(৩) ততিযো কণ্ডো (সমাসো)

১. স্যাদি স্যাদিনেকত্থং.

স্যাদ্যন্তং স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থং হোতীতি ইদমধিকতং ৱেদিতব্বং, সো চ ভিন্নত্থানমেকত্থীভাৱো সমাসোতি ৱুচ্চতে.

২. অসঙ্খ্যংৱিভত্তি সম্পত্তি সমীপ সাকল্যাভাৱ যথা পচ্ছাযুগপদত্থে.

অসঙ্খ্যং, স্যাদ্যন্তং ৱিভত্যাদীনমত্থে ৱত্তমানং স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থং ভৱতি, তত্থ ৱিভত্যত্থে তাৱ ইত্থীসু কথা পৱত্তা অধিত্থি. সম্পত্তি দ্ৱিধা অত্তসম্পত্তি সমিদ্ধি চ, সম্পন্নং ব্ৰহ্মং সব্ৰহ্মং লিচ্ছৱীনং, সমিদ্ধি ভিক্খানং সুভিক্খং. সমীপে কুম্ভস্স সমীপমুপকুম্ভং. সাকল্যেসতিণমজ্ঝোহৰতি, সাগ্যধীতে. অভাৱো সম্বন্ধিভেদা বহুৱিধো, তত্ৰ ইদ্ধাভাৱে-ৱিগতা ইদ্ধি সদ্দিকানং দুস্সদ্দিকং, অত্থাভাৱে-অভাৱো মক্খিকানং নিম্মক্খিকং, অহিক্কমাভাৱে-অতিগতানি তিণানি নিত্তিণং, সম্পত্যাভাৱে-অতিগতং লহুপাৱুৰণং অতিলহুপাৱুৰণং, লহুপাৱুৰণস্স নাযমুপভোগকালোতি অত্থো. যথা এত্থা-নেকৱিধো, তত্ৰ যোগ্গতাযং-অনুৰূপং সুৰূপোৱহতি, ৱিচ্ছাযং-অন্ৱদ্ধমাসং, অত্থানতিৱত্তিযং-যথাসত্তি, সদিসত্তে, সদিসো কিখিযা সকিখি, আনুপুব্বিযে-অনুজেট্ঠং, পচ্ছাদত্থেঅনুৰথং, যুগপদত্থে-সচক্কং নিধেহি.

৩. যথা ন তুল্যে.

যথাসদ্দো তুল্যত্থে ৱত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থো ন ভৱতি, যথা দেৱদত্তো তথা যঞ্ঞদত্তো.

৪. যাৱাৱধাৰণে.

যাৱসদ্দো-ৱধাৰণে ৱত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থো ভৱতি, অৱধাৰণ মেত্তকতা পৰিচ্ছেদো, যাৱামত্তং ব্ৰাহ্মণে আমন্তয, যাৱজীৱং, অৱধাৰণেতি কিং? যাৱ দিন্নং তাৱ ভুত্তং, নাৱধাৰযামি কিত্তকং মযা ভুত্তন্তি.

৫. পয্যপা বহি তিৰো পুৰে পচ্ছা ৱা পঞ্চম্যা.

পৰিআদযো পঞ্চম্যন্তেন সহেকত্থা হোন্তি ৱা, পৰিপব্বতং ৱস্সি দেৱো পৰিপব্বতা, অপপব্বতং ৱস্সি দেৱো অপপব্বতা, আপাটলিপুত্তং ৱস্সি দেৱো আপাটলিপুত্তা, বহিগামং বহি গামা, তিৰোপব্বতং তিৰোপব্বতা, পুৰেভত্তং পুৰেভত্তা, পচ্ছাভত্তং পচ্ছাভত্তা, ৱেতাধিকাৰো.

৬. সমীপাযামেস্ৱনু.

অনুসদ্দো সামীপ্যে আযামে চ ৱত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থো হোতি ৱা, অনুৱনমসনি গতা, অনুগঙ্গং বাৰাণসী, সমীপাযামেস্ৱীতি কিং? ৰক্খমনুৱিজ্জোততে ৱিজ্জু.

৭. তিট্ঠগ্ৱাদীনি.

তিট্ঠগুপ্পভুতীনি একত্থীভাৱৱিসযে নিপাতীযন্তে, তিট্ঠন্তী গাৱো যস্মিং কালে তিট্ঠগু কালো, ৱহগ্গু কালো. আযতীগৱং, খলেযৱং, লূনযৱং লূযমানযৱমিচ্চাদি, চ্যন্তো পেত্থ কেসা কেসি, দণ্ডা দণ্ডি, তথা ৱেলাপ্পভাৱনত্থোপি, পাতো নহানং পাতৰহানং, সাযং নযানং সাযনহানং, পাতকালং সাযকালং, পাতমেঘং সাযমেঘং, পাতমগ্গং সাযমগ্গং.

৮. ওৰে পৰি পটি পাৰে মজ্ঝে হেট্ঠুদ্ধাধো-ন্তোৱাছট্ঠিযা. ওৰাদযো সদ্দা ছট্ঠিযন্তেন সহেকত্থা ৱা হোন্তি, একাৰন্তত্তং নিপাতনতো, ওৰেগঙ্গং, পৰিসিখৰং, পটিসোতং, পাৰেযমুনং, মজ্ঝেগঙ্গং, হেট্ঠাপাসাদং, উদ্ধগঙ্গং, অধোগঙ্গং, অন্থোপাসাদং, পুন ৱাৱিধানা ‘গঙ্গাওৰ’ মিচ্চাদীপি হোন্তি.

৯. তং নপুংসকং.

