৪. চতুত্থো কণ্ডো (ণাদি)
১. ণো ৱা পচ্চে.
ছট্ঠিযন্তা নামস্মা ৱা ণপ্পচ্চযো হোতি অপচ্চে-ভিধেয্যে, ণকাৰো ৱুদ্ধ্যত্থো, এৱমঞ্ঞত্তাপি, ৱসিট্ঠস্সাপচ্চং ৱাসিট্ঠো, ৱাসিট্ঠী ৱা, ওপগৱো, ওপগৱী ৱা, ৱেতি ৱাক্যসমাসৱিকপ্পনত্থং, তস্সাধিকাৰো সকত্থাৱধি.
২. ৱচ্ছাদিতো ণানণাযনা.
ৱচ্ছাদীহি অপচ্চপ্পচ্চযন্তেহি গোত্তাদীহি চ সদ্দেহি ণানণাযনপ্পচ্চযা ৱা হোন্তি অপচ্চে, ৱচ্ছানো ৱচ্ছাযনো, কচ্চানো কচ্চাযনো, যাগমে কাতিযানো, মোগ্গল্লানো মোগ্গল্লাযনো, সাকটানো সাকটাযনো, কণ্হানো কণ্হাযনো ইচ্চাদি.
৩. কত্তিকাৱিধৱাদীহি ণেয্যণেৰা.
কত্তিকাদীহি ৱিধৱাদীহি চ ণেয্যণেৰা ৱা যথাক্কমং হোন্তি অপচ্চে, কত্তিকেয্যো, ৱেনতেয্যো, ভাগিনেয্যো ইচ্চাদি, ৱেধৱেৰো, বন্ধকেৰো, নালিকেৰো, সামণেৰো ইচ্চাদি.
৪. ণ্যদিচ্চাদীহি.
দিতিপ্পভুতিহি ণ্যো ৱা হোতি অপচ্চে, দেচ্চো, আদিচ্চো, কোণ্ডঞ্ঞো, গগ্গ্যো, ভাতব্বো ইচ্চাদি.
৫. আ ণি.
অকাৰন্ততো ণি ৱা হোতি অপচ্চে, দক্খি, দত্থি, দোণি. ৱাসৱি, ৱাৰুণি ইচ্চাদি.
৬. ৰাজতো ঞ্ঞো জাতিযং.
ৰাজসদ্দতো ঞ্ঞো ৱা হোতি অপচ্চে জাতিযং গম্যমানাযং, ৰাজঞ্ঞো, জাতিযন্তি কিং? ৰাজাপচ্চং.
৭. খত্তা যিযা.
খত্তসদ্দা যইযা হোন্তি অপচ্চে জাতিযং, খত্যো, খত্তিযো, জাতিযংত্ৱেৱ? খত্তি.
৮. মনুতো স্সসণ.
মনুসদ্দতো জাতিযং স্সসণ হোন্তি অপচ্চে, মনুস্সো, মানুসো, ইত্থিযং মনুস্সা, মানুসী, জাতিযংত্ৱেৱ? মানৱো.
৯. জনপদনামস্মা খত্তিযা ৰঞ্ঞে চ ণো.
জনপদস্স যং নামং, তন্নামস্মা খত্তিযা অপচ্চে ৰঞ্ঞে চ ণো হোতি, পঞ্চালো, কোসলো, মাগধো, ওক্কাকো, জনপদনামস্মাতি কিং? দাসৰথি, খত্তিযাতি কিং? পঞ্চালস্স ব্ৰাহ্মণস্স অপচ্চং পঞ্চালি.
১০. ণ্য কুৰুসিৱীহি.
কুৰুসিৱীহি অপচ্চে ৰঞ্ঞে চ ণ্যো হোতি. কোৰব্যো, সেব্যো.
১১. ণ ৰাগা তেন ৰত্তং.
ৰাগৱাচিততিযন্ততো ৰত্তমিচ্ছেতস্মিং অত্থে ণো হোতি, কসাৱেন ৰত্তং কাসাৱং, কোসুম্ভং, যালিদ্দং, ৰাগাতি কিং? দেৱদত্তেন ৰত্তং ৱত্থং, ইধ কস্মা ন হোতি? ‘নীলং পীত’ন্তি, গুণৱচনত্তা ৱিনাপি ণেন ণত্থস্সাভিধানতো.
১২. নক্খত্তেনিন্দুযুত্তেন কালে.
