১. দোসাৱবোধ পঠমপৰিচ্ছেদ
ৰতনত্তযপ্পণামৱণ্ণনা
১. মুনিন্দৱদনম্ভোজ-গব্ভসম্ভৱসুন্দৰী;
সৰণং পাণিনং ৱাণী, ময্হং পীণযতং মনং.
১. অথাযং গন্থকাৰো গন্থাৰম্ভে পুব্বপযোগানুবন্ধসভাৱসিদ্ধিকৱিগুণোপেতানং যতিপোতানং তদুপাযন্তৰৱিৰতা কমন্তৰাপেতপৰক্কমসম্ভৱেনাধিগতব্যসনসতমুপলব্ভ দযাসঞ্জাতৰসৰসহদযতায তদুপাযভূতং বন্ধলক্খণং ৱিৰচযিতুকামোভিমতসিদ্ধিনিমিত্তমত্তনোধিগতসদ্ধম্মদেৱতানুস্সৰণং তাৱ দস্সেতুমাহ ‘‘মুনিন্দে’’চ্চাদি. ননু ‘‘বন্ধলক্খণং ৱিৰচযিতুকামো’’তি ৱুত্তং, কিমেত্থ লক্খণকৰণেন অদিট্ঠলক্খণাপি দিস্সন্তি বন্ধন্তাতি? সচ্চং, তথাপি তে ঘুণক্খৰপ্পকাসা তব্বিদূনং পযোগানুসাৰিনো ৱা সিযুং, পুব্বে কতসত্থপৰিচযা ৱা সিযুন্তি ৱিঞ্ঞেয্যং. ৱাণী ময্হং মনং পীণযতন্তি সম্বন্ধো. ৱাণীতি ৱা সৰস্সত্যপৰনামধেয্যা কাচি দেৱতা, সা সব্বাৱদাতা যথিচ্ছিতত্থসাধনপুণ্ডৰীকগব্ভে নিসীদতীতি লোকৱাদো. ৱাণীতি পন পচ্চুহৱিৰহেনাভিমতসিদ্ধিনিবন্ধনেকতাণো সম্মাসম্বুদ্ধভাসিতো সদ্ধম্মো, ততোযেৱাযং দেৱতা ৰুপ্পতে. তত্থ সৰস্সতিযা যথা’সত্তা জাতায মনোসম্পীণনন্তি লোকো, সদ্ধম্মদেৱতায তু মনোপীণনং, তস্সা সব্বৱজ্জৰহিতাযচ্চন্তনিম্মলায নিৰন্তৰত্থনেকতাণপ্পৱত্তিযা মনসো সম্পীণনং. তেন চ পস্সদ্ধি, তায পন সুখং, তেনাপি সমাধি, সমাধিসম্ভৱেন যথাভূতাৱবোধসম্ভৱতো ৱিচিত্তানেকসদ্দত্থৱিসেসা পটিভন্ত্যনাযাসেন, ততো চ যথিচ্ছিতসিদ্ধিনিপ্ফত্তীতি ৱঙ্কৱুত্তিযা তপ্পসাদমাসীসতি.
কিংৱিসিট্ঠোচ্চাহ ‘‘মুনিন্দে’’চ্চাদি. উভো লোকে মুনাতি জানাতীতি মুনি, ইন্দতি পৰমিস্সৰিযং পৱত্তেতি সব্বত্থাতি ইন্দো, মুনি চ সো ইন্দো চ, মুনীনং ইন্দোতি ৱা মুনিন্দো, সম্মাসম্বুদ্ধো. ততোযং তস্স নিমিত্তকসঞ্ঞা. ৱিজ্জমানেসুপি পৰিযাযসদ্দেস্ৱঞ্ঞেসু কৱিকামিতস্সত্থস্সেকন্তৱাচকত্তেনো’ চিত্যসম্পোসকোযং মুনিন্দসদ্দো, তথা হি যো উভযলোকজাননেন মুনীনং পৰমিস্সৰিযপুগ্গলানম্পি পৰমিস্সৰিযং ৱত্তেতি, সো পৰং পীণেতি হেতুভাৱেন’ত্ৰে’ত্যু’চিতমেৱ, তথা পদন্তৰানম্পি ওচিত্যং পোসেতি. তথা হি তাদিসস্স ৱদনাৰৱিন্দোদৰে সম্ভৱা সুন্দৰী, ততোযেৱ পটিসৰণং, তস্মা চ মনো পীণেতীতি. তস্স ৱদনং, তমিৱ মুনিন্দৱদনং, অম্ভোজং. তমেৱ ৱা লক্খিসংযোগিতাদিসধম্মেন’ম্ভোজং, পদুমং. তস্স গব্ভো. তত্থ সম্ভৱেন পৱত্তিযা, উপ্পত্তিযা ৱা সুন্দৰী নিৰৱজ্জা দেৱতা. ৱাচা পন দোসলেসেনাপ’সম্ফুট্ঠাৱ নিৰৱজ্জা, তথা চ ৱক্খতি ‘‘গুণালঙ্কাৰসংযুত্তা’’ [সুবোধালঙ্কাৰ ১৪ গাথা] ইচ্চাদি. ততোৱাযং সৰণং পাণিনং সত্তানং পটিভানাদিগুণৱিসেসাৱহত্তমত্তেন পটিসৰণভূতা দেৱতা. ৱাচা পন সব্বুপদ্দৱনিৱাৰণেন সব্বহিতসুখসম্পদাসম্পাদনেনচ্চন্তপটিসৰণভূতা. সভাৱনপুংসকত্তা চেত্থ ন লিঙ্গপৰিৱত্তনং. ময্হন্তি একৱচনেনত্তনো নিৰভিমানত’মানেতি সজ্জনমাচাৰং. অভিন্নপদসিলেসো চাযং, সব্বত্থেৱাৱীকতসদ্দপ্পযোগতো. সিলেসো চাযং ৱঙ্কৱুত্তিযা সব্বত্থ সিৰিং পোসেতি. তথা চ ৱক্খতি ‘‘ৱঙ্কৱুত্তীসু পোসেতি, সিলেসো তু সিৰিং পৰ’’ন্তি [সুবোধালঙ্কাৰ ১৭২ গাথা]. অযমেত্থ সঙ্খেপেন নযেন অত্থৱণ্ণনা. ৱিত্থাৰনযেন পন নানপ্পকাৰেনত্থো সংৱণ্ণেতুং সক্কা. তথা সতি গন্থগাৰৱোপি সিযাতি পকাৰোযমেৱব্ভুপগতো.
