৩. নিব্বানকণ্ডো
ইদানি ‘‘সদ্ধম্মসৱনম্পি চাতি ইমস্স সংৱণ্ণনাক্কমো সম্পত্তো তত্থ সদ্ধম্মসৱনম্পি চ লোকে দুল্লভমেৱ তথা হি সদ্ধম্মো নাম তিৱিধো হোতি. পৰিযত্তিসদ্ধম্মো, পটিপত্তিসদ্ধম্মো, পটিৱেধসদ্ধম্মোতি. তত্থ পৰিযত্তিসদ্ধম্মো নাম তেপিটকং বুদ্ধৱচনং. পটিপত্তিসদ্ধম্মো নাম তেৰসধুতঙ্গানি অসীতি খন্ধকৱত্তাদযো অভিসমাচাৰৱত্তাদীনি. পটিৱেধসদ্ধম্মো নাম চতুসচ্চপ্পটিৱেধো. তেসু পৰিযত্তিসদ্ধম্মো দ্ৱিন্নং সদ্ধম্মানং পুব্বঙ্গমোযেৱ পদট্ঠানঞ্চ. কস্মা তংমূলকত্তা তথা হি পৰিযত্তিযা অসতি পটিৱেধো নাম নত্থি. পৰিযত্তিযা অন্তৰহিতায পটিপত্তি, পটিপত্তিযা অন্তৰহিতায অধিগমো অন্তৰধাযতি. কিং কাৰণা অযঞ্হি পৰিযত্তি পটিপত্তিযা পচ্চযো হোতি. পটিপত্তিঅধিগমস্সাপি পৰিযত্তিযেৱ পমাণং. তত্থ পটিৱেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি নহোতিপি. একস্মিঞ্হি কালে পটিৱেধধৰা ভিক্খূ বহূ হোন্তি, ‘‘এস ভিক্খু পুথুজ্জনো’’তি অঙ্গুলিং পহৰিত্ৱা দস্সেতব্বো হোতি. ইমস্মিং যেৱ দীপে একৱাৰং পুথুজ্জনভিক্খুনাম নাহোসি. পটিপত্তিপূৰকাপি কদাচি বহূ হোন্তি কদাচি অপ্পা. ইতি পটিৱেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. সাসনস্স ঠিতিযা পন পৰিযত্তিযেৱ পমাণং পণ্ডিতো হি তেপিটকং সুত্ৱা দ্ৱেপি পূৰেতি, যথা অম্হাকং বোধিসত্তো আড়াৰস্স সন্তিকে পঞ্চ অভিঞ্ঞা সত্ত চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন সমাপত্তিযা পৰিকম্মং পুচ্ছি. সো ‘‘ন জানামী’’তি আহ. ততো উদকস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা অধিগতৱিসেসং সংসন্দিত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পৰিকম্মং পুচ্ছি. সো আচিক্খি, তস্স ৱচনসমনন্তৰমেৱ মহাসত্তো তং সম্পাদেসি এৱমেৱ পঞ্ঞৱা ভিক্খু পৰিযত্তিং সুত্ৱা দ্ৱেপি পূৰেতি তস্মা পৰিযত্তিযা ঠিতায সাসনং ঠিতং হোতি যথা মহাতড়াকস্স পাড়িযা থিৰায উদকং ন ঠস্সতীতি ন ৱত্তব্বং উদকে সতি পদুমাদীনি পুপ্ফানি ন পুপ্ফিস্সন্তীতি ন ৱত্তব্বং এৱমেৱ মহাতড়াকস্স থিৰপাড়িসদিসে তেপিটকে বুদ্ধৱচনে সতি মহাতড়াকে উদকসদিসা পটিপত্তিপূৰকা কুলপুত্তা নত্থীতি ন ৱত্তব্বং. তেসু সতি মহাতড়াকেসু পদুমাদীনি পুপ্ফানি ৱিয সোতাপন্নাদযো অৰিযপুগ্গলা নত্থীতি ন ৱত্তব্বং, একন্ততো পৰিযত্তিযেৱ পমাণং পৰিযত্তিযা অন্তৰহিতায পটিপত্তিপটিৱেধানং অন্তৰধানতো. তত্থ পৰিযত্তিনাম তেপিটকং বুদ্ধৱচনং সাট্ঠকথা পাড়িযাৱ সা তিট্ঠতি, তাৱ পৰিযত্তি পৰিপুণ্ণা হোতি. গচ্ছন্তে কালে কলিযুগৰাজানো অধম্মিকা হোন্তি তেসু অধম্মিকেসু ৰাজামচ্চাদযো অধম্মিকা হোন্তি তথা ৰট্ঠজনপদৱাসিনোপি অধম্মিকা এতেসং অধম্মিকতায ন দেৱো সম্মা ৱস্সতি, ততো সস্সানি ন সম্পজ্জন্তি. তেসু সম্পজ্জন্তেসু পচ্চযদাযকা ভিক্খুসঙ্ঘস্স পচ্চযে দাতুং ন সক্কোন্তি. ভিক্খূ পচ্চযেহি কিলমন্তা অন্তেৱাসিকে সঙ্গহেতুং ন সক্কোন্তি. গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে পৰিযত্তি পৰিহাযতি, অত্থৱসেন ধাৰেতুং ন সক্কোন্তি, পাড়িৱসেনেৱ ধাৰেন্তি. ততো কালে গচ্ছন্তে পাড়িম্পি সকলং ধাৰেতুং ন সক্কোন্তি পঠমং অভিধম্মপিটকং পৰিহাযতি. পৰিহাযমানং মত্থকতো পট্ঠায পৰিযত্তি হাযতি পঠমঞ্হি মহাপকৰণং পৰিহাযতি. তস্মিং পৰিহাযমানে যমকং, কথাৱত্থু, পুগ্গলপঞ্ঞত্তি, ধাতুকথা, ৱিভঙ্গো, ধম্মসঙ্গহোতি এৱং অভিধম্মপিটকে পৰিহীনে মত্থকতো পট্ঠায সুত্তন্তপিটকং পৰিহাযতি. পঠমঞ্হি অঙ্গুত্তৰনিকাযো পৰিহাযতি. তস্মিম্পি পঠমং একাদসনিপাতো…পে… ততো একনিপাতোতি এৱং অঙ্গুত্তৰে