৪. সমসীসিকণ্ডো

ইদানি সঙ্ঘো চ দুল্লভো লোকেতি পদস্স ৱণ্ণনাক্কমো সম্পত্তো. তত্থ সঙ্ঘোতি পৰমত্থসম্মুতিৱসেন দুৱিধো হোতি. তেসু পৰমত্থসঙ্ঘো চত্তাৰি পুৰিসযুগানি, অট্ঠপুৰিসপুগ্গলা, চত্তালীসম্পি পুগ্গলা, অট্ঠসতম্পি পুৰিসপুগ্গলাতি চতুব্বিধো হোতি. তত্থ সঙ্খেপৱসেন সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং যুগং, সকদামিমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং, অনাগামিমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং, অৰহত্তমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একন্তি চত্তাৰি পুৰিসযুগানি হোন্তি. চত্তাৰো মগ্গট্ঠা চত্তাৰো ফলট্ঠাতি অট্ঠপুৰিসপুগ্গলা হোন্তি. চত্তালীসম্পি পুগ্গলাতি সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো পঠমঝানিকাদিৱসেন পঞ্চ, তথা সকদাগামিঅনাগামিঅৰহত্তমগ্গট্ঠাপি পঞ্চ পঞ্চাতি ৱীসতি মগ্গট্ঠপুগ্গলা, তথা ফলট্ঠাপি সোতপত্তিফলট্ঠাদিৱসেন পঞ্চ পঞ্চাতি ৱীসতি ফলট্ঠাতি চত্তালীসপুগ্গলা হোন্তি. এত্থ চ মগ্গস্স একচিত্তক্খণিকত্তা কথং ৱীসতিমগ্গট্ঠা পুগ্গলা ভৱেয্যুন্তি.

