নমক্কাৰটীকা

নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

১. সুগতন্ত্যাদিৱণ্ণেহি, পসত্থঞ্চ সুখদ্দদং;

ৱন্দন্তানং জিনং নত্ৱা, ধম্মং সুদ্ধং গণুত্তমং.

২. নমক্কাৰং হিতত্থীহি, পোৰাণাচৰিযেহি চ;

লিখিত্ৱা ঠপিতং পুঞ্ঞ, বুদ্ধিযা তেন ৱন্দিনং.

৩. তস্সত্থৱণ্ণনং কস্সং, গম্ভীৰত্থসুবোধনং;

মোৱিপুনামেন সন্তেন, সীলুপেতেন যাচিতো.

৪. ৱণ্ণন্তোপি চ তস্সত্থং, তং তং অট্ঠকথাদিসু;

ৱুত্তঞাযেন কস্সামি, সদ্ধা সুণাথ সাধৱো.

৫. নমনং নমতীতী ৱা, নমতী তেন ৱা নমো;

তস্স কাৰোন্তি তাহীতি, নমক্কাৰোতি ৱুচ্চতি.

৬. তঞ্চ বুদ্ধঘোসাচৰি, যেন পুব্বসুতং কতং;

বুদ্ধঘোসুপ্পত্তিযঞ্চ, তং তং পন কথাদিসু.

৭. ন দিট্ঠং কতকাৰণং, তস্মা হিতত্থিকেহি চ;

পোৰাণাচৰিযেহী চ, ঠপিতন্তি মযা ৱুত্তং;

তং কাৰণং ৱিঞ্ঞূহী চ, ৱিচাৰেত্ৱা ৱিজানিতন্তি.

১. সুগতং সুগতং সেট্ঠং, কুসলংকুসলং জহং;

অমতং অমতং সন্তং, অসমং অসমং দদং.

সৰণং সৰণং লোকং, অৰণং অৰণং কৰং;

অভযং অভযং ঠানং, নাযকং নাযকং নমে.

১. [ক] ইদানি পঠমং তাৱ সুগতন্ত্যাদীহি অট্ঠাৰসহি গুণেহি থোমেত্ৱা বুদ্ধস্স ৱন্দিতুকামেন সুগতন্তিআদি গাথাদ্ৱযং আৰদ্ধং. অযং পন সব্বপাদাদিযমকপথ্যা ৱত্তগাথাতি দট্ঠব্বং. তং পন যমকং সুবোধালঙ্কাৰে কিলিট্ঠদোসন্তি ৱুত্তং.

ৱুত্তঞ্হি তত্থ –

‘‘যং কিলিট্ঠপদং মন্দা, ভিধেয্যং যমকাদিকং;

কিলিট্ঠপদদোসেৱ, তম্পি অন্তো কৰীযতী’’তি.

অযং পনেত্থ পতীতসদ্দৰচিতত্তাযেৱ পসাদগুণ সঙ্খাতেন সদ্দালঙ্কাৰেন সংযুত্তা হোতি. তস্মা তং যমকং সুৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৱং পৰাসু যমকগাথাসু. তেন ৱুত্তং পুনা লঙ্কাৰে –

‘‘পতীতসদ্দৰচিতং, সিলিট্ঠপদসন্ধিকং;

পসাদগুণসংযুত্তং, যমকং মতমেদিস’’ন্তি.

তত্থ সুগতন্তি সোভনগমনত্তা সুন্দৰং ঠানং গতত্তা সম্মা গতত্তা চ সুগতো, সো হি সোভনং অৰিযমগ্গেন গচ্ছতীতি সুগতোতি ৱুচ্চতি, সুপুব্বো গমুধাতু ত. সুসদ্দো সোভনত্থো. অৰিযমগ্গগমনেন পৰিসুদ্ধং অনৱজ্জং খেমং দিসং অসজ্জমানো গতোতি অত্থো. তঞ্চ গমনং দুৱিধং হোতি কাযগমনং, ঞাণগমনঞ্চাতি. তত্থ ভগৱতো ৱেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখস্স নিপ্ফাদ নতো সোভনং কাযেন গমনং কাযগমনং নাম. সযম্ভূ ঞাণেন পন সকলম্পি লোকং পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পৰিজাননতো ঞাণেন গমনং ঞাণগমনং নাম. ইধ পন ঞাণগমনং অধিপ্পেতং. অঙ্গুত্তৰটীকাযং পন ‘‘সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো’’তি ৱুত্তং. সুন্দৰং ঠানং গচ্ছতীতি সুগতোতি চ ৱুচ্চতি, আৰম্মণকৰণৱসেন অমতং নিব্বানং গতোতি অত্থো. সম্মা অৱিপৰীতং চেস গচ্ছতীতি সুগতোতি ৱুচ্চতি. সুসদ্দো সম্মাসদ্দত্থো. তেন তেন মগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি অত্থো. অথ ৱা সম্মা আগচ্ছতীতি সুগতোতি চ ৱুচ্চতি, দীপঙ্কৰপাদমূলতো পভুতি যাৱ বোধিমণ্ডা তাৱ সমতিংসপাৰমিপূৰিকায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বলোকস্স হিতসুখমেৱ কৰোন্তো সস্সতং উচ্ছেদং কামসুখং অত্তকিলমথঞ্চাতি ইমে চন্তে অনুপগচ্ছন্তো আগতোতি অত্থো. তং সুগতং বুদ্ধং নমে নমামীতি সম্বন্ধো.

পুন সুগতন্তি সম্মা গদত্তা সুগতো. সো হি সম্মা গদতি ভাসতীতি সুগতোতি ৱুচ্চতি. সুপুব্বগদধাতু ভাসাযং ৱিযত্তিযং ৱাচাযং ৱা, ত, দস্স তো. ছসু ৱাচাসু যুত্তট্ঠানে যুত্তমেৱ দ্ৱিৱাচং ভাসতীতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হি মজ্ঝিমপণ্ণাসপাড়িযং অভযৰাজকুমাৰসুত্তে –

১.

.‘‘ৰাজকুমাৰ যং তথাগতো তং ৱাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং অপ্পিযা অমনাপা, ন তং তথাগতো ৱাচং ভাসতি. ২. যম্পি তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং অপ্পিযা অমনাপা. তম্পি তথাগতো ৱাচং ন ভাসতি. ৩. যঞ্চ খো তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং অপ্পিযা অমনাপা, তত্ৰকালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৱাচায ৱেয্যাকৰণায. ৪. যং তথাগতো ৱাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং পিযা মনাপা, ন তং তথাগতো ৱাচং ভাসতি. ৫. যম্পি তথাগতো জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং পিযা মনাপা, তম্পি তথাগতো ৱাচং ন ভাসতি. ৬. যঞ্চ খো তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং পিযা মনাপা. তত্ৰ কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৱাচায ৱেয্যাকৰণাযা’’তি.

এত্থ পাড়িযং পনেসা সুখগ্গহণত্থং সঙ্খেপেন ৱেদিতব্বা. কথং হেসা অভূতা অনত্থসংহিতা অপ্পিযা ৱাচা চ, ভূতা অনত্থসংহিতা অপ্পিযা ৱাচা চ, ভূতা অত্থ সংহিতা অপ্পিযা ৱাচা চ, অভূতা অনত্থসংহিতা পিযা ৱাচা চ, ভূতা অনত্থসংহিতা পিযা ৱাচা চ, ভূতা অত্থসংহিতা পিযা ৱাচা চাতি ছব্বিধা হোতীতি. তত্থ অচোৰংযেৱ চোৰো অযন্তিআদিৱসেন ৱত্তব্বৱাচা পঠমৱাচা নাম. চোৰংযেৱ চোৰো অযন্তিআদিৱসেন ৱত্তব্বৱাচা দুতিযৱাচা নাম. অকতপুঞ্ঞতায দুগ্গতো দুব্বণ্ণো অপ্পেসক্খো, ইধ পন ঠত্ৱাপি পুন পুঞ্ঞং ন কৰোতি, দুতিযচিত্তৱাৰে কথং চতূহি অপাযেহি মুচ্চিস্সতীতি এৱং মহাজনস্স অত্থপুৰেক্খাৰেন ধম্মপুৰেক্খাৰেন অনুসাসনীপুৰেক্খাৰেন ৱত্তব্বৱাচা ততিযৱাচা নাম. একো ধুত্তো আহ-ময্হং ভো মাতু মযি কুচ্ছিগতে কপিট্ঠফলদোহড়ো অহোসি. সা অঞ্ঞং কপিট্ঠহাৰকং অলভমানা মংযেৱ পেসেসি. অহং গন্ত্ৱা ৰুক্খং অভিৰুহিতুং অসক্কোন্তো অত্তনাৱ অত্তানং পাদে গহেত্ৱা মুগ্গৰং ৱিয ৰুক্খস্স উপৰি খিপিং. অথ সাখতো সাখং ৱিচৰন্তো ফলানি গহেত্ৱা ওতৰিতুং অসক্কোন্তো ঘৰং গন্ত্ৱা নিস্সেণিং আহৰিত্ৱা ওৰুয্হ মাতু সন্তিকে গন্ত্ৱা ফলানি মাতুযা অদাসিং. তানি পন মহন্তানি হোন্তি চাটিপ্প মাণানি. ততো মে মাতৰা একাসনে নিসিন্নায সমসট্ঠিফলানি খাদিতানীতি. এৱমাদিৱসেন ৱত্তব্বৱাচা চতুত্থৱাচা নাম. আমিসহেতু চাটুকম্যতাদিৱসেন নানপ্পকাৰকং পৰেসং থোমনা ৱাচা চেৱ ৰাজকথং চোৰকথন্তিআদিনযপ্পৱত্তা তিৰচ্ছানকথা চ পঞ্চমৱাচা নাম. অৰিযসচ্চসন্নিস্সিতা ধম্মকথা ছট্ঠমৱাচা নাম. তং পন ৱস্সসতম্পি সুণন্তা পণ্ডিতা নেৱ তিত্তিং গচ্ছন্তি. তাসু পন ভগৱা ততিযছট্ঠমা দ্ৱিৱাচাএৱ ভাসতি. তস্মা সপ্পুৰিসেহি সাযেৱ দ্ৱিৱাচা ৱত্তব্বাতি. অযং তদট্ঠকথাযং আগতো সঙ্খেপনযো. ৱিসুদ্ধিমগ্গ মহাটীকাযং পন সাৰত্থদীপনীটীকাযঞ্চ তদঞ্ঞাকাৰেন ৱণ্ণিতো. তাসু পন তং ওলোকেত্ৱা গহেতব্বন্তি. অযং পনেত্থ সঙ্গহগাথা –

‘‘যো ভূতমত্থসংহীতং, পৰেসমপ্পিযা ৱাচং;

ভূতমত্থসহীতঞ্চ, পৰেসং পিযৱাচন্তি;

দ্ৱিৱাচং যুত্তট্ঠানেৱ, ৱদতীতি সুগতোতি;

ৱুচ্চতী চ দকাৰস্স, কত্ৱা তকাৰৱিঞ্ঞুনা’’তি.

সেট্ঠন্তি গুণমহন্তত্তা পসত্থতৰং. সো হি পসত্থানং ৱিসেসেন পসত্থোতি সেট্ঠোতি ৱুচ্চতি. পসত্থপদং, ৱিসেসতদ্ধিতে ইট্ঠপচ্চযো. পসত্থসদ্দস্স সো, পসত্থানং পচ্চেকবুদ্ধাৰিযসাৱকাদীনং সীলসমাধিপঞ্ঞাদি গুণেহি ৱিসেসেন পসত্থোতি অত্থো. অথ ৱা সুন্দৰে সতিপট্ঠানাদিভেদে ধম্মে এসতি গৱেসতি এসিং গৱেসিন্তি ৱা সেট্ঠো, বুদ্ধো. সুপুব্বোএস গৱেসনে ত. তস্স ৰট্ঠো. সুসদ্দো সুন্দৰত্থো. সন্তেহি সপ্পুৰিসেহি এসিতব্বো গৱেসিতব্বোতি ৱা সেট্ঠো. সন্তসদ্দূপপদো ইস গৱেসনে ত, সন্তসদ্দস্স সো, ইকাৰস্সে, তস্স ট্ঠো. সন্তেহি সপ্পুৰিসেহি ইচ্ছিযতি কন্তিয তীতি ৱা সেট্ঠো. সন্তসদ্দূপপদো ইসু ইচ্ছাকন্তীসু ত. অথ ৱা সন্তানং সপ্পুৰিসানং হিতসুখং ইচ্ছতীতি সেট্ঠো, বুদ্ধো. কত্তুসাধনোযং. সুন্দৰে সতিপট্ঠানা দিভেদে ধম্মে এসেতি বুদ্ধেতীতি ৱা সেট্ঠো. হেতু কত্তুসাধনোযং. সুপুব্বএসধাতু বুদ্ধিযং ত. তং সেট্ঠং.

