো অনুভাৱো.

মোহো ভযাদীহি, অনুভাৱো থম্ভকম্পাদি.

দুৰাচাৰাদীহি বিড়ং, অধোমুখতাদি অনুভাৱো.

মৰণং ৱিভাৱঅনুভাৱেহি সুপসিদ্ধং.

চপলতা ৰাগদোসাদীহি, সচ্ছন্দচৰণাদি অনুভাৱো. ব্যাধি পাকটো.

যে ৱা পনঞ্ঞে ইধ নিদ্দিট্ঠা চিত্তৱুত্তিৱিসেসাপি সংৱিজ্জন্তি সুখুমভেদা, তেসু কেচি ৱুত্তেস্ৱন্তোগধা হোন্তি. যথা হি ইচ্ছাসভাৱা সব্বে কামা ৰতিযং অন্তোগধা, তথা দোসপ্পকাৰা কোধা মৰিসইস্সাদীস্ৱন্তোগধা, দুক্খসভাৱা সোকসমব্যাধিগিলানি ৱিসাদাদীস্ৱন্তোগধা. পীত্যাদযো সুখসভাৱা হৰিসেতি দট্ঠব্বং. তেসু ভযা তাসো অঞ্ঞো, সঙ্কা তথা অমৰিসো. তস্মা ইস্সা, তথা গিলানিতো সমো, নিদ্দায সুত্তং, উস্সুকা চপলতা, তথা মোহা পলযো ৱক্খমানো অঞ্ঞোতি মন্তব্বং.

৩৪৪. ইদানি তে ব্যভিচাৰীভাৱে সৰূপেন দস্সেতি ‘‘নিব্বেদো’’ইচ্চাদিনা. নিব্বেদো অত্তনিন্দাসঙ্খতো চ, তক্কসঙ্কা চ, সমধিতিজড়তা পৰিসমো সন্তোসলক্খণা ধিতি জড়তা চ, দীনতুগ্গালসত্তং দীনভাৱদাৰুণভাৱঅলসভাৱা চ, সুত্তং সযনঞ্চ, তাসো চিত্তক্খোভো চ, গিলানপৰিমদ্দিতভাৱো চ, উস্সুকহৰিসসতিস্সাৱিসাদাবহিত্থা উস্সাহপিতিসতিইস্সাখেদআকাৰসংৱৰা চ, চিন্তা চ, গব্বো অভিমানো চ, অপমাৰো চ, অমৰিসমদমতুম্মাদমোহা অক্খন্তিপমাদাধিক্কা কঙ্খচ্ছেদউম্মাদমোহা চ, ৱিবোধো পবোধো চ, নিদ্দাৱেগা নিদ্দা চ, আৱেগসঙ্খাতো সম্ভমো চ, সবিড়ং লজ্জাসহিতং মৰণসচপলাব্যাধি মৰণঞ্চ চাপল্যসহিতা ব্যাধি চেতি. এতে তেত্তিংস ব্যভিচাৰীভাৱা নাম হোন্তি. তক্কো চ সঙ্কা চেতি চ, সমো চ ধিতি চ জড়তা চেতি চ, দীনতা চ উগ্গো চ অলসত্তঞ্চাতি চ, উস্সুকঞ্চহৰিসো চ সতি চ ইস্সা চ ৱিসাদো চ অবহিত্থা চেতি চ, অমৰিসো চ মদো চ মতি চ উম্মাদো চ মোহো চেতি চ, নিদ্দা চ আৱেগো চেতি চ, সহ বিড়ায ৱত্ততীতি চ, সহ চপলেন চাপল্যেন ৱত্ততীতি চ, সচপলো চ সো ব্যাধিচেতি চ, মৰণঞ্চ সচপলব্যাধি চেতি চ ৱাক্যং. মৰণসচপলাব্যাধীতি সমাহাৰদ্ৱন্দো. তস্মা ‘‘সবিড়’’ন্তি পদং এতস্স ৱিসেসনং হোতি.