ততিযন্ততো নক্খত্তা তেন লক্খিতে কালে ণো হোতি, তঞ্চে নক্খত্তমিন্দুযুত্তং হোতি, ফুস্সী ৰত্তি, ফুস্সং অহং, নক্খত্তেনেতি কিং? গুৰুনা লক্খিতা ৰত্তি. ইন্দুযুত্তেনেতি কিং? কত্থিকায লক্খিতো মুহুত্তো, কালেতি কিং? ফুস্সেন লক্খিতা অত্থসিদ্ধি, অজ্জকত্তিকাতি কত্তিকাযুত্তে চন্দে কত্তিকাসদ্দো ৱত্ততে.
১৩. সা-স্স দেৱতা পুণ্ণমাসী.
সেতি পঠমন্তা অস্সাতি ছট্ঠ্যত্থে ণো ভৱতি, যং পঠমন্তং, সা চে দেৱতা পুণ্ণমাসীৱা, সুগতো দেৱতা অস্সাভি সোগতো, মাহিন্দো, যামো, ৱাৰুণো, ফুস্সী পুণ্ণমাসী অস্স সম্বন্ধিনীতি ফুস্সো, মাসো, মাযো, ফগ্গুনো, চিত্তো, ৱেসাখো. জেট্ঠমূলো, আসড়্হো, সাৱণো, পোট্ঠপাদো, অস্সযুজো, কত্তিকো, মাগসিৰো, পুণ্ণমাসীতি কিং? ফুস্সী পঞ্চমী অস্স, পুণ্ণমাসী চ ভতকমাসসম্বন্ধিনী ন হোতি… পুণ্ণো মা অস্সন্তি নিব্বচনা, অতো এৱ নিপাতনা ণো সাগমো চ, মাসসুতিযাৱ ন পঞ্চদস ৰত্তাদো ৱিধি.
১৪. তমধীতে তং জানাতি কণিকা চ.
দুতিযন্ততো তমধীতে তং জানাতীতি এতেস্ৱত্থেসু ণো হোতি ণো ণিকো চ, ব্যাকৰণমধীতে জানাতি ৱা ৱেয্যাকৰণো, ছন্দসো, কমকো, পদকো, ৱেনযিকো, সুত্তন্তিকো, দ্ৱিতগ্গহণং পুথগেৱ ৱিধানত্থং জাননস্স চ অজ্ঝেনৱিসযভাৱদস্সনত্থং পসিদ্ধূপসঙ্গহত্থং চ.
১৫. তস্স ৱিসযে দেসে.
ছট্ঠিযন্তা ৱিসযে দেসৰূপে ণো হোতি, ৱসাতীনং ৱিসযো দেসো ৱাসাতো, দেসেতি কিং? চক্খুস্স ৱিসযো ৰূপং, দেৱদত্তস্স ৱিসযো-নুৱাকো.
১৬. নিৱাসে তন্নামে.
ছট্ঠিযন্তা নিৱাসে দেসে তন্নামে ণো হোতি, সিৱীনং নিৱাসো দেসো সেব্যো, ৱাসাতো.
১৭. অদূৰভৱে.
ছট্ঠিযন্তা অদূৰভৱে দেসে তন্নামে ণো হোতি, ৱিদিসায অদূৰভৱং ৱেদিসং.
১৮. তেন নিব্বত্তে.
ততিযন্তা নিব্বত্তে দেসে তন্নামে ণো হোতি, কুসম্বেন নিব্বত্তা কোসম্ভী নগৰী, কাকন্দী, মাকন্দী, সহস্সেন নিব্বত্তা সাহস্সী পৰীখা, হোতুম্হি কত্তৰি কৰণে চ যথাযোগং ততিযা.
১৯. তমীধত্থি.
তন্তি পঠমন্তা ইধাতি সত্তম্যত্থে দেসে তন্নামে ণো হোতি, যন্তং পঠমন্তমত্থি চে, উদুম্বৰা অস্মিং দেসে সন্তীতি ওদুম্বৰো, বাদৰো, বব্বজো.
২০. তত্ৰ ভৱে.
সত্তম্যন্তা ভৱত্থে ণো হোতি, উদকে ভৱো ওদকো, ওৰসো, জানপদো, মাগধো, কাপিলৱত্থৱো, কোসম্বো.
২১. অজ্জাদীহি তনো.
ভৱত্থে অজ্জাদীহি তনো হোতি, অজ্জ ভৱো অজ্জতনো, স্ৱাতনো, হিয্যত্তনো.
২২. পুৰাতো ণো চ.
পুৰাইচ্চস্মা ভৱত্থে ণো হোতি তনো চ, পুৰাণো, পুৰাতনো.