কুসলংকুসলং জহন্তি এত্থ কুসলং অকুসলং জহন্তি পদৱিভাগো কাতব্বো. কুচ্ছিতং পাপধম্মং সলযতি চলযতি কম্পেতি ৱিদ্ধংসেতীতি কুসলং, চতুভূমিককুসলং লব্ভতি. কুপুব্বো সলধাতু অ. তত্থ কামাৱচৰকুসলং তদঙ্গপ্পহানেন পাপধম্মং সলযতি চলযতি, মহগ্গত কুসলং ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন সলযতি কম্পেতি, লোকুত্তৰ কুসলং সমুচ্ছেদপ্পহানেন সলযতি ৱিদ্ধংসেতীতি অত্থো.

অথ ৱা কুচ্ছিতং অপাযদ্ৱাৰং সলন্তি সংৱৰন্তি পিদহন্তি সাধৱো এতেনাতি কুসলং, কৰণসাধনোযং. ইধ পন জহন্তি ৱুত্তত্তা তেভূমককুসলমেৱাধিপ্পেতং. তং পন অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণং, অকুসলৱিদ্ধংসনৰসং, ৱোদান পচ্চুপট্ঠানং, ইট্ঠৱিপাকপচ্চুপট্ঠানং ৱা, যোনিসোমনসিকাৰ পদট্ঠানং. ন কুসলং অকুসলং, মিত্তপটিপক্খো অমিত্তো ৱিয পহাযকপহাতব্বভাৱেন কুসলপটিপক্খন্তি অত্থো. তং পন সাৱজ্জদুক্খৱিপাকলক্খণং, সাৱজ্জানিট্ঠৱিপাক লক্খণং ৱা, অনত্থজননৰসং, অনিট্ঠৱিপাকপচ্চুপট্ঠানং, অযোনিসোমনসিকাৰপদট্ঠানং. পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰআনেঞ্জা ভিসঙ্খাৰসঙ্খাতং কুসলং অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰসঙ্খাতং অকুসলঞ্চ কুসলংকুসলং. তং পন পদং জহন্তিপদে কম্মং.

জহন্তি মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদপ্পহানেন ফলক্খণে পটিপ্পস্সম্ভনপ্পহানেন পজহন্তং ৱিদ্ধংসেন্তন্তি অত্থো. তঞ্হি অৰহত্তমগ্গঞাণেন জহতি পজহতি, ফলঞাণেন জহিং পজহিং পটিপ্পস্সম্ভিন্তি ৱা জহো, বুদ্ধো. হাধাতু চাগে অ. কিঞ্চাপি পনেত্থ কুসলং মগ্গেন পহাতব্বধম্মে ন ৱুত্তং, ৱট্টমূলভূতে অৱিজ্জাতণ্হাদিকিলেসে পন অৰহত্তমগ্গ ঞাণেন জহিতে লোকিযকুসলুপ্পত্তিযা মূলভূতায অৱিজ্জাতণ্হায অভাৱা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো সংসাৰে পুন পটিসন্ধিযা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি, তস্মা ৱট্টমূলভূতে কিলেসে জহিতে ফলূপচাৰেন কুসলম্পি জহিতং নাম হোতি. ৰূপং ভিক্খৱে ন তুম্হাকং তং পজহথাতিআদীসু ৱিয. অৰহন্তেন হি অভিসমাচাৰিকৱত্তং কতম্পি কুসলন্তি ন ৱুত্তং, ক্ৰিযাতি পন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

ৱুত্তঞ্হি নিদানৱগ্গসংযুত্তট্ঠকথাযং ‘‘খীণাসৱেন হি কতং কম্মং নেৱ কুসলং হোতি নাকুসলং, অৱিপাকং হুত্ৱা ক্ৰিযমত্তে তিট্ঠতী’’তি.

অঙ্গুত্তৰট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘অৰহত্তমগ্গো চ কুসলাকুসল কম্মক্খযায সংৱত্ততীতি এৱং তেন তং ভিজ্জতী’’তি ৱুত্তং.

তেন ৱুত্তং চূড়নিদ্দেসপাড়িযং ‘‘অৰহত্তমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন যে উপ্পজ্জেয্যুং নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, এত্থেতে নিৰুজ্ঝন্তি ৱূপসমন্তি অত্থং গচ্ছন্তি পটিপ্পস্সম্ভন্তী’’তি.

অমতন্তি মৰণৱিৰহিতং. সো জিনো হি ন মতো অমতো, মৰণধম্মস্স নিব্বত্তকানং কিলেসানং অৰহত্ত মগ্গেন সমুচ্ছিন্দিতত্তা পুন মৰণতো ৱিৰহিতোতি ৱা অমতো. অথ ৱা নিব্বানে আৰম্মণকৰণৱসেন অধিগতে নত্থি মতং মৰণং যস্স জিনস্সাতি অমতোতি ৱুচ্চতি. জিনেন হি খন্ধমচ্চুমাৰং অজিতোপি কিলেসমাৰং জযিত্ৱা তেসং অৱস্সং জিযমানত্তা ফলূপচাৰেন অমতোতি ৱুচ্চতীতি ৱেদিতব্বং.

পুন অমতন্তি অমতনিব্বানসমন্নাগতং. নত্থি মতং মৰণং এত্থাতি অমতং, নিব্বানং. তং পন সন্তিলক্খণং, অচ্চুতৰসং, অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং, নিস্সৰণপচ্চুপট্ঠানং ৱা, নিব্বানস্স পন পদট্ঠানং ন লব্ভতি.

ৱুত্তঞ্হি মিলিন্দপঞ্হে নাগসেনত্থেৰেন ‘‘ন কেনচি কাৰণেন নিব্বানং উপ্পজ্জতী’’তি.

তং অস্স অত্থীতি অমতো, জিনো. সদ্ধাদিতো ণাতি সুত্তেন অস্সথ্যত্থে ণপচ্চযো. সদ্ধো পঞ্ঞোতিআদীসু ৱিয. অস্স জিনস্স চতুমগ্গঞাণেন সচ্ছিকতং অমতং নিব্বানং অত্থীতি অত্থো, তং অমতং.

সন্তন্তি সব্বকিলেসদৰথেহি চ ৱট্টদুক্খেহি চ সুৱূপসন্তং. সো হি বুদ্ধো সব্বকিলেসদৰথৱট্টদুক্খেহি সমিত্থ ৱূপসমিত্থাতি সন্তোতি ৱুচ্চতি. সমুধাতু উপসমে ত. ধাত্ৱন্তস্স লোপং তপচ্চযস্সন্তোআদেসং কত্ৱা পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. সংসাৰৱট্টে দৰথকাৰকানং কিলেসানং বোধিমণ্ডে অৰহত্তমগ্গঞাণেন সমুচ্ছিন্দিতত্তা সীতিভূতো সন্তকাযচিত্তোতি ৱুত্তং হোতি, তং সন্তং.

অসমন্তি সীলাদিগুণেহি কেনচি পুগ্গলেন অসদিসং, সো হি বুদ্ধো নত্থি সীলাদিগুণেহি সমো সদিসো এতস্সাতি অসমোতি ৱুচ্চতি. ইমস্মিং সত্তলোকে সীল সমাধিপঞ্ঞাদিগুণেহি বুদ্ধেন সদিসো কোচি মনুস্সো ৱা দেৱো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা নত্থীতি অত্থো. ভগৱতো হি অসীতি অনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিত বাত্তিংস মহাপুৰিসলক্খণেহি ৱিচিত্ৰৰূপকাযো চ সব্বাকাৰেহি পৰিসুদ্ধসীলক্খন্ধাদিগুণ ৰতনসমিদ্ধো ধম্মকাযো চ পুঞ্ঞমহত্তথামমহত্ত ইদ্ধিমহত্তযসমহত্তপঞ্ঞামহত্তাদিগুণেহি চ পৰমুক্কংসগতো চ অত্থি, তস্মা ভগৱা সীলাদিগুণেহি কেনচি অসমো অসদিসোতি ৱুত্তং হোতি.

অসমং দদন্তি লোকিযধম্মেন অসদিসং মগ্গফলনিব্বান ধম্মং ৱেনেয্যানং সত্তানং দেসনাঞাণেন দাযকং. এত্থ চ অসমন্তি নত্থি এত্থ এতেসং ৱা সমো সদিসো লোকিযধম্মোতি অসমো, মগ্গফলনিব্বানং লব্ভতি. অথ ৱা অসমন্তি অঞ্ঞেসং ধম্মানং অগ্গভাৱতো চতুব্বিধেন অৰিয মগ্গেন সচ্ছিকাতব্বং নিব্বানং ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘যাৱতা ভিক্খৱে ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি. তস্স পন পদস্স দদন্তিপদেন কম্মভাৱেন সম্বন্ধো. দদাতীতি দদো, বুদ্ধো. দাধাতু অ, সো কেনচি লোকিযধম্মেন অসমং অসদিসং মগ্গফলনিব্বানসঙ্খাতং লোকুত্তৰধম্মং মহাকৰুণাপ্পধানেন অমতাধিগমপটিপত্তিদস্সনেন দেসনাঞাণেন ৱেনেয্যানং সত্তানং দাতাতি অত্থো. তং অসমং দদং.

(খ) দুতিযগাথাযং পন সৰণন্তি সব্বসত্তলোকস্স পটিসৰণভূতো পৰাযণো লেণো তাণোতি ৱুত্তং হোতি. সো হি বুদ্ধো সৰন্তি পটিসৰন্তি এত্থ সত্তলোকাতি সৰণোতি ৱুচ্চতি. সৰধাতু যু. অথ ৱা সৰন্তি ওসৰন্তি সমোসৰন্তি এত্থ সত্তলোকাতি সৰণোতি ৱুচ্চতি. সৰন্তি চিন্তেন্তি এত্থ সদ্ধা পসন্না দেৱমনুস্সা সৰণমিদন্তি সৰণোতি চ. সৰন্তি পটিৱিজ্ঝন্তি এত্থুপগতা দেৱমনুস্সা সদ্ধম্মন্তি সৰণোতি চ ৱুচ্চতি. সৰ চিন্তাযং যু. সৰণগমনট্ঠানে পন সৰতি হিংসতি ভযং সন্তাপং দুক্খং কিলেসঞ্চাতি সৰণং. ৰতনত্ত যন্তি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং. তং সৰণং.

পুন সৰণং লোকন্তি সত্তসঙ্খাৰোকাসসঙ্খতং লোকং সৰন্তং জানন্তং. এত্থ হি লোকযতি পতিট্ঠযতি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞঞ্চ তব্বিপাকো চাতি লোকো, সত্ত লোকো লব্ভতি. লোকধাতু পতিট্ঠাযং ণ. লুজ্জতি পলুজ্জতীতি লোকো, সঙ্খাৰলোকো. লুজধাতুণ. লোকিযতি ৱিচিত্তাকাৰেন দিস্সতীতি লোকো, লোকিযন্তি পতিট্ঠিযন্তি এত্থ ৱা জঙ্গমা চ থাৱৰা চাতি লোকো, চক্কৱাড়সঙ্খতো ওকাসলোকো লব্ভতি. লোকধাতুণ. এত্থ চ সস্সতো লোকোতি ৱা অসস্সতো লোকোতি ৱাতি আগতট্ঠানে ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং ৰূপাদীনং খন্ধানং সমূহো সন্তানো চ সত্তোযেৱ লোকো সত্তলোকোতি ৱচনত্থেন সত্তলোকোতি ৱেদিতব্বো. একো লোকো সব্বে সত্তা আহা ৰট্ঠিতিকাতি আগতট্ঠানে ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং ৱা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধানং ৱা খন্ধানং সমূহো সন্তানো চ পচ্চযেহি সঙ্খৰিযন্তীতি সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰাএৱ লোকো সঙ্খাৰলোকোতি ৱচনত্থেন সঙ্খাৰলোকোতি.

‘‘যাৱতা চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তি,

দিসা ভন্তি ৱিৰোচমানা;

তাৱ সহস্সধা লোকো,

এত্থ তে ৱত্ততি ৱসো’’তি.

আগতট্ঠানে অনিন্দ্ৰিযবদ্ধানং ৰূপাদীনং সমূহো সন্তানো চ অৱকসন্তি পতিট্ঠহন্তি এত্থাতি ওকাসো, সোযেৱ লোকো ওকাসলোকোতি ৱচনত্থেন ওকাস লোকোতি ৱেদিতব্বো, তং লোকং. সৰতি জানাতি অজানীতি ৱা সৰণো, বুদ্ধো. সৰ চিন্তাযং যু. লোকং সৰণন্তি সম্বন্ধো. বুদ্ধো পন সত্তলোকং, সঙ্খাৰলোকং, ওকাসলোকং, কিলেসলোকং, ভৱলোকং, ইন্দ্ৰিয লোকং, খন্ধলোকং, আযতনলোকং ধাতুলোকঞ্চাতিআদিমনেকলোকং অনাৱৰণঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি ৱুত্তং হোতি.