লোকসভাৱস্স অনেকৱিধত্তা একোযেৱ ৱীৰৰসো উস্সাহৱতা ৱীৰৰসাকাৰেন অস্সাদনীযো হোতি, সোযেৱ ভীৰুনা ভযাকাৰেন অস্সাদনীযো হোতি. তস্মা একেকস্স ৰসস্স ইমে বহূ ব্যভিচাৰিনো ৱণ্ণেতব্বা হোন্তি. এৱং সতি অনেকাধিপ্পাযকো লোকো তেসু কিঞ্চি অস্সাদেতি. এৱং সতি বন্ধো সব্বজনস্স কন্তো হোতি. তস্সং ভাৱৱণ্ণনাযং যস্মা মাৰেতুমাগচ্ছন্তানং সত্তূনং দস্সনমেকমেৱ তঙ্খণে জনাধিপ্পাযতো ভিজ্জিত্ৱা পকতিভীৰূনং পুৰিসানং ভযস্স চ যুদ্ধলোলস্স উস্সাহনস্স চ কাৰণং হোতি. এৱং নটেন হসনত্থং কতৱিকতমাভৰণঞ্চ তাদিসকিৰিযা চ উত্তানপকতিকানং পুৰিসানং ঠাযীহাসস্স চ গম্ভীৰপকতিকানং ব্যভিচাৰীহাসস্স চ হেতু ভৱেয্য. তস্মা ভাৱে ৱণ্ণেন্তেন কৱিনা ওচিত্যভঙ্গমকত্ৱা সক্কচ্চমোচিত্যং সজ্জেত্ৱা ভাৱপ্পকাসকানি সৱিভাৱানুভাৱকৱিৱচনানি ৱণ্ণেতব্বানি. এত্থ ভাৱাৱবোধকৱিভাৱাদীনং জানিতব্বত্তা তেহি তেহি ভাৱেহি সদ্ধিং এৱং ৱেদিতব্বা.

তেসু ভাৱেসু অত্তাৱমাননলক্খণো নিব্বেদো. ইত্থীনং, হীনানং [হীনাচাৰানং (ক.)] ৱা উপ্পজ্জতি চে, দালিদ্দিযং আলম্বণৱিভাৱো নাম, যোগীনং চে, তথাৱবোধো আলম্বণৱিভাৱো, এত্থ অস্সুপতনচিন্তাদিকং অনুভাৱো নাম.

ৱিতক্কস্স সন্দেহো উদ্দীপনৱিভাৱো নাম, সিৰোকম্পাদিকং অনুভাৱো নাম.

সঙ্কায ৱিৰুদ্ধপ্পৱত্তি উদ্দীপনৱিভাৱো, কম্পাদিকো অনুভাৱো. উপৰি ‘‘ৱিভাৱো’’তি ৱুত্তে আলম্বণুদ্দীপনেসু দ্ৱীসু যং যুজ্জতি, তং গহেতব্বং.

খেদলক্খণস্স সমস্স গমনাদিকং ৱিভাৱো, সেদাদি অনুভাৱো.

সন্তোসলক্খণায ধিতিযা ঞাণাদি ৱিভাৱো, ভোগেসু অলোলভাৱাদি অনুভাৱো.

অযোগ্গতালক্খণায জড়তায ইট্ঠানিট্ঠানং অজাননাদি ৱিভাৱো, ৱিৱটনযনেহি অভিমুখৱিলোকনতাদি অনুভাৱো.

চিত্তস্সনিত্তেজলক্খণায দীনতায দুগ্গততাদি ৱিভাৱো, মলিনৱত্থতাদি অনুভাৱো.

দাৰুণতালক্খণস্স উগ্গভাৱস্সাতিসযাপৰাধাদি ৱিভাৱো, তজ্জনাদি অনুভাৱো.

অলসত্তস্স অট্ঠানপৰিসমাদি ৱিভাৱো, ৱঙ্কিকভাৱো অনুভাৱো.

সযনসঙ্খাতস্স সুত্তস্স নিদ্দাদি ৱিভাৱো, অস্সাদাদি অনুভাৱো. এত্থ অস্সাদনং নাম সেয্যসুখপস্সসুখাদিকং.

চিত্তক্খোভসঙ্খাতস্স তাসস্স গজ্জিতাদি ৱিভাৱো, গজ্জিতং নাম ভযজনকৱচনং. কোপেন কম্পনা অনুভাৱো.

পীড়াসঙ্খাতস্স গিলানস্স আযাসপিপাসাদি ৱিভাৱো, দুব্বণ্ণতাদি অনুভাৱো.

অনুৰূপকালস্স অনোলোকনস্স উস্সুক্কস্স ৰম্মৱত্থুদস্সনিচ্ছাদি ৱিভাৱো, তুৰিততাদি অনুভাৱো.