ৱুচ্চতেপাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযেসুপি হি অঞ্ঞতৰৱসেন তং তং ঝানসদিসৱিতক্কাদিঅঙ্গপাতুভাৱেন চত্তাৰোপি মগ্গট্ঠা পঠমজ্ঝানিকাদিৱোহাৰং লভন্তা পচ্চেকং পঞ্চপঞ্চধা ৱিভজিযন্তি, তস্মা ৱীসতি মগ্গট্ঠা হোন্তি. তত্থ পঠমজ্ঝানাদীসু যং যং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স ৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনা পৱত্তা, তং পাদকজ্ঝানং ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায পদট্ঠানভাৱতো. যং যং ঝানং সম্মসন্তস্স সা পৱত্তা, তং সম্মসিতজ্ঝানং. ‘‘অহো ৱত মে পঠমজ্ঝানসদিসো মগ্গো পঞ্চঙ্গিকো, দুতিযজ্ঝানাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰসদিসো চতুৰঙ্গিকাদিভেদো মগ্গো ভৱেয্যা’’তি এৱং যোগাৱচৰস্স উপ্পন্নজ্ঝাসযো পুগ্গলজ্ঝাসযো নাম. তত্থ যেন পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতৰং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায পকিণ্ণকসঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তস্স সো মগ্গো পঠমজ্ঝানাদি তং তং পাদকজ্ঝানসদিসো হোতি. সচে পন ৱিপস্সনাপাদকং কিঞ্চিঝানং নত্থি, কেৱলং পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতৰং ঝানং সম্মসিত্ৱা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তস্স সো সম্মসিতজ্ঝানসদিসো হোতি. যদা পনযং কিঞ্চি ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ততো অঞ্ঞং সম্মসিত্ৱা মগ্গো উপ্পাদিতো হোতি, তদা পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন দ্ৱীসু অঞ্ঞতৰসদিসো হোতি. এৱং সমথযানিকস্স পুথুজ্জনস্স অৰিযানং ৱা পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন পঠমজ্ঝানাদীনং অঞ্ঞতৰঝানসদিসস্স মগ্গঙ্গিকস্স পৱত্তনতো পুগ্গলভেদৱসেন ৱীসতি মগ্গট্ঠা পুগ্গলা হোন্তি, তথা ফলট্ঠাপি ৱীসতীতি চত্তালীসঅৰিযপুগ্গলা হোন্তি. অপৰম্পি সচে পন পুগ্গলস্স তথা ৱিধো অজ্ঝাসযো নত্থি, অনুলোমৱসেন হেট্ঠিমহেট্ঠিমঝানতো ৱুট্ঠায উপৰূপৰিঝানধম্মে সম্মসিত্ৱা উপ্পাদিতমগ্গো পাদকজ্ঝানমনপেক্খিত্ৱা সম্মসিতজ্ঝানসদিসো হোতি. পটিলোমৱসেন উপৰূপৰিঝানতো ৱুট্ঠায হেট্ঠিমহেট্ঠিমঝানধম্মে সম্মসিত্ৱা উপ্পাদিতমগ্গো সম্মসিতজ্ঝানমনপেক্খিত্ৱা পাদকজ্ঝানসদিসো হোতি, হেট্ঠিমহেট্ঠিমঝানতো হি উপৰূপৰিঝানং বলৱতৰন্তি, অট্ঠসতম্পি পুৰিসপুগ্গলাতি তত্থ একবীজী, কোলংকোলো, সত্তক্খত্তুপৰমোতি তযো সোতাপন্না. কামৰূপাৰূপভৱেসু অধিগতফলা তযো সকদাগামিনোতি তে সব্বেপি দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞং, দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞং, সুখাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞং, সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি চতুন্নং পটিপদানং ৱসেন চতুৱীসতি, অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, উপহচ্চপৰি নিব্বাযী, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি অৱিহাসু পঞ্চ অনামিগানো, তথা অতপ্পাসুদস্সাসুদস্সীসুপি পঞ্চ. অকনিট্ঠেসু পন উদ্ধংসোতৱজ্জা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী, উপহচ্চপৰিনিব্বাযী, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী, অসঙ্খাৰপৰিব্বাযীতি চত্তাৰোতি চতুৱীসতি অনাগামিনো. সুক্খৱিপস্সকো, সমথযানিকোতি দ্ৱে অৰহন্তো, চত্তাৰো মগ্গট্ঠাতি চতুপঞ্ঞাস তে সব্বেপি সদ্ধাধুৰপঞ্ঞাধুৰানংৱসেন দ্ৱেগুণে হুত্ৱা অট্ঠসতং অৰিযপুগ্গলা হোন্তি. তে সব্বেপি ‘‘অট্ঠসতং ৱা’’তি ৱিত্থাৰৱসেন উদ্দিট্ঠা অৰিযপুগ্গলা তে সঙ্খেপতো যুগৱসেন সোতাপত্তি মগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং যুগন্ত্যাদিনা চত্তাৰোৱ হোন্তি. তেনেৱাহ ৰতনপৰিত্তে ‘‘যে পুগ্গলা অট্ঠসতং পসত্থা, চত্তাৰি এতানি যুগানি হোন্তী’’তি অযং পভেদোমগ্গট্ঠফলট্ঠেসু মিস্সকৱসেন লব্ভতি ঝানিকৱিপস্সকপভেদো পন ফলট্ঠেযেৱ লব্ভতি মগ্গস্স একচিত্তক্খতিকত্তা মগ্গট্ঠেসু ন লব্ভতি. তত্থ সোতাপত্তিফলট্ঠো ঝানিকসুক্খৱিপস্সকৱসেন দুৱিধো. তেসু ঝানিকো পুগ্গলো তস্মিং ভৱে অৰহত্তপ্পত্তো পৰিনিব্বাযতি. অপ্পত্তো ব্ৰহ্মলোকগতো হোতি, সো ঝানিকো নাম. মূলটীকাযং পন নিকন্তিযা সতি পুথুজ্জনাদযো যথালদ্ধজ্ঝানস্স ভূমিভূতে সুদ্ধাৱাসৱজ্জিতে যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তি তথা কামভৱেপি কামাৱচৰকম্মবলেন ‘‘ইজ্ঝতি হি ভিক্খৱে সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিসুদ্ধত্তা’’তি ৱুত্তং. অনাগামিনো পন কামৰাগস্স সব্বসো পহীনত্তা কামভৱেসু নিকন্তিং ন উপ্পাদেন্তীতি কামলোকৱজ্জিতে যথালদ্ধস্স ভূমি ভূতে যত্থ কত্থচি নিব্বত্তন্তী’তি ৱুত্তং তথা হি অনাগামিস্সেৱ কামভৱে নিকন্তিযা পহীনত্তা সোতাপন্নসকদাগামীনম্পি নিকন্তিযা সতি কামভৱে কামাৱচৰকম্মবলেন উপ্পত্তিভাৱো অৱাৰিতোৱ হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি তস্মা ‘‘অপ্পত্তে ব্ৰহ্মলোকগতো হোতি, সো ঝানিকো নামাতি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি দট্ঠব্বং. সুক্খৱিপস্সকো পন তিৱিধো একবীজী, কোলংকোলো, সত্তক্খত্তুপৰমোতি. তত্থ একো মনুস্সলোকে ৱা হোতু ছদেৱলোকে ৱা, একপটিসন্ধিকো হুত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং একবীজী নাম একো মনুস্সলোকে একা পটিসন্ধি দেৱলোকে একাতি দ্ৱেপটিসন্ধিকো ৱা, এৱং তিচতুপঞ্চছপৰমো হুত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং কোলংকোলো নাম. একো মনুস্সলোকে সোতাপন্নো হুত্ৱা দেৱলোকে একা পটিসন্ধি ততো পুনাগন্ত্ৱা মনুস্সলোকে একাতি এৱং মনুস্সদেৱলোকমিস্সকৱসেন তত্থ চত্তাৰি ইধ তীণিত্যাদিনা তত্থ ছ, ইধ একোতি যাৱ সত্তপটিসন্ধিকো হুত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং সত্তক্খত্তুপৰমো নাম. কেৱলং পন মনুস্সলোকে যেৱ সত্ত দেৱলোকেযেৱ ৱা সত্তাতি এৱং অমিস্সো হুত্ৱা পটিসন্ধিকো গহেতব্বো অপৰে পন ‘‘ইতো সত্ত, ততো সত্ত সংসাৰে ৱিচৰন্তী’’তি ৱুত্তত্তা মনুস্সলোকসত্তপটিসন্ধিদেৱলোক সত্তপটিসন্ধিৱসেন সত্তক্খত্তুপৰমং ৱদন্তি. তং অযুত্তং কস্মা ‘‘কিঞ্চাপি তে হোন্তি ভুসংপমত্তা, ন তে ভৱং অট্ঠমমাদিযন্তী’’তি পাড়িযা ৱিৰোধত্তা. অপিচ দ্ৱিভৱপৰিচ্ছিন্নো সকদাগামীপি দ্ৱিক্খত্তুং মনুস্সলোকং আগতো ভৱেয্য, তস্সপি তত্থ একং, ইধ একন্তি ৱাৰস্স লব্ভিতব্বতো ন পনেৱং দট্ঠব্বং. সকিং ইমং মনুস্সলোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী ইধ পত্ৱা ইধ পৰিনিব্বাযী, তত্থ পত্ৱা তত্থ পৰিনিব্বাযী, তত্থ পত্ৱা ইধ পৰিনিব্বাযী, ইধ পত্ৱা তত্থ পৰিনিব্বাযীতি পঞ্চসু সকদাগামীসু পঞ্চমকো ইধ অধিপ্পেতো. যদি এৱং ইধ পত্ৱা ইধ পৰিনিব্বাযীতি আদযো চত্তাৰো কথং সকদাগামীনামাতি. তে সকিং পুন আগচ্ছতীতি ৱচনত্থেন সকদাগামী নাম. কামতণ্হায সব্বসো পহীনত্তা ইমং কামধাতুং অনাগচ্ছতীতি অনাগামী, নিচ্চং ব্ৰহ্মলোকেযেৱ পটিসন্ধি ৱসেন আগচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. ঝানিকস্স এৱং হোতু, সুক্খৱিপস্সকস্স কথন্তি সোপি ঝানিকোৱ হুত্ৱা গচ্ছতি তস্স হি মগ্গন্তৰে সীহব্যগ্ঘাদীহি হতস্সাপি লক্খণত্তযং আৰোপেত্ৱা ঝানিকো হুত্ৱাৱ মৰণং হোতি অযং পন ৰূপাৰূপভৱেন একক্খত্তুপৰমো নাম. সত্তক্খত্তুপৰমাদযো অৰিযা ৰূপাৰূপলোকেসু অনেকক্খত্তুপটিসন্ধিকাপি ব্ৰহ্মলোকসামঞ্ঞেন একপটিসন্ধিকা নাম হোন্তি. অৰহা পন পাপকৰণে ৰহাভাৱা দক্খিণং অৰহত্তা পুন ভৱা ভিনিব্বত্তিযাৰহাভাৱাত্যাদিনা ৱচনত্থেন অৰহা নাম. সোপি তিৱিধো ঝানিক সুক্খৱিপস্সক সমসীসীৱসেন. তত্থ ঝানিকো মগ্গেনেৱ আগতো, সো পটিসম্ভিদাপ্পত্তো নাম. অপৰোপি পুথুজ্জনসেক্খসন্তানে ঝানিকো হুত্ৱা ঝানং পাদকং কত্ৱা মগ্গং উপ্পাদেতি, সোপি ঝানিকোৱ. সুক্খৱিপস্সকো পন কিলেসক্খযমত্তমেৱ মগ্গেন সহ অনাগতঝানং নাম নত্থি, তং পচ্ছা পৰিহাযতীতিপি ৱদন্তি. সমসীসী পন তিৱিধো হোতি ইৰিযাপথসমসীসী, ৰোগসমসীসী, জীৱিতসমসীসীতি. তত্থ যো ঠানাদীসু ইৰিযাপথেসু যেনেৱ ইৰিযপথেন সমন্নাগতো হুত্ৱা ৱিপস্সনং আৰভতি, তেনেৱ ইৰিযাপথেন অৰহত্তং পত্ৱা পৰিনিব্বাযতি অযং ইৰিযাপথসমসীসী নাম. যো পন একং ৰোগং পত্ৱা অন্তোৰোগে এৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা তেনেৱ ৰোগেন পৰিনিব্বাযতি অযং ৰোগসমসীসি নাম. যো পন তেৰসসু সীসেসু কিলেসসীসং অৱিজ্জং অৰহত্তমগ্গো পৰিযাদিযতি, পৱত্তিসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং পৰিযাদিযতি, অযং জীৱিতসমসীসীনাম. তত্থ তেৰস সীসানি কতমানি তেৰস সীসানি. পলিবোধসীসং, তণ্হাবন্ধনসীসং, মানপৰামাসসীসং, দিট্ঠিৱিক্খেপসীসং, উদ্ধচ্চকিলেসসীসং, অৱিজ্জাঅধিমোক্খসীসং, সদ্ধাপগ্গহসীসং, ৱীৰিযউপট্ঠানসীসং, সতিঅৱিক্খেপসীসং, সমাধিদস্সনসীসং, পঞ্ঞাপৱত্তিসীসং, জীৱিতিন্দ্ৰিযগোচৰসীসং, ৱিমোক্খসঙ্খাৰসীসন্তি. এত্থ চ অৱিজ্জা পৰিযাদাযকং মগ্গচিত্তং জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৰিযাদাতুং সক্কোতি, জীৱিতপৰিযাদাযকং চুতিচিত্তং অৱিজ্জং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি, অৱিজ্জা পৰিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং, জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং. কথং পনিদং সীসং সমং হোতীতি. ৱাৰসমতায, যস্মিঞ্হি ৱাৰে মগ্গৱুট্ঠানং হোতি, সোতাপত্তিমগ্গে মগ্গফলনিব্বানপহীনসেসকিলেসপচ্চৱেক্খণাৱসেন পঞ্চ পচ্চৱেক্খণানি, তথা সকদামিমগ্গে পঞ্চ, অনাগামিমগ্গে পঞ্চ, অৰহত্তমগ্গে সেসকিলেসাভাৱা চত্তাৰীতি একূনৱীসতিমে পচ্চৱেক্খণঞাণে পতিট্ঠায ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা পৰিনিব্বাযতো ইমায ৱাৰসমতায ইদং উভযসীস পৰিযাদানম্পি সমং হোতি নাম. অৰহত্তমগ্গে চ পৱত্তিসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৱত্তিতো ৱুট্ঠহন্তো মগ্গো চুতিতো উদ্ধং অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন যদিপি পৰিযাদিযতি. যাৱ পন চুতি, তাৱ পৱত্তিসভাৱতো পৱত্তিসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং পৰিযাদিযতি নাম. কিলেসপৰিযাদানেন মগ্গচিত্তেন অত্তনো অনন্তৰং ৱিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৱেক্খণৱাৰাৱ পৰিপুণ্ণা. পৰিপুণ্ণৱসেন পহীনকিলেসে পচ্চৱেক্খণতো কিলেসপৰিযাদানস্সেৱ ৱাৰাতি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি, তেনেৱ কিলেসসীসং অৱিজ্জাপৰিযাদানঞ্চ পৱত্তিসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযাদানঞ্চ সমং কত্ৱা ইমায ৱাৰসমতায কিলেসপৰিযাদানং জীৱিতপৰিযাদানানং অপুব্বচৰিমতা ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তং. সংযুত্তঠকথাযং পন যস্স পুগ্গলস্স অপুব্বং অচৰিমং আসৱপৰিযাদানঞ্চ হোতি জীৱিতপৰিযাদানঞ্চ, অযংতি পুগ্গলো সমসীসী. এত্থ চ পৱত্তিসীসং কিলেসসীসন্তি দ্ৱে সীসানি. তত্থ পৱত্তিসীসং নাম জীৱিতিন্দ্ৰিযং. কিলেসসীসং নাম অৱিজ্জা. তেসু জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং খেপেতি. অৱিজ্জং মগ্গচিত্তং. দ্ৱিন্নং চিত্তানং একতো উপ্পাদো নত্থি. মগ্গানন্তৰং পন ফলং, ফলানন্তৰং ভৱঙ্গং, ভৱঙ্গতো ৱুট্ঠায পচ্চৱেক্খণং পৰিপুণ্ণং হোতি, তং অপৰিপুণ্ণং ৱাতি. তিখিণেন অসিনা সীসে ছিন্দন্তেপি হি একো ৱা দ্ৱে ৱা পচ্চৱেক্খণৱাৰা অৱস্সং উপ্পজ্জন্তিযেৱ, চিত্তানং পন লহুপৰিৱত্তিতায আসৱক্খযো চ জীৱিতপৰিযাদানঞ্চ একক্খণে ৱিয সঞ্জাযতী’তি ৱুত্তং. তট্টীকাযঞ্চ ‘‘দ্ৱিন্নং চিত্তানন্তি চুতিচিত্তমগ্গচিত্তানং. তন্তি পচ্চযৱেকল্লং. পৰিপুণ্ণং জৱনচিত্তানং সত্তক্খত্তুং পৱত্তিযা. অপৰিপুণ্ণং পঞ্চক্খত্তুং পৱত্তিযা. কিঞ্চাপি একো ৱা দ্ৱে ৱা তি ৱুত্তং, তং পন ৱচন সিলিট্ঠৱসেন ৱুত্তং. যাৱ একং ৱা দ্ৱে ৱা তদাৰম্মণচিত্তানীতি হেট্ঠিমন্তেন দ্ৱে পৱত্তন্তীতি ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং. এত্থ চ ‘‘পৰিপুণ্ণং জৱনচিত্তানং সত্তক্খত্তুং পৱত্তিযা, অপৰিপুণ্ণং পঞ্ছক্খত্তুং পৱত্তিযা’’তি ইমিনা অট্ঠকথাটীকাৱচনেন সমসীসীনং পচ্চৱেক্খণাৱসেন মৰণাসন্নৱীথিযং পৰিপুণ্ণৱসেন সত্তক্খত্তুং, অপৰিপুণ্ণৱসেন পঞ্চক্খত্তুং ক্ৰিযজৱনানি জৱন্তীতি সন্নিট্ঠানমেত্থাৱ গন্তব্বং. ‘‘অসম্মূড়্হো কালং কৰোতী’’তি ৱুত্তত্তা চ ৱিঞ্ঞাযতি সত্তক্খত্তুং পৰিপুণ্ণৱসেন মৰণাসন্নকালে জৱনপৱত্তি. এৱঞ্চ সতি ‘‘মন্দপ্পৱত্তিযং