অৰণন্তি নিক্কিলেসং, কিলেসসঙ্খাতৰণৱিৰহিতং ৱা. ৰণসদ্দো চ কিলেসেসু চ যুদ্ধে চুণ্ণৱিচুণ্ণকৰণে চ দিস্সতি. তথা হি সৰণা ধম্মা অৰণা ধম্মাতিআদীসু কিলেসেসু দিস্সতি. তে হি ৰণন্তি কন্দন্তি সত্তা এতেহীতি ৰণাতি ৱুচ্চন্তি.

‘‘ধনুগ্গহো অসদিসো, ৰাজপুত্তো মহব্বলো;

সব্বামিত্তে ৰণং কত্ৱা, সংযমং অজ্ঝুপাগমী’’তি.

অসদিসজাতকে যুদ্ধে দিস্সতি. ৰণং কত্ৱাতি হি যুদ্ধং কত্ৱা, সংযমন্তি সংযতং ইসিপব্বজ্জং অজ্ঝুপাগমীতি অত্থো. তিণঞ্চ কট্ঠঞ্চ ৰণং কৰোন্তো, ধাৱিংসু তে অট্ঠদিসা সমন্ততোতি ছদ্দন্তজাতকে চুণ্ণৱিচুণ্ণকৰণে দিস্সতি. ৰণং কৰোন্তোতি হি চুণ্ণং ৱিচুণ্ণং কৰোন্তো. তেতি সব্বে অট্ঠসহস্সনাগাতি অত্থো. ইধ পন কিলেসে দট্ঠব্বো. অযং পনেত্থ ৱচনত্থো. ৰণন্তি সত্তে ৰাগাদযো চুণ্ণেন্তি পীড়েন্তীতি ৰণা, ৰণন্তি সত্তা এতেহি কন্দন্তি পৰিদেৱন্তীতি ৱা ৰণা, কিলেসা. ৰণধাতু সদ্দে অ. নত্থি ৰণা কিলেসা এতস্সাতি অৰণোতি ৱুচ্চতি. জিনস্স কিলেসমাৰস্স বোধিমূলে জিযমানত্তা ৰণা কিলেসা ন সন্তীতি অত্থো. তং অৰণং.

অৰণং কৰন্তি ৱেনেয্যসন্তানে ৰণসঙ্খতকিলেসস্স অভাৱকৰণং. এত্থ চ ৰণন্তি এতং যেহি অভিভূতা সত্তা কন্দন্তি পৰিদৱন্তি এতেসং ৰাগাদীনং অধিৱচনং. তেসং অভাৱং ৱেনেয্যসন্তানে দেসনাঞাণেন কৰোতি অত্থো. অথ ৱা কৰোতীতি কৰো, বুদ্ধো. তং কৰং.

অভযন্তি জাতিভযাদীনং অভাৱতো নিব্ভযং. এত্থ হি ভযং চিত্তুত্ৰাসভযং, ঞাণভযং, আৰম্মণভযং, ওত্তপ্প ভযঞ্চাতি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ ভাযতি চিত্তেনাতি ভযং, চিত্তুত্ৰাসভযং. ঞাণেন তীৰেত্ৱা ভাযতীতি ভযং, ঞাণং. ভাযতি এতস্মাতি ভযং, আৰম্মণভযং. ভাযতি এতেন পাপতোতি ভযং, ওত্তপ্পভযং. ভীধাতু ভযে ণ.

মহানিদ্দেসপাড়িযং পন আগতানি জাতিভযং, জৰাভযং, ব্যাধিভযং, মৰণভযং, ৰাজভযং, চোৰভযং, অগ্গিভযং, উদকভযং, অত্তানুৱাদভযং, পৰানুৱাদভযং, দণ্ডভযং, দুগ্গতিভযং, ঊমিভযং, কুম্ভীড়ভযং, আৱট্টভযং, সুসুকভযং, আজীৱিকভযং, অসিলোকভযং, পৰিসযসাৰজ্জভযং, মদন ভযং, দুগ্গতিভযন্তিআদীনি গহিতানি. নত্থি ভযানি এতস্সাতি অভযো, বুদ্ধো. তস্স ভযানং কাৰণ ভূতানং সব্বকিলেসানং অৰহত্তমগ্গেন সমুচ্ছিন্দিতত্তা সব্বভযং নত্থীতি অত্থো.

পুন অভযং ঠানং নাযকন্তি এত্থ অভযন্তিপদং ঠানন্তিপদে ৱিসেসনং. ঠানন্তিপদং নাযকন্তিপদে কম্মং. ভযসদ্দস্স অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. নত্থি সব্বভযং এত্থ নিব্বানেতি অভযং, নিব্বানং. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধ অৰহন্তা ঠন্তি উপ্পজ্জন্তি এত্থাতি ঠানং, নিব্বানং. ৱেনেয্যসত্তে নেতীতি নাযকো, বুদ্ধো. নীধাতু নযনে ণ্ৱু. সো বুদ্ধো ভব্বে কুলপুত্তে মগ্গাধি গমপ্পত্তিযা ধম্মদেসনায মগ্গফলঞাণং অধিগমেন্তো নিব্বানট্ঠানং নেতীতি অত্থো, তং নাযকং.

পুন নাযকং নমেতি নাযকং বুদ্ধং অহং নমে নমামীতি সম্বন্ধো. তত্থ নাযকন্তি ৱেনেয্যসত্তে সংসাৰণ্ণৱতো নিব্বানপাৰং নেতীতি নাযকো, বুদ্ধো. সো হি যথা নাৱিকো জনে নাৱায ওৰিমতীৰতো পাৰিমতীৰং নেতি, এৱং সত্তে মগ্গঙ্গনাৱায সংসাৰণ্ণৱতো নিব্বান পাৰং নেতি পাপুণেতীতি অত্থো. অথ ৱা নাযকন্তি তিণ্ণং লোকানং জেট্ঠভাৱগমনত্তা নাযকো জেট্ঠ সেট্ঠৱুড্ঢতৰো. সো হি জেট্ঠভাৱং নেতি গচ্ছতি পাপুণাতীতি নাযকোতি ৱুচ্চতি. নীধাতু গতিম্হি ণ্ৱু. সো পন ইধ লোকে অৱিজ্জণ্ডগতানং সব্বপজানং পঠমতৰং অৱিজ্জণ্ডকোসং অৰহত্তমগ্গেন পদালেত্ৱা অৰিযায জাতিযা জাতত্তা সব্বসত্তানং সেট্ঠজেট্ঠৱুড্ঢতৰভাৱং গতোতি অত্থো. তং নাযকং. নমেতি অহং তীহি দ্ৱাৰেহি সক্কচ্চং নমামীতি অত্থো. এত্থ হি ৱত্তমানমিৱিভত্তিযা ক্ৱচিধাতুত্যাদিসুত্তেন এআদেসো হোতি. অযং পনেত্থ ৱাচ্চত্থাদিনযো. নমেতিপদস্স আখ্যাতপদত্তা ৱচনত্থো ন কাতব্বো. ৱুত্তঞ্হি সদ্দৱিদূহি –

‘‘ৰুড়্হীখ্যাতং নিপাতঞ্চু, পসগ্গালপনং তথা;

সব্বনামন্তিমেতেসু, ন কতো ৱিগ্গহো ছসূ’’তি.

তং পন পদং নমুধাতুৱত্তমানঅম্হযোগপৰস্সপদমিৱিভত্যন্তং আখ্যাতপদং. নমুধাতুযা ৱাচ্চত্থো নমনক্ৰিযা সঙ্খাতো কুসলচিত্তুপ্পাদো পধানৱসেন লব্ভতি. মিৱিভত্তিযা ৱাচ্চত্থো তেন চিত্তুপ্পাদেন উপলক্খিতো উপ্পাদ ৱন্তো তদাকাৰো পুগ্গলো অপ্পধানৱসেন লব্ভতি. পদসমুদাযস্স পন ৱাচ্চত্থো কত্তুকম্মভাৱেসু কত্তুভূতো অতীতাদিকালেসু পচ্চুপ্পন্নকালভূতো ধাত্ৱত্থ কিৰিযাৱিসেসোৱ লব্ভতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো.

ৱিত্থাৰো পনেৱং ৱেদিতব্বো. নমুধাতুযা ৱচ্চং সুগতাদি বুদ্ধগুণং আৰম্মণং কত্ৱা ৱন্দনাকাৰপ্পৱত্তো কাযৱচী ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকো সদ্ধাচেতনাপঞ্ঞাপধানো কুসল চিত্তুপ্পাদো চ দ্ৱে ৱিঞ্ঞত্তিযো অসমুট্ঠাপেত্ৱা মনোদ্ৱাৰে ৱন্দনাকাৰপ্পৱত্তো কুসলচিত্তুপ্পাদো চ মুখ্যেন লব্ভতি. বুদ্ধগুণানুস্সৰণৱসেন পৱত্তো যোনিসোমনসিকা ৰাদিপুৰেচৰানুচৰকুসলচিত্তুপ্পাদো ফলূপচাৰেন. দিট্ঠধম্মি কসম্পৰাযিকসঙ্খাতং পচ্ছিমপচ্ছিমফলং ৰোগাদিঅন্তৰাযানং অভাৱঞ্চ ৱা সগ্গমোক্খসম্পত্তিসুখঞ্চ কাৰণূপচাৰেন, পুৰে পুৰে ৱন্দনা সদিস্যূপচাৰেন, ৱন্দনস্স নামপঞ্ঞত্তি ঠানূপচাৰেন, ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণং ঠানূপচাৰেন, ৱন্দন গুণেন লক্খিতং পুগ্গলদব্বং গুণূপচাৰেন. উক্কট্ঠমজ্ঝ মুদুত্তমত্তভাৱো গুণ্যূপচাৰেন, অৱযৱভূতা ৱন্দনা একদেসূপচাৰেন. সমূহভূতা ৱন্দনা একদেস্যূপচাৰেন, পুব্বপুব্বকুসলচিত্তুপ্পাদো সমীপূপচাৰেন, পচ্ছিমপচ্ছিম কুসলচিত্তুপ্পাদো সমীপ্যূপচাৰেন, পণামকুসলচিত্তুপ্পাদভূতানং পৰমত্থধম্মানং নিব্যাপাৰভাৱো তদ্ধম্মূপচাৰেন. তেসং এৱং ধম্মতাভাৱো অতদ্ধম্মূপচাৰেন, ৱন্দনাকাৰো অভেদভেদূপচাৰেন. ৱন্দনসত্তি ভেদঅভেদূপচাৰেন লব্ভতি. মিৱিভত্তিযা ৱাচ্চং তংমুখ্যাদীহি লক্খিতো কত্তু ক্ৰিযাৱিসেসেন চ ৱত্তমানৱিভত্তিসঙ্খাতেন ৱিভত্তিৱিসে সেন চ পৰস্সপদসঙ্খাতেন পদৱিসেসেন চ উত্তমপুৰিস ৱিসেসেন চ অম্হযোগৱিসেসেন চ সব্বধাতুৱিসেসেন চ একৱচনৱিসেসেন চ পচ্চুপ্পন্নকালৱিসেসেন চ ধাত্ৱত্থক্ৰিযাৱিসেসেন চ অলিঙ্গ ৱিসেসেন চ ভূৱাদিগণ ৱিসেসেন চ নোৱিকৰণৱিসেসেন চ ভাৱকম্মকত্তূসুকত্তুৱিসেসেন চ লক্খিতো অহংসঙ্খাতো খন্ধসঙ্খতো সন্তানো অপ্পধানেন লব্ভতি. ক্ৰিযাপদস্স ক্ৰিযায পধানেন ৱাচকত্তা ধাত্ৱত্থোৱ পধানেন লব্ভতি. অপচ্চযস্স ৱাচ্চং ভূৱাদিগণজোতকা ৰূপসিদ্ধিমত্তা পদ সিলিট্ঠতা লব্ভতি.

অথ ৱা যো অহং নমামীতি সো নমে. সামঞ্ঞত্থ ৱিগ্গহোযং. ৱাচ্চত্থো পন ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. নমনঞ্চেত্থ বুদ্ধস্স সীলাদিঅনন্তগুণেসু নিন্নপব্ভাৰতাৱসেন পণামক্ৰিযাভিনিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা. সা চ ৱন্দনেয্য ৱন্দনকানং খেত্তজ্ঝাসযসম্পদাহি দিট্ঠধম্মৱেদনীযভূতা যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স পুৰিমকম্মস্স অনুবলপ্পদান ৱসেন তন্নিব্বত্তিতৱিপাকসন্ততিযা অন্তৰাযকৰানি উপপীড়কউপচ্ছেদককম্মানি পটিবাহিত্ৱা পৱত্তিকালে ৰোগাদিঅন্তৰাযানমপ্পৱত্তিং সাধেতি. সম্পৰাযে চ উপপজ্জৱেদনীযভূতা সগ্গমোক্খসম্পত্তিসুখং নিব্বত্তেতীতি.