যদেতমতিক্কন্তমেকত্থং, তং নপুংসকলিঙ্গং ৱেদিতব্বং, তথা চেৱোদাহটং, ৱা ক্ৱচি বহুলাধিকাৰা, যথাপৰিসং যথাপৰিসায, সকায সকায পৰিসাযাতি অত্থো.

১০. অমাদি.

অমাদি স্যাদ্যন্তং স্যাদ্যন্তেন সহ বহুলমেকত্থং হোতি গামং গতো গামগতো, মুহুত্তং সুখং মুহুত্তসুখং, ৱুত্তিযেৱোপপদসমাসে কুম্ভকাৰো, সপাকো, তন্তৱাযো, ৱৰাহৰো. ন্তমানক্তৱন্তূতি ৱাক্যমেৱ, ধম্মং সুণন্তো, ধম্মং সুণমানো, ওদনং ভুত্তৱা.

ৰঞ্ঞা হতো ৰাজহতো, অসিনা ছিন্নো অসিচ্ছিন্নো, পিতুসদিসো, পিতুসমো, সুখসহগতং, দধিনা উপসিত্তং ভোজনং দধিভোজনং, গুড়েন মিস্সো ওদনো গুড়োদনো, ৱুত্তিপদেনেৱোপসিত্তাদিকিৰিযাযাখ্যাপনতো নত্থাযুত্তত্থতা. ক্ৱচি ৱুত্তিযেৱ উৰগো, পাদপো. ক্ৱচি ৱাক্যমেৱ ফৰসুনা ছিন্নৱা, দস্সনেন পহাতব্বা.

বুদ্ধস্স দেয্যং বুদ্ধদেয্যং, যূপায দাৰু যূপাদাৰু, ৰজনায দোণি ৰজনদোণি. ইধ ন হোতি সঙ্ঘস্স দাতব্বং. কথং ‘এতদত্থো এতদত্থা এতদত্থ’ন্তি? অঞ্ঞপদত্থে ভৱিস্সতি.

সৱৰেহি ভযং সৱৰভযং, গামনিগ্গতো, মেথুনাপেতো, ক্ৱচি ৱুত্তিযেৱ কম্মজং, চিত্তজং, ইধ ন হোতি ৰুক্খা পতিতো.

ৰঞ্ঞো পুৰিসো ৰাজপুৰিসো. বহুলাধিকাৰা ন্তমাননিদ্ধাৰিযপূৰণভাৱতিত্তত্থেহি ন হোতি-মমানুকুব্বং, মমানুকুৰুমানো, গুন্নং কণ্হা সম্পন্নখীৰতমা, সিস্সানং পঞ্চমো, পটস্স সুক্কতা, ক্ৱচি হোতেৱ-ৱত্তমানসামীপ্যং, কথং ‘ব্ৰাহ্মণস্স সুক্কা দন্তা’তি? সাপেক্খতায ন হোতি. ইধ পন হোতেৱ ‘চন্দনগন্ধো, নদিঘোসো, কঞ্ঞাৰূপং, কাযসম্ফস্সো, ফলৰসো’তি, ফলানং তিত্তো, ফলানমাসিতো, ফসানং সুহিতো.

ব্ৰাহ্মণস্স উচ্চং গেহন্তি সাপেক্খতায ন হোতি, ‘ৰঞ্ঞো পাটলিপুত্তকস্স ধন’ন্তি ধনসম্বন্ধে ছট্ঠীতি পাটলিপুত্তকেন সম্বন্ধাভাৱা ন হেস্সতি, ‘ৰঞ্ঞো গো চ অস্সো চ পুৰিসো চা’তি ভিন্নত্থতায ৱাক্যমেৱ, ‘ৰঞ্ঞো গৱাস্সপুৰিসা ৰাজগৱাস্সপুৰিসা’তি ৱুত্তি হোতেৱেকত্তিভাৱে.

দানে সোণ্ডো দানসোণ্ডো, ধম্মৰতো, দানাভিৰতো. ক্ৱচি ৱুত্তিযেৱ কুচ্ছিসযো, থলট্ঠো, পঙ্কজং, সৰোৰুহং. ইধ ন হোতি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, আসনে নিসিন্নো, আসনে নিসীদিতব্বং.

১১. ৱিসেসনমেকত্থেন.

ৱিসেসনং স্যান্তং ৱিসেস্সেন স্যাদ্যন্তেন সমানাধিকৰণেন সহেকত্থং হোতি, নীলঞ্চ তং উপ্পলঞ্চেতি নীলুপ্পলং, ছিন্নঞ্চ তং পৰুড়্হঞ্চেতি ছিন্নপৰড়্হং, সত্থীৱ সত্থী, সত্থী চ সা সামা চেতি সত্থিসামা, সীহোৱ সীহো, মুনি চ সো সীহো চেতি মুনিসীহো, সীলমেৱ ধনং সীলধনং.

ক্ৱচি ৱাক্যমেৱ পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো, চিত্তো গহপতি. ক্ৱচি ৱুত্তিযেৱ কণ্হসপ্পো, লোহিতসালি, ৱিসেসনন্তি কিং? তচ্ছকো সপ্পো, একত্থেনেতি কিং? কাড়ম্হা অঞ্ঞো. কথং ‘পত্তজীৱিকো, আপন্নজীৱিকো, মাসজাতো’তি? অঞ্ঞপদত্থে ভৱিস্সতি.

১২. নঞ.

নঞিচ্চেতং স্যাদ্যন্তং স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থং হোতি, ন ব্ৰাহ্মণো অব্ৰাহ্মণো, বহুলাধিকাৰতো অসমত্থত্থেহি, কেহিচি হোতি ‘অপুনগেয্যা গাথা, অনোকাসং কাৰেত্ৱা, অমূলা মূলং গন্ত্ৱা. ঈসংকড়াৰো, ঈসংপিঙ্গলোতি ‘স্যাদি স্যাদিনে’তি সমাসো, ৱাক্যমেৱ ৱাতিপ্পসঙ্গাভাৱা.