১. সুপৰিসুদ্ধবুদ্ধিগোচৰপৰমৱিচিত্তগন্থকাৰকোযমাচৰিয- সঙ্ঘৰক্খিতমহাসামিপাদো সপিটকত্তযসব্বসত্থপাৰাৱতৰণেন সঞ্জাতানপ্পকপীতিসুখমনুভৱং পটিপত্তিপটিৱেধসাসনদ্ৱযস্স পৰিযত্তিমূলকত্তা যেন কেনচি পৰিযাযেন তস্সা পৰিযত্তিযা অত্থাৱবোধেন ‘‘অপ্পেৱ নাম সাধুজনং পৰিতোসেয্য’’মিতি তদধিগমোপাযভূতমিদং পকৰণমাৰভন্তো গন্থাৰম্ভে ইট্ঠদেৱতায পণামকৰণং সতাচাৰানুৰক্খণত্থং [সদাচাৰানুৰক্খণত্থং (ক.)], ৱিসেসতো অভিমতগন্থস্সানন্তৰাযেন পৰিসমত্তিযা চ কাৰণমিতি ইট্ঠদেৱতানুস্সৰণং, গন্থন্তৰাৰম্ভপটিক্খেপকজনপটিবাহনপুব্বকানি অভিধানাভিধেয্যকৰণপ্পকাৰপযোজনানি চ দস্সেন্তো ‘‘মুনিন্দৱদনম্ভোজ…পে… পৰিস্সমো’’তি গাথত্তযমাহ. এত্থ পঠমগাথায ইট্ঠদেৱতাসঙ্খাতৰতনত্তযপ্পণামো দস্সিতো, দুতিযগাথায আৰম্ভপটিক্খেপকজনা নিসেধিতা, ততিযগাথায অভিধানাদিকং দস্সিতং. তথা হি লোকুত্তৰধম্মনিস্সিতপৰিযত্তিসঙ্খাতসব্বঞ্ঞুভাৰতিযা মনোসম্পীণনাসীসনাপদেসেন অত্তনো নিস্সেসধম্মৰতনে পসাদো পকাসিতো. সো পন ধম্মপ্পসাদো তদৱিনাভাৱতো বুদ্ধসঙ্ঘেসুপি সিদ্ধোতি ৰতনত্তযৱিসযং পণামং ৱঙ্কৱুত্তিযা দস্সেতি. সো হি অত্থতো পণামক্ৰিযাভিনিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা. এত্থ ফলং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
পুন সন্তেসু ৰামসম্মাদ্যলঙ্কাৰেসু পিট্ঠপিসনং ৱিয হোতীদং অলঙ্কাৰকৰণন্তি ৱদন্তা ৱিৰুদ্ধৱাদিনো ৰামসম্মাদীনমত্থিভাৱং উব্ভাৱেত্ৱা [অভ্যুপগমেত্ৱা (ক.)] তে সুদ্ধমাগধিকা ন ৱড়ঞ্জেন্তীতি ইমিনা পটিসিদ্ধা. নিৰাকৰণফলঞ্হি গন্থস্স নিদ্দোসভাৱোৱ. অপিচ সদ্দালঙ্কাৰঅত্থালঙ্কাৰদীপকেন অলঙ্কাৰসদ্দেন গন্থসৰীৰসঙ্খাতসঞ্ঞিনো সঞ্ঞাসঙ্খাতঅভিধানঞ্চ অলঙ্কাৰসদ্দস্স সদ্দালঙ্কাৰাদ্যভিধেয্যঞ্চ সুদ্ধমাগধিকত্তং ৱত্ৱা অলঙ্কাৰসদ্দস্স ৱিসেসনভূতঅনুৰূপসদ্দোপাদানেন বুদ্ধৱচনস্স উপযোগত্তং মাগধিকৱোহাৰেন ভৱতীতি গম্যমানত্তা কৰণপ্পকাৰঞ্চ অলঙ্কাৰগন্থপ্পৱত্তিযা অত্থালঙ্কাৰাদিনিস্সিতত্তা ইমিনা অলঙ্কাৰসদ্দেনেৱ অলঙ্কাৰসঙ্খৰণসঙ্খাতপ্পযোজনঞ্চ দস্সেতি.
সত্থপ্পযোজনানং সাধ্যসাধনলক্খণো সম্বন্ধো পন সম্বন্ধস্স নিস্সযভূতসত্থপ্পযোজনানং দস্সনেনেৱ তন্নিস্সিতত্তা সযম্পি ৱুত্তো হোতি. ৱুত্তং হি–
‘‘সত্থং পযোজনঞ্চেৱ, উভো সম্বন্ধনিস্সযা;
ৱুত্তা তংৱুত্তিযাযেৱ, ৱুত্তো তন্নিস্সিতোপি সো’’তি.
তস্সত্থো– সম্বন্ধনিস্সযা সম্বন্ধস্স আধাৰভূতা সত্থং, পযোজনঞ্চ উভো ৱুত্তা, তংৱুত্তিযাযেৱ তেসং উভিন্নং কথনেনেৱ তন্নিস্সিতো তে নিস্সায পৱত্তো সোপি সম্বন্ধো ৱুত্তো ভৱতীতি.
এত্থ অভিধানকথনং ৱোহাৰসুখত্থং, অভিধেয্যাদিকথনং পন তেহি যুত্তানংযেৱ গন্থানং সুবুদ্ধিপুব্বকাদীনং উপাদেয্যত্তঞ্চ তব্বিপৰীতানং উম্মত্তকৱচনাদীনমিৱঅনুপাদেয্যত্তঞ্চ পকাসনত্থন্তি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘সম্বন্ধানুগুণোপাযং [সম্বন্ধ্যনুগুণোপাযং (ক.)], পুৰিসত্থাভিধাযকং;
ৱীমংসাধিগতং [ৱীমংসাধিকতং (সী.)] ৱাক্য-মতোনধিগতং […নধিকতং (সী.)] পৰ’’ন্তি.
তস্সত্থো– সম্বন্ধানুগুণোপাযং সাধিযসাধনলক্খণসম্বন্ধস্স নিস্সযভূতৱাচ্চৱাচকানং সম্বন্ধিভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞানুৰূপগুণপৰিজাননে কাৰণভূতং পুৰিসত্থাভিধাযকং চতুব্বিধধম্মঅত্থকামমোক্খসঙ্খাতানং পুৰিসত্থানং ৱাচকভূতং ৱাক্যং ‘‘একাখ্যাতো পদচ্চযো, সিযা ৱাক্যং সকাৰকো’’তি [অভিধানপ্পদীপিকা ১০৬ গাথা] ৱুত্তলক্খণমজ্ঝপতিতৱাক্যসমুদাযোপেতং মহাৱাক্যসৰূপসত্থং ৱীমংসাধিগতং ঞাণগতিলক্খণউপপৰিক্খায অধিগতং অধিপ্পেতং, অতো পৰং ৱুত্তলক্খণসত্থতো অঞ্ঞং অনধিগতং নাধিপ্পেতন্তি. ইদং পনেত্থ গাথানং নিক্খেপপ্পযোজনং.
লোকে পদুমগব্ভে ৱসন্তিযা সব্বঙ্গধৱলায যথিচ্ছিতত্থসাধিকায সৰস্সতীনামিকায দেৱতায ‘‘ৱাণী’’তি ৱোহাৰতো ইমিনা অত্থেন যোজেত্ৱা অভিন্নপদসিলেসালঙ্কাৰৱসেন ৱুত্তত্তা পদত্থো এৱং ৱেদিতব্বো – মুনিন্দস্স সোভাসুগন্ধাদিগুণযোগতো মুখসদিসস্স, নো চে মুখসঙ্খাতঅম্ভোজস্স গব্ভে উদৰে সম্ভৱেন পৱত্তিযা উপ্পত্তিযা ৱা সুন্দৰী নিদ্দোসা, সোভনা ৱা পাণিনং সৰণং অতোযেৱ অহিতাপনযনহিতাৱহত্থেন সব্বসত্তানং পটিস্সৰণভূতা ৱাণী যথাৱুত্তগুণোপেতা সৰস্সতীদেৱতা, নো চে সব্বঞ্ঞুভাৰতীতি ৱুত্তসদ্ধম্মৰতনং ময্হং মনং গন্থৱিৰচনে ব্যাৱটস্স মে চিত্তং পীণযতং অভিমতত্থসম্পাদনেন পীণযতূতি.