অযং পনেত্থ দস্সনত্থনযো. নমেতিইমিনা বুদ্ধস্স সুগতাদিগুণং আৰব্ভ পৱত্তা তিৱিধা পণামকুসল চেতনা মুখ্যেন দস্সেতি. তং দস্সনেন তস্সা কাৰণভূতা যোনিসোমনসিকাৰাদযো চ চতুচক্কসম্পত্তিঞ্চ বুদ্ধুপ্পাদনৱমখেত্তঞ্চ পুব্বভাগে পৱত্তং সদ্ধাপঞ্ঞাপধানং কুসলচিত্তুপ্পাদঞ্চ ফলূপচাৰেন দীপেতি. তদ্দীপনেন তস্সা ফলভূতং দিট্ঠধম্মৰোগাদিঅন্তৰাযৱিসোসনঞ্চ সগ্গমোক্খ সুখঞ্চ পঠমকাৰণূপচাৰেন পকাসেতি. তপ্পকাসনেন বুদ্ধস্স পণামাৰহভাৱং দুতিযকাৰণূপচাৰেন ৱিভাৱেতি. তংৱিভাৱনেন ৱন্দকস্স মে খেত্তঙ্গতভাৱঞ্চ পণামে তব্বভাৱঞ্চ ততিযকাৰণূপচাৰেন অনুভাৱেতি.

অযং পনেত্থ অলঙ্কাৰনযো. নমেতিৱাচকপদস্স ৱাচ্চভূতা তিৱিধা বুদ্ধপণামকুসলচেতনা সমট্ঠাযী ভাৱো নাম. কস্মা, সৰীৰত্তা. অথ ৱা তিৱিধায বুদ্ধপণা মকুসলচেতনায সম্পযুত্তো সমাধিপ্পধানো মহা কুসলচিত্তুপ্পাদো সমট্ঠাযীভাৱো নাম. কস্মা, বুদ্ধস্স সুগতাদিগুণাৰম্মণে একগ্গত্তা সমাহিতচিত্তত্তা ৱা. সোযেৱ পন সন্তৰসো নাম. কস্মা, বুদ্ধপণামচেতনা কুসলঙ্গেন অকুসলঙ্গস্স পহীনত্তা. বুদ্ধন্তিপাঠসেস পদস্স ৱাচ্চভূতো বুদ্ধদব্বো আৰম্মণৱিভাৱো নাম. কস্মা, তস্স পণামকুসলচিত্তুপ্পাদস্স আৰম্মণপচ্চযেন উপকাৰত্তা. বুদ্ধস্স সুগতন্ত্যাদিগুণো উদ্দীপনৱিভাৱো নাম. কস্মা, পণামস্স কাৰণত্তা. কাৰণভূতং তং সমট্ঠাযীভাৱং উপাদায জানিতব্বো দিট্ঠধম্মৰোগা দিঅন্তৰাযাভাৱো চ সম্পৰাযে সগ্গমোক্খসুখসম্পত্তি চ আনুভাৱো নাম. কস্মা, আনিসংসফলত্তা.

তত্থ হি কিঞ্চাপি আনুভাৱদীপকং পদং নত্থি. কাৰণস্স পন ফলেন ৱিনাভাৱতো কাৰণস্স ফলং ৱিঞ্ঞেয্যন্তি. অথ ৱা নমেতিপদস্স সামত্থিযতো আনুভাৱো দস্সিতোযেৱাতি দট্ঠব্বো. আৱিভূতো উস্সুকো চ বুদ্ধপণামস্স আনিসংসপজাননা মতি চ অলসাভাৱো চ চিত্তপ্পসাদো চ সমাধিত্যাদি চ ব্যভিচাৰীভাৱো নাম. লোমহংসাদিভাৱো সত্ৱংকাভাৱো নামাতি অলঙ্কাৰ নযো ৱেদিতব্বো. এৱং পচ্ছিমপচ্ছিমগাথাসূতি.

অযং পনেত্থ সঙ্খেপযোজনা. সুগতং সোভনগতং সুন্দৰনিব্বানট্ঠানং গতং ৱা সম্মা গতং ৱা, সুগতং সম্মা ৱচনং গদং ভাসনং, সেট্ঠং পসত্থতৰং সতিপট্ঠানাদিভেদে ধম্মে গৱেসন্তং ৱা সন্তেহি গৱেসিতব্বং ৱা সত্তানং হিতসুখং ইচ্ছিতং ৱা, কুসলংকুসলং কুসলংঅকুসলং, জহং জহিতং, অমতং মৰণৱিৰহিতং অমতং অমতনিব্বানসমন্না গতং, সন্তং কিলেসদৰথৱূপসমং, অসমং লোকিযধম্মেন অসদিসং মগ্গফলনিব্বানধম্মং. দদং দাতং দাযকং ৱা, সৰণং সব্বসত্তলোকস্স পটিসৰণভূতং. লোকং সত্তসঙ্খ ৰোকাসসঙ্খতং তিলোকং, সৰণং জানন্তং, অৰণং নিক্কিলেসং, কিলেসসঙ্খাতৰণৱিৰহিতং ৱা. অৰণং সত্তেসু কিলেসৰজস্সাভাৱং, কৰং দেসনাঞাণেন কতং, অভযং নিব্ভযং, অভযং নিব্ভযট্ঠানং নিব্বানদিসং, নাযকং সত্তে নিব্বানপাৰং নেন্তং, নাযকং তিলোকানং জেট্ঠং পামোক্খং বুদ্ধং সক্কচ্চং তীহি দ্ৱাৰেহি অহং নমে নমামীতি.

পঠমৱন্দনগাথাদ্ৱযৱণ্ণনা সমত্তা.

২. নযনসুভগকাযঙ্গং,

মধুৰৱৰসৰোপেতং;

অমিতগুণগণাধাৰং,

দসবলমতুলং ৱন্দে.

২. এৱং পঠমং গাথাদ্ৱযেন বুদ্ধস্স নমস্সিত্ৱা ইদানি নযনসুভগকাযঙ্গন্ত্যাদীহি পঞ্চহি গুণেহি থোমিত্ৱা বুদ্ধং ৱন্দিতুং নযনসুভগকাযঙ্গন্তিআদিগাথমাহ. অযং পন ন ন মগণযুত্তত্তা নৱক্খৰেহি লক্খিতা ভুজগসু সুগাথাতি দট্ঠব্বা. ৱুত্তঞ্হি ৱুত্তোদযে ‘‘ভুজগসুসুমতা নামো’’তি.

অযং পনেত্থ যোজনা. যস্সং পটিপাদং না চ দ্ৱে নগণামো চ মগণো চ যদি সিযা. সা ভুজগসুসু গাথাতি মতা ঞাতব্বাতি. তত্থ পন নযনসুভগকাযঙ্গন্তি সব্বসত্তানং চক্খুস্স সোভনং গতেন কাযঙ্গেনসমন্নাগতং. এত্থ হি নযনন্তি সমৱিসমং দস্সেন্তং অত্তভাৱং নেতীতি নযনং, চক্খু লব্ভতি. নীধাতু যু. সুভং সোভনং গচ্ছতীতি সুভগং, কাযঙ্গং লব্ভতি. সুভসদ্দূপপদো গমুধাতু ক্ৱি. কাযস্স অঙ্গং অৱযৱং কাযঙ্গং. ভগৱতো কাযঙ্গং লব্ভতি. ছট্ঠীতপ্পুৰিসসমাসোযং. নযনস্স সুভগং নযনসুভগং, তং কাযঙ্গং যস্স বুদ্ধস্সাতি নযনসুভগ কাযঙ্গো, বুদ্ধো. সো হি ৰূপকাযস্স দস্সনা নুত্তৰিযগুণযোগতো সব্বসত্তানং পসাদচক্খুস্স সোভনং গতেন দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণেহি চ অসীত্যা নুব্যঞ্জনলক্খণেহি চ লক্খিতেন কাযঙ্গেন সমন্নাগতোতি অত্থো.

মধুৰৱৰসৰোপেতন্তি পিযপেমনীযউত্তমসদ্দেন সমন্নাগতং, সো হি ভগৱা মধিযতি পিযতি পেমিযতি ৱাতি মধুৰো. মধধাতু উৰো. ৱুত্তঞ্হি মজ্ঝিমপণ্ণাসটীকাযং ‘‘মধুৰোতি পিযো পেমনীযো অপলিবুদ্ধো’’তি. অথ ৱা মধিযতি অস্সাদিযতীতি মধুৰো, মধতি সব্বসত্তানং পীতিং উন্দেতি ৱড্ঢেতীতি মধুৰো, মধধাতু উন্দে উৰো. তেন ৱুত্তং সদ্দনীতিযং ‘‘মধ উন্দে’’তি. ৱৰিতব্বো ইচ্ছিতব্বো পত্থিতব্বো ৱাতি ৱৰো, সৰো. ৱৰধাতু ইচ্ছাযং অ. সৰতি গচ্ছতি সোতৱিঞ্ঞাণাৰম্মণভাৱন্তি সৰো, সদ্দো. সৰধাতু গতিযং অ. সৰতি গচ্ছতি সুয্যমানতন্তি ৱা সৰো, সৰিযতি সুণিযতীতি ৱা সৰো, ভগৱতো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো সদ্দো লব্ভতি. উপসম্পজ্জতীতি উপেতো, উপপুব্বইধাতু ত. মধুৰো চ ৱৰো চ সো সৰো চাতি মধুৰৱৰসৰো, তেন উপেতো সম্পন্নো সমন্নাগতোতি মধুৰৱৰসৰোপেতোতি ৱুচ্চতি. ভগৱতো পন হদয ৱত্থুনো সুৱিসুদ্ধত্তা পিত্তসেম্হাদীহি অপলিবুদ্ধত্তা দেৱ মনুস্সেহি মধুৰেন পিযেন মনাপিযেন ৱৰেন ইচ্ছিতপত্থি তেন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন সৰেন সদ্দেন উপেতো সম্পন্নো সমন্নাগতোতি ৱুত্তং হোতি.

এত্থ চ কিঞ্চাপি সৰোপেতন্তি সামঞ্ঞৱসেন ৱুত্তং, ভগৱতো সৰো পন ৱিসট্ঠো চ, ৱিঞ্ঞেয্যো, মঞ্জু, সৱনীযো, বিন্দু, অৱিসাৰী, গম্ভীৰো, নিন্নাদি চাতি ৱিসেসেন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতোতি অত্থো দট্ঠব্বো. ৱুত্তঞ্হি মজ্ঝিম পণ্ণাসে ব্ৰহ্মাযুসুত্তে ‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো পনস্স গোতমস্স মুখতো ঘোসো নিচ্ছৰতি ৱিসট্ঠো চ, ৱিঞ্ঞেয্যো চ, মঞ্জু চ, সৱনীযো চ, বিন্দু চ, অৱিসাৰী চ, গম্ভীৰো চ, নিন্নাদি চ. যথাপৰিসং খো পন সো ভৱং গোতমো সৰেন ৱিঞ্ঞাপেতি, ন চস্স বহিদ্ধা পৰিসায ঘোসো ন নিচ্ছৰতী’’তি.

তস্সাট্ঠকথাযং পন ৱিসট্ঠোতি সিনিদ্ধো অপলিবুদ্ধো. ৱিঞ্ঞেয্যোতি ৱিঞ্ঞাপনীযো পাকটো. ৱিসট্ঠত্তাযেৱ চেস ৱিঞ্ঞেয্যো হোতি. মঞ্জূতি মধুৰো. সৱনীযোতি সোতসুখো, মধুৰত্তাযেৱ চেস সৱনীযো হোতি. বিন্দূতি সম্পিণ্ডিতো. অৱিসাৰীতি অৱিসটো. বিন্দুত্তাযেৱ চেস অৱিসাৰী হোতি. গম্ভীৰোতি গম্ভীৰসমুট্ঠিতো. নিন্নাদীতি নিন্নদৱা. গম্ভীৰত্তাযেৱ চেস নিন্নাদি হোতি. যথাপৰিসন্তি চক্কৱাড়পৰিযন্তাপি একবদ্ধং পৰিসং ৱিঞ্ঞাপেতি. বহিদ্ধাতি অঙ্গুলিমত্তম্পি পৰিসতো বহিদ্ধা ন গচ্ছতি. কস্মা. সো এৱৰূপো মধুৰসৰো অকাৰণা মা নস্সীতি. ইতি ভগৱতো ঘোসো পৰিসায মত্তকেনেৱ চৰতীতি ৱণ্ণিতোতি. অভিধানপ্পদীপিকাযঞ্চ ৱুত্তা সঙ্গহগাথা –

‘‘ৱিসট্ঠমঞ্জুৱিঞ্ঞেয্যা, সৱনীযাৱিসাৰিনো;

বিন্দুগম্ভীৰনিন্নাদি, ত্যেৱমট্ঠঙ্গিকো সৰো’’তি.