পন মৰণকালাদীসু পঞ্চৱাৰমেৱা’’তি এত্থ ‘‘মন্দপ্পৱত্তিয’’ন্তি ৱিসেসনং সাত্থকং সিযা. ‘‘পঞ্চৱাৰমেৱা’’তি এত্থ এৱকাৰেন মন্দপ্পৱত্তিকালে ছসত্তক্খত্তুং নিৱত্তেতি. অসম্মূড়্হকালে পন ছসত্তক্খত্তুম্পি অনুজানাতি. কামাৱচৰজৱনানঞ্চ অনিযতপৰিমাণা বলৱকালেপি পৰিসম্পুণ্ণভাৱা তথা হি ‘‘কামাৱচৰজৱনানিবলৱকালে সত্তক্খত্তুং ছক্খত্তুং ৱা, মন্দপ্পৱত্তিযং পন মৰণকালাদীসু পঞ্চৱাৰমেৱ. ভগৱতো যমকপাটিহাৰিযকালাদীসু লহুকপ্পৱত্তিযং চত্তাৰি পঞ্চৱা পচ্চৱেক্খণজৱনচিত্তানি ভৱন্তী’’তি অনিযমিতপ্পমাণৱসেন উপ্পত্তিভাৱো আগতো ইমস্মিং সমসীসিনিদ্দেসৱাৰেপি মৰণাসন্নৱীথিচিত্তস্স ৱিসুং অলব্ভনতো পচ্চৱেক্খণন্তেযেৱ ভৱঙ্গচিত্তেন পৰিনিব্বানতো পৰিপুণ্ণৱসেন সত্ত জৱনচিত্তানি পাটিকঙ্খিতব্বানীতি অম্হাকং খন্তি ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বো ইতো যুত্ততৰো ৱা পকাৰো লব্ভমানো গৱেসিতব্বো. এৱং পৰমত্থসঙ্ঘৱসেন চত্তাৰি পুৰিসযুগানি, অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা, চত্তালীসম্পিপুগ্গলা অট্ঠসতম্পি পুৰিসপুগ্গলাতি সব্বং সমোধানেত্ৱা ইমস্মিং লোকে সঙ্ঘোপি দুল্লভোতি ৱেদিতব্বো তথা হি অৰিযপুগ্গলা অতিদুল্লভাৱ সাসনস্স ৱিজ্জমানকালেপি ইদানি সোতাপন্নস্সাপি অৱিজ্জমানতো অযং পৰমত্থসঙ্ঘৱিচাৰণা. সম্মুতিসঙ্ঘো পন ঞত্তিচতুত্থেন উপসম্পন্নো পুথুজ্জনসঙ্ঘোৱ, সোপি দুল্লভোযেৱ. কস্মা বুদ্ধুপ্পাদকালেযেৱ লব্ভনতো তথা হি অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পচ্চেকবুদ্ধানং সতসহস্সাদিগণনে উপ্পজ্জমানেপি তেসং সন্তিকে উপসম্পদাভাৱস্স অলব্ভমানতো পচ্চেকবুদ্ধানঞ্হি সন্তিকে পব্বজিতানং কুলপুত্তানং সৰণগমনকম্মট্ঠানস্সাপি দাতুং অসক্কুণেয্যত্তা. পচ্চেকবুদ্ধা চ নাম মূগস্স সুপিনদস্সনং ৱিয অত্তনা পটিলদ্ধসচ্চধম্মে পৰেসং আচিক্খিতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা তে পব্বাজেত্ৱা কম্মট্ঠানে নিযোজেতুং অসমত্থা ‘‘এৱং তে নিৱাসেতব্বং, এৱং তে পাৰুপিতব্ব’’ন্তি আদিনানযেন অভিসমাচাৰিকমেৱ সিক্খাপেসুং তস্মা বুদ্ধুপ্পাদকালেযেৱ সম্মুতিসঙ্ঘো লব্ভতি. অপিচ ন তে দুল্লভাযেৱ হোন্তি, অথ খো তস্মিং উদ্দিস্স অপ্পমত্তকস্সাপি কতাকাৰস্স অসঙ্খ্যেয্যফলাপি হোন্তি ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘ভৱিস্সন্তি খো পনানন্দ অনাগতমদ্ধানং গোত্ৰভুনো কাসাৱকণ্ঠা দুস্সীলা পাপধম্মা তেসু দুস্সীলেসু সঙ্ঘং উদ্দিস্স দানং দস্সন্তি, তদা পাহং আনন্দ সঙ্ঘগতং দক্খিণং অসঙ্খ্যেয্যং অপ্পমেয্যং ৱদামি ন ত্ৱেৱাহং আনন্দ কেনচি পৰিযাযেন সঙ্ঘগতা দক্খিণা পাটিপুগ্গলিকং দক্খিণং মহপ্ফলন্তি ৱদামী’’তি. তথা হি উপৰিপণ্ণাসকে দক্খিণৱিভঙ্গৱণ্ণনাযং ‘‘কাসাৱকণ্ঠানং সঙ্ঘে দিন্নে দক্খিণাপি গুণাসঙ্খ্যায অসঙ্খ্যেয্যা’’তি ৱুত্তং. সঙ্ঘগতদক্খিণা হি সঙ্ঘে চিত্তীকাৰং কাতুং সক্কোন্তস্স হোতি. সঙ্ঘে পন চিত্তীকাৰো দুক্কৰো যো হি ‘‘সঙ্ঘগতং দক্খিণং দস্সামী’’তি দেয্যধম্মং পটিযাদেত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ভন্তে সঙ্ঘং উদ্দিস্স একং থেৰং দেথা’তি ৱদতি, অথ সঙ্ঘতো সামণেৰং লভিত্ৱা ‘‘সামণেৰো মে লদ্ধো’’তি অঞ্ঞথত্তং আপজ্জতি, তস্স দক্খিণা সঙ্ঘগতা ন হোতি. মহাথেৰং লভিত্ৱা পি ‘‘মহাথেৰো মে লদ্ধো’’তি সোমনস্সং উপ্পাদেন্তস্সাপি ন হোতিযেৱ. তস্স দক্খিণা সঙ্ঘগতা ন হোতি. যো পন সামণেৰং উপসম্পন্নং ৱা দহৰং ৱা থেৰং ৱা বালং ৱা পণ্ডিতং ৱা যংকিঞ্চি সঙ্ঘতো লভিত্ৱা নিব্বেমতিকো হুত্ৱা ‘‘সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি সঙ্ঘে চিত্তীকাৰং কাতুং সক্কোতি, তস্স দক্খিণা সঙ্ঘগতা নাম হোতি. পৰসমুদ্দৱাসিনো কিৰ এৱং কৰোন্তি তত্থ হি একো ৱিহাৰস্সামিকুটুম্বিকো ‘‘সঙ্ঘগতং দক্খিণং দস্সামী’’তি সঙ্ঘতো উদ্দিসিত্ৱা ‘‘একং ভিক্খুং দেথা’’তি যাচিত্ৱা সো একং দুস্সীলভিক্খুং লভিত্ৱা নিসীদনট্ঠানং ওপুঞ্জাপেত্ৱা আসনং পঞ্ঞপেত্ৱা উপৰি ৱিতানং বন্ধিত্ৱা গন্ধধূমপুপ্ফেহি পূজেত্ৱা পাদে ধোৱিত্ৱা মক্খেত্ৱা বুদ্ধস্স নিপচ্চকাৰং কৰোন্তো ৱিয সঙ্ঘে চিত্তীকাৰেন দেয্যধম্মং অদাসি সো ভিক্খু পচ্ছাভত্তং ৱিহাৰং জগ্গনত্থায ‘‘কুদালকং দেথা’’তি ঘৰদ্ৱাৰং আগতো উপাসকো নিসিন্নোৱ কুদালং পাদেন খিপিত্ৱা ‘‘গণ্হা’’তি অদাসি তমেনং মনুস্সা আহংসু ‘‘তুম্হেহি পাতোৱ এতস্স কতসক্কাৰো ৱত্তুং ন সক্কা, ইদানি অপচযমত্তকম্পি নত্থি, কিং নামেত’’ন্তি. উপাসকো ‘‘সঙ্ঘস্স সো অয্যো চিত্তীকাৰো, ন এতস্সা’’তি আহ. কাসাৱকণ্ঠসঙ্ঘদিন্নদক্খিণং পন কো সোধেতি, সাৰিপুত্তমোগ্গলানাদযো অসীতিমহাথেৰা সোধেন্তি অপি চ থেৰা চিৰপৰিনিব্বুতা, থেৰে আদিং কত্ৱা যাৱজ্জতনা ধৰমানখীণাসৱা সোধেন্তিযেৱ, তথা হি দাযকতো পটিগ্গাহতোপি মহপ্ফলং হোতি দানং. দাযকতো ৱেস্সন্তৰজাতকং কথেতব্বং ৱেস্সন্তৰো হি দুস্সীলস্স জূজকাব্ৰাহ্মণস্স নযনসদিসে দ্ৱে জালীকণ্হাজিনে পুত্তে দত্ৱা পথৱিং কম্পেসি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং আৰব্ভ পৱত্তচেতনায মহন্তভাৱেন পথৱিং কম্পেসি. এৱং দাযকতোপি মহপ্ফলং হোতি. পটিগ্গাহকতো পন সাৰিপুত্তত্থেৰস্স দিন্নচোৰঘাতকৱত্থু কথেতব্বং চোৰঘাতকো নাম হি সাৱত্থিযং একো জনপদপুৰিসো পঞ্চৱীসতি ৱস্সানি চোৰঘাতককম্মং কত্ৱা মহল্লককালেপি তিংস ৱস্সানি নাসিকৱাতেনেৱ কণ্ণনাসাদীনি ছিন্দিত্ৱা চোৰঘাতককম্মং কৰোন্তস্সেৱ পঞ্চপঞ্ঞাস ৱস্সানি ৱীতিৱত্তানি. সো মৰণ মঞ্চে নিপন্নোৱ অত্তনো কম্মবলেন মহানিৰযে নিব্বত্তো ৱিয মহাসদ্দং কত্ৱা দুক্খিতো হোতি, তস্স সদ্দেন ভীতা মনুস্সা উভতো পস্সে গেহং ছড্ডেত্ৱা পলাযিংসু. তদা সাৰিপুত্তত্থেৰো দিব্বচক্খু না লোকং ৱোলোকেন্তো তং দিস্ৱা তস্স অনুকম্পং পটিচ্চ তস্স গেহদ্ৱাৰে অট্ঠাসি. সো কুজ্ঝিত্ৱা তিক্খত্তুং নাসিকৱাতেন ৱিস্সজ্জমানোপি ৱিস্সজ্জিতুং অসক্কোন্তো অতিৱিৰোচমানং থেৰং দিস্ৱা অতিৱিয পসীদিত্ৱা অত্তনো অত্থায সম্পাদিতং পাযাসং অদাসি. থেৰোপি মঙ্গলং ৱড্ঢেত্ৱা পক্কমি. চোৰঘাতকো থেৰস্স দিন্নদানং অনুস্সৰিত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তি, এৱং পটিগ্গাহকতোপি মহপ্ফলং হোতি. উভযতোপি মহপ্ফলং, অনাথপিণ্ডিকৱিসাখাদযো বুদ্ধপ্পমুখস্স দিন্নদানং ৱেদিতব্বং.

ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা.

‘‘তথাগতে চ সম্বুদ্ধে, অথৱা তস্স সাৱকে;

নত্থি চিত্তে পসন্নম্হি, অপ্পকা নাম দক্খিণা.

এৱং অচিন্তিযা বুদ্ধা, বুদ্ধধম্মা অচিন্তিযা;

অচিন্তিযে পসন্নানং, ৱিপাকো হোতি অচিন্তিযো’’তি.

এৱং উভযৱসেন মহপ্ফলভাৱো ৱেদিতব্বো. দাযকতোপি পটিগ্গাহকতোপি নিপ্ফলমেৱ. সেয্যথাপি মক্খলিগোসালছসত্থাৰাদীনং অত্তনো উপাসকমিচ্ছাদিট্ঠীহি পূজাৱিসেসা ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা.

‘‘মাসে মাসে কুসগ্গেন, বালো ভুঞ্জেয্য ভোজনং;

ন সো সঙ্খতধম্মানং, কলং নাগ্ঘতি সোড়সি’’ন্তি.

তেনেৱাহ ভগৱা চত্তাৰিমানি আনন্দ দক্খিণৱিসুদ্ধিযো’’তি. ইমানি তীণি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘৰতনানি সাধূনং ৰতিজননত্থেন ৰতনানি নাম.

ৱুত্তঞ্হেতং.

‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি.

ৰতনঞ্চ নাম দুৱিধং সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকৱসেন. তত্থ অৱিঞ্ঞাণকং চক্কৰতনং, মণিৰতনং যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধসুৱণ্ণৰজতাদি. সৱিঞ্ঞাণকং হত্থিঅস্সৰতনাদিপৰিণাযকৰতনপৰিযোসানং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি ইন্দ্ৰিযবদ্ধং. এৱং দুৱিধে চেত্থ সৱিঞ্ঞাণকৰতনং অগ্গমক্খাযতি, কস্মা যস্মা অৱিঞ্ঞাণকং সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাদিৰতনং সৱিঞ্ঞাণকানং হত্তিৰতনাদীনং অলঙ্কাৰত্থায উপনীযতি. সৱিঞ্ঞাণকৰতনম্পি দুৱিধং তিৰচ্ছানগতৰতনং মনুস্সৰতনঞ্চ. তত্থ মনুস্সৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা যস্মা তিৰচ্ছানগতৰতনং মনুস্সৰতনস্স ওপৱয্হং হোতি. মনুস্সৰতনম্পি দুৱিধং ইত্থিৰতনং পুৰিসৰতনঞ্চ. তত্থ পুৰিসৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা যস্মা ইত্থিৰতনং পুৰিসৰতনস্স পৰিচাৰিকত্তং আপজ্জতি. পুৰিসৰতনম্পি দুৱিধং অগাৰিকৰতনং অনগাৰিকৰতনঞ্চ তত্থ অনগাৰিকৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা যস্মা অগাৰিকৰতনেসু অগ্গো চক্কৱত্তীপি সীলাদিগুণযুত্তং অনগাৰিকৰতনং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা উপট্ঠহিত্ৱা পযিৰুপাসিত্ৱা দিব্বমানুস্সিকা সম্পত্তিযো পাপুণিত্ৱা অন্তে নিব্বানসম্পত্তিং পাপুণাতি. অনগাৰিকৰতনম্পি দুৱিধং অৰিযপুথুজ্জনৱসেন. অৰিযৰতনম্পি দুৱিধং সেক্খাসেক্খৱসেন. অসেক্খৰতনম্পি দুৱিধং সুক্খৱিপস্সকসমথযানিকৱসেন. সমথযানিকৰতনম্পি দুৱিধং সাৱকপাৰমিপ্পত্তমপত্তঞ্চ. তত্থ সাৱকপাৰমিপ্পত্তং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা গুণমহত্ততায. সাৱকপাৰমিপ্পত্তৰতনতোপি পচ্চেকবুদ্ধৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা গুণমহত্ততায. সাৰিপুত্তমোগ্গলানসদিসাপি হি অনেকসতা সাৱকা পচ্চেকবুদ্ধস্স গুণানং সতভাগম্পি ন উপনেন্তি. পচ্চেকবুদ্ধতো সম্বুদ্ধৰতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা গুণমহত্ততায সকলম্পি জম্বুদীপং পল্লঙ্কে ন পল্লঙ্কং ঘট্টেন্তো নিসিন্না পচ্চেকসম্বুদ্ধা একস্স গুণানং নেৱ সঙ্খ্যং কলং গণনভাগং উপনেন্তি, ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘যাৱতা ভিক্খৱে সত্তা অপদা ৱা…পে… তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি আদি. এৱং ‘‘বুদ্ধো চ দুল্লভো লোকে, সদ্ধম্মসৱনম্পি চ, সঙ্ঘো চ দুল্লভো লোকে’’তি ইমেসং তিণ্ণং পদানং অত্থুদ্ধাৰৱসেন সব্বসো অত্থো ৱুত্তোযেৱ হোতি.

ইতি সাগৰবুদ্ধিত্থেৰৱিৰচিতে সীমৱিসোধনে সঙ্ঘৱণ্ণনায

সমসীসিকণ্ডো চতুত্থো পৰিচ্ছেদো.

পকিণ্ণককণ্ডো

ইদানি সপ্পুৰিসাতি দুল্লভাতি ইমস্স সংৱণ্ণনাক্কমো সম্পত্তো তথা হি লোকে সপ্পুৰিসাপি অতিদুল্লভাযেৱ. সপ্পুৰিসাতি কল্যাণগুণসম্পন্না উত্তমপুৰিসা. তে নিস্সায জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা, মৰণধম্মা সত্তা মৰণতো মুচ্চন্তি ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘মমঞ্হি আনন্দ কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিযা পৰিমুচ্চন্তি, জৰাধম্মা সত্তা জৰায মুচ্চন্তী’’তি আদি ৱচনতো পন সম্মাসম্বুদ্ধোযেৱ সব্বাকাৰসম্পন্নো কল্যাণমিত্তো নাম. তং অলভন্তেন সাৰিপুত্তমোগ্গলানাদযো অৰিযপুগ্গলা ৱা. তেপি অলভন্তেন একন্তজহিতং সিৱট্ঠিকং কল্যাণমিত্তং লভিতব্বং, ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি.

‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;

গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা, নোচাঠানে নিযোজযে’’তি.

এৱমাদিগুণসমন্নাগতো ৱড্ঢিপক্খে ঠিতপণ্ডিতপুগ্গলো লোকে দুল্লভোৱ. কতমো পণ্ডিতপুগ্গলো বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধা অসীতি চ মহাসাৱকা অঞ্ঞে চ তথাগতস্স সাৱকা সুনেত্তমহাগোৱিন্দৱিধুৰসৰভঙ্গমহোসধসুতসোমনিমিৰাজঅযোঘৰকুমাৰক অকত্তিপণ্ডিতাদযো চ পণ্ডিতাতি ৱেদিতব্বা. তে ভযে ৱিয ৰক্খা, অন্ধকাৰে ৱিয পদীপা, খুপ্পিপাসাদিদুক্খাভিভৱে ৱিয অন্নপানাদিপটিলাভো, অত্তনো ৱচনকৰানং সব্বভযউপদ্দৱূপসগ্গৱিদ্ধংসনসমত্থা হোন্তি তথা হি তথাগতং আগম্ম অসঙ্খ্যেয্যা অপৰিমাণা দেৱমনুস্সা আসৱক্খযং পত্তা ব্ৰহ্মলোকে পতিট্ঠিতা, দেৱলোকে উপ্পন্না. সাৰিপুত্তত্থেৰে চিত্তং পসাদেত্ৱা চতূহি চ পচ্চযেহি থেৰং উপট্ঠহিত্ৱা অসীতি কুসলহস্সানি সগ্গে নিব্বত্তানি, তথা মহামোগ্গলানমহাকস্সপপভুতি সুনেত্তস্স সত্থুনো সাৱকা অপ্পেকচ্চে ব্ৰহ্মলোকে উপপজ্জিংসু, অপ্পেকচ্চে পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং দেৱানং সহব্যতং…পে… অপ্পেকচ্চে গহপতিমহাসালকুলানং সহব্যতং উপপজ্জিংসু, ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘নত্থি ভিক্খৱে পণ্ডিততো ভযং, নত্থি পণ্ডিততো উপদ্দৱো, নত্থি পণ্ডিততো উপসগ্গো’’তি. অপিচ তগ্গৰমালাদিগন্ধভণ্ডসদিসো পণ্ডিতো, তগ্গৰমালাদিগন্ধভণ্ডপলিৱেঠনপত্তসদিসো তদুপসেৱী ৱুত্তঞ্হেতং নাৰদজাতকে.

‘‘তগ্গৰঞ্চ পলাসেন, যো নৰো উপনয্হতি;

পত্তাপি সুৰভি ৱাযন্তি, এৱং ধীৰূপসেৱনা’’তি.