১৩. কুপাদযো নিচ্চমস্যাদিৱিধিম্হি.

কুসদ্দো পাদযো চ স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থা হোন্তি নিচ্চং স্যাদিৱিধিৱিসযতো-ঞত্থ, কুচ্ছিতো ব্ৰাহ্মণো কুব্ৰাহ্মণো, ঈসকং উণ্হং কদুণ্হং, পনাযকো, অভিসেকো, পকৰিত্ৱা, পকতং, দুপ্পুৰিসো, দুক্কটং, সুপুৰিসো, সুকতং, অভিত্থুতং, অতিত্থুতং, আকড়াৰো, আবদ্ধো.

(৯) ‘‘পাদযো গতাদ্যত্থে পঠমায’’. পগতো আচৰিযো পাচৰিযো, পন্তেৱাসী.

(১০) ‘‘অচ্চাদযো কন্তাদ্যত্থে দুতিযায’’. অতিক্কন্তো মঞ্চমতিমঞ্চো, অতিমালো.

(১১) ‘‘অৱাদযো কুট্ঠাদ্যত্থে ততিযায’’. অৱকুট্ঠং কোকিলায ৱনং অৱকোকিলং, অৱমযূৰং.

(১২) ‘‘পৰিযাদযো গিলানাদ্যত্থে চতুত্থিযা’’. পৰিগিলানো অজ্ঝেনায পৰিযজ্ঝেনো.

(১৩) ‘‘ন্যাদযো কন্তাদ্যত্থে পঞ্চমিযা’’.

নিক্খন্তো কোসম্বিযা নিক্কোসম্পি, অস্যাদিৱিধিম্হীতি কিং? ৰুক্খং পতি ৱিজ্জোততে.

১৪. চী ক্ৰিযত্থেহি.

চীপ্পচ্চযন্তো কিৰিযত্থেহি স্যাদ্যন্তেহি সহেকত্থো হোতি, মলিনীকৰিয.

১৫. ভূসনাদৰানাদৰেস্ৱলংসাসা.

ভূসনাদিস্ৱত্থে স্ৱলমাদযো সদ্দা কিৰিযত্থেহি স্যাদ্যন্তেহি সহেকত্থা হোন্তি, অলংকৰিয, সক্কচ্চ, অসক্কচ্চ. ভূসনাদীসূতি কিং? অলংভুত্ৱা গতো, সক্কত্ৱা গতো, অসক্কত্ৱা গতো, পৰিযত্তং সোভনমসোভনন্তি অত্থো.

১৬. অঞ্ঞে চ.

অঞ্ঞে চ সদ্দা কিৰিযত্থেহি স্যাদ্যন্তেহি সহ বহুলমেকত্থা ভৱন্তি, পুৰোভূয, তিৰোভূয, তিৰোকৰিয, উৰসিকৰিয, মনসিকৰিয, মজ্ঝেকৰিয, তুণ্হীভূয.

১৭. ৱানেকঞ্ঞত্থে.

অনেকং স্যাদ্যন্তমঞ্ঞস্স পদস্সত্থে একত্থং ৱা হোতি, বহূনি ধনানি যস্স সো বহুধনো, লম্বা কণ্ণা যস্স সো লম্বকণ্ণো, ৱজিৰং পাণিম্হি যস্স সোযং ৱজিৰপাণি, মত্তা বহৱো মাতঙ্গা এত্থ মত্তবহুমাতঙ্গং ৱনং, আৰুড়্হো ৱানৰো যং ৰুক্খং সো আৰুড়্হৱানৰো, জিতানি ইন্দ্ৰিযানি যেন সো জিতিন্দ্ৰিযো, দিন্নং ভোজনং যস্স সো দিন্নভোজনো, অপগতং কাড়কং যস্মা পটা সো-যমপগতকাড়কো, উপগতা দস যেসং তে উপদসা, আসন্নদসা, অদূৰদসা, অধিকদসা, তযো দস পৰিমাণমেসং তিদসা, কথং দসসদ্দো সঙ্খ্যানে ৱত্ততে? পৰিমাণসদ্দসন্নিধানা, যথা পঞ্চ পৰিমাণমেসং পঞ্চকা সকুনাতি, দ্ৱে ৱা তযো ৱা পৰিমাণমেসং দ্ৱত্তযো ৱাসদ্দত্থে ৱা দ্ৱে ৱা তযো ৱা দ্ৱত্তযো.

দক্খিণস্সা চ পুব্বস্সা চ দিসায যদন্তৰাড়ং দক্খিণপুব্বা দিসা, দক্খিণা চ সা পুব্বা চাতি ৱা, সহ পুত্তেনাগতো সপুত্তো, সলোমকো ৱিজ্জমানলোমকোতি অত্থো, এৱং সপক্খকো, অত্থী খীৰা ব্ৰাহ্মণীতি অত্থিসদ্দো ৱিজ্জমানত্থে নিপাতো, ক্ৱচি গতত্থতায পদন্তৰানমপ্পযোগো, কণ্ঠট্ঠা কাড়া অস্স কণ্ঠেকাড়ো, ওট্ঠস্স মুখমিৱ মুখমস্স ওট্ঠমুখো, কেসসঙ্ঘাতো চূড়া অস্স কেসচূড়ো, সুৱণ্ণৱিকাৰো অলঙ্কাৰো অস্স সুৱণ্ণালঙ্কাৰো, পপতিতং পণ্ণমস্স পপতিতপণ্ণো, পপণ্ণো, অৱিজ্জমানা পুত্তা অস্স অৱিজ্জমানপুত্তো, ন সন্তি পুত্তা অস্স অপুত্তে, ক্ৱচি ন হোতি পঞ্চ ভুত্তৱন্তো অস্স ভাতুনো পুত্তো অস্স অত্থীতি বহুলাধিকাৰতো.