পৰিহীনে মত্থকতো পট্ঠায সংযুত্তনিকাযো পৰিহাযতি, পঠমং মহাৱগ্গো পৰিহাযতি. ততো পট্ঠায সড়াযতনৱগ্গো, খন্ধৱগ্গো, নিদানৱগ্গো, সগাথাৱগ্গোতি এৱং সংযুত্তনিকাযে পৰিহীনে মত্থকতো পট্ঠায মজ্ঝিমনিকাযো পৰিহাযতি পঠমঞ্হি উপৰিপণ্ণাসকো পৰিহাযতি. ততো মজ্ঝিমপণ্ণাসকো, ততো মূলপণ্ণাসকোতি এৱং মজ্ঝিমনিকাযে পৰিহীনে মত্থকতো পট্ঠায দীঘনিকাযো পৰিহাযতি, পঠমঞ্হি পাথিযৱগ্গো পৰিহাযতি ততো মহাৱগ্গো, ততো খন্ধকৱগ্গোতি দীঘনিকাযে পৰিহীনে সুত্তন্তপিটকং পৰিহীনং নাম হোতি. ৱিনযপিটকেন সদ্ধিং জাতকমেৱ ধাৰেন্তি. ৱিনযপিটকং লজ্জিনো ধাৰেন্তি. লাভকামা পন সুত্তন্তে কথিতেপি সল্লক্খেন্তা নত্থীতি জাতকমেৱ ধাৰেন্তি. গচ্ছন্তে কালে জাতকম্পি ধাৰেতুং ন সক্কোন্তি. অথ নেসং পঠমং ৱেস্সন্তৰজাতকং পৰিহাযতি. ততো পটিলোমক্কমেন পুণ্ণকজাকতকং, মহানাৰদকস্সপজাতকং পৰিহাযতি. ৱিনযপিটকমেৱ ধাৰেন্তি. গচ্ছন্তে কালে তম্পি মত্থকতো পৰিহাযতি পঠমঞ্হি পৰিৱাৰো পৰিহাযতি, ততো খন্ধকো ভিক্খুনীৱিভঙ্গো মহাৱিভঙ্গোতি অনুক্কমেন উপোসথক্খন্ধকমত্তমেৱ ধাৰেন্তি, তদা পৰিযত্তি অনন্তৰহিতাৱ হোতি. যাৱ পন মনুস্সেসু চতুপ্পদিকগাথাপি পৱত্ততি, তাৱ পৰিযত্তি অনন্তৰহিতাৱ হোতি. যদা সদ্ধো পসন্নো ৰাজা হত্থিক্খন্ধে সুৱণ্ণচঙ্কোটকম্হি সহস্সত্থৱিকং ঠপাপেত্ৱা ‘‘বুদ্ধেহি কথিতং চতুপ্পদিকং গাথং জানন্তো ইমং সহস্সং গণ্হতূ’’তি নগৰে ভেৰিং চৰাপেত্ৱা গণ্হকং অলভিত্ৱা একৱাৰং চৰাপিতে ন সুণন্তাপি হোন্তি অসুণন্তাপি, যাৱ ততিযং চৰাপেত্ৱা গণ্হকং অলভিত্ৱা ৰাজপুৰিসা সহস্সত্থৱিকং পুন ৰাজকুলং পৱেসেন্তি, তদা পৰিযত্তিঅন্তৰহিতা নাম হোতি. এৱং পৰিযত্তিযা অন্তৰহিতায পটিপত্তিপি পটিৱেধোপি অন্তৰহিতোৱ হোতি. সদ্ধম্মসৱনস্স দুল্লভভাৱো ধম্মসোণ্ডকৱত্থুনা দীপেতব্বো অম্হাকং কিৰ সম্মাসম্বুদ্ধো কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মৰাজস্স সাসনন্তৰধানতো নচিৰেনেৱ কালেন বাৰাণসিৰঞ্ঞো পুত্তো ধম্মসোণ্ডকৰাজকুমাৰো হুত্ৱা পিতুঅচ্চযেন ৰজ্জে পতিট্ঠায কস্সপদসবলেন দেসিতং ধম্মং সোতুকামো হুত্ৱা মাসমত্তং ৰজ্জং কত্ৱা অম্হাকং সম্মাসম্বুদ্ধো ইমস্মিং যেৱ ভদ্দকপ্পে ৰজ্জং কাৰেত্ৱা দেৱনগৰসদিসে বাৰাণসিনগৰে চক্কৱত্তিৰজ্জসদিসং ৰজ্জং কৰোন্তো এৱং চিন্তেসি… ‘‘ময্হং এৱৰূপং ৰজ্জং কিং ৱিলাসং ৰজ্জানুভাৱং সদ্ধম্মৱিযোগেন, দিৱাকৰৱিৰহিতো আকাসো ৱিয, সসঙ্কৱিৰহিতৰত্তি ৱিয, দাঠাৱিৰহিতগজো ৱিয, ৱেলন্তৱিৰহিতমহাসমুদ্দো ৱিয চক্খুৱিৰহিত সুসজ্জিতৱদনং ৱিয, সুগন্ধৱিৰহিতপাৰিছত্তপুপ্ফং ৱিয, চতুঅক্খৰনিযমিতধম্মদেসনাৱিযোগেন ময্হং ইদং ৰজ্জং ন সোভতী’’তি চিন্তেত্ৱা সুৱণ্ণচঙ্কোটকেন সহস্সত্থৱিকং ভণ্ডকং সুসজ্জিতং মঙ্গলহত্থিকুম্ভে ঠপেত্ৱা বাৰাণসীনগৰে মহাৱীথিযং ভেৰিং চৰাপেতি ‘‘একপদিকং ৱা দ্ৱিপদিকং ৱা তিপদিকং ৱা চতুপ্পদিকং ৱা ধম্মপদং জানন্তস্স দম্মী’’তি এৱং ভেৰিং চৰাপেত্ৱা ধম্মজাননকং অলভিত্ৱা পুনপ্পুনং দ্ৱিসহস্সং তিসহস্সং যাৱ সতসহস্সং কোটি দ্ৱে সহস্সকোটি, সতসহস্সকোটি গামনিগমজনপদসেনাপতিট্ঠানং উপৰাজট্ঠানং. পৰিযোসানে ধম্মদেসকং অলভিত্ৱা অত্তনো সুৱণ্ণপীঠকং সেতচ্ছত্তং চজিত্ৱাপি ধম্মদেসকং অলভিত্ৱা ৰজ্জসিৰিং পহায অত্তানং চজিত্ৱা ‘‘ধম্মদেসকস্স দাসো হুত্ৱাপি ধম্মং সোস্সামী’’তি ৱত্ৱা এৱম্পি ধম্ম দেসকং অলভিত্ৱা ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা ‘‘কিং মে সদ্ধম্মৱিযোগেন ৰজ্জেনাতি অমচ্চানং ৰজ্জং নিয্যাতেত্ৱা সদ্ধম্মগৱেসকো হুত্ৱা ধম্মসোণ্ডকমহাৰাজা মহাৱনং পাৱিসি ধম্মসোণ্ডকমহাৰাজস্স