২৩. অমাত্ৱচ্চো.
অমাসদ্দতো অচ্চো হোতি ভৱত্থে, অমচ্চো.
২৪. মজ্ঝাদিত্ৱিমো.
মজ্ঝাদীহি সত্তম্যন্তেহি ভৱত্তে ইমো হোতি, মজ্ঝিমো, অন্তিমো. মজ্ঝ, অন্ত, হেট্ঠা, উপৰি, ওৰ, পাৰ, পচ্ছা, অব্ভন্তৰ, পচ্চন্ত (পুৰত্থা, বাহিৰ).
২৫. কণণেয্যণেয্যকযিযা.
সত্তম্যন্তা এতে পচ্চযা হোন্তি ভৱত্থে, কণ-কুসিনা ৰাযং ভৱো কোসিনাৰকো, মাগধকো, আৰঞ্ঞকো ৱিহাৰো. ণেয্য-গঙ্গেয্যো, পব্বতেয্যো, ৱানেয্যো. ণেয্যক-কোলেয্যকো, বাৰাণসেয্যকো, চম্পেয্যকো, মিথিলেয্যকোতি এয্যকো. য-গম্মো, দিব্বো. ইযগামিযো, উদৰি-যো, দিৱিযো, পঞ্চালিযো, বোধিপক্খিযো, লোকিযো.
২৬. ণিকো.
সত্তম্যন্তা ভৱত্থে ণিকো হোতি, সাৰদিকো দিৱসো, সাৰদিকা ৰত্তি.
২৭. তমস্স সিপ্পং সীলং পণ্যং পহৰণং পযোজনং.
পঠমন্তা সিপ্পাদিৱাচকা অস্সেতিছট্ঠিযত্থেণিকো হোতি, ৱীণাৱাদনং সিপ্পমস্স ৱেণিকো, মোদঙ্গিকো, ৱংসিকো, পংসুকূ- লধাৰণং সীলমস্স পংসুকূলিকো, তেচীৱৰিকেৱ, গন্ধোপণ্যমস্স গন্ধিকো, তেলিকো, গোড়িকো, চাপো পহৰণমস্স চাপিকো, তোমৰিকো, মুগ্গৰিকো, উপধিপ্পযোজনমস্স ওপধিকং, সাতিকং, সাহস্সিকং.
২৮. তং হন্তৰহতি গচ্ছতুঞ্ছতি চৰতি.
দুতিযন্তা হন্তীতি এৱমাদীস্ৱত্থেসু ণীকো হোতি. পক্খীহিপক্খিনো হন্তীতি পক্খিকো, সাকুনিকো, মাযূৰিকো. মচ্ছেহি-মচ্ছিকো, মেনিকো. মিগেহি-মাগৱিকো হাৰিণিকো, ‘সূকৰিকো’তি ইকো. সতমৰহতীতি সাতিকং, সন্দিট্ঠিকো, এহিপস্সৱিধিং অৰহতীতি এহিপস্সিকো, সাহস্সিকো, ‘সহস্সিযো’তি ইযো. পৰদাৰং গচ্ছতীতি পাৰদাৰিকো, মগ্গিকো, পঞ্ঞাসযোজনিকো. বদৰে উঞ্ছতীতি বাদৰিকো, সামাকিকো. ধম্মং চৰতীতি ধম্মিকো, অধম্মিকো.
২৯. তেন কতং কীতং বদ্ধমভিসঙ্খতং সংসট্ঠং হতং হন্তি জিতং জযতি দিব্বতি খণতি তৰতি চৰতি ৱহতি জীৱতি.
ততিযন্তা কতাদিস্ৱত্থেসু ণিকো হোতি. কাযেন কতং কাযিকং, ৱাচসিকং, মানসিকং, ৱাতেন কতো আবাধো ৱাতিকো. সতেন কীতং সাতিকং, সাহস্সিকং, মূলতোৱ, দেৱদতেন কীতন্তি ন হোতি তদত্থাপ্পতীতিযা. ৱৰত্তায বদ্ধো ৱাৰত্তিকো, আযসিকো, পাসিকো. ঘতেন অভিসঙ্খতং সংসট্ঠং ৱা ঘাতিকং, গোড়িকং, দাধিকং, মাৰিচিকং. জালেন হতো হন্তীতি ৱা জালিকো, বালীসিকো. অক্খেহি জিতমক্খিকং, সালাকিকং. অক্খেহি জযতি দিব্বতীতি ৱা অক্খিকো. খণিত্তিযা খণতীতি খাণিত্তিকো, কুদ্দালিকো, দেৱদত্তেন জিতং, অঙ্গুল্যা খণতীতি ন হোতি তদত্থানৱগমা. উড়ুম্পেন তৰতীতি ওড়ুম্পিকো, ‘উড়ুম্পিকো’তি ইকো গোপুচ্ছিকো, নাৱিকো. সকটেন চৰতীতি সাকটিকো, ‘ৰথিকো, পৰপ্পিকো’তি ইকো. খন্ধেন ৱহতীতি খন্ধিকো, অংসিকো, ‘সীসিকো’তি ইকো. ৱেতনেন জীৱতীতি ৱেতনিকো, ‘ভতিকো, কযিকো, ৱিক্কযিকো, কযৱিক্কযিকো’তি ইকো.
