২. দুতিযো কণ্ডো (স্যাদি)
১. দ্ৱে দ্ৱে-কানেকেসু নামস্মা সি যো, অং যো, না হি, স নং, স্মা হি, স নং, স্মিং সু.
এতেসং দ্ৱে দ্ৱে হোন্তি একানেকত্থেসু ৱত্তমানতো নামস্মা. মুনি মুনযো, মুনিং মুনযো, মুনিনা মুনীহি, মুনিস্স মুনীনং, মুনিস্মা মুনীহি, মুনিস্স মুনীনং, মুনিস্মিং মুনীসু, এৱং কুমাৰী কুমাৰিযো, কঞ্ঞা কঞ্ঞাযোতি. এতানি সত্ত দুকানি সত্ত ৱিভত্তিযো ৱিভাগো ৱিভতীতি কত্ৱা, এত্থ সিঅমিতী-কাৰা-কাৰা ‘‘কিমং সিসু’’ ২,২০০ তি সংকেতত্থা.
২. কম্মে দুতিযা.
কৰীযতি কত্তু কিৰিযাযা-ভিসম্বন্ধীযতীতি কম্মং, তস্মিং দুতিযাৱিভত্তি হোতং. কটং কৰোতি, ওদনং পচতি, আদিচ্চং পস্সতি.
‘ওদনো পচ্চতী’তি ওদনসদ্দতো কম্মতা নপ্পতীযতে, কিঞ্চৰহি? আখ্যাততো. ‘কটং কৰোতি ৱিপুলং দস্সনীয’ন্তি অত্থেৱ গুণযুত্তস্স কম্মতা, ইচ্ছিতেপি কম্মত্তাৱ দুতিযা সিদ্ধা গাৱুং পযো দোহতি, গোমন্তং গাৱং যাচতি, গাৱমৱৰুন্ধতি ৱজং, মাণৱকং মগ্গং পুচ্ছতি, গোমন্তং গাৱং ভিক্খতে, ৰুক্খমৱচিনাতি ফলানি, সিস্সং ধম্মং ব্ৰূতে, সিস্সং ধম্মমনুসাসতীতি. এৱং অনিচ্ছিতেপি অহিং লঙ্ঘযতি, ৱিসং ভক্খেতি. যংনেৱিচ্ছিতং নাপি অনিচ্ছিতং, তত্থাপি দুতিযা সিদ্ধা. গামং গচ্ছন্তো ৰুক্খমূলমুপসপ্পতি.
পথৱিং অধিসেস্সতি, গামমধিতিট্ঠতি, ৰুক্খমজ্ঝাসতেতিঅধিসীঠাসানংপযোগে-ধিকৰণে কম্মৱচনিচ্ছা, ৱত্তিচ্ছাতো হি কাৰকানি হোন্তি. তং যথা-ৱলাহকা ৱিজ্জোততে, ৱলাহকস্স ৱিজ্জোততে, ৱলাহকো ৱিজ্জোততে, ৱলাহকে ৱিজ্জোততে, ৱলাহকেন ৱিজ্জোততেতি. এৱমভিনিৱিসস্স ৱা ধম্মমভিনিৱিসতে ধম্মে ৱা.
তথা উপন্ৱজ্ঝাৱসস্সাভোজন নিৱুত্তিৱচনস্স গামমুপৱসতি, গ, মমনুৱসতি, পব্বতমধিৱসতি, ঘৰমাৱসতি. অভোজননিৱুত্তি ৱচনস্সাতি কিং? গামে উপৱসতি, ভোজননিৱুত্তিং কৰোতীতি অত্থো. তপ্পানাচাৰেপি কম্মত্তাৱ দুতিযা সিযা নদিম্পিৱতি, গামং চৰতি, এৱং ‘সচে মং আলপিস্সতী’তিআদীসুপি. ৱিহিতাৱ পতিধযোগে দুতিযা – ‘পটিভন্তু তং চুন্দ বোজ্ঝঙ্গা’তি. তং পতি বোজ্ঝঙ্গা ভাসন্তূতি অত্থো, যদাতু ধাতুনাযুত্তো পতি, তদা তেনা-যোগা সম্বন্ধে ছট্ঠীৱ ‘তস্স নপ্পটিভাতী’তি. অক্খে দিব্বতি, অক্খেহি দিব্বতি, অক্খেসু দিব্বতীতি কম্মকৰণাধিকৰণৱচনিচ্ছা.