উভযলোকজাননতো মুনি চ সো ইন্দভাৱপৱত্তনতো ইন্দো চেতি কম্মধাৰযেন ৱা, অগাৰিযমুনিঅনগাৰিযমুনিসেখমুনিঅসেখমুনীনং চতুন্নং পঞ্চমো হুত্ৱা ইন্দোতি ছট্ঠীতপ্পুৰিসেন ৱা মুনিন্দো. দেৱতাপক্খে ৱদনমিৱ ৱদনন্তি অম্ভোজে, সদ্ধম্মপক্খে অম্ভোজমিৱ অম্ভোজন্তি ৱদনে চ উপচাৰেন গহিতে কম্মধাৰযো. মুনিন্দস্স ৱদনম্ভোজমিতি চ, তস্স গব্ভোতি চ, তস্মিং সম্ভৱোতি চ, তেন সুন্দৰীতি চ ৱাক্যং. ৱাণিযা ৱিসেসনত্তেপি একন্তনপুংসকত্তা সৰণসদ্দস্স ন লিঙ্গপৰিৱত্তনভাৱো. পাণিনন্তি ৰস্সত্তং, দীঘস্স ব্যভিচাৰত্তা. ময্হন্তি একৱচনেন অত্তনো সাধুগুণোদযকাৰণং নিৰতিমানতং দীপেতি. সন্তেসুপি অঞ্ঞেসু জিনপৰিযাযেসু মুনিন্দসদ্দো ইট্ঠমনোসম্পীণনঅম্ভোজতুল্যতাসুন্দৰিত্তসৰণত্তসঙ্খাতানং অত্থন্তৰানং ওচিত্যং পোসেতীতি পযুত্তো. তথা হি তাদিসস্স মুখং অম্ভোজতুল্যং, তস্মিং মুখোদৰে সম্ভৱা সুন্দৰী, ততোযেৱ পাণিনং সৰণং. তস্মাযেৱ মনোসম্পীণনে পটুত্তং সুব্যত্তমিতি ওচিত্যং হোতি. লোকে পত্থটমিদমোচিত্যমাদৰণীযং হোতি. তস্মিঞ্হি উত্তমকৱযোযেৱ উপদেসকাতি. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘ওচিত্যং নাম ৱিঞ্ঞেয্যং, লোকে ৱিখ্যাতমাদৰা;
তত্থোপদেসপ্পভৱা, সুজনা কৱিপুঙ্গৱা’’তি [সুবোধালঙ্কাৰ ১০৪ গাথা].
নিমিত্তৱণ্ণনা
২. ৰামসম্মাদ্যলঙ্কাৰা, সন্তি সন্তো পুৰাতনা;
তথাপি তু ৱড়ঞ্জেন্তি, সুদ্ধমাগধিকা ন তে.
২. অথেৱমভিগতামিতসিদ্ধিসম্পদাপাদনেকচতুৰপৰমিট্ঠদেৱতা- ভাৱৰূপিতসদ্ধম্মৰতনস্সো’ পদস্সিতনিপচ্চকাৰেন ইট্ঠদেৱতাপূজং দস্সেত্ৱা ‘‘ননু বন্ধলক্খণমত্থিযেৱ পুব্বকং, তস্মা কিমনেন পিট্ঠপিসনেনে’’তি লক্খণন্তৰাৰম্ভপটিক্খেপকজনপটিবাহনপুব্বকমভিধেয্যপ্পযোজন- সম্বন্ধে দস্সেতুমাহ ‘‘ৰামসম্মে’’চ্চাদি. ৰামসম্মাদীনং ৰামসম্মপভুতীনং পুব্বাচৰিযানং, ৰামসম্মাদযো ৱা তংসম্বন্ধতো. ভৱতি হি তংসম্বন্ধতো তব্বোহাৰো যথা কিঞ্চিপি ৱেজ্জসত্থং ‘‘বিম্বিসাৰো’’তি. অলঙ্কাৰা ভূসাৱিসেসা, বন্ধালঙ্কাৰপটিপাদকত্থেন অলঙ্কাৰখ্যা গন্থৱিসেসা ৱা. সন্তো সোভনা. দ্ৱেপি পুৰা পুব্বকালে ভৱা পুৰাতনা, পোৰাণিকা. উভোপি সন্তি. যজ্জপি সংৱিজ্জন্তি. তথাপি তূতি নিপাতসমুদাযোযং ৱিসেসাভিধানাৰম্ভে. এৱং সন্তেপীতি অত্থো. সুদ্ধমাগধিকাতি মগধেসু ভৱা, তত্থ ৱিদিতা ৱা মগধা, সদ্দা. তে এতেসং সন্তি, তেসু ৱা নিযুত্তাতি মাগধিকা. সুদ্ধা চ সক্কটাদিভাসিতকালুসিযাভাৱেন ৱিসুদ্ধা, অসম্মিস্সা ৱা অপৰিচিতত্তা তে মাগধিকা চাতি সুদ্ধমাগধিকা, যতিপোতা. তে যথাৱুত্তে অলঙ্কাৰে আভৰণৱিসেসে ন ৱড়ঞ্জেন্তি, পসাধনৱিসেসে নানুভৱন্তি. গন্থৱিসেসে পন উগ্গহণধাৰণাদিৱসেন অত্তনো সুদ্ধমাগধিকত্তা, ৰামসম্মাদীনঞ্চ সক্কটাদিভাৱতোতি অযমেত্থ সদ্দত্থো. ভাৱত্থলেসোপেত্থ পৰিপূৰতি, তথাৱিধপতীতিযোগতো. সুদ্ধমাগধিকা অত্তনো পৰিসুদ্ধভাৱেন পুব্বে সোভনাপি তে অলঙ্কাৰা ইদানি মলগ্গহিতভাৱপ্পত্তা ‘‘কিং তেহি মলগ্গহিতেহি অম্হাদিসানং সুদ্ধসত্তান’’ন্তি ন ৱড়ঞ্জেন্তীতি.
‘‘পতীযমানং পন কিঞ্চি ৱত্থু,
অত্থেৱ ৱাণীসু মহাকৱীনং;
যং তং পসিদ্ধাৱযৱাতিৰিত্ত-
মাভাতি লাৱণ্যমিৱঙ্গনাসূ’’তি.
হি ৱুত্তং.
২. সন্তো ৱিঞ্ঞূহি পসত্থত্তা সোভনা পুৰাতনা পুব্বকালসম্ভূতা ৰামসম্মাদ্যলঙ্কাৰা ৰামসম্মাদীহি আচৰিযেহি ৱিৰচিতত্তা, তেসং তংসম্বন্ধতো তব্বোহাৰসদিসনামত্তা ৱা ৰামসম্মাদযো নাম অলঙ্কাৰা কিস্মিঞ্চি ৱেজ্জসত্থে ‘‘বিম্বিসাৰো’’তি ৱোহাৰো ৱিয. অলঙ্কাৰা ভূসাৱিসেসা, অলঙ্কাৰত্তপটিপাদনতো অলঙ্কাৰনামিকা গন্থৱিসেসা ৱা সন্তি কিঞ্চাপি ৱিজ্জন্তি, তথাপি তু এৱং সন্তেপি সুদ্ধমাগধিকা সক্কটপাকতাদীসু অঞ্ঞভাসাসু পৰিচযাভাৱতো কেৱলমাগধিকা তে ৰামসম্মাদিকে অলঙ্কাৰে ন ৱড়ঞ্জেন্তি পসাধনৱসেন, উগ্গহণধাৰণাদিৱসেন ন সেৱন্তি. মগধেসু ভৱা, তেসু ৱা ৱিদিতা মগধা, সদ্দা. তে এতেসং অত্থি, তেসু নিযুত্তাতি ৱা মাগধিকা. সুদ্ধসদ্দো মগধৱিসেসনো, মাগধিকৱিসেসনো ৱা হোতি. সদ্দানং তাদিসপতীতিৱিসেসযোগতো ভাৱত্থলেসোপি ইধ দিপ্পতি. তথা হি সুদ্ধমাগধিকা অত্তনো সুদ্ধত্তা তেসং ৱিন্যাসেন সোভনত্তে সতিপি ভাসায পুৰাতনত্তা অপৰিসুদ্ধোতি অৱমঞ্ঞমানা ন ৱড়ঞ্জেন্তীতি. ৱত্তিচ্ছিতস্সত্থস্স উপত্থম্ভকভূতো ভাৱত্থলেসোপি মহাকৱীনং ৱচনেসুযেৱ লব্ভতীতি দট্ঠব্বো. ৱুত্তং হি–
‘‘পতীযমানং পন কিঞ্চি ৱত্থু,
অত্থেৱ ৱাণীসু মহাকৱীনং;
যং তং পসিদ্ধাৱযৱাতিৰিত্ত-
মাভাতি লাৱণ্যমিৱঙ্গনাসূ’’তি.