৩০. তস্স সংৱত্ততি.
চতুত্থিযন্তা সংৱত্ততীতি অস্মিং অত্থে ণিকো হোতি, পুনব্ভৱায সংৱত্ততীতি পোনোভৱিকো, ইত্থিযং পোনো ভৱিকা, লোকায সংৱত্ততীতি লোকিকো সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো, সগ্গায সংৱত্ততীতি সোৱগ্গিকো, সস্সোৱক তদমিনাদিপাঠা, ধনায সংৱত্ততীতি ধঞ্ঞং, যো.
৩১. ততো সম্ভূতমাগতং.
পঞ্চম্যন্তা সম্ভূতমাগতন্তি এতেস্ৱত্থেসু ণিকো হোতি, মাতিকো সম্ভূতমাগতং ৱা মত্তিকং, পেত্তিকং, ণ্যৰিযণ -যাপি দিস্সন্তি, সুৰভিতো সম্ভূতং সোৰভ্যং, থনতো সম্ভূতং থঞ্ঞং, পিতিতো সম্ভূতো পেত্তিযো, মাতিযো, মত্তিযো, মচ্চো ৱা.
৩২. তত্থ ৱসতি ৱিদিতো ভত্তো নিযুত্তো.
সত্তম্যন্তা তত্থ ৱসতীত্ৱেৱমাদীস্ৱত্থেসু ণিকো হোতি. ৰুক্খমূলে ৱসতীতি ৰুক্খমূলিকো, আৰঞ্ঞিকো, সোসানিকো. লোকে ৱিদিতো লোকিকো. চতুমহাৰাজেসু ভত্তা চাতুম্মহাৰাজিকা. দ্ৱাৰে নিযুত্তো দোৱাৰিকো দস্সোক তদমিনাদিপাঠা, ভণ্ডাগাৰিকো, ইকো-নৱকম্মিকো, কিযোজাতিকিযো, অন্ধকিযো.
৩৩. তস্সিদং.
ছট্ঠিযন্তা ইদমিচ্চস্মিং অত্থে ণিকো হোতি, সঙ্ঘস্স ইদং সঙ্ঘিকং, পুগ্গলিকং, সক্যপুত্তিকো, নাতিপুত্তিকো, জেনদত্তিকো, কিযে-সকিযো, পৰকিযো, নিযে-অত্তনিযং, কে- সকো ৰাজকং ভণ্ডং.
৩৪. ণো.
ছট্ঠিযন্তা ইদমিচ্চস্মিং অত্থে ণো হোতি, কচ্চাযনস্স ইদং কচ্চাযনং ব্যাকৰণং, সোগতং সাসনং, মাহিসং মংসাদি.
৩৫. গৱাদীহি যো.
গৱাদীহি ছট্ঠিযন্তেহি ইদমিচ্চস্মিং অত্থে যো হোতি, গুন্নং ইদং গব্যং মংসাদি, কব্যং, দব্বং.
৩৬. পিতিতো ভাতৰি ৰেয্যণ.
পিতুসদ্দা তস্স ভাতৰি ৰেয্যণ হোতি, পিতু ভাতা পেত্তেয্যো.
৩৭. মাতিতো চ ভগিনিযং ছো.
মাতিতো পিতিতো চ তেসং ভগিনিযং ছো হোতি, মাতু ভগিনী মাতুচ্ছা, পিতু ভগিনী পিতুচ্ছা, কথং ‘মাতুলো’তি ‘‘মাতুলাদিত্ৱানী’’তি নিপাতনা.
৩৮. মাতাপিতূস্ৱামহো.
মাতাপিতূহি তেসং মাতাপিতূসু আমহো হোতি, মাতু মাতা মাতামহী, মাতু পিতা মাতামহো, পিতু মাতা পিতামহী, পিতু পিতা পিতামহো, ন যথাসঙ্খ্যং, পচ্চেকাভি সম্বন্ধা.