চেতোপসাদলক্খণস্স হৰিসস্স মঙ্গলকীড়াদি ৱিভাৱো, সন্তোসৱচনাদি অনুভাৱো.

সৰণলক্খণায সতিযা সঞ্ঞাণদস্সনাদি ৱিভাৱো, ভমুক্খেপাদি অনুভাৱো.

পৰসম্পত্তিঅসহনলক্খণায ইস্সায দুজ্জনভাৱগব্বাদি ৱিভাৱো, দোসকথনাৱজাননাদি অনুভৱো.

খেদলক্খণস্স ৱিসাদস্স আৰদ্ধকাৰিযাসিদ্ধিকাৰিযব্যাপত্তিআদি ৱিভাৱো, মনোসন্তাপাদি অনুভাৱো.

আকাৰসংৱৰণলক্খণায, ৰসসভাৱপটিচ্ছাদনলক্খণায ৱা অবহিত্থযলজ্জাদি ৱিভাৱো, তদঞ্ঞক্ৰিযাকৰণং, অধোমুখকৰণং, পাদেহি ভূমিখণনন্তিআদি অনুভাৱো.

চিন্তায ইট্ঠত্থালাভাদী ৱিভাৱো, মকুলিতনযনাদি অধোখিত্তচক্খাদি ৱা অনুভাৱো.

গব্বস্স ইস্সৰিযাদি ৱিভাৱো, অৱজাননাদি অনুভাৱো.

অপমাৰস্স যক্খপীড়াদি ৱিভাৱো, ভূমিপতনাদযো অনুভাৱো.

অক্খমলক্খণস্স অমৰিসস্স অৱমাননাদি ৱিভাৱো, সিৰোকম্পনতজ্জনাদি অনুভাৱো.

পমাদাধিক্কলক্খণস্স মদস্স সন্তোসপানং ৱিভাৱো, কম্পমানহত্থপাদৱচনগমনহাসাদী অনুভাৱো.

কঙ্খাচ্ছেদনলক্খণায মতিযা উপদেসাদি ৱিভাৱো, মুখসন্তোসাদি অনুভাৱো.

অনুপপৰিক্খকাৰিতালক্খণস্স উম্মাদস্স সন্নিপাতজ্জৰযক্খাদি ৱিভাৱো, অকাৰণৰোদনহসনাদি অনুভাৱো.

মুয্হনলক্খণস্স মোহস্স অধিকভযাদি ৱিভাৱো, সভাৱানৱবোধনাদি অনুভাৱো.

নিদ্দাপগমসঙ্খাতস্স ৱিবোধস্স কালপৰিণামাদি আলোকসৰণাদি ৱা ৱিভাৱো, অক্খিমদ্দনাদি অনুভাৱো.

মনোসম্পীড়নলক্খণায নিদ্দায কস্সচি অচিন্তনঅকৰণাদি ৱিভাৱো, অক্খিপিদহনাদি অনুভাৱো.

ভযাগমনলক্খণস্স আৱেগস্স পচ্চত্থিকদস্সনাদি ৱিভাৱো, উত্ৰাসকম্পাদি অনুভাৱো.

লজ্জালক্খণায বিড়ায দুৰাচাৰাদি ৱিভাৱো, অধোমুখতাদি অনুভাৱো.

মৰণস্স সত্থপহাৰৰোগাদি ৱিভাৱো, মুখৱিকাৰাদি অনুভাৱো.

চাপল্লস্স ৰাগদোসাদি ৱিভাৱো, অত্তনো সচ্ছন্দচৰণাদি অনুভাৱো.

ব্যাধিযা ৱাতপিত্তাদীনং উস্সদভাৱাদি ৱিভাৱো, নিত্থুননাদি অনুভাৱো.

ইমস্মিং সুবোধালঙ্কাৰে অদস্সিতসুখুমভেদা অঞ্ঞাপি চিত্তৱুত্তিৱিসেসা সন্তি, তেসু ইচ্ছাসভাৱা সব্বে ভেদা কামৰতিযঞ্চ, দোসপকাৰা কোধঅমৰিসইস্সাদীসু চ, দুক্খসভাৱা সোকসমব্যাধিগিলানৱিসাদাদীসু চ, পিতিআদযো হৰিসে চ অন্তোগধাতি ৱেদিতব্বা. এৱং সমানানং সঙ্গহে সতিপি তাসতো ভযস্স চ, সঙ্কায অমৰিস্স চ, অমৰিসতো ইস্সায চ, গিলানতো সমস্স চ, নিদ্দায সুত্তস্স চ, উস্সুক্কতো চপলতায চ, মোহতো ৱক্খমানপলযস্স চ পাকটৱিসেসেন অঞ্ঞথা ৱিসুং ৱিসুং দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.