১৮. তত্থ গহেত্ৱা তেন পহৰিত্ৱা যুদ্ধে সৰূপং.

সত্তম্যন্তং ততিযন্তঞ্চ সৰূপমনেকং তত্থ গহেত্ৱা তেন পহৰিত্ৱা যুদ্ধে-ঞ্ঞপদত্থে একত্থং ৱা হোতি, কেসেসু চ কেসেসু চ গহেত্ৱা যুদ্ধং পৱত্তং কেসাকেসি, দণ্ডেহি চ দণ্ডেহি চ পহৰিত্ৱা যুদ্ধং পৱত্তং দণ্ডাদণ্ডি, মুট্ঠামুট্ঠি, ‘‘চি ৱীতিযাৰে’’ (৩-৫১) তি চি সমাসন্তো, ‘‘চিস্মিং’’ (৩.৬৬) তি অকাৰো. তত্থ তেনেতি কিং? কাযঞ্চ কাযঞ্চ গহেত্ৱা যুদ্ধং পৱত্তং. গহেত্ৱা পহৰিত্ৱাতি কিং? ৰথে চ ৰথে চ ঠত্ৱা যুদ্ধং পৱত্তি. যুদ্ধেতি কিং? হত্থে চ হত্থে চ গহেত্ৱা সখ্যং পৱত্তং. সৰূপন্তি কিং? দণ্ডেহি চ মুসলেহি চ পহৰিত্ৱা যুদ্ধ পৱত্তং.

১৯. চত্থে.

অনেকং স্যাদ্যন্তং চত্থে একত্থং ৱা ভৱতি. সমুচ্চযোন্ৱাচযো ইতৰীতৰযোগো সমাহাৰো চ চ সদ্দত্থা, তত্থ সমুচ্চযান্ৱাচযেসু নেকত্থীভাৱো সম্ভৱতি, তেসু হি সমুচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞনিৰপেক্খা নমত্তপ্পধানানং কত্থচি কিৰিযাৱিসেসে চীযমানতা, যথা ‘ধৱে চ খদিৰে চ পলাসে চ ছিন্দা’তি. অন্ৱাচযো চ যত্থেকো পধানভাৱেন ৱিধীযতে অপৰো চ গুণভাৱেন, যথা ‘ভিক্খঞ্চৰ গাৱো চানযে’তি. ইতৰদ্ৱযে তু সম্ভৱতি, তেসু হি অঞ্ঞমঞ্ঞসাপেক্খানমৱযৱভদানুগতো ইতৰীতৰযোগো, যথা ‘সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা’তি, অস্সাৱযৱপ্পধানত্তা বহুৱচনমেৱ. অঞ্ঞমঞ্ঞসাপেক্খানমেৱ তিৰোহিতাৱযৱভেদো সমুদাযপ্পধানো সমাহাৰো, যথা ‘ছত্তুপাহন’ন্তি, অস্স পন সমুদাযপ্পধানত্তা একৱচনমেৱ.

তে চ সমাহাৰীতৰীতৰযোগা বহুলং ৱিধানা নিযতৱিসযাযেৱ হোন্তি, তত্ৰাযং ৱিসযৱিভাগো নিৰুত্থিপিটকাগতো-পাণিতূৰিযযোগ্গসেনঙ্গানং, নিচ্চৱেৰীনং, সঙ্খ্যাপৰিমাণ-সঞ্ঞানং, খুদ্দজন্তুকানং, পচনচণ্ডালানং, চৰণসাধাৰণানং, একজ্ঝাযনপাৱচনানং, লিঙ্গৱিসেসানং, ৱিৱিধৱিৰুদ্ধানং দিসানং, নদীনঞ্চ নিচ্চং সমাহাৰেকত্তং ভৱতি, তিণৰুক্খপসুসকুনধনধঞ্ঞব্যঞ্জনজনপ্পদানং ৱা, অঞ্ঞেসমিতৰীতৰযোগোৱ.

পাণ্যঙ্গানং-চক্খুসোতং, মুখনাসিকং, হনুগীৱং, ছৱিমংসলোহিতং, নামৰূপং, জৰামৰণং. তুৰিযঙ্গানং-অলসতালম্বৰং, মুৰজগোমুখং, সঙ্খদেণ্ডিমং, মদ্দৱিকপাণৱিকং, গীতৱাদিতং, সম্মতালং. যোগ্গঙ্গানং ফালপাচনং, যুগনঙ্গলং. সেনঙ্গানং-অসিসত্তিতোমৰপিণ্ডং, অসিচম্মং, ধনুকলাপং, পহৰণাৱৰণং. নিচ্চৱেৰীনং-অহিনকুলং, বীড়ালমূসিকং, কাকোলূকং, নাগসুপণ্ণং. সঙ্খ্যাপৰিমাণ সঞ্ঞানং-এককদুকং, দুকতিকং, তিকচতুক্কং, চতুক্কপঞ্চকং, দসেকাদসকং. খুদ্দজন্তুকানং কীটপটঙ্গং, কুন্থকিপিল্লিকং, ডংসমকসং, মক্খিককিপিল্লিকং. পচনচণ্ডালানং-ওৰব্ভিকসূকৰিকং, সাকুন্তি কমাগৱিকং, সপাকচণ্ডালং, ৱেনৰথকাৰং, পুক্কুস ছৱডাহকং. চৰণসাধাৰণানং-অতিসভাৰদ্ৱাজং, কঠকলাপং, সীলপঞ্ঞাণং, সমথৱিপস্সনং, ৱিজ্জাচৰণং. একজ্ঝাযনপাৱচনানং দীঘমজ্ঝিমং, একুত্তৰসংযুত্তকং, খন্ধকৱিভঙ্গং. লিঙ্গৱিসেসানং-ইত্থিপুখং, দাসিদাসং, চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং, তিণকট্ঠসাখাপলাসং, ‘লাভী হোতি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনা- সনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰান’ন্তিপি দিস্সতি. ৱিৱিধৱিৰুদ্ধানং কুসলাকুসলং, সাৱজ্জানৱজ্জং, হীনপ্পণীতং, কণ্হসুক্কং, ছেকপাপকং. দিসানং পুব্বাপৰং, দক্খিণুত্তৰং, পুব্বদক্খিণং, পুব্বুত্তৰং, অধৰুত্তৰং, অপৰদক্খিণং, অপৰুত্তৰং. নদীনং-গঙ্গাযমুনং, মহিসৰভু.