তস্সত্থো – মহাকৱীনং পূজিতকৱীনং ৱাণীসু ৱচনৱিসেসেসু পতীযমানং গম্মমানং যং কিঞ্চি ৱত্থু যো কোচি অত্থলেসো অত্থেৱ অত্থি এৱ, তং ৱত্থু অঙ্গনাসু ৱনিতাসু পসিদ্ধাৱযৱাতিৰিত্তং হত্থপাদাদিপাকটসৰীৰাৱযৱতো অধিকং লাৱণ্যমিৱ মনোগোচৰীভূতসুন্দৰত্তং ৱিয পসিদ্ধাৱযৱাতিৰিত্তং পকাসসদ্দাৱযৱতো অধিকং হুত্ৱা আভাতি দিপ্পতীতি.
অভিধানাদিৱণ্ণনা
৩. তেনাপি নাম তোসেয্য-মেতে’লঙ্কাৰৱজ্জিতে;
অনুৰূপেনা’লঙ্কাৰে-নে’সমেসো পৰিস্সমো.
৩. তেনেচ্চাদি. যেন তে অলঙ্কাৰে ন ৱড়ঞ্জেন্তি, তেন কাৰণেন অলঙ্কাৰৱজ্জিতে আভৰণেহি, গন্থৱিসেসেহি ৱা ৰহিতে, অলঙ্কাৰা ৱা যথাৱুত্তৱজ্জিতা যেহি তে, এতে যতিপোতে এসং যতিপোতানং অনুৰূপেন ইদানি ৱিৰচিযমানত্তাভিনৱভাৱতো, দসবলৱদনকমলমজ্ঝৱাসিতভাসিতৱিৰচিতভাৱতো চ অনুচ্ছৱিকেন অলঙ্কাৰেন আভৰণেন, অলঙ্কাৰসত্থেন ৱা তোসেয্যং অপিনাম যথিচ্ছিতপসাধনৱসেন, সৱনধাৰণাদিৱসেন ৱা ৱড়ঞ্জনেন সন্তুট্ঠে কৰেয্যং অপ্পেৱ নাম যন্নূনাতি এসো পৰিস্সমো অযং অম্হাকং তাদিসসন্তুট্ঠিজনকালঙ্কাৰপকৰণপ্পযোগো.
অলঙ্কৰোন্তি অত্তভাৱমনেনাতি অলঙ্কাৰো, আভৰণং হাৰকেযূৰাদি. অলঙ্কৰোন্তি বন্ধসৰীৰমনেনাতি অলঙ্কাৰোতিমিনা পন অলঙ্কাৰসদ্দেন পসাদাদযো সদ্দালঙ্কাৰা, সভাৱৱুত্যাদযো চ অত্থালঙ্কাৰা নানপ্পকাৰা সঙ্গহিতা, যেহি সদ্দত্থসঙ্খাতং বন্ধসৰীৰং সোভতে, যথা হি পুৰিসসৰীৰে হাৰকেযূৰাদ্যলঙ্কাৰো ন্যস্যতে, যেন সোভতে, তথা বন্ধসৰীৰেপি সদ্দালঙ্কাৰা, অত্থালঙ্কাৰা চ নিক্খিপীযন্তি, যতো সোভতে. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘তং তু পাপেন্তুলঙ্কাৰা, ৱিন্দনীযতৰত্তন’’ন্তি [সুবোধালঙ্কাৰ ৯ গাথা] চ, ‘‘অত্থালঙ্কাৰসহিতে’’চ্চাদিকঞ্চ [সুবোধালঙ্কাৰ ১৬৪ গাথা].
অলঙ্কাৰৱিধানভাৱেন তু বন্ধসৰীৰম্পি তদত্থিযা অলঙ্কাৰো, তথা তপ্পটিপাদকং সুবোধালঙ্কাৰনামধেয্যসত্থং অলঙ্কতপটিপাদকত্তেন মঙ্গলসুত্তন্তি ৱিয. ৱক্খতি হি ‘‘গন্থোপি কৱিৱাচান-মলঙ্কাৰপ্পকাসকো’’ [সুবোধালঙ্কাৰ ১২ গাথা] চ্চাদি. অত্ৰ উচ্চতে –
‘‘মুখ্যোলঙ্কাৰসদ্দোযং, সদ্দত্থালঙ্কতিস্সিতো;
সামত্থিযা ত্ৱধিট্ঠানে, তথা সত্থেপি তব্বতী’’তি.
অনেনস্সাভিধেয্যাদীনি ৱুচ্চন্তি. অভিধীযতে ইতি অভিধেয্যং, সমুদিতেন সত্থেন ৱচনীযত্থো. সো চ সৰীৰালঙ্কাৰৱিভাগকপ্পনায তেসং পটিপাদনং. সুবোধালঙ্কাৰেন হি তে পটিপাদীযন্তি. যেন চ যো পটিপাদীযতি, তস্সাযমত্থো ভৱতীতি অভিধেয্যসত্থোপি. দস্সিতমেৱ তু সৰীৰালঙ্কাৰসঙ্খৰণং পযোজনং, তং নিস্সায সুবোধালঙ্কাৰপ্পৱত্তিতো. যস্স হি যমুদ্দিস্স পৱত্তি হোতি, তং তস্স পযোজনং, তং পন কৱিত্তকিত্তিপসিদ্ধাদিলক্খণং, পৰম্পৰায তদত্থতায সুবোধালঙ্কাৰসঙ্খৰণস্স. সত্থপযোজনানং, সাধিযসাধনলক্খণো সম্বন্ধো তু নিস্সযপদস্সিনা দস্সিতোযেৱ. যথাহ –
‘‘সত্থং পযোজনঞ্চেৱ, উভো সম্বন্ধনিস্সযা;
ৱুত্তাতংৱুত্তিযাযেৱ, ৱুত্তো তন্নিস্সিতোপি সো’’তি.
অভিধেয্যাদিকথনঞ্চ তংসমঙ্গিস্সেৱ চ ৱীমংসাৱিসেসসমঙ্গীনমুপাদীযমানত্তা, অঞ্ঞাদিসস্স পন উম্মত্তকৱচনাদিনো ৱিয হেয্যত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সম্বন্ধানুগুণোপাযং, পুৰিসত্থাভিধাযকং;
ৱীমংসাধিগতং ৱাক্য-মতোনধিগতং পৰ’’ন্তি.
ৱাক্যন্তি চেত্থ ৱাক্যলক্খণোপেতমন্তৰৱাক্যসন্নিচযং মহাৱাক্যসৰূপং সত্থমেৱাধিপ্পেতং.
৩. যেন তে তে অলঙ্কাৰেন ৱড়ঞ্জেন্তি, তেন কাৰণেন অলঙ্কাৰৱজ্জিতে আভৰণৱিসেসেহি, গন্থৱিসেসেহি ৱা ৱজ্জিতে, তে ৱিৰহিতে যেহি এতে সুদ্ধমাগধিকে এসং সুদ্ধমাগধিকানং অনুৰূপেন অভিনৱভাৱতো মাগধিকসৰূপং অনুগতৰূপেন, দসবলভাসিতৱিৰচিতত্তা ৱা অনুকূলেন অলঙ্কাৰেন আভৰণৱিসেসেন, গন্থৱিসেসেন ৱা তোসেয্যং অলঙ্কাৰৱড়ঞ্জাপনেন, গন্থৱিসেসে [গন্থৱিসযে (ক.)] উগ্গহণধাৰণাদিকাৰাপনেন ৱা সন্তুট্ঠে কৰেয্যং অপিনাম যংনূন সুন্দৰমিতি, এসো পৰিস্সমো অযং মম অলঙ্কাৰপকৰণপ্পযোগো. অপিনামাতি এত্থ ইতিসদ্দো গম্যমানো.