সাত্তিকভাৱঅধিপ্পায

৩৪৫. সমাহিতত্তপ্পভৱং, সত্তং তেনো’পপাদিতা;

সাত্তিকা’প্য’নুভাৱত্তে, ৱিসুং ভাৱাভৱন্তি তে.

৩৪৫. সাত্তিকে ৱদতি ‘‘সমাহিতে’’চ্চাদিনা. সমাহিতো একগ্গতাভাৱাপাদনেন কতসমাধানো অত্তা চিত্তং ততো পভৱং উপ্পন্নং যং, তং সত্তং নাম. তেন সত্তেন উপপাদিতা নিব্বত্তিতা থম্ভাদযো সাত্তিকা ৱুচ্চন্তে. তে চ পুন অনুভাৱাপি ভৱন্তি থম্ভাদিভাৱসংসূচনসভাৱৱিকাৰৰূপত্তা. তঞ্চ ‘‘চিত্তৱুত্তিৱিসেসত্তা’’ইচ্চাদিনা ৱক্খতি. তেনাহ ‘‘অনুভাৱত্তেপী’’তি. এৱং সত্যপি তে সাত্তিকা ৱিসুং পুথগেৱ ভাৱা ভৱন্তি, ৱুত্তনযেন চিত্তভৱত্তৱিৰূপত্তা তেসন্তি.

৩৪৫. ইদানি উদ্দেসক্কমেনাধিগতকেৱলভাৱসঙ্খাতং সাত্তিকাভাৱং দস্সেতি ‘‘সমাহিত’’ইচ্চাদিনা. সমাহিতত্তপ্পভৱং একগ্গতাভাৱাপাদনেন কতসমাধানচিত্ততো সম্ভূতং সত্তং নাম হোতি. তেন লাভালাভাদীসু একাকাৰস্স হেতুনা থিৰভাৱেন উপপাদিতা নিপ্ফাদিতা থম্ভাদযো সাত্তিকা নাম ভৱন্তি. তে সাত্তিকা অনুভাৱত্তেপি চিত্তাকাৰসঙ্খাতথম্ভাদিপকাসনসভাৱৱিকাৰসৰূপত্তা অত্তনো অনুভাৱত্তে সতিপি ৱিসুং ভাৱা ভৱন্তি যথাৱুত্ত ‘‘চিত্তৱুত্তিৱিসেসা তু, ভাৱযন্তি ৰসে যতো’’তিআদিনা ভাৱা নাম হোন্তীতি. ইমে সাত্তিকাভাৱানুভাৱৱসেন দুৱিধা হোন্তি. সমাহিতো চ সো অত্তা চেতি চ, ততো পভৱমিতি চ, সন্তো উপসন্তো চ সো অত্তা চেতি চ, সত্ততো ভৱন্তীতি চ, সত্তেন উপ্পাদিতাতি চ, অনুভাৱানং ভাৱোতি চ ৱাক্যং. অপীতি অনুগ্গহত্থে নিপাতো.

সাত্তিকভাৱপ্পভেদ

৩৪৬. থম্ভো পলযৰোমঞ্চা,

তথা সেদস্সুৱেপথু;

ৱেৱণ্ণিযং ৱিস্সৰতা,

ভাৱা’ট্ঠে’তে তু সাত্তিকা.

৩৪৬. তে দস্সেতি ‘‘থম্ভো’’ইচ্চাদিনা. এত্থ থম্ভো অৱিস্সৰকাযচিত্ততা. পলযো অস্সাসপস্সাসমত্তাৱসেসো সুত্তাৱত্থাসভাৱো নিদ্দাপভৱো. সুব্যত্তলক্খণা সেসা.