যথা হি ব্ৰহ্মুনো সৰো পিত্তসেম্হেহি অপলিবুদ্ধত্তা ৱিসুদ্ধো মধুৰো হোতি. যথা চ সীহব্যগ্ঘাদীহি ৱাড়মিগেহি অনুবন্ধা ধাৱন্তা খুদ্দকমিগা কৰৱীকসকুণস্স ৱিকূজমানং সদ্দং সুত্ৱা সৰস্স মধুৰত্তা মৰণভযং হিত্ৱা অধাৱিত্ৱা উক্খিত্তপাদং অনিক্খিপিত্ৱা তিট্ঠন্তা সুণন্তি, এৱং কৰৱীকস্স সদ্দো ধম্মতাভাৱেন মধুৰো পিযো মনাপো হোতি. এৱং ভগৱতা কতং কম্মং ৱত্থুং সোধেতি, ৱত্থুস্স সুদ্ধত্তা পিত্তসেম্হেহি চ অপলিবুদ্ধত্তা ভগৱতো নাভিতো সমুট্ঠহন্তো সৰোপি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো সুৱিসুদ্ধো অতিমধুৰো অতিপিযো অতিমনাপো হোতি. সা পনেসা হীনূপমা হোতি, ভগৱতো হি সৰো তেহি সদ্দেহি সতভাগেন সহস্সভাগেন অতিমধুৰো অতিপিযো অতিমনাপো হোতি, তথা হি ধম্মাসো কৰঞ্ঞো অসন্ধিমিত্তা দেৱী কৰৱীকসকুণস্স মধুৰসদ্দং সুত্ৱা চিন্তেসি ‘‘ইমস্স তিৰচ্ছানস্স মধুৰো সদ্দো, কো নাম সব্বঞ্ঞুতঞাণসিৰিং পত্তস্স ভগৱতো অতিমধুৰো সদ্দো’’তি, পীতিং উপ্পাদেত্ৱা তং পীতিং অৱিজহিত্ৱা সত্তহি জঙ্ঘসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাতি, তস্মা ভগৱতো মধুৰৱৰসৰোপেতন্তি থোমেতীতি.

অমিতগুণগণাধাৰন্তি অপৰিমিণিতব্বসীলাদিগুণসমূহানং পতিট্ঠানভূতং. এত্থ চ সমিতোতি পৰিমিণিতব্বোতি মিতো, মাধাতু পৰিমাণে ত, ন মিতো অমিতো. গুণোতি সীলাদযো ধম্মা. তে হি গুণেন্তি তংসমঙ্গীপুগ্গলং পকাসেন্তীতি গুণাতি ৱুচ্চন্তি. গুণধাতু পকাসনে অ. মণিসাৰমঞ্জূসাটীকাযং পন ‘‘গুণন্তি অত্তনো আধাৰং পাকটং কৰোন্তীতি গুণা’’তি ৱুত্তং.

সদ্দনীতিধাতুমালাযঞ্চ ‘‘গুণ আমন্তনে, গুণোতি সীলাদযো ধম্মা, কেনট্ঠেন তে গুণা, গোণাপিযতি আমন্তাপিযতি অত্তনি পতিট্ঠিতো পুগ্গলো দট্ঠুং সোতুং পূজিতুঞ্চ ইচ্ছন্তেহি জনেহীতি গুণো. এত্থ কিঞ্চাপি সীলাদি ধম্মানং আমন্তাপনং নত্থি, তথাপি তংহেতু আমন্তনং নিমন্তনঞ্চ তেযেৱ কৰোন্তি নামাতি এৱং ৱুত্তং. অঞ্ঞে পন গুঞ্জন্তে অব্যযন্তে ইতি গুণাতি অত্থং ৱদন্তি. তদনুৰূপং পন ধাতুসদ্দংন পস্সাম. গুণ আমন্তনে ইচ্চেৱ পস্সাম. ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. অমিতো গুণো অমিতগুণো, তেসং গণো সমূহো অমিতগুণগণো, তেসং. আধাৰতি তিট্ঠতি এত্থাতি অমিতগুণগণাধাৰো, জিনো লব্ভতি. সো পন সমুদ্দোদকং নাড়িপত্তেন অপৰিমিতং ৱিয কেনচি অপৰিমিতানং সীলাদিগুণসমূহানং আধাৰো পতিট্ঠানভূতোতি অত্থো.

দসবলন্তি অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং তথাগতদসবলসম্পন্নং. এত্থ হি বলন্তি কেহিচি ৱিৰুদ্ধেহি কাৰণে হি বলন্তি ন কম্পেন্তি থিৰন্তীতি বলং, দস বলানি যস্স সোতি দসবলো, বুদ্ধো. তং পন দুৱিধং হোতি তথা গতস্স দসবলং কাযদসবলঞ্চ, ঞাণদসবলঞ্চাতি. তেসু হি কাযবলং হত্থিকুলানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি –

‘‘কাড়া ৱকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডৰং তম্বপিঙ্গলং;

গন্ধ মঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথং ছদ্দন্তিমে দসা’’তি.

ইমানি হি দস হত্থিকুলানি. তত্থ কাড়াৱকন্তি পকতিহত্থিকুলং দট্ঠব্বং. যং দসন্নং পুৰিসানং কাযবলং, তং একস্স কাড়াৱকহত্থিনো. যং দসন্নং কাড়াৱকানং বলং, তং একস্স গঙ্গেয্যস্স. যং দসন্নং গঙ্গেয্যানং, তং একস্স পণ্ডৰস্স. যং দসন্নং পণ্ডৰানং, তং একস্স তম্বস্স. যং দসন্নং তম্বানং, তং একস্স পিঙ্গলস্স. যং দসন্নং পিঙ্গলানং, তং একস্স গন্ধহত্থিনো. যং দসন্নং গন্ধহত্থীনং, তং একস্স মঙ্গলস্স. যং দসন্নং মঙ্গলানং, তং একস্স হেমৱতস্স. যং দসন্নং হেমৱতানং, তং উপোসথস্স. যং দসন্নং উপোসথানং, তং একস্স ছদ্দন্তস্স. যং দসন্নং ছদ্দন্তানং, তং একস্স তথাগতস্স, নাৰাযনসঙ্ঘাতবলন্তিপি ইদমেৱ ৱুচ্চতি. তদেতং পকতিহত্থীনং গণনায হত্থিকোটিসহস্সানং. পুৰিসগণনায দসন্নং পুৰিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি. ইদং তথাগতস্স কাযবলং হোতি. ইদং পন তাসু তাসু পাড়ীসু ন আগতং. অট্ঠকথাসুযেৱ আগতং. তেন ৱুত্তং দসক নিপাত অঙ্গুত্তৰটীকাযং ‘‘দস বলঞাণং পন পাড়িযং আগতমেৱ. ন কাযবলং ৱিয অট্ঠ কথাৰূড়্হমেৱাতি অধিপ্পাযো’’তি. এত্থ চ নাৰাযন সঙ্ঘাত বলন্তি এত্থ নাৰা ৱুচ্চন্তি ৰস্মিযো, তা বহূ নানাৱিধা ইতো উপ্পজ্জন্তীতি নাৰাযনং, ৱজিৰং. তস্মা নাৰাযনসঙ্ঘাত বলন্তি ৱজিৰসঙ্ঘাতবলন্তি অত্থোতি.

ঞাণদসবলং পন ৱিভঙ্গপাড়িযঞ্চ মূলপণ্ণাসে মহা সীহনাদসুত্তে দসকনিপাতঅঙ্গুত্তৰপাড়িযঞ্চ ৱিত্থাৰেন আগতমেৱ. সুখগ্গহণত্থং পন সঙ্খেপেন দস্সযিস্সামি. সেয্যথিদং. ঠানাট্ঠানঞাণঞ্চ, কম্মসমাদানানং ৱিপাকঞাণং, সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণং, অনেকধাতু নানাধাতু লোক ঞাণং, সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং ঞাণং, পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তিঞাণং, ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৱোদানং ৱুট্ঠানং ঞাণং, পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং, সত্তানং চুতূপপাতং ঞাণং, আসৱানং খযঞাণঞ্চাতি. অযং পন কমো অভিধম্মৱিভঙ্গপাড়িযং আগতক্কমো.

চুতূপপাতঞাণট্ঠানে পন মূলপণ্ণাসপাড়িযং মহাসীহনাদসুত্তে চ দসকনিপাতঅঙ্গুত্তৰপাড়িযং দিব্বচক্খুঞাণং আগতং. অত্থতো পন দিব্বচক্খুঞাণেন চুতূপপাতস্স পস্সিতত্তা সদিসমেৱাতি. তত্থ হি ঠানাট্ঠানঞাণন্তি কাৰণাকাৰণং যথাভূতং জাননঞাণং. কাৰণঞ্হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৱুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৱুচ্চতি. কম্মসমাদানানং ৱিপাকঞাণন্তি সমাদিযিত্ৱা কতানং অতীতানাগত পচ্চুপ্পন্নানং কুসলাকুসলকম্মানং সুগতিদুগ্গতিপটিসন্ধিসঙ্খাতং ৱিপাকং নিব্বানফলঞ্চ যথাভূতং পজাননঞাণং. সব্বত্থ গামিনিপটিপদং ঞাণন্তি সব্বগতিগামিনিঞ্চ পটিপদং মগ্গং যথাভূতং পজাননঞাণং. তত্থ চ পটিপদন্তি পটিপজ্জতি পাপুণাতি এতেনাতি পটিপদং, মগ্গং. গতিগামিনিন্তি নিৰযাদিপঞ্চগতিগামিনিং. অগতিগামিনিন্তি নিব্বানগামিনিং. ৱুত্তঞ্হি ‘‘নিব্বানঞ্চাহং সাৰিপুত্ত পজানামি নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি.

অনেকধাতুনানাধাতুলোকং ঞাণন্তি এত্থ অনেক ধাতূতি চক্খুধাতুআদীহি কামধাতূহি ৱা বহুধাতুং. নানাধাতূতি তাসংযেৱ ধাতূনং ৱিলক্খণত্তা ৱিসদিস সভাৱত্তা নানাপ্পকাৰধাতুং. লোকন্তি খন্ধাযতন ধাতুলোকং. ঞাণন্তি যথাভূতং পজাননঞাণং. সত্তানং অধিমুত্তিকতং ঞাণন্তি সত্তানং হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৱং যথাভূতং পজাননঞাণং. পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তিঞাণন্তি এত্থ পৰসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পৰপুগ্গলানন্তি ততো পৰেসং হীনসত্তানং. একত্থমেৱ ৱা এতং পদদ্ৱযং ৱেনেয্যৱসেন দ্ৱেধা ৱুত্তং. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তিঞাণন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং পৰভাৱং ৱড্ঢঞ্চ অপৰভাৱং হানিঞ্চ যথাভূতং পজাননঞাণং.

ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৱোদানং ৱুট্ঠানং ঞাণন্তি এত্থ ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং, ৰূপী ৰূপানি পস্সতীতিআদীনং অট্ঠন্নং ৱিমোক্খানং, সৱিতক্কসৱিচাৰাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং, পঠমজ্ঝান সমাপত্তিআদীনঞ্চ নৱন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসন্তি হানভাগিযধম্মং. ৱোদানন্তি ৱিসেসভাগিযধম্মং. ৱুট্ঠানন্তি যেন কাৰণেন ঝানাদীহি ৱুট্ঠহন্তি, তং কাৰণং. ঞাণন্তি যথাভূতং পজাননঞাণং. পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণন্তি পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধানুস্সৰণসঙ্খাতং পজাননঞাণং. সত্তানং চুতূপপাতং ঞাণন্তি সত্তানং চুতিঞ্চ উপপাতঞ্চ পজাননং দিব্বচক্খুঞাণং. আসৱানং খযঞাণন্তি কামাসৱাদীনং খযসঙ্খাতং আসৱনিৰোধং নিব্বানং যথাভূতং পজানন ঞাণন্তি. ইমানি পন ঞাণানি অঞ্ঞেহি অসাধাৰণানি তথাগতস্স দসবলঞাণানীতি দট্ঠব্বানি.