অলঙ্কাৰেহি ৱজ্জিতা, অলঙ্কাৰা ৱজ্জিতা যেহি ৱাতি চ. ৰূপস্স অনু অনুৰূপং, ৰূপং অনুগতং অনুৰূপং ৱা, তেন অনুৰূপেন. অলঙ্কৰোন্তি অত্তভাৱমনেনেতি অলঙ্কাৰো, হাৰকেযূৰাদি আভৰণপক্খে, গন্থপক্খে তু অলঙ্কৰোন্তি বন্ধসৰীৰমনেনেতি অলঙ্কাৰো. ইমিনা মুখ্যভাৱেন পসাদাদিসদ্দালঙ্কাৰা চ সভাৱৱুত্যাদিঅত্থালঙ্কাৰা চ পৱুচ্চন্তি. অমুখ্যতো পন ইমেসং দ্ৱিন্নং অলঙ্কাৰানমধিট্ঠানভূতবন্ধসৰীৰম্পি, তথা মঙ্গলসুত্তৰতনসুত্তাদিৱোহাৰো ৱিয অলঙ্কাৰপকাসকং ‘‘সম্মা বুজ্ঝন্তি দ্ৱিপ্পকাৰা অলঙ্কাৰা অনেনে’’তি ইমিনা অত্থেন লদ্ধসুবোধালঙ্কাৰৱৰনামধেয্যসত্থম্পি ৱুচ্চতি. ৱুত্তমিদমেৱ –
‘‘মুখ্যোলঙ্কাৰসদ্দোযং, সদ্দত্থালঙ্কতিস্সিতো;
সামত্থিযা ত্ৱধিট্ঠানে, তথা সত্থেপি তব্বতী’’তি.
এত্থ সামত্থিযং নাম তদাধাৰতপ্পটিপাদকত্তৱোহাৰতো তদাধেয্যতপ্পটিপাদনীযং ন ভৱতি চে, অঞ্ঞং কিং ভৱতীতি অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণমেৱাতি.
৪. যেসং ন সঞ্চিতা পঞ্ঞা-নেকসত্থন্তৰোচিতা;
সম্মোহব্ভাহতাৱে’তে, নাৱবুজ্ঝন্তি কিঞ্চিপি.
৫. কিং তেহি পাদসুস্সূসা, যেসং নত্থি গুৰূনী’হ [গৰূনিহ (ক.)];
যে তপ্পাদৰজোকিণ্ণা, তে’ৱ সাধূৱিৱেকিনো.
৪-৫. এৱং লক্খণাৰম্ভপটিক্খেপকজনপটিবাহনপুব্বকমভিধেয্যাদিকং দস্সেত্ৱা ইদানি সত্থতোৱ সব্বত্থ গুণদোসৱিৱেচনং. অতোযেৱ ৱুচ্চতি –
‘‘সব্বত্থ সত্থতোযেৱ, গুণদোসৱিৱেচনং;
যং কৰোতি ৱিনা সত্থং, সাহসং কিমতোধিক’’ন্তি.
তস্মা গুণদোসৱিভাগৱিচাৰণং নাম তব্বিদূনংযেৱ, নাসত্থঞ্ঞূনং পুৰিসপসূনং. তথা চাহ –
‘‘গুণদোসমসত্থঞ্ঞূ, জনো ৱিভজতে কথং;
অধিকাৰো কিমন্ধস্স, ৰূপভেদোপলদ্ধিয’’ন্তি [কাব্যাদাস ১.৮].
যেনেৱং, তেনেত্থ গুণদোসদস্সনে পসন্নানেকসত্থচক্খুযেৱাধিগতো, নঞ্ঞো তব্বিপৰীতোত্যন্ৱযব্যতিৰেকৱসেন দস্সেন্তো ‘‘যেস’’ন্তিআদিগাথাদ্ৱযমাহ. তত্থ যেসন্তি অনিযমুদ্দেসো, যেহীতি অত্থো. যেহি ন সঞ্চিতা ন ৰাসিকতা, নানাসন্তানৱুত্তিনীপি একত্তনযেন একস্মিং সন্তানে ন ৱাসিতা নপৰিভাৱিতাতি ৱুত্তং হোতি. কা সা? পঞ্ঞা হেয্যোপাদেয্যৱিৱেকৰূপা. কীদিসীতি আহ ‘‘অনেকসত্থন্তৰোচিতা’’তি. অনেকস্মিং তিপিটকতক্কব্যাকৰণালঙ্কাৰসত্থাদিকে সত্থন্তৰে উচিতা সৱনধাৰণাদিৱসেন পৰিচিতা সাযং পঞ্ঞা যেসং ন সঞ্চিতাতি পকতং. এতেতি যথাউদ্দিট্ঠানং নিযমৱচনং. সম্মোহব্ভাহতাতি যথাৱুত্তাযাতিসযৱতিযা পঞ্ঞাযাভাৱতো বলপ্পত্তেন মোহেন অব্ভাহতা ৱিসেসেন পহতা, এৱসদ্দিতা হোন্তীতি অধিপ্পাযো. যতো এৱং, তস্মাপি কিঞ্চিপি হেয্যোপাদেয্যৰূপং যং কিঞ্চিদেৱ অট্ঠানানিযোজকতাদিসগুৰুপাদসুস্সূসানিস্সযপটিলদ্ধৱিৱেকপঞ্ঞাতি- সযালাভেন নাৱবুজ্ঝন্তি, ন জানন্তীত্যত্থো. যতো আলসিযাদিদোসলেসপৰিগ্গহোপি সততাচৰিযসেৱনৱসেন সিৰোৱিকিণ্ণতাদিসগুৰুপাদপঙ্কজম্বুজপৰাযনো চিৰেনপি কালেন নানাৱিধসত্থন্তৰকতপৰিচযবলেন পপ্পোতি তাদিসং পঞ্ঞাৱেযত্তিযং. তেনেৱাহ ভগৱা –
‘‘নিহীযতি পুৰিসো নিহীনসেৱী,
ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৱী;
সেট্ঠমুপনমং উদেতি খিপ্পং,
তস্মা’ত্তনো উত্তৰিতৰং ভজেথা’’তি [অ. নি. ৩.২৬].
ততো এতাদিসো পঞ্ঞৱাযেৱেত্থ গুণদোসৱিভাগৱিৱেচনে অধিকাৰী, নঞ্ঞো তব্বিপৰীতো পুৰিসপসূতি অযমেত্থাধিপ্পাযো. ৰুড়্হো অত্থৱিসেসো. তেনাহ ‘‘কিং তেহি পাদসুস্সূসা, যেসং নত্থি গুৰূনিহা’’তি. ইহাতি ইমস্মিং লোকে যেসং জনানং গুৰূনং কাতব্বা পাদসুস্সূসা পাদপৰিচৰিযা নত্থি, তেহি জনেহি যথাৱুত্তনযেন পঞ্ঞাৱেযত্তিযৰসানভিঞ্ঞেহি কিং পযোজনং, লেসমত্তম্পি নত্থি, অনধিগতাযেৱেত্থ এতেতি অধিপ্পাযো. ইদানি ব্যতিৰেকমুখেন আহ ‘‘যে’’তিআদি. যে পুব্বে কতপুঞ্ঞতাদিসম্পত্তিসম্পন্না তপ্পাদৰজেহি তেসং গুৰূনং পাদধূলীহি ওকিণ্ণা ওনদ্ধা গৱচ্ছিতা, তেৱ সাধূ যথাৱুত্তনযেন পঞ্ঞাৱেযত্তিযেন অভিঞ্ঞাতা সজ্জনা এৱ ৱিৱেকিনো হেয্যোপাদেয্যগুণদোসৱিভাগনিযমনপঞ্ঞাসম্পত্তিসমঙ্গিনো হোন্তি, তেযেৱেত্থ গুণদোসৱিৱেচনে অধিগতাতি অধিপ্পাযো. সা চাযং গুৰুপাদসুস্সূসা ৱিসিট্ঠাদৰেন কৰণীযাতি ৱঙ্কৱুত্তিযা তদভ্যাসে সাধুজনে নিযোজেতি.