তিণৱিসেসানং-কাসকুসং কাসকুসা, উসীৰবীৰণং উসীৰবীৰণা, মুঞ্জপব্বজং মুঞ্জপব্বজং মুঞ্জপব্বজা. ৰুক্খৱিসেসানং খদিৰপলাসং খদিৰপলাসা, ৱোস্সকণ্ণং ধৱাস্সকণ্ণা, পিলক্খনিগ্ৰোধং পিলক্খনিগ্ৰোধা, অস্সত্থকপিত্থনং অস্সত্থকপিত্থনা, সাকসালং সাকসালা. পসুৱিসেসানং-গজগৱজং গজগৱজা, গোমহিসং গোমহিসা, এণেয্যগোমহিসং এণেয্যগোমহিসা, এণেয্যৱৰাহং এণেয্যৱৰাহা, অজেড়কং অজেড়কা, কুক্কুৰসূকৰং কুক্কুৰসূকৰা, হত্থিগৱাস্সৱড়ৱং হত্থিগৱাস্সৱড়ৱা. সকুনৱিসেসানং-হংসবলাৱং হংসবলাৱা, কাৰণ্ডৱচক্কৱাকং কাৰণ্ডৱচক্কৱাকা, বকবলাকং বকবলাকা. ধনানং-হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণা, মণিসঙ্খমুত্তাৱেড়ুৰিযং মণিসঙ্খমুত্তাৱেড়ুৰিযা, জাতৰূপৰজতং জাতৰূপৰজতা. ধঞ্ঞানং-সালিযৱকং সালিযৱকা, তিলমুগ্গমাসং তিলমুগ্গমাসা, নিপ্ফাৱকুলত্থং নিপ্ফাৱকুলত্থা. ব্যঞ্জনানং-সাকসুৱং সাকসুৱা, গব্যমাহিসং গব্যমাহিসা, এণেয্যৱাৰাহং এণেয্যৱাৰাহা, মিগমাযূৰং মিগমাযূৰা. জনপদানং-কাসিকোসলং কাসিকোসলা, ৱজ্জিমল্লং ৱজ্জিমল্লা, চেতিৱংসং চেতিৱংসা, মচ্ছসূৰসেনং মচ্ছসূৰসেনা, কুৰুপঞ্চালং কুৰুপঞ্চালা. ইতৰীতৰযোগো যথা-চন্দিমসূৰিযা, সমণব্ৰাহ্মণা মাতাপিতৰো ইচ্চাদি.

এতস্মিং একত্থীভাৱকণ্ডে যং ৱুত্তং পুব্বং, তদেৱ পুব্বং নিপততি কমাতিক্কমে পযোজনাভাৱা. ক্ৱচি ৱিপল্লাসোপি হোতি বহুলাধিকাৰতো, দন্তানং ৰাজা ৰাজদন্তো, কত্থচি কমং পচ্চানাদৰা পুব্বকালস্সাপি পৰনিপাতো, লিত্তৱাসিতো, নগ্গমুসিতো, সিত্তসম্মট্ঠো, ভট্ঠলুঞ্চিতো. চত্থে যদেকত্থং তত্থ কেচি পুব্বপদং বহুধা নিযমেন্তি, তদিহ ব্যভিচাৰদস্সান ন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

২০. সমাহাৰে নপুংসকং.

চত্থে সমাহাৰে যদেকত্থং, তং নপুংসকলিঙ্গং ভৱতি, তথাচেৱোদাহটং, কত্থচি ন হোতি ‘সভাপৰিসাযা’তি ঞাপকা, আধিপচ্চপৰিৱাৰো, ছন্দপাৰিসুদ্ধি, পটিসন্ধিপৱত্তিযং.

২১. সঙ্খ্যাদি.

একত্থে সমাহাৰে সঙ্খ্যাদি নপুংসকলিঙ্গং ভৱতি, পঞ্চগৱং, চতুপ্পথং, সমাহাৰস্সেকত্তা একৱচনমেৱ হোতি, সমাহাৰেত্ৱেৱ পঞ্চকাপালো পূৱো, তিপুত্তো.

২২. ক্ৱচেকত্তঞ্চ ছট্ঠিযা.