সদ্ধম্মসৱনং সন্ধায পৱিট্ঠক্খকে সক্কদেৱমহাৰাজস্স ৱেজযন্তপাসাদো সহেৱ কিণ্ণিকায কম্পো অহোসি, পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকাৰং অহোসি. সক্কোদেৱৰাজা কেনকাৰণেন পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকাৰং অহোসী’’তি চিন্তেত্ৱা অত্তনো সহস্সনেত্তেন দেৱমনুস্সেসু ৱিত্থাৰেত্ৱা ওলোকেন্তো ধম্মগৱেসকো হুত্ৱা ৱনং পৱিট্ঠং ধম্মসোণ্ডকমহাৰাজানং দিস্ৱা চিন্তেসি… ‘‘অজ্জ মে অত্তানম্পি জহায ৰক্খসৱেসং মাপেত্ৱা এতং অনিচ্চপৰিদীপনং জাতিজৰাব্যাধিমৰণং সকলসৰীৰে দোসং দস্সেত্ৱা ধম্মং দেসেত্ৱা এতং সকৰজ্জেযেৱ পতিট্ঠাপেতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৱা সক্কো দেৱৰাজা যক্খসৰূপং মাপেত্ৱা বোধিসত্তস্স অভিমুখো অৱিদূৰে অত্তানং দস্সেসি. তং দিস্ৱা ধম্মসোণ্ডকমহাৰাজা এৱং চিন্তেসি… ‘‘এৱংৰূপো নাম ৰক্খসো ধম্মং জানেয্যা’’তি, চিন্তেত্ৱা অৱিদূৰে ঠানে ঠত্ৱা পুচ্ছামীতি ৰক্খসেন সদ্ধিং সল্লপন্তো আহ ‘‘সামিপুঞ্ঞদেৱৰাজ ইমস্মিং পন ৱনঘনে ৱসনকদেৱৰাজা কিং নুখো ধম্মং জানাসী’’তি, দেৱতা ‘‘মহাৰাজ ধম্মং জানামী’’তি আহ. ‘‘যদি ধম্মং জানাসি, ময্হং ধম্মকথং কথেথা’’তি আহ. ‘‘অহং তুয্হং ধম্মং কথেস্সামি, ত্ৱং ময্হং কীদিসং ধম্মকথিকস্স সক্কাৰং কৰিস্সসী’’তি আহ. ‘‘এৱং সন্তে ময্হং ধম্মং কথেত্ৱা পচ্ছা ময্হং সৰীৰে মংসং খাদিস্সসী’’তি আহ. ‘‘অহং মহাৰাজ ছাতো হুত্ৱা ধম্মং কথেতুং ন সক্কোমী’’তি আহ. ‘‘যদি তুম্হে পঠমং মংসং খাদথ, ধম্মং কো সুণিস্সতী’’তি আহ. পুন সো ৰক্খসো ‘‘নাহং ধম্মং দেসেতুং সক্কোমী’’তি. পুন ৰাজা ‘‘ময্হং ধম্মপটিলাভঞ্চ তুম্হাকং মংসপটিলাভঞ্চ তুম্হে জানিত্ৱা ময্হং ধম্মং দেসেথা’’তি আহ. অথ সক্কো দেৱৰাজা ‘‘সাধু হোথা’’তি ৱত্ৱা অৱিদূৰে ঠানে উব্বেধেন তিগাৱুতমত্তং মহন্তং অঞ্জনপব্বতং মাপেত্ৱা এৱমাহ… ‘‘সচে মহাৰাজ ইমং পব্বতমুদ্ধনিং আৰূয্হ আকাসা উপ্পতিত্ৱা ত্ৱং মম মুখে পতিস্সসি, অহং তে আকাসগতকালে ধম্মং দেসেস্সামি, এৱং সন্তে তুয্হঞ্চ ধম্মপ্পলাভো ময্হঞ্চ মংসপটিলাভো ভৱিস্সতী’’তি আহ. তস্স কথং সুত্ৱা ধম্মসোণ্ডকমহাৰাজা ‘‘অনমতগ্গে সংসাৰে পুৰিসো হুত্ৱা অধম্মসমঙ্গী হুত্ৱা অধম্মস্সেৱ অত্থায পাণাতিপাতো অদিন্নাদানো কামেসুমিচ্ছাচাৰো সূকৰিকো ওৰব্ভিকো সাকুণি কো চোৰো পৰদাৰিকো তং গহেত্ৱা সীসচ্ছিন্নানং লোহিতং চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকতোপি বহুতৰং মাতাপিতুআদীনম্পি মনাপানং অত্থায ৰোদন্তানং অস্সু চতূসুমহাসমুদ্দেসু উদকতোপি বহুতৰং, ইমং পন সৰীৰং ধম্মস্স অত্থায ৱিক্কিণামি তং মহপ্ফলঞ্চ মনাপঞ্চা’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘সাধু মাৰিস এৱং কৰোমী’’তি পব্বতং আৰূয্হ পব্বতগ্গে ঠিতো ‘‘মম ৰজ্জেন সদ্ধিং ময্হং সজীৱসৰীৰং সদ্ধম্মস্সত্থায দস্সামী’’তি সোমনস্সো হুত্ৱা ‘‘ধম্মং কথেথা’’তি সদ্ধম্মত্থায জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা আকাসতো উপ্পতিত্ৱা ধম্মং কথেথাতি আহ. অথ সক্কো দেৱৰাজা সকত্তভাৱেন সব্বালঙ্কাৰেহি পটিমণ্ডিতো অতিৱিয সোতুং সোমনস্সো আকাসতো পতন্তং দিব্বফস্সেন পৰামসন্তো উৰেন পটিগ্গণ্হিত্ৱা দেৱলোকং নেত্ৱা পণ্ডুকম্বলসিলাসনে নিসীদাপেত্ৱা মালাগন্ধাদীহি পূজেত্ৱা ধম্মসোণ্ডকমহাৰাজস্স ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ.
‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা, উপ্পাদৱযধম্মিনো;
উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তেসং ৱূপসমো সুখো’’তি.