হোন্তি চেত্থ –

‘‘ঠানাট্ঠানং ৱিপাকঞ্চ, ঞাণং পটিপদং ঞাণং;

অনেকধাতুলোকঞ্চ, সত্তানং অধিমুত্তিকং. [সা পনেসা সেতৱৱিপুলাগাথাতি দট্ঠব্বা;]

ইন্দ্ৰিযপৰাপৰঞ্চ, ঝানাদিনং সংকিলেসং;

ৱোদানং ৱুট্ঠানং ঞাণং, পুব্বেনিৱাসানুস্সতিং;

সত্তানং চুতূপপাতং, আসৱক্খযং ঞাণন্তি;

দসিমানি বুদ্ধস্স চা, সাধাৰণানি ঞাণানী’’তি. [সা পনেসা সামঞ্ঞগাথাতি দট্ঠব্বা;]

ননু দসবলঞাণং নাম পাটিযেক্কং নত্থি, সব্বঞ্ঞুতঞাণমেৱ হোতি, অথ কস্মা তং ঞাণং দসভেদেন ৱুত্তন্তি. ৱুচ্চতে. অঞ্ঞমেৱ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞাণং, দসবলঞ্হি সকসককিচ্চমেৱ জানাতি. সব্বঞ্ঞুতঞাণং পন তম্পি ততো অৱসেসম্পি পজানাতি. দসবলঞাণেসু হি পঠমং কাৰণাকাৰণমেৱ জানাতি. দুতিযং কম্মন্তৰ ৱিপাকন্তৰমেৱ. ততিযং কম্মপৰিচ্ছেদমেৱ. চতুত্থং ধাতু নানত্তকাৰণমেৱ. পঞ্চমং সত্তানং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৱ. ছট্ঠং ইন্দ্ৰিযানং তিক্খমুদুভাৱমেৱ. সত্তমং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৱ. অট্ঠমং পুব্বে নিৱুত্থখন্ধসন্ততিমেৱ. নৱমং সত্তানং চুতিপটিসন্ধিমেৱ. দসমং সচ্চপৰিচ্ছেদমেৱ. সব্বঞ্ঞুতঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ ততো উত্তৰিঞ্চ পজানাতি. এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং কৰোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৱা অপ্পেতুং ন সক্কোতি. ইদ্ধি হুত্ৱা ৱিকুব্বিতুং ন সক্কোতি. মগ্গো হুত্ৱা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি. এৱং তেসং ঞাণদ্ৱযানং ৱিসেসোতি. তং পন ইধ ঞাণদ্ৱযং অধিপ্পেতন্তি.

অতুলন্তি সীলাদীহি গুণেহি কেনচি পুগ্গলেন অসদিসং. অযং পনেত্থ ৱচনত্থো. তুলনং উম্মানং তুলা, তুল সদিস্যং. সদ্দনীতিযঞ্হি ‘‘তুল উম্মানে’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা তুলিযতি পমিযতি এতাযাতি তুলা, পকতিতুলা. তুলা ৱিযাতি তুলা, ঞাণং. তায সম্মিতো তুলো. সম্মিত তদ্ধিতে অপচ্চযো. তুলসদিসঞাণেন সম্মিতো পুগ্গলো. ন তুলো অতুলো. কম্মধাৰযমিস্সকতপ্পুৰিস সমাসোযং. সীলাদিগুণেহি কেনচি পুগ্গলেন অসদিসো ভগৱা লব্ভতি. অথ ৱা নত্থি তুলো সদিসো পুগ্গলো এতস্সাতি অতুলো, ভগৱা. অতগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণোযং বহুব্বীহি. সীলাদিগুণেহি কেনচি অসদিসো অগ্গপুগ্গলোতি অত্থো. সদেৱকে লোকে অগ্গপুগ্গলভাৱতো. যথাহ ‘‘যাৱতা ভিক্খৱে সত্তা অপদা ৱা দ্ৱিপদা ৱা চতুপ্পদা ৱা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতি, ৱিৰাগো সেট্ঠো ধম্মানং দ্ৱিপদানঞ্চ চক্খুমা’’তি. তং অতুলং বুদ্ধন্তি সম্বন্ধো. ৱন্দেতি বুদ্ধস্স নযনসুভগকাযঙ্গাদিগুণং অনুস্সৰিত্ৱা তীহি দ্ৱাৰেহি সক্কচ্চং অহং ৱন্দামীতি অত্থো. এত্থ চ মিৱিভত্তিযা মহাৱিসযসুত্তেন একাৰা দেসোতি দট্ঠব্বো. ৱন্দনা পন তিৱিধা হোতি কাযৱচীমনোৱন্দনাৱসেনাতি. যথাহ ‘‘তিস্সো ইমা ভিক্খৱে ৱন্দনা. কতমা তিস্সো. কাযেন ৱন্দতি, ৱাচায ৱন্দতি, মনসা ৱন্দতী’’তি.

তত্থ যোনিসো মনসিকাৰচিত্তং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৱা জাণুদ্ৱযকপ্পৰদ্ৱযনলাটসঙ্খাতানি পঞ্চ অঙ্গানি ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৱা ৱন্দনেয্যানং অভিমুখং নিপতন্তো কাযেন ৱন্দতি নাম. যং সন্ধায ‘‘পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা’’তি অট্ঠ কথাদীসু ৱুত্তং. বুদ্ধগুণপদানি ৱাচায পৱত্তেন্তো ৱাচায ৱন্দতি নাম. ৱিপস্সিস্স নমত্থু, সিখিস্সাপি নমত্থু, ৱেস্স ভুস্স নমত্থু, ককুসন্ধস্স নমত্থু, কোণাগমনস্স নমত্থু, কস্সপস্স নমত্থু, অঙ্গীৰস্সস্স নমত্থু ত্যাদীসুপি ৱাচাৱন্দনাযেৱ. বুদ্ধাদি গুণানি অনুস্সৰন্তো মনসা ৱন্দতি নামাতি.

অযং পনেত্থ সঙ্খেপযোজনা. নযনসুভগকাযঙ্গং সব্বসত্তানং চক্খুস্স সোভনং গতেন কাযঙ্গেন সমন্নাগতং, মধুৰৱৰসৰোপেতং পিযপেমনীযেন অস্সাদি যেন উত্তমসদ্দেন সমন্নাগতং, অমিতগুণগণাধাৰং অপৰিমিণিতব্বসীলাদিগুণসমূহানং পতিট্ঠানভূতং, দসবলং অনঞ্ঞসাধাৰণেন তথাগতস্স কাযঞাণদস বলেন সমন্নাগতং, অতুলং সীলাদিগুণেহি কেনচি অসদিসং বুদ্ধং তীহি দ্ৱাৰেহি সক্কচ্চং অহং ৱন্দে ৱন্দামীতি.

দুতিযৱন্দনগাথাৱণ্ণনা সমত্তা.

৩. যো বুদ্ধো ধিতিমাঞ্ঞধাৰকো,

সংসাৰে অনুভোসি কাযিকং;

দুক্খং চেতসিকঞ্চ লোকতো,

তং ৱন্দে নৰদেৱ মঙ্গলং.

৩. এৱং ততিযগাথায বুদ্ধস্স ৱন্দিত্ৱা ইদানি সমাধি আদীহি চতূহি গুণেহি থোমিত্ৱা ৱন্দিতুকামো যো বুদ্ধো ধিতিমাঞ্ঞধাৰকো তিআদিগাথমাহ. অযং পন মসজগণ গৰুযুত্তত্তা দসক্খৰেহি লক্খিতা সুদ্ধৱিৰা জিতগাথাতি দট্ঠব্বা. ৱুত্তঞ্হি ৱুত্তোদযে-ম্সা জ্গা সুদ্ধৱিৰা জিতং মতন্তি. তস্সত্থো. যস্সং পটিপাদং ম্সা মসগণা চ জ্গা জগণগৰুকা চ চে সিয্যুং, তং ৱুত্তং সুদ্ধৱিৰাজিতন্তি মতং ঞাতব্বন্তি. ধিতিমা অঞ্ঞধাৰকো যো বুদ্ধো লোকতো সংসাৰে কাযিকং দুক্খঞ্চ চেতসিকং দুক্খঞ্চ অনুভোসি নৰদেৱমঙ্গলং, তং বুদ্ধং অহং ৱন্দেতি সম্বন্ধো.

তত্থ হি যোতি অনিযমনিদ্দেসো. যো যাদিসোতি অত্থো. তস্স চ অনিযমৱাচক সব্বনামপদত্তা ৱচনত্থো ন কাতব্বো. তস্স পন য ওতি পদৱিভাগো কাতব্বো. তেসু চ যসদ্দস্স ৱাচ্চং অনিযমো বুদ্ধদব্বো অপ্পধানেন লব্ভতি, তস্স যাদিসযুত্তজচ্চনামগোত্তসীলৱিহাৰী গোচৰসঙ্খাতং অনিযমসামঞ্ঞাকাৰত্তগুণমেৱ পধানেন লব্ভতি. পঠমাসিৱিভত্তিযা কাৰিযভূতস্স ওকাৰস্স ৱাচ্চং পকতূপনিস্সযসঙ্খাতং কত্তুকাৰকেকৱচনসঙ্খ্যং লব্ভতি. অথ ৱা সব্বনামভাৱং যাতি গচ্ছতীতি যো, অনিযমৱাচকভাৱং যাতি গচ্ছতীতি ৱা যো, সব্বনাম ভাৱেন যাতি পৱত্ততীতি ৱা যো, সব্বনামভাৱেন যাতব্বো ঞাতব্বোতি ৱা যো, যাতব্বো ঞাতব্বো এতেন ৱা অনিযমত্থোতি যো.

তেনাহু পোৰাণা –

‘‘নানাকাৰণং পটিচ্চ, ধাতুপচ্চযৱিগ্গহং;

চিন্তকানং পভাৱোৱ, পধানং হোতি চিন্তনে’’তি.

বুদ্ধোতি পটিৱিদ্ধচতুসচ্চধম্মো. অযং পনেত্থ ৱচনত্থো. বুজ্ঝতি চত্তাৰি সচ্চানীতি বুদ্ধো, ভগৱা. সুদ্ধকত্তুসাধনোযং. বুধধাতু ত. বোধেতা পজাযাতি ৱা বুদ্ধো, হেতু কত্তুসাধনোযং. অঞ্ঞেসং চত্তাৰি সচ্চানি বোধেতীতি অত্থো. অথ ৱা অনঞ্ঞবোধিতো হুত্ৱা সৱাসনায সম্মোহনিদ্দায বুজ্ঝতি জাগৰোতীতি বুদ্ধো, দিনকৰকিৰণ সমাগমেন পৰমৰুচিৰসিৰীসোভগ্গপ্পত্তিযা ৱিকসিতমিৱ পদুমং অগ্গমগ্গঞাণসমাগমেন অপৰিমিতগুণগণালঙ্কত সব্বঞ্ঞুতঞাণপ্পত্তিযা বুজ্ঝতি ৱিকসতীতি ৱা বুদ্ধো, নিব্বান সঙ্খাতং একাযনমগ্গং বুজ্ঝতি গচ্ছতীতি ৱা বুদ্ধো. বুধসদ্দো হি ঞাণাদীসু চতূস্ৱত্থেসু ৱত্ততি.

তেন ৱুত্তং –

‘‘ঞাণে ৱিকসনে চেৱ, গমনে চাপি জাগৰে;

চতূস্ৱেতেসু অত্থেসু, বুধসদ্দো পৱত্ততী’’তি.

অথ ৱা সব্বঞেয্যধম্মে বুজ্ঝতি জানাতীতি বুদ্ধো, পাৰমি ভাৱিতায পঞ্ঞায সব্বে সঙ্খতাসঙ্খতধম্মে বুজ্ঝতি অবুজ্ঝি বুজ্ঝিস্সতীতি ৱা বুদ্ধো, সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত সো ভগৱাতি অধিগতঞাণগুণৱিসেসেহি বুজ্ঝিতব্বোতি ৱা বুদ্ধো, ভগৱতা বুজ্ঝিতব্বং ঞাতব্বন্তি বুদ্ধং. কিং তং, সব্বঞ্ঞুত ঞাণং, তদস্সত্থীতি বুদ্ধো, ভগৱা. অত্থতো পন পাৰমিতা ভাৱিতো সযম্ভূঞাণেন সহ ৱাসনায ৱিহতৱিদ্ধস্ত নিৰৱসেসক্লেসো মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞাণাদিঅপৰি মেয্যগুণগণাধাৰো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ ‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি.

এত্থ চ বুদ্ধো নাম সব্বঞ্ঞুবুদ্ধ, পচ্চেকবুদ্ধ, চতুসচ্চবুদ্ধ, সুত বুদ্ধৱসেন চতুব্বিধো হোতি. তত্থ কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি সমতিংসপাৰমিযো পূৰেত্ৱা সম্বোধিপ্পত্তো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো নাম. কপ্পসতসহস্সাধিকানি দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সযম্ভূপত্তো পচ্চেকবুদ্ধো নাম. অৱসেসা খীণাসৱা চতুসচ্চবুদ্ধো নাম. বহুস্সুতো সুতবুদ্ধো নাম. ইধ পন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো অধিপ্পেতো.

ধিতিমাঞ্ঞধাৰকোতি এত্থ ধিতিমা অঞ্ঞধাৰকোতি পদচ্ছেদো কাতব্বো. ধিতিমাতি সমাধিৱন্তো, সম্পযুত্ত ধম্মে একাৰম্মণে ধাৰেতীতি ধিতি, সমাধি. ধাধাতুতি. আকাৰস্স ইকাৰাদেসো. ধিযতি ঠপেতি একাৰম্মণে সম্পযুত্তধম্মেতি ধিতি, চিত্তেন যোগেনেৱেসো একা ৰম্মণে পতিট্ঠাপনৱসেন চিত্তস্স আৰম্মণে নিচ্চলভাৱেন পতিট্ঠাপেতীতি অত্থো. ধিতি অস্স অত্থীতি ধিতিমা, বুদ্ধো. সো হি যথা মহামেৰু চতূহি দিসাহি ভুসং আগতেহি ৱাতেহি ন সমিঞ্জতি, এৱং পটিপক্খেহি মিচ্ছাৱাদ ৱাতেহি চ ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণেহি চ লাভালাভ যসাযস নিন্দা পসংস সুখদুক্খসঙ্খাতেহি লোকধম্মেহি চ ন সমিঞ্জতি, সমাধিৱন্তোযেৱ হোতীতি ৱুত্তং হোতি.