৩৪৬. ইদানি সাত্তিকে দস্সেতি ‘‘থম্ভো’’ইচ্চাদিনা. থম্ভো কাযচিত্তানং অৱিসৰভাৱসঙ্খাতো চ পলযৰোমঞ্চা নিদ্দায উপ্পজ্জমানঅস্সাসপস্সাসমত্তাতিৰিত্তসুত্তাৱত্থা চ পসাদাদিসম্ভৱো ৰোমুগ্গমো চ তথা এৱং সেদস্সুৱেপথু চ ভযাদীহি উপ্পজ্জমানদাহো চ সন্তোসাদীহি উপ্পজ্জমানঅস্সু চ কম্পা চ ৱেৱণ্ণিযং ৱিৰূপতা চ ৱিস্সৰতা ৱিৰূপসদ্দতা চাতি এতে অট্ঠ সাত্তিকা ভাৱা নাম হোন্তি. ৰোমানং অঞ্চো উগ্গমোতি চ, পলযো চ ৰোমঞ্চো চেতি চ, ৱেপনং কম্পনমিতি চ, সেদো চ অস্সু চ ৱেপথু চাতি চ, ৱিৰূপো ৱণ্ণো অস্সেতি চ, তস্স ভাৱোতি চ, ৱিৰূপো সৰো অস্সেতি চ, তস্স ভাৱোতি চ ৱাক্যং.

৩৪৭. যদা ৰত্যাদযো ভাৱা,

ঠিতিসীলা ন হোন্তি চে;

তদা সব্বেপি তে ভাৱা,

ভৱন্তি ব্যভিচাৰিনো.

৩৪৭. ন কেৱলং ৱুত্তাযেৱ ব্যভিচাৰিনো, ৰত্যাদযোপীতি আহ ‘‘যদা’’ইচ্চাদি. ভৱন্তি ব্যভিচাৰিনোতি যথাযোগং যথাসম্বন্ধং ব্যভিচাৰিনো হোন্তীতি অত্থো. সেসং সুবোধং.

৩৪৭. ইদানি নিব্বেদাদযো ৱিয ৰতিহাসাদযোপি কিস্মিঞ্চি কালে ব্যভিচাৰিনোপি হোন্তীতি দস্সেতি ‘‘যদা’’ ইচ্চাদিনা. ৰত্যাদযো ৰতিহাসাদযো ভাৱা নৱ ঠাযীভাৱা যদা ঠিতিসীলা ন হোন্তি চে ৱিৰোধীহি তেহি তেহি ভাৱন্তৰেহি ব্যৱহিতত্তা সভাৱতো ঠিতিসভাৱা যদি ন হোন্তি, তদা তে ভাৱা ৰত্যাদযো সব্বেপি ব্যভিচাৰিনো ভৱন্তীতি. যথাসকং ব্যভিচাৰিতানুৰূপৱিভাৱানুভাৱানং যোগানুৰূপেন ব্যভিচাৰীভাৱা হোন্তি. ৰতিআদি যেসং হাসাদীনমিতি চ, ঠিতি সীলং যেসং ৰত্যাদীনমিতি চ ৱিগ্গহো.

৩৪৮. ৱিভাৱো কাৰণং তেসু’-

প্পত্তিযু’দ্দীপনে তথা;

যো সিযা বোধকো তেস-

মনুভাৱো’য’মীৰিতো.

৩৪৮. ইদানি ৱিভাৱানুভাৱে দস্সেতি ‘‘ৱিভাৱো’’ইচ্চাদিনা. তেসং ৰত্যাদীনং ভাৱানং উপ্পত্তিযা, তথা উদ্দীপনে চ কাৰণং আলম্বণউদ্দীপনৱসেন দুৱিধো ৱিভাৱো নাম. তত্থ আলম্বণৱিভাৱো কন্তাদি, উদ্দীপনৱিভাৱো চন্দাদি. তেসং বোধকো ঞাপকো কাযিকো চ ৱাচসিকো চ ব্যাপাৰো সিযা, অযং অনুভাৱো ঈৰিতো.