এৱং সক্কো ধম্মসোণ্ডকমহাৰাজস্স ধম্মং দেসেত্ৱা দেৱলোকসম্পত্তিং দস্সেত্ৱা দেৱলোকতো আনেত্ৱা সকৰজ্জে পতিট্ঠাপেত্ৱা অপ্পমাদেন ওৱদিত্ৱা দেৱলোকমেৱ অগমাসি এৱং সদ্ধম্মসৱনস্সাপি দুল্লভভাৱো ৱেদিতব্বো. এৱং পৰিযত্তিঅন্তৰধানেন পটিপত্তি পটিৱেধাপি অন্তৰধাযন্তি. এত্থ চ তীণি পৰিনিব্বানানি ৱেদিতব্বানি কতমানি তীণি পৰিনিব্বানানি. কিলেসপৰিনিব্বানং, খন্ধপৰিনিব্বানং, ধাতুপৰিনিব্বানন্তি. তত্থ কিলেসপৰিনিব্বানং বোধিমণ্ডেযেৱ হোতি, ভগৱা হি বোধিমণ্ডেযেৱ ৱীৰিযপাদেহি সীলপথৱিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকৰং ঞাণফৰসুং গহেত্ৱা সব্বো লোভদোসমোহৱিপৰীতমনসিকাৰঅহিৰীকানোত্তপ্পকোধূপনাহমক্খপড়াস- ইস্সামচ্ছৰিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসাৰম্ভমানাতি মানমদপমাদতণ্হা’ৱিজ্জাতিৱিধাকুসলমূলদুচ্চৰিতসংকিলেসমলৱিসমসঞ্ঞাৱিতক্ক পপঞ্চচতুব্বিধৱিপৰিযেসআসৱগন্থওঘযোগা’গতিগন্থু’ পাদানপঞ্চচেতোখিলৱিনিবন্ধনীৱৰণা’ভিনন্দন ছৱিৱাদমূলতণ্হাকাযসত্তানুসয অট্ঠমিচ্ছত্তনৱতণ্হামূলকদসাকুসলকম্মপথ দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগত অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতপ্প ভেদ সব্বদৰথপৰিড়াহকিলেসসতসহস্সানি, সঙ্খেপতো ৱা পঞ্চ কিলেসঅভিসঙ্খাৰখন্ধমচ্চুদেৱপুত্তমাৰে অসেসতো হতা ৱিহতা অনভাৱংকতা তস্মা সব্বেপি কিলেসা বোধিমণ্ডেযেৱ নিব্বানং নিৰোধং গচ্ছন্তীতি কিলেসনিব্বানং বোধিমণ্ডেযেৱ হোতি এত্থ চ বোধীতি অৰহত্তমগ্গঞ্ঞাণং অধিপ্পেতং তথা হি সব্বেসম্পি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅৰিযসাৱকানং অৰহত্তমগ্গক্খণেযেৱ সব্বেপি কিলেসা অসেসং নিৰোধং নিব্বানং গচ্ছন্তি তেপি বুদ্ধা উগ্ঘটিতৱিঞ্ঞূৱিভজ্জিতঞ্ঞূনেয্যৱসেন তিৱিধা হোন্তি ৱুত্তঞ্হেতং জাতত্তকীসোতত্তকীনিদানে.
‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞুনামকো, ৱিভজ্জিতঞ্ঞুনো দুৱে;
ততিযো নেয্যো নামেন, বোধিসত্তো তিধা মতো.
উগ্ঘটিতঞ্ঞুবোধিসত্তো, পঞ্ঞাধিকোতি নামসো;
ৱিভজ্জিতঞ্ঞুবোধিসত্তো, ৱুত্তো ৱীৰিযাধিকো.
মতো নেয্যো সদ্ধাধিকো নাম, বোধিসত্তা ইমে তযো;
কপ্পেচ সতসহস্সে, চতুৰো চ অসঙ্খ্যেয্যে.
পূৰেত্ৱা বোধিসম্ভাৰে, লদ্ধব্যাকৰণো পুৰে;
উগ্ঘটিতঞ্ঞুবোধিসত্তো, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং.
অট্ঠমে চ অসঙ্খ্যেয্যে, কপ্পে চ সতসহস্সে;
পূৰেত্ৱা বোধিসম্ভাৰে, লদ্ধব্যাকৰণো পুৰে.
ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুবোধিসত্তো, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং;
নেয্যো তু বোধিসত্তো চ, সোড়সে অসঙ্খ্যেয্যে.
কপ্পে চ সতসহস্সে, লদ্ধব্যাকৰণো পুৰে;
পূৰেত্ৱা বোধিসম্ভাৰে, পত্তো সম্বোধিমুত্তম’’ ন্তি.
সুত্তনিপাতঅপদানট্ঠকথাসু পন ‘‘বুদ্ধানং আনন্দ হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মজ্ঝিমপৰিচ্ছেদেন অট্ঠ অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, উপৰিমপৰিচ্ছেদেন সোড়সাসঙ্খ্য্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ. এতেচ পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৱীৰিযাধিকৱসেন ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তং তেসু পঞ্ঞাধিকো চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, সদ্ধাধিকো অট্ঠঅসঙ্খেয্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, ৱীৰিযাধিকো সোড়সঅসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ পঞ্ঞাধিকো যোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসেসু সংসৰন্তোপি পঞ্ঞাবহুল্লৱসেন সম্পন্নজ্ঝাসয সম্ভৱতো খিপ্পঞ্ঞেৱ তস্স সম্বোধি. সদ্ধাধিকো পন মন্দপঞ্ঞত্তা অস্সদ্দহিতব্বেপি সদ্দহতি, তস্মা তস্স মন্দঞ্ঞেৱ সম্বোধি. ৱীৰিযাধিকো পন উভযমন্দো অস্সদ্দহিতব্বম্পি সদ্দহতি, অকত্তব্বম্পি কৰোতি, ৰাজা পস্সেনদীকোসলো যথা সো হি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধে ধৰমানেযেৱ অগমনীযম্পি পৰদাৰং গন্তুং চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা পৰং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং আৰদ্ধো নেৰযিকানং ৱিৰৱন্তানং দু-স-ন-সোতি সদ্দম্পি সুত্ৱা অতিৱিমূড়্হো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধং ঠপেত্ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিব্ৰাহ্মণং পুচ্ছিত্ৱা তস্স ৱচনেন সব্বজনানং যঞ্ঞত্থায দুক্খং উপ্পাদেসি কো পনৱাদো অনুপ্পন্নে বুদ্ধে, তথা হি এস কস্সপভগৱতো সাসনন্তৰধানেন অন্ধভূতে লোকে বাৰাণসিযং ৰাজা হুত্ৱাপি নিগ্ৰোধৰুক্খদেৱতায যঞ্ঞত্থায একসতৰাজানো মহেসীহি সদ্ধিং মাৰেতুং আৰদ্ধো. এৱং ৱীৰিযাধিকো উভযমন্দো, তস্মা তস্স সম্বোধি অতিমন্দোতি এৱং পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৱীৰিযাধিকৱসেন কালস্সাপি ৰস্সদীঘভাৱো ৱেদিতব্বোতি. পচ্ছিমনযোএৱ পসংসিতব্বোতি অযমেত্থ অম্হাকং অত্তনোমতি. খন্ধপৰিনিব্বানং পন কুসিনাৰায উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনে যমকসালানমন্তৰে ৱেসাখপুণ্ণমদিৱসে পচ্চূসসমযে একূনৱীসতিযা চুতিচিত্তেসু মেত্তাপুব্বভাগস্স সোমনস্সঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খাৰিককুসলচিত্তসদিসেন মহাৱিপাকচিত্তেন অব্যাকতেন চৰিমকং কত্ৱা কত্থচি ভৱে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স অনন্তৰপচ্চযো হুত্ৱা কম্মতণ্হাকিলেসেহি অনুপাদানো সব্বুপধিপটিনিস্সগ্গো উপাদিন্নকক্খন্ধপৰিচ্চাগো হোতীতি ৱেদিতব্বং. ৱিত্থাৰো পন দীঘনিকাযে মহাৱগ্গে মহাপৰিনিব্বানসুত্তৱণ্ণনাযং ওলোকেতব্বো. তত্থ ৱিদেসং গচ্ছন্তো পুৰিসো সব্বং ঞাতিজনং আলিঙ্গেত্ৱা সীসে চুম্বিত্ৱা গচ্ছতি ৱিয ভগৱাপি নিব্বানপুৰং পৱিসন্তো সব্বেপি চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিযো অনৱসেসং সমাপজ্জিত্ৱা যাৱ সঞ্ঞাৱেদযিতং, ততোপি ৱুট্ঠায যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ঝানঙ্গানি পচ্চৱেক্খিত্ৱা ভৱঙ্গচিত্তেন অব্যাকতেন দুক্খসচ্চেন পৰিনিব্বাযি. পাড়িযং পন ‘‘চতুত্থজ্ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা সমনন্তৰা ভগৱা পৰিনিব্বাযী’’তি ৱুত্তং তত্থ দ্ৱে সমনন্তৰা ঝানসমনন্তৰা, পচ্চৱেক্খণসমনন্তৰাতি. তত্থ ঝানা ৱুট্ঠায ভৱঙ্গং ওতিণ্ণস্স তত্থেৱ পৰিনিব্বানং ঝানসমনন্তৰং নাম. ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা পুন ঝানঙ্গানি পচ্চৱেক্খিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতিণ্ণস্স তত্থেৱ পৰিনিব্বানং পচ্চৱেক্খণসমনন্তৰং নাম. ভগৱা পন ঝানসমনন্তৰা অপৰি নিব্বাযিত্তা পচ্চৱেক্খণসমনন্তৰমেৱ পৰিনিব্বাযীতি ৱেদিতব্বং, তেনেৱাহ ‘‘ভগৱা পন ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ঝানা ৱুট্ঠায ঝানঙ্গানি পচ্চৱেক্খিত্ৱা ভৱঙ্গচিত্তেন অব্যাকতেন দুক্খসচ্চেন পৰিনিব্বাযী’’তি. এত্থ ভগৱতো পৰিনিব্বানচিত্তস্স কিং আৰম্মণং কম্মং ৱা হোতি, উদাহু কম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানি, অথ নিব্বানন্তি অপৰে এৱং ৱদন্তি.
নাহু অস্সাসপস্সাসা, ঠিতচিত্তস্স তাদিনো;
অনেজো সন্তি’মাৰব্ভ, যংকাল’মকৰী মুনি.
অসল্লীনেন চিত্তেন, ৱেদনং অজ্ঝৱাসযি;
পজ্জোতস্সে’ৱ নিব্বানং, ৱিমোক্খো চেতসো অহূ’তি.
ইমিস্সাগাথায ‘‘যং যো মুনি অনেজো সন্তি নিব্বানং আৰব্ভ কালং অকৰী’’তি যোজেত্ৱা ভগৱতো পৰিনিব্বানচিত্তস্স নিব্বানাৰম্মণন্তি তমযুত্তং, পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতীনং নিব্বানাৰম্মণস্স অনাৰহত্তা ‘‘নিব্বানং গোত্ৰভুস্স ৱোদানস্স মগ্গস্স আৰম্মণপচ্চযেনপচ্চযো, নিব্বানং ফলস্স আৱজ্জনাযা’’তি পট্ঠানপাড়িযা জৱনআৱজ্জনানমেৱ অধিপ্পেতত্তা তস্মা এত্থ ‘‘যং যো মুনি ফলসমাপত্তিযা অনেজো অনেজসঙ্খাতো তণ্হাৰহিতো সন্তিং নিব্বানং আৰব্ভ আৰম্মণং কত্ৱা কালং অসীতিৱস্সপৰিমাণং অকৰি অতিক্কমী’’তি যোজনা কাতব্বা. কেচি পন এৱং ৱদন্তি… ‘‘কত্থচি পন অনুপ্পজ্জমানস্স খীণাসৱস্স যথোপট্ঠিতং নামৰূপধম্মাদিকমেৱ চুতিপৰিযোসানানং গোচৰভাৱং গচ্ছতি, ন কম্ম-কম্মনিমিত্তাদযো’’তি ৱুত্তত্তা কম্মনিত্তগতিনিমিত্তানি অৰহতো চুতিচিত্তস্স আৰম্মণভাৱং ন গচ্ছন্তীতি তম্পি অযুত্তমেৱ অযঞ্হেত্থত্থো কত্থচি পন ভৱে অনুপ্পজ্জমানস্স খীণাসৱস্স অৰহতো যথা যথা যেন যেন পকাৰেন উপট্ঠিতং নামৰূপধম্মাদিকমেৱ চুতিপৰিযোসানং আৱজ্জনজৱনচিত্তানং গোচৰভাৱং গচ্ছতি, পুন ভৱাভিনিব্বত্তিযা অভাৱতো. কিং কাৰণং ভূতানি কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানি গোচৰভাৱং ন গচ্ছন্তীতি. চুতিচিত্তস্স পন পটিসন্ধিচিত্তেন গহিতং অতীতাৰম্মণমেৱ গোচৰভাৱং গচ্ছতি. ‘‘নামৰূপাদিকমেৱা তি এত্থ নাম’’ন্তি চিত্তচেতসিকনিব্বানং ৰূপন্তি অট্ঠাৰসৱিধং ৰূপং সঙ্গণ্হাতি. নামঞ্চ ৰূপঞ্চ নামৰূপা. নামৰূপা চ তে ধম্মা চেতি তথা. তে আদি যেসং তেতি নামৰূপধম্মাদি তমেৱ নামৰূপধম্মাদিকং. আদিসদ্দেন ছ পঞ্ঞত্তিযো সঙ্গণ্হাতি, তেন নিব্বানম্পি অৰহতো মৰণাসন্নকালে ক্ৰিযজৱনস্সপি আৰম্মণভাৱো ভৱেয্যাতি অম্হাকং খন্তি ৱীমংসিত্ৱা পন গহেতব্বং. ভগৱতো নিব্বানচিত্তস্স পন তুসিতপুৰতো চৱিত্ৱা সিৰীমহামাযায কুচ্ছিম্হি ৱসিতপটিসন্ধিচিত্তেন গহিতাৰম্মণমেৱ আৰম্মণং হোতীতি দট্ঠব্বং তঞ্চ খো গতিনিমিত্তমেৱ, ন কম্মকম্মনিমিত্তানি. যুত্তিতোপি আগমতোপি গতিনিমিত্তমেৱ যুজ্জতি তথা হি তুসিতপুৰেযেৱ সেতকেতুদেৱপুত্তো হুত্ৱা দিব্বগণনায চত্তাৰি সহস্সানি, মনুস্সগণনায সত্তপঞ্ঞাসৱস্সকোটি,সট্ঠিৱস্সসতসহস্সানি ঠত্ৱা পৰিযোসানে পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৱা সুদ্ধাৱাসে অৰহন্তব্ৰহ্মুনা দসহি চক্কৱাড়সহস্সেহি আগম্ম দেৱতাৱিসেসেহি চ.