অকিত্তিপণ্ডিতো সক্কেন দেৱানমিন্দেন ৱৰে দিয্যমানে এৱমাহ

‘‘ধীৰং পস্সে সুণে ধীৰং, ধীৰেন সহ সংৱসে;

ধীৰেনা’লাপসল্লাপং, তং কৰে তঞ্চ ৰোচযে.

কিং নু তে অকৰং ধীৰো, ৱদ কস্সপ কাৰণং;

কেন কস্সপ ধীৰস্স, দস্সনং অভিকঙ্খসি.

নযং নযতি মেধাৱী, অদুৰাযং ন যুঞ্জতি;

সনৰো সেয্যসো হোতি, সম্মা ৱুত্তো ন কুপ্পতি;

ৱিনযং সো পজানাতি, সাধু তেন সমাগমো’’তি.

অপিচ তেপি সপ্পুৰিসে সঙ্গম্ম অস্সুতপুব্বম্পি উভযলোকহিতাৱহং ৱাচং সুয্যতেৱ, ৱুত্তম্পি চেতং.

‘‘সুভাসিতং উত্তমমাহু সন্তো, ধম্মং ভণে নাধম্মং তং দুতিযং;

পিযং ভণে নাপ্পিযং তং ততিযং, সচ্চং ভণে নালীকং তং চতুত্থ’’ন্তি চ.

‘‘যং বুদ্ধো ভাসতি ৱাচং, খেমং নিব্বানপত্তিযা;

দুক্খস্সন্তকিৰিযায, সা ৱে ৱাচানমুত্তমা’’তি.

সপ্পুৰিসূপনিস্সযসেৱনপচ্চযাযেৱ দানাদিকুসলসমাযোগেন অপাযদুক্খতো মুচ্চন্তি ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অপিচ নেৰযিকাদিদুক্খপৰিত্তাণতো পুঞ্ঞানি এৱ পাণীনং বহূপকাৰানি, যতো তেসম্পি উপকাৰানুস্সৰণতা কতঞ্ঞুতা সপ্পুৰিসেহি পসংসনীযাদিনানপ্পকাৰৱিসেসাধিগমহেতূচ হোন্তি ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ‘‘দ্ৱে মে ভিক্খৱে পুগ্গলা দুল্লভা লোকস্মিং, কতমে দ্ৱে, যো চ পুব্বকাৰী, যো চ কতঞ্ঞু কতৱেদী’’তি. অপিচ ৱিধুৰমহোসধজাতকাদিকালেপি ইধলোকপৰলোকসম্পত্তিঅত্থমেৱ অত্তনো ৱচনকৰে সম্মা যোজেন্তি. অনাকুলকম্মন্তাধিট্ঠানেন কালঞ্ঞুতায পতিৰূপকাৰিতায অনলসতায উট্ঠানৱীৰিযসমতায অব্যসনিযতাচ কালানতিক্কমনঅপ্পতিৰূপকৰণঅকৰণসিথিলকৰণাহি অকুসলাদীহি ৰহিতকসিগোৰক্খৱাণিজ্জাদযো কম্মন্তা, এতে অত্তনো ৱা পুত্তদাৰস্স ৱা দাসকম্মকৰানং ৱা ব্যত্ততায এৱং পযোজিতা দিট্ঠেৱ ধম্মে ধনধঞ্ঞৱিত্তি পটিলাভহেতূ হোন্তি, ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা.

পতিৰূপকাৰীৰি ধুৰৱা, উট্ঠানতা ৱিন্দতে ধনন্তি চ;

ন দিৱা সোপ্পসীলে, ৰত্তিং উট্ঠানদস্সিনা;

নিচ্চপ্পমত্তেন সোণ্ডেন, সক্কা আৱসিতুং ঘৰং.

অতীসিতং অতিউণ্হং, অতিসাৰমিদং অহু;

ইতি ৱিস্সট্ঠকম্মন্তে, অত্থা অচ্চেন্তি মাণৱে.

যো চ সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ; তিণানি যো ন মঞ্ঞতি;

সপ্পুৰিসকিচ্চানি, সো সুখং ন ৱিহাযতী’’তি চ.

ভোগে সংহৰমানস্স, পৰস্সেৱ ইৰযতো;

ভোগা সন্নিচযং যন্তি, ৱম্মিকোৱূপচীযতীতি.

এৱমাদিপ্পভেদা সপ্পুৰিসা লোকে অতিদুল্লভাৱ. তব্বিগমেন দুপ্পুৰিসা বালজনা অগৱেসন্তোপি লব্ভন্তেৱ তে বালা অত্তানং সেৱমানে পৰজনে সংসাৰদুক্খেযেৱ ওসীদেন্তি ভৱতো ৱুট্ঠানং ন দেন্তি তথা হি পূৰণকস্সপাদযো ছসত্থাৰা দেৱদত্তকোকালিক-মোদকতিস্স খণ্ডদেৱিযাপুত্তসমুদ্দদত্তচিঞ্চমাণৱিকাদযো অতীতকালে চ দীঘদুক্খস্স লাভাতি ইমে অঞ্ঞে চ এৱৰূপা সত্তা বালা অগ্গিপদিত্তমিৱ অগাৰং অত্তনা দুগ্গহিতেন অত্তানঞ্চ অত্তনো ৱচনকাৰকে চ ৱিনাসেন্তি তথা হি দেৱদত্তমাগম্ম ৰাজা অজাতসত্তু-কোকালিকাদযো তদঞ্ঞেপি পুগ্গলা অপাযে নিব্বত্তন্তি. ৰাজা অজাতসত্তু সামঞ্ঞফলসুত্তন্তসৱনকালে যদি পিতৰং অঘাতেয্য, সোতাপন্নো ভৱেয্য পিতৰং ঘাতিতত্তা মগ্গফলম্পি অপ্পত্ৱা লোহকুম্ভিযং সট্ঠিৱস্সসহস্সানি পচ্চিত্ৱা মুচ্চিস্সতি অনাগতেপি পচ্চেকবুদ্ধো ভৱিস্সতি. কোকালিকোপি সাৰিপুত্তমোগ্গলানত্থেৰে অনপচাযিত্ৱা মহানিৰযে পদুমগণনায পচ্চনোকাসে নিৰযপদেসে পদুমনিৰযে…পে… পদুমং খো পন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু নিৰযং কোকালিকো ভিক্খু উপপন্নো সাৰিপুত্তমোগ্গলানেসু চিত্তং আঘাতেত্ৱা’’তি আহ. তত্থ অঞ্ঞতৰো ভিক্খূতি নামগোত্তেন অপাকটং ‘‘কিং ৱ দীঘং নুখো ভন্তে পদুমে নিৰযে আযুপ্পমাণ’’ন্তি পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা নিসিন্নং একং ভিক্খুং এৱমাহ ‘‘দীঘং খো ভিক্খু নিৰযে আযুপ্পমাণং, তং ন সুকৰং সঙ্খাতুং এত্তকানি ৱস্সানীতি ৱা এত্তকানি ৱস্সসতানীতি ৱা এত্তকানি ৱস্সসহস্সানীতি ৱা এত্তকানি ৱস্সসতসহস্সানী’’তি ৱা সক্কা পন ভন্তে উপমং কাতুন্তি. ‘‘সক্কা ভিক্খূ’’তি ভগৱা অৱোচ. সেয্যথাপি ভিক্খু ৱীসতিখাৰিকো কোসলকো তিলৱাহো হোতি, ততো পুৰিসো ৱস্সসতস্স ৱস্সসহস্সস্স অচ্চযেন একমেকং তিলং উদ্ধৰেয্য, খিপ্পতৰং খো সো ভিক্খু ৱীসতিখাৰিকো কোসলকো তিলৱাহো ইমিনা উপক্কমেন পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্য, ন ত্ৱেৱ একো অব্বুদো নিৰযো. সেয্যথাপি ভিক্খু ৱীস অব্বুদো নিৰযো, এৱমেকো নিৰব্বুদো নিৰযো’’তি আদি. ৱীসতিখাৰিকো তি মাগধিকেন পত্থেন চত্তাৰো পত্থা কোসলৰট্ঠে একো পত্থো হোতি. তেন পত্থেন চত্তাৰো পত্থা আড়্হকং. চত্তাৰি আড়্হকানি দোণং. চতুদোণা মানিকা. চতুমানিকা খাৰী. তাযখাৰিযা ৱীসতিখাৰিকো তিলৱাহো. তিলৱাহোতি তিলসকটং. অব্বুদো নিৰযোতি অব্বুদো নাম একো পচ্চেকনিৰযো নত্থি, অৱীচিম্হি এৱ পন অব্বুদগণনায পচ্চনোকাসো ‘‘অব্বুদো নিৰযো’’তি ৱুত্তো. এস নযো নিৰব্বুদাদীসুপি. তত্থ ৱস্সগণনাপি এৱং ৱেদিতব্বা যথাহ ‘‘সতংসতসহস্সানি কোটি হোতি এৱং সতংসহস্সকোটিযো পকোটি নাম. সতংসতসহস্সপকোটিযো কোটিপকোটি নাম. সতং সতসহস্সকোটিপকোটিযো নহুতং. সতংসতসহস্সনহুতানি নিন্নহুতং. সতংসতসহস্সনিন্নহুতানি একো অব্বুদো. ততো ৱীসতিগুণো নিৰব্বুদো. এস নযো সব্বত্থ অযঞ্চ গণনা অপৰিচিতানং দুক্কৰা’’তি ৱুত্তং তং ন সুকৰং সঙ্খাতু’ন্তি কেচি পন তত্থ পৰিদেৱনানত্তেনপি কম্মকৰণনানত্তেনপি ইমানি নামানি লদ্ধানীতি ৱদন্তি. অপৰেপি ৱানকাৰণেহীতি টীকানেত্তি. যথা চ দীঘৱিদস্সআঘাতা চ বুদ্ধন্তৰং সট্ঠিযোজনমত্তেন অত্তভাৱেন উত্তানো পতিতো মহানিৰযে পচ্চতি যথা চ, তস্স দিট্ঠিঅভিৰুচিতানি পঞ্চ কুলসতানি তস্সেৱ সহব্যতং উপ্পন্নানি মহানিৰযে পচ্চন্তি. ৱুত্তঞ্চেতং ভগৱতা ‘‘সেয্যথাপি ভিক্খৱে নড়াগাৰং ৱা তিণাগাৰং ৱা অগ্গিফুট্ঠো কূটাগাৰানি দহতি উল্লিত্তাৱলিত্তানি নিৱাতানি ফুসিতগ্গড়ানি পিহিত ৱাতপানানি এৱমেৱ খো ভিক্খৱে যানিকানিচি ভযানি উপ্পজ্জন্তি, সব্বানি বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো যেকেচি উপদ্দৱা উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো, যেকেচি উপসগ্গা…পে… নো পণ্ডিততো. ইতি খো ভিক্খৱে সপ্পটিভযো বালো অপ্পটিভযো পণ্ডিতো সউপদ্দৱো বালো অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো, সউপসগ্গো বালো অনুপসগ্গো পণ্ডিতোতি. অপি চ পূতিমচ্ছসদিসো বালো, পূতিমচ্ছবদ্ধপত্ত পুতিসদিসো হোতি তদুপসেৱী. ছড্ডনীযতং জিগুচ্ছনীযতঞ্চ আপজ্জতি ৱিঞ্ঞূনং ৱুত্তম্পি চেতং নাৰদজাতকে.