ছট্ঠিযেকত্থে ক্ৱচি নপুংসকত্তং হোতেকত্থঞ্চ, সলভানং ছাযা সলভচ্ছাযং, এৱং সকুন্তানং ছাযা সকুন্তচ্ছাযং, পাসাদচ্ছাযং পাসাদচ্ছাযা, ঘৰচ্ছাযং ঘৰচ্ছাযা, অমনুস্সসভায নপুংসকেকত্তং ভৱতি ব্ৰহ্মসভং, দেৱসভং, ইন্দসভং, যক্খসভং, সৰভসভং, মনুস্সসভাযং পন খত্তিযসভা, ৰাজসভা ইচ্চেৱমাদি, ক্ৱচীতি কিং ৰাজপুৰিসো.

২৩. স্যাদীসু ৰস্সো.

নপুংসকে ৱত্তমানস্স ৰস্সো হোতি স্যাদীসু. সলভচ্ছাযং, স্যাদীসূতি কিং? সলভচ্ছাযে.

২৪. ঘপস্সন্তস্সাপ্পধানস্স.

অন্তভূতস্স অপ্পধানস্স ঘপস্স স্যাদীসু ৰস্সো হোতি. বহুমালো পোসো, নিক্কোসম্বি, অতিৱামোৰু, অন্তস্সাতি কিং? ৰাজা কঞ্ঞাপিযো, অপ্পধানস্সাতি কিং? ৰাজকুমাৰী ব্ৰহ্মবন্ধূ.

২৫. গোস্সু.

অন্তভূতস্স অপ্পধানস্স গোস্স স্যাদীসু উ হোতি. চিত্তগু, অপ্পধানস্সাত্ৱেৱ? সুগো, অন্তস্সাত্ৱেৱ? গোকুলং.

২৬. ইত্থিযমত্ৱা.

ইত্থিযং ৱত্তমানতো অকাৰন্ততো নামস্মা আপচ্চযো হোতি. ধম্মদিন্না.

৩৭. নদাদিতো ৱী.

নদাদীহি ইত্থিযং ৱীপ্পচ্চযো হোতি. নদী, মহী, কুমাৰী, তৰুণী, ৱাৰুণী, গোতমী. (১৪) ‘‘গোতোৱা’’ গাৱী গো, আকতিগণো-যং, কোৰো ‘‘ন্তন্তূনং ৱীম্হি তো ৱা’’ (৩-৩৬) তি ৱিসেসনত্থো.

২৮. যক্খাদিতিনী চ.

যক্খাদিতো ইত্থিযং ইনী হোতি ৱীচ. যক্খিনী যক্খী, নাগিনী নাগী, সীহিনী সীহী.

২৬. আৰামিকাদীহি.

আৰামিকাদিতো ইনী হোতিত্থিযং. আৰামিকিনী, অনন্তৰাযিকিনী, ৰাজিনী (১৫) ‘‘সঞ্ঞাযং মানুসো’’ মানুসিনী, অঞ্ঞত্ৰ মানুসী.

৩০. যুৱণ্ণেহি নী.

ইত্থিযমিৱণ্ণুৱণ্ণন্তেহি নী হোতি বহুলং. সদাপযতপাণিনী, দণ্ডিনী, ভিক্খুনী, খত্তবন্ধুনী, পৰচিত্তৱিদুনী, মাতুআদিতো কস্মা ন হোতি? ইত্থিপ্পচ্চযং ৱিনাপি ইত্থত্তাভিধানতো.

৩১. ক্তিম্হাঞ্ঞত্থে.

ক্তিম্হাঞ্ঞত্থেযেৱ ইত্থিযং নী হোতি বহুলং. সাহং অহিং সাৰতিনী, তস্সা মুট্ঠস্সতিনিযা, সা গাৱী ৱচ্ছগিদ্ধিনী, অঞ্ঞত্থেতি কিং? ধম্মৰতি.

৩২. ঘৰণ্যাদযো.

ঘৰণিপ্পভুতযো নীপ্পচ্চন্তাসাধৱো ভৱন্তি. ঘৰণী, পোক্খৰণী, ঈস্স-ত্তং নিপাতনা, (১৬) ‘‘আচৰিযা ৱা য-লোপো চ’’ আচৰিনী, আচৰিযা.

৩৩. মাতুলাদিত্ৱানী ভৰিযাযং.

মাতুলাদিতো ভৰিযাযমানী হোতি. মাতুলানী, ৱাৰুণানী, গহপতানী, আচৰিযানী, (১৭) ‘‘অভৰিযাযং খত্তিযা ৱা’’ খত্তিযানী খত্তিযা, নদাদিপাঠা ভৰিযাযন্তু খত্তিযী.

৩৪. উপমাসংহিত সহিত সঞ্ঞত সহ সফৱাম লক্খণাদিতূৰুতূ.

ঊৰুসদ্দা উপমানাদিপুব্বা ইত্তিযমূ হোতি. কৰভোৰূ, সংহিতোৰূ, সহিতোৰূ, সঞ্ঞতোৰূ, সহোৰূ, সফোৰূ, ৱামোৰূ, লক্খণোৰূ, ঊতিযোগৱিভাগা ঊ ব্ৰহ্মবন্ধূ.

৩৫. যুৱা তি.

যুৱসদ্দতো তি হোতিত্থিযং. যুৱতি.

৩৬. ন্তন্তূনং ৱীম্হিতো ৱা.

ৱীম্হি ন্তন্তূনং তো ৱা হোতি. গচ্ছতী গচ্ছন্তী, সীলৱতী সীলৱন্তী.

৩৭. ভৱতো ভোতো.

ৱীম্হি ভৱতো ভোতাদেসো হোতি ৱা. ভোতী ভৱন্তী.

৩৮. গোস্সাৱঙ.

গোসদ্দস্স ৱীম্হাৱঙ হোতি. গাৱী.

৩৯. পুথুস্স পথৱপুথৱা.

ৱীম্হি পুথুস্স পথৱপুথৱা হোন্তি. পথৱী, পুথৱী, ঠে পথৱী.