৩৪৮. ইদানি ৱিভাৱানুভাৱে দস্সেতি ‘‘ৱিভাৱো’’ইচ্চাদিনা. তেসং ঠাযীভাৱাদীনং তিণ্ণং উপ্পত্তিযা চ তথা উদ্দীপনে চ উপ্পন্নানং দীপনে চ কাৰণং আলম্বণউদ্দীপনৱসেন দুৱিধো হেতু ৱিভাৱো নাম, তেসং ঠাযীভাৱাদীনং বোধকো কাযিকৱাচসিকো যো সিযা নটকৱীনং ব্যাপাৰো অত্থি, অযং অনুভাৱোতি ঈৰিতোতি. ৱিসেসেন ভাৱেতি ৱড্ঢেতীতি ৱিভাৱো. অনুভাৱেতি বোধেতীতি অনুভাৱো. এত্থ ৱিভাৱো নাম ৰতিৱিসযে নৰনাৰীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং আলম্বণৱিভাৱো, চন্দৰম্মদেসাদি উদ্দীপনৱিভাৱো চেতি দুৱিধো. হাসাদীনম্পি দুৱিধৱিভাৱং যথাৰহং যোজেতব্বং. অনুভাৱো নাম ঠাযীভাৱাদীনং তেসং তেসং ভাৱানং পকাসকৱাচসিকব্যাপাৰসঙ্খাতকৱিপযোগো চ কাযিকপযোগভূতো নটানং অভিনযসঙ্খাতো তংতংভাৱসৰূপনিৰূপকো চেতি দুৱিধো ব্যাপাৰো.

৩৪৯. নেকহেতুং মনোৱুত্তি-ৱিসেসঞ্চ ৱিভাৱিতুং;

ভাৱং ৱিভাৱানুভাৱা, ৱণ্ণিযা বন্ধনে ফুটং.

৩৪৯. ৱিভাৱাদিৱণ্ণনাযমেৱ ভাৱৱিসেসাৱবোধো সিযা, অঞ্ঞথা ‘‘দেৱদত্তস্স সাস্সুলোচনযুগং সঞ্জাত’’মিতি ৱুত্তে সোকা আনন্দা ৰোগা চেতি কো নাম সক্কোতি কাৰণং নিচ্ছিতুং, চিত্তৱুত্তিৱিসেসঞ্চ ভাৱং ৱিনা ৱিভাৱানুভাৱং কৱি ৱণ্ণেতুং নটোভিনেতুং সামজ্জিকো ৱা ৱিঞ্ঞাতুং কো সক্কোতীতি দস্সেতুমাহ ‘‘নেক’’ইচ্চাদি. নেকহেতুং বহুহেতুং মনোৱুত্তিৱিসেসঞ্চ ভাৱং ৱিভাৱিতুং পকাসেতুং ৱিভাৱানুভাৱা ৱুত্তলক্খণা বন্ধনে সভাৱনিৰূপকপদে ফুটং ৱণ্ণনীযা, ৱিভাৱাদিৰূপকেনেৱ অৱুত্তম্পি কিঞ্চি পতীযতে.

৩৪৯. ‘‘দেৱদত্তস্স চক্খূনি অস্সুপুণ্ণানী’’তি ৱুত্তে সোকেন সন্তোসেন ৰোগেন ৱাতি যথা অস্সুকাৰণকথনং ৱিনা ন জানাতি, এৱং চিত্তস্স পৱত্তিসঙ্খাতা ৰতিহাসাদযো তে তে ভাৱা অত্তনো পতীতিযানুৰূপং ৱিভাৱানুভাৱকথনং ৱিনা কৱীহি ৱণ্ণেতব্বা, নটেহি দস্সেতব্বা, সব্ভেহি অস্সাদনীযা নত্থীতি ঠাযীআদীনং ৱণ্ণনমেৱ কাতব্বন্তি ইদানি অনুসাসেন্তো আহ ‘‘নেক’’ইচ্চাদি. নেকহেতুং তেসং তেসং ভাৱানং উপ্পত্যাদো আলম্বণৱিভাৱাদিবহুকাৰণৱন্তং মনোৱুত্তিৱিসেসং ভাৱঞ্চ চিত্তস্স পৱত্তিৱিসেসসঙ্খাতভাৱঞ্চ ৱিভাৱিতুং পকাসেতুং ৱিভাৱানুভাৱা অনন্তৰনিদ্দিট্ঠা বন্ধনে ৰসভাৱপ্পকাসনে ফুটং পকাসং কত্ৱা ৱণ্ণিযা কৱিনা ৱণ্ণনীযা হোন্তীতি. ন একোতি চ, সো হেতু অস্সেতি চ, মনসো ৱুত্তীতি চ, তায ৱিসেসোতি চ, ৱিভাৱো চ অনুভাৱো চেতি চ ৱাক্যং.

৩৫০. সৱিভাৱানুভাৱেহি, ভাৱা তে তে যথাৰহং;

ৱণ্ণনীযা যথোচিত্যং, লোকৰূপানুগামিনা.