৩৯. হিতে ৰেয্যণ.
মাতাপিতূহি হিতে ৰেয্যণ হোতি, মত্তেয্যো, পেত্তেয্যো.
৪০. নিন্দাঞ্ঞাতপ্পপটিভাগৰস্সদযাসঞ্ঞাসু কো.
নিন্দাদীস্ৱত্থেযু নামস্মা কো হোতি, নিন্দাযং-মুণ্ডকো, সমণকো. অঞ্ঞাতে-কস্সাযং অস্সোতি অস্সকো, পযোগসামত্থিযা সম্বন্ধিৱিসেসানৱগমোৱগম্যতে. অপ্পত্থেতেলকং, ঘতকং. পটিভাগত্থে-হত্থী ৱিয হত্থিকো, অস্সকো, বলীবদ্দকো. ৰস্সে-মানুসকো, ৰুক্খকো, পিলক্খকো. দযাযং-পুত্তকো, ৱচ্ছকো. সঞ্ঞাযং-মোৰো ৱিয মোৰকো.
৪১. তমস্সপৰিমাণং ণিকো চ.
পঠমন্তা অস্সেতি অস্মিং অত্থে ণিকো হোতি কো চ তঞ্চে পঠমন্তং পৰিমাণং ভৱতি, পৰিমীযতে নেনেতি পৰিমাণং, দোণো পৰিমাণমস্স দোণিকো ৱীহি, খাৰসতিকো, খাৰসহস্সিকো আসীতিকো ৱযো, উপড্ঢকাযিকং বিম্বোহনং, পঞ্চকং, ছক্কং.
৪২. যতেতেহি ত্তকো.
যাদীহি পঠমন্তেহী অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে ত্তকো হোতি, তঞ্চে পঠমন্তং পৰিমাণং ভৱতি, যং পৰিমাণমস্স যত্তকং, তত্তকং, এত্তকং, আৱতকে যাৱতকো, তাৱতকো (এতাৱতকো).
৪৩. সব্বা চাৱন্তু.
সব্বতো পঠমন্তেহি যাদীহি চ অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে আৱন্তু হোতি, তঞ্চে পঠমন্তং পৰিমাণং ভৱতি. সব্বং পৰিমাণমস্স সব্বাৱন্তং, যাৱন্তং, তাৱন্তং, এতাৱন্তং.
৪৪. কিম্হা ৰতিৰীৱৰীৱতকৰিত্তকা.
কিম্হা পঠমন্তা অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে ৰতিৰীৱৰীৱতকৰিত্তকা হোন্তি, তঞ্চে পঠমন্তং পৰিমাণং ভৱতি, কিং সঙ্খ্যানং পৰিমাণমেসং কতি এতে, কীৱ, কীৱতকং, কিত্তকং. ৰীৱন্তো সভাৱতো অসঙ্খ্যো.
৪৫. সঞ্জাতং তাৰকাদিত্ৱিতো.
তাৰকাদীহি পঠমন্তেহি অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে ইতো হোতি, তে চে সঞ্জাতা হোন্তি, তাৰকা সঞ্জাতা অস্স তাৰকিতং গগনং, পুপ্ফিতো ৰুক্খো, পল্লৱিতা লতা.
৪৬. মানে মত্তো.
পঠমন্তা মানৱুত্তিতো অস্সেতি অস্মিংঅত্থে মত্তো হোতি, পলং উম্মানমস্স পলমত্তং, হত্থো পমাণমস্স হত্থমত্তং সতং মানমস্স সতমত্তং, দোণো পৰিমাণমস্স দোণমত্তং, অভেদোপচাৰা দোণোতিপি হোতি.
৪৭. তগ্ঘো চুদ্ধং.
উদ্ধমানৱুত্তিহো অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে তগ্ঘো হোতি মত্তো চ, জণ্ণুতগ্ঘং, জণ্ণুমত্তং.
৪৮. ণো চ পুৰিসা.
পুৰিসা পঠমন্তা উদ্ধমানৱুত্তিতো ণো হোতি মত্তাদযো চ, পোৰিসং, পুৰিসমত্তং, পুৰিসতগ্ঘং.
৪৯. অযূভদ্ৱিতীহংসে.
উভদ্ৱিতীহি অৱযৱৱুত্তীতি পঠমন্তেহি অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে অযো হোতি. উভো অংসা অস্স উভযং, দ্ৱযং, তযং.