৪০. সমাসন্ত্ৱ.

সমাসন্ত্ৱ ইতি চাধিকৰীযতি.

৪১. পাপাদীহি ভূমিযা.

পাপাদীহী পৰা যা ভূমি তস্সা সমাসন্তো অ হোতি. পাপভূমং, জাতিভূমং.

৪২. সঙ্খ্যাহি.

সঙ্খ্যাহি পৰা যা ভূমি তস্সা সমাসন্তো অ হোতি. দ্ৱিভূমং, তিভূমং.

৪৩. নদীগোদাৱৰীনং.

সঙ্খ্যাহি পৰাসং নদীগোদাৱৰীনং সমাসন্তো অ হোতি, পঞ্চনদং, সত্তগোদাৱৰং, সঙ্খ্যাহিত্ৱেৱ? মহানদী, নদীগোদাৱৰীনন্তি কিং? দসিত্থি.

৪৪. অসঙ্খ্যেহি চাঙ্গুল্যানঞ্ঞাসঙ্খ্যত্থেসু.

অসঙ্খ্যেহি সঙ্খ্যাহি চ পৰায অঙ্গুল্যা সমাসন্তো অ হোতি নো চে অঞ্ঞপদত্থে অসঙ্খ্যত্থে চ সমাসো ৱত্ততে. নিগ্গতমঙ্গুলীহি নিৰঙ্গুলং, অচ্চঙ্গুলং, দ্ৱে অঙ্গুলিযো সমাহটা দ্ৱঙ্গুলং, অনঞ্ঞাসঙ্খ্যত্থেসূতি কিং? পঞ্চঙ্গুলি হত্থো, উপঙ্গুলি, কথং ‘দ্ৱে অঙ্গুলীমানমস্সাতি দ্ৱঙ্গুল’ন্তি? নাত্ৰ সমাসোঞ্ঞপদত্থে ৱিহিতো মত্তাদীনং লোপে কতে তত্থ ৱত্ততে. অঙ্গুলসদ্দো ৱা পমাণৱাচি সদ্দন্তৰং, যথা ‘সেনঙ্গুলপ্পমাণেন অঙ্গুলানং সতং পুণ্ণং চতুদ্দস ৱা অঙ্গুলানী’তি.

৪৫. দীঘাহোৱস্সেকদেসেহি চ ৰত্ত্যা.

দীঘাদীহি অসঙ্খ্যেহি সঙ্খ্যাহি চ পৰমস্মা ৰত্তিযা সমাসন্তো অ হোতি. দীঘৰত্তং, অহোৰত্তং (ত্তো), ৱস্সাৰত্তং (ত্তো), পুব্বৰত্তং, অপৰৰত্তং, অড্ঢুৰত্তং, অতিক্কন্তো ৰত্তিং অতিৰত্তো, দ্ৱেৰত্তী সমাহটা দিৰত্তং (ত্তো), ৱা ক্ৱচি বহুলাধিকাৰা একৰত্তং (ত্তো), একৰত্তি, অনঞ্ঞাসঙ্খ্যত্থেসুত্ৱেৱ? দীঘৰত্তিহেমন্তো, উপৰত্তি, ক্ৱচি হোতেৱ বহুলং ৱিধানাযথাৰত্তং.

৪৬. গোত্ৱচত্থে চালোপে.

গোসদ্দা অলোপৱিসযা সমাসন্তো অ হোতি ন চে চত্থে সমাসো অঞ্ঞপদত্থে অসঙ্খ্যত্থে চ, ৰাজগৱো, পৰমগৱো, পঞ্চগৱধনো, দসগৱং, অলোপেতি কিং? পঞ্চহি গোহি কীতো পঞ্চগু, অচত্থেতি কি? অজস্সগাৱো, অনঞ্ঞাসঙ্খ্যত্থেসুত্ৱেৱ? চিত্তগু, উপগু.

৪৭. ৰত্তিন্দিৱদাৰগৱচতুৰস্সা.

এতে সদ্দা অঅন্তা নিপচ্চন্তে. ৰত্তো চ দিৱা চ ৰত্তিন্দিৱং, ৰত্তি চ দিৱা চ ৰত্তিন্দিৱং, দাৰা চ গাৱো চ দাৰগৱং, চতস্সো অস্সিযো অস্স চতুৰস্সো.

৪৮. আযামেনুগৱং.

অনুগৱন্তি নিপচ্চতে আযামে গম্যমানে. অনুগৱং সকটং, আযামেতি কিং? গুন্নং পঞ্ছা অনুগু.

৪৯. অক্খিস্মাঞ্ঞত্থে. অক্খিস্মা সমাসন্তো অ হোতি অঞ্ঞত্থে চে সমাধসা. ৱিসালক্খো, ৱিসালক্খী.

৫০. দাৰুম্যঙ্গুল্যা.

অঙ্গুলন্তা অঞ্ঞপদত্থে দাৰুম্হি সমাসন্তো অ হোতি. দ্ৱঙ্গুলংদাৰু, পঞ্চঙ্গুলং, অঙ্গুলিসদিসাৱযৱং ধঞ্ঞাদীনং ৱিক্খেপকং দাৰুং ৱুচ্চতে, পমাণে তু পুব্বে ৱিয সিদ্ধং সখৰাজসদ্দা অকাৰন্তাৱ, সিস্সোপি ন দিস্সতি, গাণ্ডী ৱধন্ৱাতি পকতন্তৰেন সিদ্ধং.

৫১. চি ৱীতিহাৰে.