৩৫০. ইদানি তে ভাৱা লোকসভাৱানতিক্কমেন ৱিভাৱাদীহি ৱণ্ণনীযাতি আহ ‘‘সৱিভাৱে’’চ্চাদি. সহ ৱিভাৱেহি সৱিভাৱা, তে চ তে অনুভাৱা চ, তেহি. যথাৰহন্তি অত্তনো সম্বন্ধীনং ৱসেন যথাৰহং ৱণ্ণনীযা.

৩৫০. ইদানি ৱিভাৱানুভাৱে নিস্সায ৱণ্ণনীযা তে ভাৱা লোকসভাৱমনতিক্কম্ম কাতব্বাতি অনুসাসন্তো আহ ‘‘সৱিভাৱা’’ইচ্চাদি. লোকৰূপানুগামিনা লোকৱোহাৰমনুৱত্তমানেন তে তে ভাৱা ঠাযীভাৱাদযো তযো যথোচিত্যং ওচিত্যানুৰূপং সৱিভাৱানুভাৱেহি ৱিভাৱসহিতেহি অনুভাৱেহি কৰণভূতেহি যথাৰহং তেহি তেহি ভাৱেহি সম্বন্ধীনং ৱিভাৱাদীনং ৱসেন অনুৰূপতো ৱণ্ণনীযা ৱণ্ণেতব্বা হোন্তীতি. ৱিভাৱেহি সহ যে ৱত্তন্তীতি চ, তে চ তে অনুভাৱা চেতি চ, অনতিক্কম্ম অৰহন্তি চ, অনতিক্কম্ম ওচিত্যমিতি চ, লোকস্স ৰূপং সৰূপমিতি চ, তং অনুগচ্ছতি সীলেনাতি চ ৱিগ্গহো.

৩৫১. চিত্তৱুত্তি ৱিসেসত্তা, মানসা সাত্তিক’ঙ্গতো;

বহিনিস্সটসেদাদি-অনুভাৱেহি ৱণ্ণিযা.

৩৫১. সাত্তিকা কথং ৱণ্ণনীযাতি আহ ‘‘চিত্তে’’চ্চাদি. চিত্তস্স ৱুত্তিৱিসেসো যেসং, তেসং ভাৱো, তস্মা মানসা মনসি ভৱা সাত্তিকা অঙ্গতো সৰীৰতো বহিনিস্সটেহি নিগ্গতেহি সেদাদীহি অনুভাৱেহি ৱণ্ণনীযা, ন পন সেদসলিলমেৱ ভাৱোতি অধিপ্পাযো.

৩৫১. এৱং সামঞ্ঞেন ভাৱৱণ্ণনক্কমং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিসেসেন সাত্তিকভাৱৱণ্ণনা ঈদিসাতি দস্সেতি ‘‘চিত্ত’’ইচ্চাদিনা. চিত্তৱুত্তিৱিসেসত্তা চিত্তস্স পৱত্তিৱিসেসত্তা মানসা চিত্তে ভৱা সাত্তিকাভাৱা অঙ্গতো সৰীৰতো বহিনিস্সটসেদাদিঅনুভাৱেহি বহিনিক্খন্তসেদাদীহি অনুভাৱেহি কৰণভূতেহি ৱণ্ণিযা ৱণ্ণনীযা হোন্তীতি, অঙ্গতো বহি নিস্সটন্তি ৱিসেসনেন ৱিসিট্ঠভূতসেদাদীনমেৱ ভাৱানুভাৱত্তং ৱিনা কেৱলং সেদাদযো ৱুত্তা সমানা ভাৱাদযো নাম ন হোন্তীতি অধিপ্পাযো. চিত্তস্স ৱুত্তীতি চ, সা এৱ ৱিসেসো যেসং সাত্তিকানমিতি চ, তেসং ভাৱোতি চ, মনসি ভৱাতি চ, সেদো আদি যেসং খেড়াদীনমিতি চ, নিস্সটা নিগ্গতা চ তে সেদাদযো চেতি চ, তে এৱ অনুভাৱাতি চ ৱাক্যং.

ৰসঅধিপ্পায

৩৫২. সামজ্জিকান’মানন্দো, যো বন্ধত্থানুসাৰিনং;

ৰসীযতীতি তঞ্ঞূহি, ৰসো নামা’য’মীৰিতো.