৪-৫. যে সকলসত্থপৰিচিতঞ্ঞাণপাটৱা যদি দোসমাৰোপযন্তি, তেসং তদ্দোসনিৰাকৰণং ৱিনা পদেসাৱবোধনমত্তেন পণ্ডিতমানীনং ৱচনস্সাগুৰুকৰণং ৱঙ্কৱুত্তিযা দস্সেন্তো চ তংদ্ৱাৰেনেৱ অত্তনো অনঞ্ঞসাধাৰণগুৰুগাৰৱতং সাধুজনেহি পৰমাদৰেন সম্পাদেতব্বমিতি দস্সেতুং ‘‘যেসং…পে… কিনো’’তি গাথাদ্ৱযমাহ. অনেকসত্থানং তিপিটকতক্কব্যাকৰণাদীনং অনেকেসং গন্থানং অন্তৰে তত্ৱত্থসঙ্খাতঅব্ভন্তৰে উচিতা সৱনউগ্গহণধাৰণাদিৱসেন পৰিচিতা পঞ্ঞা সুতমযা পঞ্ঞা যেসং যেহি ন সঞ্চিতা, দ্ৱিন্নমেকক্খণে পৱত্তিযাভাৱেপি উপচিতসমূহভাৱতো, পুব্বকালিকপঞ্ঞায অপৰকালিকপঞ্ঞায অনন্তৰআসেৱনাদিপচ্চযলাভতো অৱত্থবাহুল্লপৱত্তিতো ৱা সঞ্চিতব্বাপি ন ৰাসিকতা. এতে ঈদিসপঞ্ঞাপাটৱৰহিতা ইমে সম্মোহব্ভাহতা পঞ্ঞাপাটৱাভাৱতো বলপ্পত্তেন মোহেন ৱিসেসেন পহতা এৱ কিঞ্চিপি হেয্যোপাদেয্যং নাৱবুজ্ঝন্তি. ন একে অনেকেতি চ, তে চ তে সত্থা চেতি চ, তেসমন্তৰমিতি চ, তস্মিং উচিতাতি চ সম্মোহেন অব্ভাহতাতি চ ৱিগ্গহো. তেন ৱুত্তং–
‘‘গুণদোসমসত্থঞ্ঞূ, জনো ৱিভজতে কথং;
অধিকাৰো কিমন্ধস্স, ৰূপভেদোপলদ্ধিয’’ন্তি [কাব্যাদাস ১.৮].
তস্সত্থো – অসত্থঞ্ঞূ জনো গুণদোসং কথং ৱিভজতে. তথা হি ৰূপভেদোপলদ্ধিযং নীলপীতাদিৰূপৱিসেসাৱবোধনে অন্ধস্স অধিকাৰো অভিমুখকৰণং কিং হোতি, ন ভৱত্যেৱ, তস্মা অনেকসত্থন্তৰগতসুপ্পসন্নপঞ্ঞাচক্খুনা এৱ গুণদোসৱিৱেচনং ভৱতি, তদভাৱে ন ভৱত্যেৱ. ইদমেৱ ৱুচ্চতে–
‘‘সব্বত্থ সত্থতোযেৱ, গুণদোসৱিৱেচনং;
যং কৰোতি ৱিনা সত্থং, সাহসং কিমতোধিক’’ন্তি.
তস্সত্থো – সব্বত্থ গুণদোসৱিৱেচনং সত্থতোযেৱ হোতি, সত্থং ৱিনা সত্থোচিততাদিসপঞ্ঞং ৱিনা যং কৰোতি গুণাগুণৱিভাগং কৰোতি, যং কৰণং অত্থি, অতোধিকং সাহসং কিং আসুং কিৰিযা অনুপপৰিক্খনকিৰিযা নত্থেৱ.
ইহ ইমস্মিং লোকে যেসং অকতপুঞ্ঞানং জনানং গুৰূনং
‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো,
ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;
গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা,
নো চা’ট্ঠানে নিযোজকো’’তি [অ. নি. ৭.৩৭].
নিদ্দিট্ঠগুণোপেতানং আচৰিযানং কাতব্বা পাদসুস্সূসা পাদপৰিচৰিযা নত্থি, তেহি কিং পযোজনং. যে কতপুঞ্ঞা জনা তপ্পাদৰজোকিণ্ণা তেসং গুৰূনং পাদৰজেহি গৱচ্ছিতা, তেৱ সাধূ জনা এৱ ৱিৱেকিনো কল্যাণমিত্তগুৰুপাসনাহি অধিগতৱিসিট্ঠৱিৱেকবুদ্ধিনো ভৱন্তি, তে এৱ ৱিৱেকং জানন্তীতি ভাৱো. সোতুমিচ্ছা সুস্সূসা, তং নিস্সায কত্তব্বপাদপৰিচৰিযাপি তদত্থিযা সুস্সূসা নাম হোতি. পাদেসু সুস্সূসাতি চ, তেসং পাদাতি চ, তেসু ৰজানীতি চ, তেহি ওকিণ্ণাতি চ ৱিগ্গহো. সিস্সানং সকলাভিবুদ্ধিযা গুৰুপটিবদ্ধত্তা অত্তনো গুণতো অধিকতৰাযেৱ সেৱিতব্বা. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা –
‘‘নিহীযতি পুৰিসো নিহীনসেৱী,
ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৱী;
সেট্ঠমুপনমং উদেতি খিপ্পং,
তস্মা’ত্তনো উত্তৰিতৰং ভজেথা’’তি [অ. নি. ৩.২৬].
৬. কব্বনাটকনিক্খিত্ত-নেত্তচিত্তা কৱিজ্জনা;
যংকিঞ্চি ৰচযন্তে’তং, ন ৱিম্হযকৰং পৰং.
৭. তেযে’ৱ পটিভাৱন্তো, সো’ৱ বন্ধো সৱিম্হযো;
যেন তোসেন্তি ৱিঞ্ঞূযে, তত্থাপ্য’ৱিহিতাদৰা.
৬-৭. এৱমেত্থান্ৱযব্যতিৰেকৱসেনাধিগতে দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘কিং অম্হাকং কব্বনাটকপৰিচযাভাৱেৰচনাৱিসেসাভিযোগোপজনিতপৰিস্সমেনা’’তি ওলীনৱুত্তিনো সোতুজনে সমুস্সাহেতি ‘‘কব্বনাটকা’’তিআদিনা. কৱিপ্পযোগসঙ্খাতো বন্ধোৱ কৱিনো ইদন্তি কব্বং. মুত্তকাদিৱাক্যস্ৱমুত্তিকাদ্যৱযৱসভাৱা অন্তৰৱাক্যসমুদাযসম্পন্নং ৱুত্তজাতিভেদভিন্নং পজ্জমযং গজ্জমযং পজ্জগজ্জমযং চম্পূনামকঞ্চ, মহাৱাক্যৰূপং মহাকব্বঞ্চ, তং পন মহাকব্বং সগ্গেহি সগ্গনামকেহি পৰিচ্ছেদৱিসেসেহি বন্ধ্যতে কৰীযতীতি সগ্গবন্ধোতি পৱুচ্চতি. তস্স তু লক্খণং ‘‘সগ্গবন্ধস্স মুখং ইট্ঠাসীসনং সিযা পণামো ৱা বন্ধসম্বন্ধিনো কস্সচি অত্থস্স নিদ্দেসো ৱা’’তিআদিনা অনেকধা ৱণ্ণেন্তি. তং যথা?