৫০. সঙ্খ্যায সচ্চুতীসাসদসন্তাযাধিকাস্মিং সৱসহস্সে ডো.
সত্যন্তায উত্যন্তায ঈসন্তায আসন্তায দসন্তায চ সঙ্খ্যায পঠমন্তায অস্মিন্তি সত্তম্যত্থে ডো হোতি, সা চে সঙ্খ্যা অধিকা হোতি, যদস্মিন্তি তঞ্চে সতং সহস্সং সতসহস্সং ৱা হোতি, ৱীসতি অধিকা অস্মিং সতেতি ৱীসং সতং, একৱীসং সতং, সহস্সং, সতসহস্সং ৱা, তিংসং সতং, একতিংসং সতং. উত্যন্তায-নৱুতং সতং সহস্সং সতসহস্সং ৱা. ঈসন্তায চত্তালীসং সতং, সহস্সং, সতসহস্সং ৱা. আসন্তায পঞ্ঞাসং সতং, সহস্সং, সতসহস্সং ৱা. দসন্তাযএকাদসং সতং, সহস্সং, সতসহস্সং ৱা. সচ্চুতীসাসদসন্তাযাতি কিং? ছাধিকা অস্মিংসতে. অধিকেতি কিং? পঞ্চদসহীনা অস্মিংসতে, অস্মিন্তি কিং? ৱীসত্যধিকা এতস্মা সতা, সতসহস্সেতি কিং? একাদস অধিকা অস্সং ৱীসতিযং.
৫১. তস্স পূৰণেকাদসাদিতো ৱা.
ছট্ঠিযন্থাযেকাদসাদিকায সঙ্খ্যায ডো হোতি (তস্স) পূৰণত্থে ৱিভাসা, সা সঙ্খ্যা পূৰীযতে যেন তং পূৰণং, একাদসন্নং পূৰণো একাদসো. একাদসমো, ৱীসো, ৱীসতিমো, তিংসো, তিংসতিমো, চত্তালীসো, পঞ্ঞাসো.
৫২. ম পঞ্চাদিকতিহি.
ছট্ঠিযন্তায পঞ্চাদিকায সঙ্খ্যায কতিস্মা চ মো হোতি (তস্স) পূৰণত্থে, পঞ্চমো, সত্তমো, অট্ঠমো, কতিমো, কতিমী.
৫৩. সতাদীনমিচ. সতাদিকায সঙ্খ্যায ছট্ঠিযন্তায (তস্স) পূৰণত্থে মোহোতি সতাদীনমিচান্তাদেসো, সতিমো, সহস্সিমো.
৫৪. ছা ট্ঠট্ঠমা.
ছসদ্দা ট্ঠট্ঠমা হোন্তি তস্স পূৰণত্থে, ছট্ঠো, ছট্ঠমো, ইত্থিযং ছট্ঠী, ছট্ঠমী, কথং ‘দুতিযং চতুত্থ’ন্তি? ‘‘দুতিযস্স, চতুত্থ ততিযান’’ন্তি নিপাতনা.
৫৫. একা কাক্যসহাযে.
একস্মা অসহাযত্থে কআকী হোন্তি ৱা, এককো, একাকী, একো.
৫৬. ৱচ্ছাদীহি তনুত্তে তৰো.
ৱচ্ছাদীনং সভাৱস্স তনুত্তে গম্যমানে তৰো হোতি, সুসুত্তস্স তনুত্তে ৱচ্ছতৰো, ইত্থিযং ৱচ্ছতৰী, যোব্বনস্স তনুত্তে ওক্খতৰো, অস্সভাৱস্স তনুত্তে অস্সতৰো, সামত্থিযস্স তনুত্তে উসভতৰো.
৫৭. কিম্হা নিদ্ধাৰণে ৰতৰ ৰতমা. কিংসদ্দা নিদ্ধাৰণে ৰতৰ ৰতমা হোন্তি, কতৰো ভৱতং দেৱদত্তো, কতৰো ভৱতং কঠো, কতমো ভৱতং দেৱদত্তো, কতমো ভৱতং কঠো, ভাৰদ্ৱাজানং কতমোসি ব্ৰহ্মে.
৫৮. তেন দত্তে লিযা.
ততিযন্তা দত্তে-ভিধেয্যে লইযা হোন্তি, দেৱেন দত্তো দেৱলো, দেৱিযো, ব্ৰহ্মলো, ব্ৰহ্মিযো, সিৱা সীৱলো, সীৱিযো, সিস্স দীঘো.
৫৯. তস্স ভাৱকম্মেসু ত্ততাত্তনণ্যণেয্যণিযণিযা.