অঞ্ঞধাৰকোতি অৰহত্তফলহাৰকো. ৱিমুত্তিসঙ্খাতং অৰহত্তফলসেতচ্ছত্তং ধাৰেন্তো ৱা. জানাতি পঠম মগ্গেন দিট্ঠসচ্চস্স আমৰিযাদং অনতিক্কমিত্ৱা ৱাতি অঞ্ঞং, অৰহত্তফলং. আপুব্বঞাধাতু ক্ৱি. আসদ্দো মৰিযাদত্থো. সংযোগপৰত্তা আকাৰস্স ৰস্সো, তং ধাৰেতীতি অঞ্ঞধাৰকো. অঞ্ঞসদ্দূপপদধৰধাতু ণ্ৱু. সংসাৰেতি খন্ধধাতুআযতনানং অব্বোচ্ছিন্নং পৱত্তমানে সংসাৰৱট্টে.

ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং –

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি.

খন্ধধাতুআযতনানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধেন সংপুনপ্পুনং সৰতি গচ্ছতি পৱত্ততীতি সংসাৰো. সংপুব্বসৰধাতু গতিম্হি ণ. অথ ৱা খন্ধাযতনধাতুযো সং অব্বোচ্ছিন্নং সৰন্তি গচ্ছন্তি পৱত্তন্তি এত্থাতি সংসাৰোতি ৱচনত্থো কাতব্বো, তস্মিং. অনুভোসীতি অনুপুনপ্পুনং অভুঞ্জি, অৱেদযীতি অত্থো. কাযিকন্তি কাযে সৰীৰে পৱত্তং কাযিকং. চেতসিকন্তি চেতসি পৱত্তং চেতসিকং. তং পন পদদ্ৱযং দুক্খন্তিপদে ৱিসেসনং. দুক্খন্তি ৱট্টদুক্খং. দুক্খনং দুক্খং, অথ ৱা দুক্খযতীতি দুক্খং, দুক্খধাতু অ. ইদং পন নিব্বচনং কাৰিতৱসেন ৱুত্তং. যস্স উপ্পজ্জতি, তং দুক্খিতং কৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. লোকতোতি সত্তলোকহেতু. লোকিযন্তি পৱত্তন্তি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি তব্বিপাকো চাতি লোকো. লোকধাতু ণ. অথ ৱা কুসলাদীনি লাতি গণ্হাতীতি লোকো. লাধাতু ওকপচ্চযো. সত্ত লোকোৱ লব্ভতি. ধিতিমা অঞ্ঞধাৰকো যো বুদ্ধো সংসাৰৱট্টে নিমুগ্গানং সত্তানমনুদযায সংসাৰৱট্টদুক্খতো পমোচেতুকামো কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি অতিদুক্কৰানি সমতিংসপাৰমিযো পঞ্চ মহা পৰিচ্চাগে চ কৰোন্তো সত্তলোকহেতু কাযিকং চেতসিকং সংসাৰৱট্টদুক্খং অনুভৱসীতি ৱুত্তং হোতি. তন্তি তাদিসং বুদ্ধং. ৱন্দেতি ৱন্দামি.

নৰদেৱমঙ্গলন্তি নৰদেৱানং মঙ্গলভূতং. অযং পনেত্থ ৱচনত্তো. নিৰযং নেতি পাপুণাতীতি নৰো, মনুস্সো. নিধাতু পাপুননে অৰো. অৰিযমনুস্সো পন ভূতপুব্বগতিক নযেন নৰো নামাতি. অথ ৱা সেট্ঠভাৱং নেতীতি নৰো, উত্তমং পব্বজ্জং নেতীতি অত্থো. ৱিমানৱত্থুঅট্ঠকথাযং পন জেট্ঠভাৱং নেতীতি নৰো. পুত্তভাতুভূতোপি হি পুগ্গলো মাতুজেট্ঠভগিনীনং পিতুট্ঠানে তিট্ঠতি, পগেৱ ভত্তুভূতো ইতৰাসন্তি ৱুত্তং. ৱিসুদ্ধিমগ্গমহাটীকাযং পন নৰতীতি নৰো, পুৰিসো. যথা হি পঠমপকতিভূতো সত্তো ইতৰায পকতিযা সেট্ঠট্ঠেন পুৰিউচ্চে ঠানে সেতি পৱত্ততীতি পুৰিসোতি ৱুচ্চতি, এৱং নযনট্ঠেন নৰোতি ৱুচ্চতি. পুত্তভাতু ভূতোপি হি পুগ্গলো মাতুজেট্ঠভগিনীনং পিতুঠানে তিট্ঠতি. পগেৱ ইতৰা ইতৰাসন্তি ৱুত্তং. তস্মা ইধ পন নৰন্তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তম্পি ৱিসেসেন পুৰিসনৰন্তি ৱিঞ্ঞাযতি পধাননযেন গহণস্স যুত্তত্তা. দিব্বন্তি কামগুণ ঝানাভিঞ্ঞাচিত্তিস্সৰিযাদীহি কীড়ন্তীতি দেৱা. দিৱুধাতু ণ. অথ ৱা সৰীৰালঙ্কাৰজুতিযা দিব্বন্তীতি দেৱা. দেৱা চ নাম তিৱিধা হোন্তি সম্মুতিদেৱা, উপপত্তিদেৱা, ৱিসুদ্ধিদেৱা চাতি. তত্থ মহাসম্মতকালতো পট্ঠায লোকেন দেৱাতি সম্মতত্তা ৰাজানো দেৱিযো ৰাজকুমাৰা চ সম্মুতিদেৱা নাম. দেৱলোকে উপপন্না উপপত্তিদেৱা নাম. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৱা ৱিসুদ্ধিদেৱা নাম. ইধ পন উপপত্তিদেৱা অধিপ্পেতা.

মঙ্গলন্তি মঙ্গলভূতং. তন্তিপদে ৱিসেসনং. মঙ্গন্তি ৱড্ঢেন্তি সব্বসম্পত্তীহি সত্তানং এতেনাতি মঙ্গলো, বুদ্ধো. মঙ্গল ধাতু ৱড্ঢনে অলো. অথ ৱা মঙ্গং ৱুচ্চতি পাপং, তং ৱেনেয্যানং দেসনায লুনাতি ছিন্দতীতি মঙ্গলো, বুদ্ধো. মঙ্গসদ্দূপপদলুধাতু ক্ৱি. নৰা চ দেৱা চ নৰদেৱা, তেসং মঙ্গলো নৰদেৱমঙ্গলো, বুদ্ধো. সো পন মনুস্সদেৱব্ৰহ্মানং পূজনীযত্তা চ সঙ্খে, চক্কং, পুণ্ণকুম্ভো, গৰা, সিৰী, সেতচ্ছত্তং, অঙ্কুসো, ধজং, সোৱত্তিকঞ্চাতি অট্ঠহি লোকিযমঙ্গলেহি সেট্ঠত্তা উত্তমত্তা চ মঙ্গলো নামাতি ৱুচ্চতি, তস্মা বুদ্ধস্স নৰদেৱমঙ্গলন্তি থোমেতীতি অধিপ্পাযোতি.

অযং পনেত্থ সঙ্খেপযোজনা. ধিতিমা সমাধিৱন্তো অঞ্ঞধাৰকো অৰহত্তফলধাৰকো অৰহত্তফলসে তচ্ছত্তং ধাৰেন্তো ৱা, যো যাদিসো বুদ্ধো, সংসাৰে সংসাৰৱট্টে, কাযিকং কাযে পৱত্তং দুক্খঞ্চ ৱট্টদুক্খঞ্চ চেতসি পৱত্তং দুক্খঞ্চ ৱট্টদুক্খঞ্চ, লোকতো লোকহেতু, অনুভোসি পুনপ্পুনং অভৱসি অৱেদযি, নৰদেৱমঙ্গলং নৰদেৱানং মঙ্গলভূতং, তং তাদিসং বুদ্ধং অহং ৱন্দে ৱন্দামীতি.

ততিযৱন্দনগাথাৱণ্ণনা সমত্তা.

৪. বাত্তিংসতিলক্খণচিত্ৰদেহং,

দেহজ্জুতিনিগ্গতপজ্জলন্তং;

পঞ্ঞাধিতিসীলগুণোঘৱিন্দং,

ৱন্দে মুনিমন্তিমজাতিযুত্তং.

৪. এৱং ততিযগাথায বুদ্ধস্স নত্ৱা ইদানি বাত্তিংসতিলক্খণচিত্ৰদেহন্ত্যাদীহি ছহি গুণেহি থোমিত্ৱা মুনিনো ৱন্দিতুকামো বাত্তিংসতি লক্খণ চিত্ৰ দেহ ন্ত্যাদিগাথমাহ. অযং পন ত জ জ গণ গৰুদ্ৱয যুত্তত্তা একাদসক্খৰেহি লক্খিতা উপট্ঠিতা গাথাতি দট্ঠব্বা. ৱুত্তঞ্হি ৱুত্তোদযে ত্জা জ্গা গৰুনাযমুপট্ঠিতা সা’’তি. তস্সত্থো. যস্সং পটিপাদং ত্জা তজগণা চ জ্গাজগণগৰূ চ গৰুনা পাদন্তগৰুনা চে যুত্তা, সা অযং গাথা উপট্ঠিতা নামাতি. এত্থ চ এক গৰুকে সতিপি দ্ৱিগৰুকেপি লক্খণসমানত্তা উপট্ঠিতা গাথা নামাতি দট্ঠব্বা. তত্থ বাত্তিংসতি লক্খণ চিত্ৰ দেহন্তি দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণেহি ৱিচিত্ৰং সৰীৰৱন্তং. এত্থ চ দ্ৱীহি অধিকং তিংসং বাত্তিংসতি. দ্ৱিসদ্দস্স বাদেসো. লক্খিযতি লক্খিতব্বং বুদ্ধসৰীৰং এতেনাতি লক্খণং. দিহতি উপচযতি ৱড্ঢতি ৱা এত্থ কুসলা কুসলন্তি দেহং, সৰীৰং. দিহধাতু উপচযে ৱড্ঢনে ৱা ণ. বাত্তিংসতি মহাপুৰিসলক্খণেহি চিত্ৰং ৱিচিত্ৰং দেহং সৰীৰং যস্স সোতি বাত্তিংসতিলক্খণচিত্ৰদেহো, মুনি লব্ভতি.

ইদং পনেত্থ দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণসৰূপস্স সঙ্খেপ দস্সনং. সুপ্পতিট্ঠিতপাদো চ, আযতপণ্হি, দীঘঙ্গুলি, মুদুত লুণহত্থপাদো, জালহত্থপাদো, উস্সঙ্খপাদো, এণিজঙ্ঘো, ঠিতকোৱ অনোনমন্তো উভোহি পাণিতলেহি জাণু কানি পৰিমসতি পৰিমজ্জতি, কোসোহিতৱত্থগুয্হো, সুৱণ্ণ ৱণ্ণো কঞ্চনসন্নিভত্তচো, সুখুমচ্ছৱী, একেকলোমো, উদ্ধগ্গলোমো, ব্ৰহ্মুজুগত্তো, সত্তুস্সদো, সীহপুব্বদ্ধ কাযো, চিতন্তৰংসো, নিগ্ৰোধপৰিমণ্ডলো, সমৱট্টক্খন্ধো, ৰসগ্গৰসী, সীহহনু, চত্তালীসদন্তো, সমদন্তো, অৱিৰড়দন্তো, সুসুক্কদাঠো, পহূতজিৱ্হো, ব্ৰহ্মস্সৰো কৰৱীকভাণি, অতিনীলনেত্তো, গোপখুমো, উণ্ণা ভমু কন্তৰে জাতো, উণ্হীসসীসো চাতি দ্ৱত্তিংসৱিধানি হোন্তি মহাপুৰিসলক্খণানি.