‘‘কালো দেৱ মহাৱীৰ, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছযং;
সদেৱকং তাৰযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি.
যাচিযমানো ‘‘কালং দীপঞ্চ দেসঞ্চ, কুলং মাতৰমেৱ চা’’তি ৱুত্তানি পঞ্চ মহাৱিলোকনানি ৱিলোকেত্ৱা তুসিতপুৰতো চৱিত্ৱা আসাড়্হীপুণ্ণমাযং উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তেনেৱ সদ্ধিং একূনৱীসতিযা পটিসন্ধিচিত্তেসু মেত্তাপুব্বভাগমস্স সোমনস্সঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খাৰিককুসলচিত্তস্স সদিসেন মহাৱিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. তদাৰম্মণাসন্নৱীথিতো পুব্বভাগে আলোকিতানি কালদীপদেসকুলমাতৰৱসেন ইমানি পঞ্চ পটিসন্ধিচিত্তস্স গতিনিমিত্তাৰম্মণভাৱেন গোচৰভাৱং গচ্ছন্তীতি অম্হাকং খন্তি তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভাৰৱসেন বাহুল্লপ্পৱত্তিতো তেনেৱ অভিধম্মত্থসঙ্গহাদীসু অভিধম্মত্থ ৱিভাৱনিযং ‘‘মৰণকালে যথাৰহং অভিমুখীভূতং ভৱন্তৰে পটিসন্ধিজনকং কম্মং ৱা তং কম্মকৰণকালে ৰূপাদিকমুপলদ্ধপুব্বমুপকৰণভূতঞ্চ কম্মনিমিত্তং ৱা অনন্তৰমুপ্পজ্জমানভৱে উপলভিতব্বং উপভোগভূতং গতিনিমিত্তং ৱা কম্মবলেন ছন্নং দ্ৱাৰানমঞ্ঞতৰস্মিং পচ্চুপট্ঠাসি, ততো পৰং তমেৱ তথোপট্ঠিতমালম্বণং আৰব্ভ ৱিপচ্চমানককম্মানুৰূপং পৰিসুদ্ধং ৱা, উপক্কিলিট্ঠং ৱা উপপজ্জিতব্বভৱানুৰূপং তত্থোণতংৱ চিত্তসন্তানমভিণ্হং পৱত্ততি বাহুল্লেন. তমেৱ ৱা পন জনকভূতং কম্মং অভিনৱকৰণৱসেন দ্ৱাৰপ্পত্তং হোতি. পচ্চাসন্নমৰণস্স পন তস্স ৱীথিচিত্তাৱসানে ভৱঙ্গক্খযেৱা চৱনৱসেন পচ্চুপ্পন্নভৱপৰিযোসানভূতং চুতিচিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. তস্মিং নিৰুদ্ধাৱসানে তস্সানন্তৰমেৱ তথা গহিতমালম্বণমাৰব্ভ সৱত্থুকমৱত্থুকমেৱ ৱা যথাৰহং অৱিজ্জানুসযপৰিক্খিত্তেন তণ্হানুসযমূলকেন সঙ্খাৰেন জনিযমানং সম্পযুত্তেহি পৰিগ্গয্হমানং সহজাতানমধিট্ঠানভাৱেন পুব্বঙ্গমভূতং ভৱন্তৰপটিসন্ধানৱসেন পটিসন্ধিসঙ্খাতং মানসমুপ্পজ্জমানমেৱ পতিট্ঠাতি ভৱন্তৰে’’তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘তত্থোণতংৱ চিত্তসন্তানমভিণ্হং পৱত্ততি বাহুল্লেনা’’তি ইমিনা কম্মবলেন উপট্ঠিতং গতিনিমিত্তং মৰণাসন্নৱীথিতো পুব্বে একাহদ্ৱীহাদিৱসেন সত্তাহম্পি, সত্তাহতো উত্তৰিপি উপ্পজ্জতে ৱাতি দস্সেতি তথা হি পৰিসুদ্ধং ৱা উপক্কিলিট্ঠং ৱা ৱিপচ্চমানককম্মানুৰূপং গতিনিমিত্তং চিৰকালম্পি তিট্ঠতি, অৰিযগালতিস্সচোৰঘাতকাদযো ৱিয তথা হি অৰিযগালতিস্সো নাম উপাসকো সীহড়দীপে অত্তনো ভৰিযায সুমনায সদ্ধিং যাৱজীৱং দানাদি পুঞ্ঞকম্মানি কত্ৱা আযূহপৰিযোসানে অৰিযগালতিস্সস্স মৰণমঞ্চে নিপন্নস্স ছদেৱলোকতো ৰথং আনেত্ৱা অত্তনো অত্তনো দেৱলোকং ৱণ্ণেসুং. উপাসকো দেৱতানং কথং সুত্ৱা তুসিতপুৰতো আহটৰথং ঠপেত্ৱা অৱসেসৰথে ‘‘গহেত্ৱা গচ্ছথা’’তি আহ. সুমনা পন অত্তনো সামিকস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘কিং তিস্স মৰণাসন্নে ৱিলাপং অকাসী’’তি আহ. তিস্সো অত্তনো ভৰিযায কথং সুত্ৱা আহ… ‘‘অহং ৱিলাপং ন কৰোমি, দেৱলোকতো দেৱতা ছ ৰথে আনেসুং তাহি দেৱতাহি সদ্ধং কথেমী’’তি. তং নপস্সামি কুহি’’ন্তি ৱুত্তে পুপ্ফদামং আহৰাপেত্ৱা আকাসে খিপাপেসি. সা তং পুপ্ফদামং ৰথসীসে ওলম্বমানং দিস্ৱা গব্ভং পৱিসিত্ৱা সযনে সযিত্ৱা নাসিকৱাতং সন্নিৰুজ্ঝিত্ৱা চৱিত্ৱা পাতুৰহোসি. সা অত্তনো সামিকস্স সাসনং পেসেসি… ‘‘অহং পন পঠমং আগতোম্হি, ত্ৱং কস্মা চিৰাযসী’’তি. উভোপি ৰথে ঠত্ৱা সব্বে ওলোকেন্তানংযেৱ তুসিতপুৰং অগমংসু. ইমস্মিঞ্হি ৱত্থুস্মিং সামিকস্স