ছট্ঠিযন্তা ভাৱে কম্মে চ ত্তাদযো হোন্তি বহুলং, ন চ সব্বে সব্বতো হোন্তি অঞ্ঞত্ৰ ত্ততাহি, ভৱন্তি এতস্মা বুদ্ধিসদ্দাভি ভাৱো সদ্দস্স পৱত্তিনিমিত্তং, নীলস্স পটস্স ভাৱো নীলত্তং নীলতাভি গুণো ভাৱো, নীলস্স গুণস্স ভাৱো নীলত্তং নীলতাভি নীলগুণজাতি, গোত্তং গোতাতি গোজাতি, পাচকত্তং, দণ্ডিত্তং, ৱিসাণিত্তং, ৰাজপুৰিসত্তন্তি ক্ৰিযাদিসম্বন্ধিত্তং, দেৱদত্তত্তং, চন্দত্তং, সূৰিযত্তন্তি তদৱত্থাৱিসেসসামঞ্ঞং, আকাসত্তং, অভাৱত্তন্তি উপচৰিতভেদসামঞ্ঞং. ত্তন-পুথুজ্জনত্তনং, ৱেদনত্তনং, জাযত্তনং, জাৰত্তনং. ণ্য-আলস্যং, ব্ৰহ্মঞ্ঞং, চাপল্যং, নেপুঞ্ঞং, পেসুঞ্ঞং, ৰজ্জং, আধিপচ্চং, দাযজ্জং, ৱেসম্মং ‘ৱেসম’ন্তি, কেচি, সখ্যং, ৱাণিজ্জং. ণেয্য-সোচেয্যং, আধিপতেয্যং. ণগাৰৱং, পাটৱং, অজ্জৱং, মদ্দৱং. ইয-অধিপতিযং, পণ্ডিতিযং, বহুস্সুতিযং, নগ্গিযং, সূৰিযং. ণিয-আলসিযং, কাড়ুসিযং, মন্দিযংদক্খিযং, পোৰোহিতিযং, ৱেয্যত্তিযং. কথং ‘ৰামণীযক’ন্তি? সকত্থে কন্তা ণেন সিদ্ধং. কম্মং কিৰিযা, তত্থ অলসস্স কম্মং অলসত্তং’ অলসতা, অলসত্তনং, আলস্যং, আলসিযং ৱা, ‘‘সকত্থে’ (৪.১২২) তি সকত্থেপি, যথাভুচ্চং, কাৰুঞ্ঞং, পত্তকল্লং, আকাসানঞ্চং, কাযপাগুঞ্ঞতা.
৬০. ব্য ৱদ্ধদাসা ৱা.
ছট্ঠিযন্তা ৱদ্ধা দাসা চ ব্যো ৱা হোতি ভাৱকম্মেসু, ৱদ্ধব্যং ৱদ্ধতা, দাসব্যং দাসতা, কথং ‘ৱদ্ধৱ’ন্তি? ণে ৱাগমো.
৬১. নণ যুৱা বো চ ৱস্স.
ছট্ঠিযন্তা যুৱসদ্দা ভাৱকম্মেসু নণ ৱা হোতি তস্স বো চ, যোব্বনং, ৱাত্ৱেৱ? যুৱত্তং, যুৱতা.
৬২. অণ্ৱাদিত্ৱিমো.
অণুআদীহি ছট্ঠিযন্তেহি ভাৱে ৱা ইমো হোতি, অণিমা, লঘিমা, মহিমা, (গৰিমা), কসিমা, ৱাত্ৱেৱ? অণুত্তং অণুতা.
৬৩. ভাৱা তেন নিব্বত্তে.
ভাৱৱাচকা সদ্দা তেন নিব্বত্তে-ভিধেয্যে ইমো হোতি, পাকেন নিব্বত্ত পাণিমং, সেকিমং.
৬৪. তৰতমিস্সিকিযিট্ঠাতিসযে.
অতিসযে ৱত্তমানতো হোন্তেতে পচ্চযা, অতিসযেন পাপো পাপতৰো, পাপতমো, পাপিস্সিকো, পাপিযো, পাপিট্ঠো, ইত্থিযং পাপতৰা. অতিসযন্তাপি অতিসযপ্পচ্চযো, অতিসযেন পাপিট্ঠো পাপিট্ঠতৰো.
৬৫. তন্নিস্সিতে ল্লো.
দুতিযন্তা ল্লপ্পচ্চযো হোতি নিস্সিতত্থে, ৱেদং নিস্সিতং ৱেদল্লং, দুট্ঠু নিস্সিতং দুট্ঠুল্লং. ইল্লে-সঙ্খাৰিল্লং.