ওঘাব্যতিহাৰে গম্যমানে অঞ্ঞপদত্থে ৱত্তমানতো চি হোতি. কেসাকেসি দণ্ডাদণ্ডি, চকাৰো ‘‘চিস্মি’’ন্তি (৩.৬৬) ৱিসেসনত্থো, সুগন্ধি, দুগ্গন্তীতি পযোগো ন দিস্সতে.

৫২. ল্ত্ৱিত্থিযূহি কো.

ল্তুপ্পচ্চযন্তেহি, ইত্থিযমীকাৰূকাৰন্তেহি চ বহুলং কপ্পচ্চযো হোতি অঞ্ঞপদত্থে. বহুকত্তুকো, বহুকুমাৰিকো, বহুব্ৰহ্মবন্ধুকো, বহুলংত্ৱেৱ? সুব্ভূ.

৫৩. ৱাঞ্ঞতো.

অঞ্ঞেহি অঞ্ঞপদত্থে কো ৱা বহুলং হোতি. বহুমালকো, বহুমালো.

৫৪. উত্তৰপদে. এতমধিকতং ৱেদিতব্বং.

৫৫. ইমস্সিদং.

উত্তৰপদে পৰতো ইমস্স ইদং হোতি. ইদমট্ঠিতা, ইদপ্পচ্চযতা, নিগ্গহীতলোপো পস্স চ দ্ৱিভাৱো.

৫৬. পুং পুমস্স ৱা. পুমস্স পুং হোতুত্তৰপদে ৱিভাসা. পুল্লিঙ্গং, পুমলিঙ্গং.

৫৭. টন্তন্তূনং.

এসং ট হোতুত্তৰপদে ক্ৱচি ৱা. ভৱম্পতিট্ঠামযং, ভগৱংমূলকা নো ধম্মা, বহুলাধিকাৰা তৰাদীসু চ পগেৱ মহত্তৰী, ৰত্তঞ্ঞুমহত্তং.

৫৮. অ. এসং অ হোতুত্তৰপদে. গুণৱন্তপতিট্ঠো-স্মি.

৫৯. মনাদ্যাপাদীনমো মযে চ. মনাদীনমাপাদীনং চ ও হোতুত্তৰপদে মযে চ. মনোসেট্ঠা, মনোমযা, ৰজোজল্লং, ৰজোমযং, আপোগতং, আপোমযং, অনুযন্তি দিসোদিসং.

৬০. পৰস্স সঙ্খ্যাসু.

সঙ্খ্যাসুত্তৰপদেসু পৰস্স ও হোতি. পৰোসতং, পৰোসহস্সং, সঙ্খ্যাসূতি কিং? পৰদত্তূপজীৱিনো.

৬১. জনে পুথস্সু.

জনে উত্তৰপদে পুথস্স উ হোতি. অৰিযেহি পুথগেৱাযং জনোতি পুথুজ্জনো.

৬২. সো ছস্সাহাযতনে ৱা.

অহে আযতনে চুত্তৰপদে ছস্স সো ৱা হোতি. সাহং ছাহং, সড়াযতনং, ছড়াযতনং.

৬৩. ল্তুপিতাদীনমাৰঙৰঙ.

ল্তুপ্পচ্চযন্তানং পিতাদীনঞ্চ যথাক্কমমাৰঙৰঙ ৱা হোন্তুত্তৰপদে, সত্থাৰদস্সনং, কত্তাৰনিদ্দেসো, মাতৰপিতৰো, ৱাত্ৱেৱ? সত্থুদস্সনং, মাতাপিতৰো.

৬৪. ৱিজ্জাযোনিসম্বন্ধানমা তত্ৰ চত্থে.

ল্তুপিতাদীনং ৱিজ্জাসম্বন্ধীনং যোনিসম্বন্ধীনং চ তেস্ৱেৱ ল্তুপিতাদীসু ৱিজ্জাযোনিসম্বন্ধিসুত্তৰপদেসু চত্থৱিসযে আ হোতি. হোতাপোতৰো মাতাপিতৰো, ল্তুপিতাদীনং ত্ৱেৱ? পুত্তভাতৰো, তত্ৰেতি কিং? পিতুপিতামহা, চত্থেতি কিং? মাতুভাতা, ৱিজ্জাযোনিসম্বন্ধানন্তি কিং? দাতুভত্তাৰো.

৬৫. পুত্তে.

পুত্তে উত্তৰপদে চত্থৱিসযে ল্তুপিতাদীনং ৱিজ্জাযোনি সম্বন্ধানমা হোতি. পিতাপুত্তা, মাতাপুত্তা.

৬৬. চিস্মিং.

চিপ্পচ্চযন্তে উত্তৰপদে আ হোতি. কেসাকেসি, মুট্ঠামুট্ঠি.

৬৭. ইত্থিযম্ভাসিতপুমিত্থী পুমেৱেকত্থে.

ইত্থিযং ৱত্তমানে একত্থে সমানাধিকৰণে উত্তৰপদে পৰে ভাসিতপুমা ইত্থী পুমেৱ হোতি. কুমাৰভৰিযো, দীঘজঙ্ঘো, যুৱজাযো, ইত্থিযন্তি কিং? কল্যাণী পধানমেসং কল্যাণিপ্পধানা, ভাসিতপুমেতি কিং? কঞ্ঞাভৰিযো, ইত্থীতি কিং? গামণিকুলং দিট্ঠি অস্স গামণিদিট্ঠি, একত্থেতি কিং? কল্যাণিযা মাতা কল্যাণিমাতা.

৬৮. ক্ৱচি পচ্চযে.

ভাসিতপুমিত্থী পচ্চযে ক্ৱচি পুমেৱ মোতি. ব্যত্ততৰা, ব্যত্ততমা.

৬৯. সব্বাদযো ৱুত্তিমত্তে.