‘‘পূতিমচ্ছং কুসগ্গেন, যো নৰো উপনয্হতি;

কুসাপি পূতি ৱাযন্তি, এৱং বালূপসেৱনা’’তি.

অকত্তিপণ্ডিতোচাপি সক্কেন দেৱানমিন্দেন ৱৰে দিয্যমানে এৱমাহ

‘‘বালং ন পস্সে ন সুণে, ন চ বালেন সংৱসে;

বালেনা’ল্লাপসল্লাপং, ন কৰে ন চ ৰোচযে.

কিংনু তে অকৰং বালো, ৱদ কস্সপ কাৰণং;

কেন কস্সপ বালস্স, দস্সনং নাভিকঙ্খসি.

অনযং নযতি দুম্মেধো, অধুৰাযং নিযুঞ্জতি;

দুন্নযো সেয্যসো হোতি, সম্মা ৱুত্তো পকুপ্পতি;

ৱিনযং সো ন জানাতি, সাধু তস্স অদস্সন’’ন্তি.

এৱং বালদুজ্জনসংসগ্গৱসেনেৱ সব্বানি ভযুপদ্দৱানি উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিতসেৱনৱসেনাতিসব্বসো সপ্পুৰিসা অতিদুল্লভাৱ.

ইদানি.

‘‘দুল্লভঞ্চ মনুস্সত্তং, বুদ্ধুপ্পাদো চ দুল্লভো;

দুল্লভা খণসম্পত্তি, সদ্ধম্মো পৰমদুল্লভো’’তি.

ইমিস্সা গাথায ৱণ্ণনাক্কমো সম্পত্তো. তত্থ দুল্লভঞ্চ মনুস্সত্তন্তি মনুস্সভাৱোপি দুল্লভোযেৱ মনুস্সস্স দুল্লভভাৱো কাণকচ্ছপোপমাদীহি ৱেদিতব্বো একো কিৰ কস্সকো গঙ্গাতীৰে তীণি সংৱচ্ছৰানি কসিত্ৱা কিঞ্চিমত্তম্পি অলভিত্ৱা নঙ্গলফালং দ্ৱেধা ভিন্দিত্ৱা গঙ্গাযং খিপি তেন গঙ্গানদিযা ৱাহেন একো উদ্ধং একো হেট্ঠাতি এৱং দ্ৱে নঙ্গলফালকা গঙ্গাযং ৱুয্হন্তা চিৰেন একো উদ্ধং একো হেট্ঠাতি দ্ৱে একতো হুত্ৱা পাকতিকা যুজ্জন্তি তস্মিং খণে ৱস্সসতৱস্সসহস্সচ্চযেন একৱাৰং উম্মুজ্জমানো কাণকচ্ছপো উম্মুজ্জমানক্খণে তস্স গীৱা দ্ৱিন্নং নঙ্গলফালানমন্তৰে হোতি অযং কালো দুল্লভোৱ এৱমেৱ মনুস্সত্তভাৱোপি দুল্লভোযেৱ তথাহি মনুস্সত্তভাৱং অলভিত্ৱাৱ নিৰযপেতঅসুৰকাযতিৰচ্ছানভূমীসুযেৱ সংসৰিত্ৱা সীসম্পি উক্খিপিতুং অলভন্তা একবুদ্ধন্তৰা দ্ৱে বুদ্ধন্তৰা তযো বুদ্ধন্তৰা চত্তাৰো বুদ্ধন্তৰা একাসঙ্খ্যেয্যৱসেন নিৰযে পচ্চনকসত্তানং গণনপথং ৱীতিৱত্তা, তথা পেতঅসুৰকাযতিৰচ্ছানভূমীসুপি অতিখুদ্দকেন অত্তভাৱেন তিলবীজসাসপবীজস্স চতুপঞ্চছসত্তঅট্ঠকলভাগমত্তেনেৱ অঙ্গুলিযা পতিট্ঠিতট্ঠানমত্তেযেৱ ভূমিপদেসে নিসিন্নানং অতিখুদ্দকসত্তানং গণনপথম্পি ৱীতিৱত্তা তে হি গণিতুং ইদ্ধিমন্তপুগ্গলে ঠপেত্ৱা অঞ্ঞো কো নাম সক্খিস্সতি তেহি মোহন্ধভাৱেন কণ্হসুক্কপক্খম্পি অজানন্তা অনেকেসু বুদ্ধসতেসু ৱা বুদ্ধসহস্সেসু ৱা উপ্পজ্জমানেসুপি বুদ্ধোতিসদ্দং অসুত্ৱা ৱীতিৱত্তা, এৱং মনুস্সত্তভাৱোপি দুল্লভোযেৱ. মনুস্সত্তভাৱে লভমানেপি বুদ্ধুপ্পাদকালো অতিদুল্লভোৱ. বুদ্ধুপ্পাদকালেপি সম্মাদিট্ঠি হুত্ৱা কুসলূপপত্তিসঙ্খাতা খণসম্পত্তি দুল্লভাৱ, সদ্ধম্মদেসকস্সাপি দুল্লভত্তা, তস্মিম্পি সতি অঙ্গৱিকলভাৱেন সদ্ধম্মসৱনস্সাপি দুল্লভত্তাতি এৱমাদিপ্পভেদা মনুস্সত্তভাৱাদিকা খণসম্পত্তিযো দুল্লভাতি ৱেদিতব্বা. দুল্লভা খণসম্পত্তীতি কুসলূপপত্তিসঙ্খাতা খণসম্পত্তি দুল্লভাযেৱ তথা হি পচ্চন্তৱিসয অৰূপঅসঞ্ঞসত্ততিৰচ্ছানপেতনেৰযিককালে ৱা মজ্ঝিমদেসেপি চক্খাদিঅঙ্গৱিকলেৱা পৰিপুণ্ণঅঙ্গভাৱেপি মিচ্ছাদিট্ঠিভূতা ৱা কুসলূপপত্তিসঙ্খাতা খণা ন হোন্তি পচ্চন্তৱিসযে হি পৱত্তা জনা পাণাতিপাতাদিদসঅকুসলকম্মপথেযেৱ ৰমন্তি অভিৰমন্তি, চণ্ডসভাৱা চ তে হোন্তি, ৰতনত্তযগুণম্পি ন জানন্তি. অৰূপিনোপি পুগ্গলা পৰতোঘোসৱিৰহিতত্তা সোতাপত্তিমগ্গপটিলাভোপি তেসং নত্থি, বুদ্ধদস্সনাদীনিপি ন লভন্তি. অসঞ্ঞসত্ততিৰচ্ছানপেতনেৰযিককালেসু পন পগেৱ পূৰিতপাৰমীনং সত্তানং পৱত্তনম্পি অব্বোহাৰিকং, সম্মাদিট্ঠিকুলে জাযমানাপি চক্খুৱিকলেন বুদ্ধসঙ্ঘৰতনানং অদস্সনং, সোতৱিকলেন ধম্মসৱনতোপি হাযতি এড়মূগাদিভাৱেন কুসলসমাদানা ন হোন্তি. অঙ্গসম্পন্নেপি মিচ্ছাদিট্ঠিভাৱেন দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাপৰিক্খিত্তং সব্বজনানং নযনৰসাযতনভূতং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধম্পি দিস্ৱা পসাদসোম্মেন চক্খুনা ওলোকেতব্বম্পি ন মঞ্ঞন্তি মনোপদোসৱসেনেৱ যুগগ্গাহা হুত্ৱা যমকপাটিহাৰিযকালাদীসু অনেকেপি মিচ্ছাদিট্ঠিনো মহানিৰযে উপ্পজ্জন্তি. এৱং কুসলূপপত্তিখণসম্পত্তিপি দুল্লভাযেৱ.