‘‘সগ্গবন্ধো মহাকব্ব-মুচ্চতে ত্ৱস্স লক্খণং;
পণামো ৱত্থুনিদ্দেসো, আসীসাপি চ তম্মুখং.
ইতিহাসকথুব্ভূতং, সন্তসন্নিস্সযম্পি ৱা;
চতুৱগ্গফলাযত্তং, চতুৰোদাত্তনাযকং.
পুৰণ্ণৱুতুসেলিন্দু-সৱিতূদযৱণ্ণনং;
উয্যানসলিলক্কীড়া, মধুপানৰতুস্সৱং.
ৱিপ্পলম্ভৱিৱাহেহি, কুমাৰোদযৱড্ঢিহি;
মন্তদূতপ্পযানাজি-নাযকাভ্যূদযেহিপি.
অলঙ্কতমসংখিত্ত-ৰসভাৱনিৰন্তৰং;
নাতিৱিত্থিণ্ণসগ্গেহি, পিযৱুত্তসুসন্ধিভি.
সব্বত্থ ভিন্নসগ্গন্তে-হুপেতং লোকৰঞ্জকং;
কব্বং কপ্পন্তৰট্ঠাযি, জাযতে সাধ্ৱলঙ্কতী’’তি [কাব্যাদাস ১.১৪ – ১৯ গাথা].
তত্থ ইতিহাসকথুব্ভূতন্তি পুৰাৱুত্তকথাসন্নিস্সযং. সন্তসন্নিস্সযন্তি ইতৰসোভনাধিকৰণগুণৰাজচৰিতাদিনিস্সযং ৱা. চতুৱগ্গফলাযত্তন্তি ধম্মাদিচতুৱগ্গফলাযত্তং. ধম্মো নাম অব্ভূদযনিব্বানহেতুকো. অত্থো নাম ৱিজ্জাভুম্যাদীনং যথাঞ্ঞাযমজ্জনং, অজ্জিতানঞ্চ ৰক্খণং. কামো নাম নিৰযো ৱিসযো পযোগো. মোক্খো নাম সব্বসংসাৰদুক্খনিৱত্তি. চতুৰোদাত্তনাযকন্তি উস্সাহসত্তিমন্তসত্তিপভূসত্তিযোগেন চতুৰো কুসলো চাগাতিসযাদিযোগেন উদাত্তো উদাৰো নাযকো ৱিপক্খো, পটিপক্খো চ যত্থ, তং. মধু নাম সুৰা. ৱিপ্পলম্ভো ৱিৰহো. মন্তো নীতিৱেদীহি সহ কাৰীযনিচ্ছযো. দূতো সন্ধানপ্পৱত্তো পুৰিসো. পযানং সঙ্গামাদিনিমিত্তগমনং. আজি সন্ধ্যাভাৱে ৱিগ্গহো. অসঙ্খত্তৰসভাৱনিৰন্তৰন্তি অসংখিত্তা বহুত্তা ৰসা সিঙ্গাৰৱীৰাদযো, ভাৱা ৰতিউস্সাহাদযো, তেহি নিৰন্তৰং পত্থটং. পিযৱুত্তসুসন্ধিভীতি পিযানি সুতিসুভগানি ৱুত্তানি ইন্দৱজিৰাদীনি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধসংসগ্গতায সোভনো সন্ধি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্গহা যেসং সগ্গানং, তেহীতি.
পুনপি যথাৱুত্তেসু অঙ্গেসু নগৰৱণ্ণনাদীসু কিঞ্চ যথাসম্ভৱং মধুপানাদিৰহিতম্পি তঞ্ঞূনং মনো ৰঞ্জেতি উপাদিযতেৱ সব্ভীতি দস্সেতুমাহ–
‘‘কব্বং ন দুস্সতঙ্গেহি, ন্যূনমপ্যত্ৰ কেহিচি;
বন্ধঙ্গসম্পদা তঞ্ঞূ, কামমাৰাধযন্তি চে’’তি [কাব্যাদাস ১.২০].
পুনপি –
‘‘গুণতো পঠমং ৱত্ৱা, নাযকং তেন সত্তুনো;
নিৰাকৰণমিচ্চেস, মগ্গো পকতিসুন্দৰো.
ৱংসৱীৰসুতাদীনি, ৱণ্ণযিত্ৱা ৰিপুস্সপি;
তজ্জযা নাযকুক্কংস-কথনঞ্চ সুখেতি নো’’তি [কাব্যাদাস ১.২১ ২২ গাথা] আহু.
সব্বম্পেতং সদ্ধম্মামতৰসপানসৰসহদযানং সম্ফপ্পলাপৱিপুলৱিসপ্পৱেসোপদ্দুতকব্বনাটকপৰম্মুখানং সততচৰিতসঞ্চৰিতৰতনভাজনানং সপ্পুৰিসানং কিং হদযখেদোপজনিতপৰিস্সমেনেতি তদনুৰূপমেৱোপদস্সিতন্তি.
নাটকং নাম ভৰতাদিনাট্যসত্থে নানপ্পকাৰনিৰূপিতৰূপং কপ্পং, তংলক্খণেকদেসভূতলক্খণানি পকৰণাদীনি নৱ ৰূপকানি. নাটিকা চ এত্থেৱাৱৰুম্ভন্তি. কব্বঞ্চ নাটকঞ্চ, তেসু নিক্খিত্তং ঠপিতং নেত্তঞ্চ চিত্তঞ্চ যেহীতি ৱিগ্গহো. কে তে? কৱিনো. তত্থ নিক্খিত্তনেত্তচিত্তৱচনেন সুতস্স চিন্তনঞ্চ ঊহাপোহমুখেন যথুগ্গহিতনিযামং, অৱিপৰীতত্থনিচ্ছযনং, নিচ্ছিতস্স ভাৱনা, নিৰন্তৰাভিযোগো চ দস্সিতো. কব্বনাটকৱচনেন সুতং, চিন্তিতং, ভাৱিতঞ্চ দস্সিতং. সুতে দস্সিতে তন্নিস্সযং সুতমযঞাণম্পি দস্সিতমেৱ সিযাতি. ‘‘কব্বনাটকনিক্খিত্তনেত্তচিত্তা’’তি ইমিনা সুতচিন্তাভাৱনানুক্কমেন সম্পাদিতপঞ্ঞাপাটৱানং কব্বৰচনায সামত্থিযং দস্সেতি. হোতি হি তাদিসানং তংসুতাদি বন্ধনকাৰণং. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘সাভাৱিকী চ পটিভা,
সুতঞ্চ বহু নিম্মলং;
অমন্দো চাভিযোগোযং,
হেতু হোতিহ বন্ধনে’’তি [কাব্যাদাস ১.১০৩ গাথা].
যংকিঞ্চীতি অত্তনো চিত্তাৰুড়্হং যংকিঞ্চি বন্ধজাতং. ইমিনা পন অনিযমৱচনেন অত্তনো তত্থ আদৰাভাৱং দীপেতি. ৰচযন্তি কৰোন্তি. এতং তেহি ৰচিতং বন্ধজাতং পৰং অচ্চন্তমেৱ ৱিম্হযকৰং ন হোতি, তাদিসোপাযসম্পত্তিসম্পন্নস্স উপেয্যসম্পত্তিসব্ভাৱতো অনচ্ছৰিযমেৱাতি অধিপ্পাযো. তত্থ তেসু কব্বনাটকেসু ৰচনাৱিসেসএকন্তোপাযভূতেসু অৱিহিতাদৰাঅপি সুতাদিৱসেন অকতাদৰাপি যে সপ্পুৰিসা পঞ্ঞৱন্তো যেন বন্ধৱিসেসেন ৱিঞ্ঞূ গুণদোসৱিদুনো সত্থঞ্ঞুনো পণ্ডিতজনে তোসেন্তি পীণেন্তি. তোসেন্তিযেৱ হি তে তাদিসে সাভাৱিকিপটিভাৱিৰহেপি এতাদিসেসু অত্থেসু সুতচিন্তাভাৱনাৱসেন ৱাযমন্তা. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘ন ৱিজ্জতী যজ্জপি পুব্বৱাসনা-
গুণানুবন্ধি পটিভানমব্ভুতং;
সুতেন ৱাচু’স্সহনেনুপাসিতা,
ধুৱং কৰোত্যেৱ কমপ্যনুগ্গহ’’ন্তি [কাব্যাদাস ১.১০৪ গাথা].