৬৬. তস্স ৱিকাৰাৱযৱেসু ণ ণিক ণেয্যমযা.
পকতিযা উত্তৰমৱত্থন্তৰং ৱিকাৰো, ছট্ঠিযন্তা নামস্মা ৱিকাৰে-ৱযৱে চ ণাদযো হোন্তি বহুলং, ণ-আযসং বন্ধনং, ওদুম্বৰং, পণ্ণং, ওদুম্বৰং ভস্মং, কাপোতং মংসং, কাপোতং সত্থি. ণিক-কপ্পাসিকং ৱত্থং. ণেয্য-এণেয্যং মংসং, এণেয্যং সত্থি. কোসেয্যং ৱত্থং. ময-তিণমযং, দাৰুমযং, নড়মযং, মত্তিকামযং. ‘‘অঞ্ঞস্মি’’ন্তি (৪.১২১) গুন্নং কৰীসেপি মযো, গোমযং.
৬৭. জতুতো সণ ৱা.
ছট্ঠিযন্তা নামস্মা জতুতো ৱিকাৰাৱযৱেসু সণ ৱা হোতি. জতুনো ৱিকাৰো জাতুসং জতুমযং. ‘‘লোপো’’তি (৪.১২৩) বহুলং পচ্চযলোপোপি ফলপুপ্ফমূলেসু ৱিকাৰাৱযৱেসু, পিযালস্স ফলানি পিযালানি, মল্লিকায পুপ্ফানি মল্লিকা, উসিৰস্স মূলং উসীৰং, তং সদ্দেন ৱা তদভিধানং.
৬৮. সমূহে কণ ণ ণিকা.
ছট্ঠিযন্তা সমূহে কণ ণ ণিকা হোন্তি গোত্তপ্পচ্চযন্তা. কণ-ৰাজঞ্ঞকং, মানুস্সকং, উক্খাদীহি-ওক্খকং, ওট্ঠকং, ওৰব্ভকং, ৰাজকং, ৰাজপুত্তকং, হত্থিকং, ধেনুকং. ণ-কাকং, ভিক্খং. অচিত্তা ণিক-আপূপিকং, সংকুলিকং.
৬৯. জনাদীহি তা.
জনাদীহি ছট্ঠিযন্তেহি সমূহে তা হোতি. জনতা, গজতা, বন্ধুতা, গামতা, সহাযতা, নাগৰতা. তান্তা সভাৱতো ইত্থিলিঙ্গা, ‘মদনীয’ন্তি কৰণে-ধিকৰণে ৱা অনীযেন সিদ্ধং. ‘ধূমাযিতত্ত’ন্তি ক্তান্তা নামধাতুতো ক্তেন সিদ্ধং.
৭০. ইযো হিতে.
ছট্ঠিযন্তা হিতে ইযো হোতি. উপাদানিযং, অঞ্ঞত্ৰাপি সমানোদৰে সযিতো সোদৰিযো.
৭১. চক্খ্ৱাদিতো স্সো.
ছট্ঠিযন্তেহি চক্খুআদীহি হিতে স্সো হোতি, চক্খুস্সং, আযুস্সং.
৭২. ণ্যো তত্থ সাধু.
সত্তম্যন্তা তত্থ সাধূতি অস্মিং অত্থে ণ্যো হোতি. সব্ভো, পাৰিসজ্জো. সাধূতি কুসলো যোগ্গো হিতো ৱা. অঞ্ঞত্ৰাপি ৰথং ৱহতীতি ৰচ্ছা.
৭৩. কম্মা নিয ঞ্ঞা.
সত্তম্যন্তা কম্মসদ্দা তত্থ সাধূভি অস্মিং অত্থে নিয ঞ্ঞা হোন্তি. কম্মে সাধু কম্মনিযং, কম্মঞ্ঞং.
৭৪. কথাদিত্ৱিকো.
কথাদীহি সত্তম্যন্তেহি তত্থ সাধূতি অস্মিং অত্থে ইকো হোতি. কথিকো, ধম্মকথিকো, সঙ্গামিকো পৱাসিকো, উপৱাসিকো.
৭৫. পথাদীহি ণেয্যো.
পথাদীহি সত্তম্যন্তেহি তত্থ সাধূতি অস্মিং অত্থে ণে-য্যো হোতি, পাথেয্যং সাপতেয্যং (আতিথেয্যং).
৭৬. দক্খিণাযাৰহে.