উপট্ঠিতগতিনিমিত্তং ভৰিযায পাকটং হুত্ৱা পুৰেতৰতুসিতপুৰে নিব্বত্তিত্ৱা সামিকস্স সাসনং পেসেসি তেন অৰিযগালতিস্সস্স চিৰকালং গতিনিমিত্তং উপট্ঠাতীতি ৱেদিতব্বং. মনুস্সলোকে হি চিৰকালং তুসিতপুৰে মুহুত্তংৱ হোতি. এৱং পৰিসুদ্ধং ৱিপচ্চমানককম্মানুৰূপং গতিনিমিত্তং চিৰকালং পৱত্ততি ইমিনা নযেন দুট্ঠগামণিঅভযধম্মিকউপ্সকাদীনম্পি ৱত্থু ৱিত্থাৰেতব্বং. চোৰঘাতকস্স পন মহানিৰযে ৱিপচ্চমানককম্মানুৰূপং নেৰযগ্গিজালাদিকং সত্তাহং উপট্ঠাতি. সাৱত্থিনগৰে কিৰ পঞ্চসতা চোৰা বহিনগৰে চোৰকম্মং কৰোন্তি. অথেকদিৱসং জনপদপুৰিসো তেসং অব্ভন্তৰো হুত্ৱা চোৰকম্মং অকাসি, তদা তে সব্বেপি ৰাজপুৰিসা অগ্গহেসুং. ৰাজা তে দিস্ৱা ‘‘তুম্হাকং অন্তৰে ইমে সব্বে মাৰেতুং সমত্থস্স জীৱিতং দম্মী’’তি আহ. পঞ্চসতা চোৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞং সহাযকাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং মাৰেতুং ন ইচ্ছিংসু, জনপদমনুস্সো পন ‘‘অহং মাৰেমী’’তি ৱত্ৱা সব্বে মাৰেসি. ৰাজা তস্স তুস্সিত্ৱা চোৰঘাতককম্মং অদাসি. সো পঞ্চৱীসতিৱস্সানি চোৰঘাতককম্মং আকাসি. ৰাজা তস্স মহল্লকোতি ৱত্ৱা অঞ্ঞস্স চোৰঘাতক কম্মং দাপেসি. সো চোৰঘাতককম্মা অপনীতো অঞ্ঞতৰস্স সন্তিকে নাসিকৱাতং উগ্গণ্হিত্ৱা হত্থপাদকণ্ণনাসাদীহি ছিন্দিতব্বানং ঊৰূথনকট্ঠানং ভিন্দন্তমাৰেতব্বযুত্তানং নাসিকৱাতং ৱিস্সজ্জেত্ৱা মাৰেতব্বং মন্তং লভি. সো ৰাজানং আৰোচেত্ৱা নাসিকৱাতেন চোৰঘাতককম্মং কৰোন্তস্সেৱ তিংস ৱস্সানি অতিক্কমি. সো পচ্ছা মহল্লকো হুত্ৱা মৰণমঞ্চে নিপজ্জি ‘‘সত্তদিৱসেন কালং কৰিস্সতী’’তি. মৰণকালে মহন্তং ৱেদনং অহোসি. সো মহানিৰযে নিব্বত্তো ৱিয মহাসদ্দং কত্ৱা দুক্খিতো হোতি. তস্স সদ্দেন ভীতা মনুস্সা উভতোপস্সে গেহং ছড্ডেত্ৱা পলাযিংসু. তস্স মৰণদিৱসে সাৰিপুত্তত্থেৰো দিব্বচক্খুনা লোকং ওলোকেন্তো এতস্স কালং কত্ৱা মহানিৰযে নিব্বত্তমানং দিস্ৱা তস্স অনুকম্পং পটিচ্চ গেহদ্ৱাৰে পাকটো অহোসি. সো কুজ্ঝিত্ৱা নাসিকৱাতং ৱিস্সজ্জেসি. যাৱ ততিযং ৱিস্সজ্জমানোপি ৱিস্সজ্জাপেতুং অসক্কোন্তো থেৰং অতিৰেকেন ৱিৰোচমানং দিস্ৱা চিত্তং পসাদেত্ৱা পাযাসং থেৰস্স দাপেসি. থেৰো মঙ্গলং ৱড্ঢেত্ৱা অগমাসি. চোৰঘাতকো থেৰস্স দিন্নদানং অনুস্সৰিত্ৱা চৱিত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তি, নিৰযজালাদযো অন্তৰধাযন্তি. সো অনাগতেপি পচ্চেকবুদ্ধো ভৱিস্সতি. এৱং উপক্কিলিট্ঠং ৱা ৱিপচ্চমান ককম্মানুৰূপং গতিনিমিত্তম্পি সত্তাহপৰমং উপট্ঠাতি. অত্থিকেহি পন সহস্সৱত্থু সগাথাৱগ্গেসু ওলোকেতব্বো. ভগৱতো পন পৰিসুদ্ধং মেত্তাপুব্বভাগস্স সোমনস্স ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স কম্মস্স ৱেগেন কালদীপদেসকুলমাতৰৱসেন ইমানি পঞ্চগতিনিমিত্তানি চিৰকালং হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. চিৰকালন্তি মনুস্সলোকে সত্তাহমত্তং, তুসিতপুৰেমুহুত্তমেৱ, তথাপি মনুস্সলোকে সত্তাহমত্তে কালে দেৱতানং পঞ্চপুব্বনিমিত্তানি পঞ্ঞাযন্তি তঞ্চ খো পুঞ্ঞৱন্তানংযেৱ পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং মনুস্সলোকে পুঞ্ঞৱন্তানং ৰাজৰাজমহামত্তাদীনং ৱিয তং দিস্ৱা মহেসক্খা দেৱতা জানন্তি, ন অপ্পেসক্খা, মনুস্সলোকে নেমিত্তকা ব্ৰাহ্মণপণ্ডিতাদযোৱিয. মহেসক্খা দেৱতা তং পুব্বনিমিত্তং দিস্ৱা নন্দৱনং নেত্ৱা ‘‘কালো দেৱা’’তি আদীহি যাচন্তি. মহাসক্কো তত্থেৱ নন্দৱনুয্যানে কালদীপদেসকুলমাতৰৱসেন পঞ্চ ৱিলোকেত্ৱা চৱিত্ৱা তমাৰম্মণং কত্ৱা মহামাযায কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসীতি সন্নিট্ঠানমৱগন্তব্বং.