তেন ৱুত্তং পাথেয্যৱগ্গে লক্খণসুত্তে ‘‘কতমানি তানি ভিক্খৱে দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসস্স মহাপুৰিসলক্খণানি, যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুৰিসস্স দ্ৱে গতিযো ভৱন্তি, অনঞ্ঞা. সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসতি ৰাজা হোতি চক্কৱত্তি…পে… সচে খোপন অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি, অৰহং হোতি সম্মা সম্বুদ্ধো লোকে ৱিৱটচ্ছদো ১. ইধ ভিক্খৱে মহা পুৰিসো সুপ্পতিট্ঠিতপাদো হোতি. যম্পি ভিক্খৱে মহা পুৰিসো সুপ্পতিট্ঠিতপাদো হোতি. ইদম্পি ভিক্খৱে মহা পুৰিসস্স মহাপুৰিসলক্খণং ভৱতি ২. পুন চপৰং ভিক্খৱে মহাপুৰিসস্স হেট্ঠাপাদতলেসু চক্কানি জাতানি হোন্তি সহস্সাৰানি সনেমিকানি সনাভিকানি সব্বা কাৰপৰিপূৰানি. ইদম্পি ভিক্খৱে মহাপুৰিসস্স মহাপুৰিস লক্খণং ভৱতি ৩. পুন চপৰং ভিক্খৱে মহাপুৰিসো আযতপণ্হী হোতি ৪. দীঘঙ্গুলী হোতি ৫. মুদুতলুণ হত্থপাদো হোতি ৬. জালহত্থপাদো হোতি ৭. উস্সঙ্খপাদো হোতি ৮. এণিজঙ্ঘো হোতি ৯. ঠিতকোৱ অনোনমন্তো উভোহি পাণিতলেহি জাণুকানি পৰিমসতি পৰিমজ্জতি ১০. কোসোহিতৱত্থগুয্হো হোতি ১১. সুৱণ্ণৱণ্ণো কঞ্চনসন্নিভত্তচো ১২. সুখুমচ্ছৱী হোতি সুখুমত্তা ছৱিযা ৰজোজল্লং কাযে ন উপলিম্পতি ১৩. একেকলোমো হোতি, একেকানি লোমানি লোমকূপেসু জাতানি ১৪. উদ্ধগ্গলোমো হোতি. উদ্ধগ্গানি লোমানি জাতানি নীলানি অঞ্জনৱণ্ণানি কুণ্ডলা ৱত্তানি পদক্খিণাৱত্তকজাতানি ১৫. ব্ৰহ্মুজুগত্তো হোতি ১৬. সত্তুস্সদো হোতি ১৭. সীহপুব্বদ্ধ কাযো হোতি ১৮. চিতন্তৰংসো হোতি ১৯. নিগ্ৰোধপৰিমণ্ডলো হোতি, যাৱতক্ৱস্স ব্যামো, তাৱ তক্ৱস্স কাযো ২০. সমৱট্টক্খন্ধো হোতি ২১. ৰসগ্গ সগ্গী হোতি ২২. সীহহনু হোতি ২৩. চত্তালীসদন্তো হোতি ২৪. সমদন্তো হোতি ২৫. অৱিৰড়দন্তো হোতি ২৬. সুসুক্কদাঠো হোতি ২৭. পহূতজিৱ্হো হোতি ২৮. ব্ৰহ্মস্সৰো হোতি কৰৱীকভাণি ২৯. অতিনীলনেত্তো হোতি ৩০. গোপখুমো হোতি ৩১. উণ্ণা ভমুকন্তৰে জাতা হোতি ওদাতা মুদুতূল সন্নিভা. যম্পি ভিক্খৱে মহাপুৰিসস্স উণ্ণা ভমুকন্তৰে জাতা হোতি ওদাতা মুদুতূলসন্নিভা. ইদম্পি ভিক্খৱে মহাপুৰিসস্স মহাপুৰিসলক্খণং ভৱতি ৩২. পুন চপৰং ভিক্খৱে মহাপুৰিসো উণ্হীসসীসো হোতি. যম্পি ভিক্খৱে মহাপুৰিসো উণ্হীসসীসো হোতি. ইদম্পি ভিক্খৱে মহাপুৰিসস্স মহাপুৰিসলক্খণং ভৱতি. ইমানি খো তানি ভিক্খৱে দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসস্স মহাপুৰিস লক্খণানী’’তি. এতেসং পন দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানং অত্থো পচ্ছা আৱিভৱিস্সতীতি.

দেহজ্জুতিনিগ্গতপজ্জলন্তন্তি ভগৱতো ৰূপকাযতো নিক্খন্তেহি ছব্বণ্ণৰংসীসঙ্খাতেহি ওভাসেহি পৰিসমন্ততো ৱিজ্জোতৱন্তং. জৱতি দিব্বতীতি জুতি. জুধাতুতি. নিগচ্ছতি নিচ্ছৰতীতি নিগ্গতা, ৰস্মি. নিপুব্বগমুধাতু ত. পকাৰেন জলতে দিব্বতে পজ্জলন্তং. এত্থ চ দেহনিগ্গতজুতীতি ৱত্তব্বে ছন্দানুৰক্খণত্থং পদৱিপৰিযাযেন দেহজ্জুতিনিগ্গতন্তি ৱুত্তং. তস্মা দেহতো নিগ্গতা জুতীতি সমাসো দট্ঠব্বো. দেহতো ৰূপকাযতো নিগ্গতেহি নিচ্ছৰেহি জুতীহি ৰংসীহি পজ্জলন্তং যস্স সোতি দেহজ্জুতি নিগ্গতপজ্জলন্তো, মুনি লব্ভতি. মুনিনো হি পুৰত্থিমকাযতো ছব্বণ্ণৰস্মিযো উট্ঠহিত্ৱা অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গ হেসি. পচ্ছিমকাযতো দক্খিণহত্থতো ৱামহত্থতো ছব্বণ্ণা ৰস্মিযো উট্ঠহিত্ৱা অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি. উপৰি কেসন্ততো পট্ঠায সব্বকেসৱত্তেহি মোৰগীৱৱণ্ণা ৰস্মি উট্ঠহিত্ৱা গগনতলে অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি. হেট্ঠাপাদতলেহি পৱাড়ৱণ্ণা ৰস্মি উট্ঠহিত্ৱা ঘনপথৱিযং অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি, এৱং সমন্তা অসীতিহত্থমত্তং ঠানং ছব্বণ্ণা বুদ্ধৰস্মিযো ৱিজ্জোতমানা ৱিপ্ফন্দমানা কঞ্চনদণ্ডদীপিকাহি নিচ্ছৰিত্ৱা আকাসং পক্খন্দজালা ৱিয চতুদ্দীপিক মহামেঘতো নিক্খন্তৱিজ্জুলতা ৱিয ৱিধাৱিংসূতি ৱুত্তং হোতি. তস্মা দেহজ্জুতিনিগ্গতপজ্জলন্তন্তি থোমেতীতি.

পঞ্ঞাধিতি সীল গুণোঘৱিন্দন্তি এত্থ পঞ্ঞাতি সব্বঞ্ঞুত ঞাণং. ধিতীতি ঝানমগ্গফলসম্পযুত্তসমাধি. সীলন্তি পচ্চেক বুদ্ধাৰিযসাৱকেহি অসাধাৰণং সুৱিসুদ্ধং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. ওঘন্তি সমূহং. ৱিন্দন্তি লদ্ধং. পকাৰেন যথাসভাৱং সব্বঞেয্যধম্মং ৱা জানাতি পটিৱিজ্ঝতীতি পঞ্ঞা. সব্বঞ্ঞুত ঞাণং. পপুব্বঞাধাতু অ. সা পনেসা পজাননলক্খণা পটিৱেধলক্খণা ওভাসনলক্খণা চ, ৱিসযোভাস ৰসা, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা, সমাধিপদট্ঠানা. ধিতিসদ্দস্স ৱচনত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. সীলতীতি সীলং. কাযৱচীকম্মানি সম্মা দহতি সম্মা ঠপেতীতি অত্থো. অথ ৱা সীলতি সমাধিযতি কাযকম্মাদীনং সুসিল্য ভাৱেন ন ৱিপ্পকিৰতীতি সীলং, সীলন্তি সমাদহন্তি চিত্তং এতেনাতি ৱা সীলং, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. সীলধাতু অ. ইদং পন পতিট্ঠাপনলক্খণং, দুস্সিল্যৱিদ্ধংসনৰসং অনৱজ্জৰসং ৱা, সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, হিৰিওত্তপ্পপদট্ঠানং. গুণসদ্দস্স ৱচনত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. উহনতি সমূহং কৰোতি এত্থ অৱযৱন্তি ওঘো, সমূহো. উপুব্বহনধাতু ণ. উস্স ও. হনস্স ঘো. অভিধানপ্পদীপিকাটীকাযং পন ‘‘অৱযৱং ব্যপিযতি গচ্ছতীতি ওঘো’’তি ৱুত্তং. ৱিন্দনংলভনং ৱিন্দং, ৱিন্দিযিত্থ লব্ভিত্থাতি ৱা ৱিন্দং, পঞ্ঞা চ ধিতি চ সীলঞ্চ তং গুণঞ্চাতি পঞ্ঞাধিতিসীলগুণা, তেসং ওঘো সমূহোতি তথা, তং ৱিন্দং লভনং যস্সাতি পঞ্ঞাধিতিসীলগুণোঘৱিন্দো, মুনি. অথ ৱা ৱিন্দং লভিতব্বং পঞ্ঞাধিতিসীলগুণোঘং যেনাতি পঞ্ঞাধিতিসীলগুণোঘৱিন্দো. ততিযাবহুব্বীহি সমাসোযং. ৱিন্দানং লভিতব্বানং পঞ্ঞাধিতিসীল সঙ্খাতানং গুণানং সমূহো অত্থীতি অত্থো. তং.

ৱন্দেতি অহং ৱন্দামি. মুনিন্তি বুদ্ধং. মুনাতি জানাতি পৰিচ্ছিন্দতি ৱা হিতাহিতন্তি মুনি, বুদ্ধো. মুনধাতু ঞাণে ই. অথ ৱা মুনাতি জানাতি উভো অত্থেতি মুনি, খন্ধাদি লোকে তুলং আৰোপেত্ৱা মিনন্তো ৱিয ইমে অজ্ঝত্তিকা খন্ধা ইমে বাহিৰাতিআদিনা নযেন ইধলোকত্থঞ্চ পৰলোকত্থঞ্চ ভগৱা জানাতীতি অত্থো. সো পনেস অগাৰিযমুনি, অনাগাৰিযমুনি, সেখমুনি, অসেখমুনি, পচ্চেকমুনি, মুনিমুনি চাতি অনেকৱিধো. তত্থ অগাৰিযমুনীতি গিহিপি আগতফলো ৱিঞ্ঞাতসাসনো. অনাগাৰিযমুনীতি তথাৰূপোৱ পব্বজিতো. সেখমুনীতি সত্ত সেক্খা. অসেখমুনীতি খীণাসৱো. পচ্চেকমুনীতি পচ্চেকবুদ্ধো. মুনিমুনীতি সম্মাসম্বুদ্ধো. তেসু পন ইধ মুনিমুনি অধিপ্পেতো, তং মুনিং. অন্তিমজাতিযুত্তন্তি অন্তিমেন চৰিমভৱেন যুত্তং. অৱসানং অমতি গচ্ছতীতি অন্তং. অমধাতু ত. মস্স নো. অন্তে ভৱো অন্তিমো, চৰিমভৱো. জাননং নিব্বত্তনং জাতি, খন্ধানং পৱত্তি. কম্মেন জনিযতি নিব্বত্তিযতীতি ৱা জাতি. উপপত্তিভৱো লব্ভতি. জানিধাতুতি. ধাত্ৱন্ত লোপো. অন্তিমজাতিযা যুত্তোতি অন্তিমজাতিযুত্তো, মুনি. আযতিঞ্হি তীসু ভৱেসু পটিসন্ধিজনকানং সব্ব কিলেসানং বোধিপল্লঙ্কেযেৱ অগ্গমগ্গেন সমুচ্ছিন্দিতত্তা ভগৱতো অনাগতে পুনব্ভৱো নত্থি, তস্মা অযং অৰিযজাতি পচ্ছিমত্তভাৱযুত্তোতি ৱুত্তং হোতি.

তেন ৱুত্তং ধম্মচক্কপৱত্তনসুত্তে –

‘‘ঞাণঞ্চ মেদস্সনং উদপাদি, অকুপ্পামে ৱিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থিদানি পুনব্ভৱো’’তি.

অযং পনেত্থ সঙ্খেপযোজনা. বাত্তিংসতিলক্খণচিত্ৰং দেহং দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণেহি ৱিচিত্ৰং ৰূপকাযৱন্তং, দেহজ্জুতিনিগ্গত পজ্জলন্তং ৰূপকাযতো নিগ্গতেহি ছব্বণ্ণৰং সীহি পৰিসমন্ততো ৱিজ্জোতৱন্তং, পঞ্ঞাধিতিসীলগুণো ঘৱিন্দং পঞ্ঞাধিতিসীলসঙ্খতানং গুণানং সমূহং লভনৱন্তং, ৱিন্দিতব্বানং পঞ্ঞাধিতিসীলসঙ্খাতানং গুণানং সমূহৱন্তং ৱা, অন্তিমজাতিযুত্তং চৰিমভৱেন চৰিমত্তভাৱেন ৱা যুত্তং মুনিং বুদ্ধং অহং তীহি দ্ৱাৰেহি সক্কচ্চং ৱন্দে ৱন্দামীতি.

চতুত্থৱন্দনগাথাৱণ্ণনা সমত্তা.