পটিভাৱন্তো হেয্যোপাদেয্যপৰিচ্ছেদলক্খণপঞ্ঞায পঞ্ঞৱন্তো নাম, তেযেৱ সপ্পুৰিসা. সৱিম্হযো ‘‘কীদিসাযং, তাদিসোপাযন্তৰৰহিতানম্পি এতাদিসো বন্ধো সিযা’’তি ৱিম্হযেন সহ ৱত্তমানোপি. সোৱ বন্ধো তমেৱ বন্ধনং তাদিসোপাযসম্পত্তিৱিৰহেনোপেয্যসম্পত্তিযা সব্ভাৱতো, নাঞ্ঞোতি.
৬-৭. ইদানি কব্বনাটকেসু অপৰিচিতানমম্হাকং গন্থৰচনাসভাৱাৱবোধোৱ কুতোতি ওসক্কন্তে ‘‘কব্বনাটকা’’দিগাথাদ্ৱযেন সমুস্সাহেতি. কব্বনাটকনিক্খিত্তনেত্তচিত্তা কব্বনাটকেসু সুতানুলোকনচিন্তাভাৱনাৱসেন ঠপিতনেত্তচিত্তা কৱিজ্জনা কব্বকাৰকা যং কিঞ্চি অত্তনো অভিমতং ৰচযন্তি কৰোন্তি, এতং বন্ধনং পৰং অতিসযেন ন ৱিম্হযকৰং অচ্ছৰিযকৰং ন হোতি, নিৰন্তৰাভিযোগতো সিদ্ধোপাযমূলপঞ্ঞাসম্পদায উপেয্যভূতগন্থসঙ্খৰণং ভৱত্যেৱাতি অধিপ্পাযো. কৱিনো ইদং কব্বন্তি চ, নটকস্স ইদং নাটকং, নচ্চগীতাদি. ইধ পন তপ্পটিপাদককথাপকাসকগন্থো নাটকং নাম. কব্বঞ্চ নাটকঞ্চাতি চ, কব্বনাটকেসু নিক্খিত্তং নেত্তচিত্তং যেহীতি চ ৱিগ্গহো. যে জনা তত্থ তেসু কব্বনাটকেসু অৱিহিতাদৰাপি সৱনধাৰণাদিৱসেন অকতসম্ভমা এৱ ৱিঞ্ঞূ যেন গন্থৰচনাৱিসেসেন তোসেন্তি পীণেন্তি, তেযেৱ পটিভাৱন্তো পটিভানসঙ্খাতপঞ্ঞৱন্তো ভৱন্তি. সোৱ বন্ধো সৱিম্হযো অঞ্ঞেসং উপ্পজ্জমানৱিম্হযেন সহিতো. পটিভা এতেসং অত্থীতি চ, সহ ৱিম্হযেন ৱত্ততীতি চ, অৱিহিতো আদৰো যেহীতি চ ৱিগ্গহো. বাহিৰসত্থাভিযোগাভাৱেপি পুব্বৱাসনাভাৱেপি ইহ নিৰন্তৰাভিযোগং কৰোন্তো তাদিসসামত্থিযং সাধেতীতি ৱুত্তং হোতি. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘ন ৱিজ্জতী যজ্জপি পুব্বৱাসনা-
গুণানুবন্ধি পটিভানমব্ভুতং;
সুতেন ৱাচু’স্সহনেনুপাসিতা,
ধুৱং কৰোত্যেৱ কমপ্যনুগ্গহ’’ন্তি [কাব্যাদাস ১.১০৪ গাথা].
তস্সত্থো – যদি পুব্বৱাসনাগুণানুবন্ধী অতীতজাতিযা পৰিচযৱাসনাগুণস্স অনুবলপ্পদানৱসেন অনুবন্ধো যস্সত্থি, তাদিসং অব্ভুতং পটিভানং ন ৱিজ্জতিপি, তথাপি সুতেন সৱনেন উস্সহনেন পগুণকৰণাদিৱাচুস্সহনেন ৱা উপাসিতা কতগুৰুপাসনা ৱাচা কমপি অনুগ্গহং কিঞ্চিপি পঞ্ঞাপাটৱং ধুৱং একন্তেন কৰোতি এৱাতি.
এত্থ কব্বং নাম মুত্তককুলকাদিৱাক্যৱসেন চ অৱযৱসভাৱেহি তেসংযেৱ অন্তৰৱাক্যাৱযৱসমূহেহি পৰিপুণ্ণং ৱুত্তৱিসেসেহি পভেদগতং কেৱলং পজ্জমযং ৱা গজ্জমযং ৱা চম্পূতিখ্যাতপজ্জগজ্জমযং ৱাতি মহাৱাক্যসভাৱেন চ তিট্ঠতি. নাটকং নাম ভৰতাদিনটসত্থগতনানপ্পকাৰদস্সিতসভাৱং. কব্বঞ্চ ইধেৱ দস্সিতলক্খণতো একদেসযুত্তপ্পকৰণাদিনৱৰূপকানি চ নাটিকা চ ভৱন্তি. কব্বলক্খণং পন এৱং দট্ঠব্বং–
‘‘সগ্গবন্ধো মহাকব্ব-মুচ্চতে ত্ৱস্স লক্খণং;
পণামো ৱত্থুনিদ্দেসো, আসীসাপি চ তম্মুখং.
ইতিহাসকথুব্ভূতং, সন্তসন্নিস্সযম্পি ৱা;
চতুৱগ্গফলাযত্তং, চতুৰোদাত্তনাযকং.
পুৰণ্ণৱুতুসেলিন্দু-সৱিতূদযৱণ্ণনং;
উয্যানসলিলক্কীড়া, মধুপানৰতুস্সৱং.
ৱিপ্পলম্ভৱিৱাহেহি, কুমাৰোদযৱড্ঢিহি;
মন্তদূতপ্পযানাজি-নাযকাভ্যূদযেহিপি.
অলঙ্কতমসংখিত্ত-ৰসভাৱনিৰন্তৰং;
নাতিৱিত্থিণ্ণসগ্গেহি, পিযৱুত্তসুসন্ধিভি.
সব্বত্থ ভিন্নসগ্গন্তে-হুপেতং লোকৰঞ্জকং;
কব্বং কপ্পন্তৰট্ঠাযি, জাযতে সাধ্ৱলঙ্কতী’’তি [কাব্যাদাস ১.১৪ – ১৯ গাথা].
তস্সত্থো – সগ্গবন্ধো সগ্গসঙ্খাতেহি পৰিচ্ছেদৱিসেসেহি বন্ধো ‘‘মহাকব্ব’’ন্তি উচ্চতে. অস্স লক্খণং তু ৱুচ্চতেতি সম্বন্ধো কাকক্খিগোড়কনযেন তম্মুখং তস্স কব্বস্স আদি পন পণামো দেৱতানমস্সনং ৱা, ৱত্থুনিদ্দেসো –
‘‘অস্ত্যুত্তৰস্যাং দিগি দেৱতাত্ম,
হিমালযো নাম নগাধিৰাজ?;
পূৱাপৰেঙ ৱাৰিনিধী ৱিগাহ্য,
স্থিত? পথিঝা ইৱ মানদণ্ড?’’ [কুমাৰসম্ভৱ ১.১.].