‘‘দুল্লভঞ্চ মনুস্সত্তং, বুদ্ধুপ্পাদো চ দুল্লভো;

দুল্লভা খণসম্পত্তি, সদ্ধম্মো পৰমদুল্লভো’’তি.

ইমিস্সা গাথায অত্থো ৱুত্তোযেৱ.

ইতি সাগৰবুদ্ধিত্থেৰৱিৰচিতে সীমৱিসোধনে

পকিণ্ণককণ্ডো নাম পঞ্চমো পৰিচ্ছেদো.

এৱং সত্থুপৰিনিব্বানতো ৱস্সসতচ্চযেন পতিট্ঠিতে ইসিনা কাৰিতত্তা’ ইসিনগৰ’ন্তি লদ্ধনামে দ্ৱত্তপাদিভূপালানং নিৱাসট্ঠানভূতে সীৰিখেত্তনগৰে এৰাৱতিযা নদিযা পাৰিমতীৰভূতে পব্বতসানুম্হি পতিট্ঠিতস্স কঞ্চনৱৰমহাথূপস্স দাযকস্স সত্ৱিৱমহাধম্মৰঞ্ঞো কালে সাসনস্স দ্ৱিসহস্সসতাধিকএকতিংসতিমে ৱস্সে সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধানং কুলপুত্তানং মহাজানিকৰণৱসেন ৱিমতিৱিনোদনিযা ৱুত্তৱচনং সদ্দযুত্তিঅত্থযুত্তিৱসেন সাধুকং অৱিচিনিত্ৱা নদিযা উদকুক্খেপং অকত্ৱা উপসম্পদা কম্মস্স কাৰিতত্তা সাসনে পৰাজযমাপন্নে কুলপুত্তে উপাৰম্ভকৰণৱসেন সীমৱিপত্তিহাৰকো সীমসম্পত্তিপ্পকাসকো গন্থো পৱত্ততি.

এত্তাৱতা চ সিৰিখেত্তনগৰগোচৰগামেন সত্ৱিৱমহাধম্মৰাজগুৰুভূতেন মহাৱেয্যাকৰণেন তিপিটকধৰেন’সদ্ধম্মকোৱিদো’তি পাকট নামধেয্যেন মহাথেৰেন উপজ্ঝাযো হুত্ৱা পঞ্ঞাধিপতীনং নিৱাসভূতে পচ্ছিমজিনচক্কসাসনৱৰে ৱাসিগণাচৰিযেন গণৱাচকেন ৱিনযধৰেন মহাসামিনা চ, ৰাজগুৰুনা তিপিটকনাগত্থেৰেন চ আচৰিযো হুত্ৱা ৱেজ্জকম্মজঙ্ঘপেসনকম্মাদিৱসেন অনেসনং পহায সম্মা আজীৱেন ৱিসুদ্ধাজীৱেহি সঙ্ঘগণেহি কাৰকসঙ্ঘা হুত্ৱা সিৰিখেত্তনগৰস্স দক্খিণদিসাভাগে দীঘপব্বতসানুম্হি এৰাৱতিযা নদিযা তীৰে ৱালিকপুড়িনে সীমাপেক্খায সহ উদকুক্খেপং কত্ৱা পৱত্তায উদকুক্খেপসীমায দসধা ব্যঞ্জনৱিপত্তিং অকত্ৱা ঠানাৰহেন ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন উপসম্পদায ৱীসতিৱস্সেন সাগৰবুদ্ধীতি গৰূহি গহিতনামধেয্যেন ভিক্খুনা ৰচিতো সাসনৱিপত্তিহাৰকো সীমৱিসোধনী নাম গন্থো সমত্তো.

এত্তাৱতা ৱিভত্তা হি, সপ্পভেদপ্পৱত্তিকা;

সীমৱিসোধনীহেসা, নিপুণা সাধুচিন্তিতা.

সিৰিখেত্তাতি পঞ্ঞাতে, পুৰে অপৰনামকে;

দক্খিণেয্যদিসাভাগে, উচ্চনেন কতালযে.

ৱসন্তো ভিক্খু নামেন, সাগৰবুদ্ধীতি ৱিস্সুতো;

পুণ্ণে ৱীসতিৱস্সম্হি, গন্থোযং সাধুচিন্তিতো.

মযাযং ৰচিতো গন্থো, নিট্ঠপ্পত্তো অনাকুলো;

এৱং পাণিনং সব্বে, সীঘং সিজ্ঝন্তু সঙ্কপ্পা.

যাৱ বুদ্ধোতিনামম্পি লোকজেট্ঠস্স তাদিনো;

তাৱ তিট্ঠতু যং গন্থো, সাসনে হাৰযং তমং.

উদ্ধং যাৱ ভৱগ্গা চ, অধো যাৱ অৱীচিতো;

সমন্তা চক্কৱাড়েসু, যে সত্তা পথৱীচৰা.

তেপি সব্বে মযা হোন্তু, সমসমৱিপাকিনো;

চিৰং জীৱতু নো ৰাজা, সাসনস্স উজ্জোতকো.

দিব্বন্তো ৰাজধম্মেন, অৰোগো সহ ঞাতিভি;

অনেন পুঞ্ঞকম্মেন, ভৱেয্যং জাতিজাতিযং.

সাসনং জোতযন্তোৱ, সক্যপুত্তস্স সাসনে;

যদা নস্সতি সদ্ধম্মো, অন্ধীভূতো মহীতলে;

দেৱলোকে তদা হেস্সং, তুসিতে ঠানমুত্তমেতি.

সীমৱিসোধনী নিট্ঠিতা.