তত্থ কালন্তি মনুস্সলোকে একূনতিংসতিমে ৱস্সে ৱেসাখপুণ্ণমদিৱসে বুদ্ধো ভৱিস্সামীতি কালং ওলোকেসি. দীপন্তি জম্বুদীপেযেৱ ভৱিস্সামি, ন অঞ্ঞদীপেসূতি দীপং ওলোকেসি. দেসন্তি মজ্ঝিমদেসেযেৱ, তঞ্চ খো মহাবোধিমণ্ডেযেৱ, ন অঞ্ঞদেসেতি দেসং ওলোকেসি. কুলন্তি দ্ৱে কুলানি খত্তিযকুলব্ৰাহ্মণকুলৱসেন. তত্থ যস্মিং কালে খত্তিযকুলং লোকে সেট্ঠভাৱেন ‘‘অযমেৱ লোকে অগ্গো’’তি সম্মন্নতি, তদা খত্তিযকুলেযেৱ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি. যস্মিং পন কালে ব্ৰাহ্মণকুলং অযমেৱ লোকে অগ্গোতি, তদা ব্ৰাহ্মণকুলেযেৱ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি. ইদানি পন খত্তিযকুলমেৱ অগ্গোতি সম্মন্নন্তি. খত্তিযকুলেপি সক্যৰাজানোৱ লোকে উত্তমা, অসম্ভিন্নখত্তিযকুলত্তা তস্মা সক্যৰাজকুলেযেৱ ভৱিস্সামীতি কুলং ওলোকেসি. মাতৰন্তি মম মাতৰং দস মাসানি সত্ত চ দিৱসানি ঠস্সতি, এত্থন্তৰে মম মাতুযা অৰোগো ভৱিস্সতীতি মাতৰম্পি ওলোকেসি. বোধিসত্তমাতা পন পচ্ছিমৱযে ঠিতা. এৱং যুত্তিতোপি আগমতোপি ভগৱতো নিব্বানচিত্তস্স পটসন্ধিচিত্তেন গহিতনিমিত্তমেৱ আৰম্মণং হোতীতি ৱেদিতব্বং.
সব্বঞ্ঞুজিননিব্বান, চিত্তস্স গোচৰং সুভং;
ৱিঞ্ঞেয্যং গতিনিমিত্তং, গন্থেহি অৱিৰোধতো.
ধাতুপৰিনিব্বানম্পি বোধিমণ্ডেযেৱ ভৱিস্সতি ৱুত্তঞ্হেতং উপৰিপণ্ণাসকে ‘‘ধাতুপৰিনিব্বানং অনাগতে ভৱিস্সতি সাসনস্স হি ওসক্কনকালে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ধাতুযো সন্নিপতিত্ৱা মহাচেতিযতো নাগদীপে ৰাজাযতনচেতিযং, ততো মহাবোধিপল্লঙ্কং গমিস্সন্তি. নাগভৱনতোপি দেৱলোকতোপি ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কমেৱ গমিস্সন্তি সাসপমত্তাপি ধাতুযো অন্তৰা ন নস্সিস্সন্তি, সব্বা ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কে ৰাসিভূতা সুৱণ্ণক্খন্ধা ৱিয একগ্ঘনা হুত্ৱা ছব্বণ্ণৰস্মিযো ৱিস্সজ্জিস্সন্তি, তা দসসহস্সলোকধাতুং ফৰিস্সন্তি. ততো দসসহস্সচক্কৱাড়েসু দেৱতা সন্নিপতিত্ৱা ''অজ্জ সত্থা পৰিনিব্বাযতি অজ্জ সাসনং ওসক্কতি পচ্ছিমদস্সনং ইদং অম্হাক’’ন্তি দসবলস্স পৰিনিব্বুতদিৱসতো মহন্ততৰং কাৰুঞ্ঞং কৰিস্সন্তি ঠপেত্ৱা অনাগামিখীণাসৱে অৱসেসা সকত্তভাৱেন সন্ধাৰেতুং নাসক্খিংসু, ধাতুসৰীৰতো তেজোধাতু উট্ঠহিত্ৱা যাৱ ব্ৰহ্মলোকা উগ্গচ্ছিস্সতি. সাসপমত্তাযপি ধাতুযা সতি একজালা ভৱিস্সতি ধাতূসু পৰিযাদানং গতাসু পচ্ছিজ্জিস্সতি. এৱং মহন্তং আনুভাৱং দস্সেত্ৱা ধাতূসু অন্তৰহিতাসু সাসনং অন্তৰহিতং নাম হোতি. যাৱ এৱং ন অন্তৰধাযতি, তাৱ অনন্তৰধানমেৱ সাসনং. পৰিনিব্বানকালতো পট্ঠায যাৱ সাসপমত্তা ধাতু তিট্ঠতি, তাৱ বুদ্ধকালতো পচ্ছাতি ন ৱেদিতব্বং ধাতূসু হি ঠিতাসু বুদ্ধা ঠিতা ৱ হোন্তি, তস্মা এত্থন্তৰে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৱাৰিতাৱ হোতি. তেনেৱ ৱদাম.
পৰিনিব্বানকালতো, পচ্ছা ধৰন্তি ধাতুযো;
অনিব্বুতোৱ সম্বুদ্ধো, অঞ্ঞবুদ্ধস্স ৱাৰিতা.
জীৱমানেপি সম্বুদ্ধে, নিব্বুতে ৱা তথাগতে;
যো কৰোতি সমং পূজং, ফলং তাস সমং সিযা’তি.
ইতি সাগৰবুদ্ধিত্থেৰৱিচৰিতে সীমৱিসোধনে ধম্মৱণ্ণনায
নিব্বানকণ্ডো ততিযো পৰিচ্ছেদো.