৩. কালদ্ধানমচ্চন্তসংযোগে.
কিৰিযা, গুণ, দব্বেহি সাকল্লেন কালদ্ধানং সম্বন্ধো অচ্চন্তসংযোগো. তস্মিং ৱিঞ্ঞাযমানে কালসদ্দেহি অদ্ধঅদ্দেহি চ দুতিযা হোতি. মাসমধীতে, মাসং কল্যাণি, মাসং গুড়ধানা, কোসমধীতে, কোসং কুটিলা নদী, কোসং পব্বতো. অচন্তসংযোগেতি কিং? মাসস্স দ্ৱীহমধীতে, কোসস্সেকদেসে পব্বতো.
পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা, একং সমযং ভগৱা, ইমং ৰত্তিং চত্তাৰো মহাৰাজাতি এৱমাদীসু কালৱাচী হি অচ্চন্তসংযোগত্তাৱ দুতিযা সিদ্ধা. ৱিভত্তিৱিপল্লাসেনপি ৱা বহুলংৱিধানা.
ফলপ্পত্তিযং কিৰিযাপৰিসমত্ত্যপৱগ্গো, তস্মিং ৱিঞ্ঞাযমানে কালদ্ধানং কিৰিযাযাচ্চন্তসংযোগে ততিযাভিমতা, সাপি কৰণত্তাৱ সিদ্ধা ‘মাসেনানুৱাকো-ধীতো, কোসেনানুৱাকো-ধীতো’তি. অনপৱগ্গেতু অসাধকতমত্তাকৰণত্তাভাৱে দুতিযাৱ ‘মাসমধীতো-নুৱাকো, ন চানে ন গহিতো’তি.
কাৰকমজ্ঝে যে কালদ্ধানৱাচিনো, ততো সত্তমীপঞ্চমিযো অভিমতা ‘অজ্জ ভুত্ৱা দেৱদত্তো দ্ৱিহে ভুঞ্জিস্সতি, দ্ৱীহা ভুঞ্জিস্সতি, অত্ৰট্ঠো-যমিস্সাসো কোসে লক্খং ৱিজ্ঝতি, কোসা লক্খং ৱিজ্ঝতী’তি, তাপীহ সকসককাৰকৱচনিচ্ছাযেৱ সিদ্ধা.
৪. গতি বোধাহাৰ সদ্দত্থাকম্মক ভজ্জাদীনং পযোজ্জে.
গমনত্থানং বোধত্থানং আহাৰত্থানং সদ্দত্থানমকম্মকানং ভজ্জাদীনঞ্চ পযোজ্জে কত্তৰি দুতিযা হোতি. সামত্থিযা চ পযোজকব্যাপাৰেন কম্মতাৱস্স হোতীতি পতীযতে. গমযতি মাণৱকং গামং, যাপযতি মাণৱকং গামং, বোধযতি মাণৱকং ধম্মং, ৱেদযতি মাণৱকং ধম্মং, ভোজযতি মাণ-ৱকং মোদকং, আসযতি মাণৱকং মোদকং, অজ্ঝাপযতি মাণৱকং ৱেদং, পাঠযতি মাণৱকং ৱেদং, আসযতি দেৱদত্তং, সাযযতি দেৱদত্তং, অঞ্ঞং ভজ্জাপেতি, অঞ্ঞং কোট্টাপেতি, অঞ্ঞং সন্থৰাপেতি. এতেসমেৱাতি কিং? পাচেতি ওদনং দেৱদত্তেন যঞ্ঞদত্তো. পযোজ্জেতি কিং? গচ্ছতি দেৱদত্তো. যদা চৰহি গমযতি দেৱদত্তং যঞ্ঞদত্তো, তমপৰো পযোজেতি, তদা গমযতি দেৱদত্তং যঞ্ঞদত্তেনেতি ভৱিতব্বং … গমযতিস্সা-গমনত্থত্তা.
৫. হৰাদীনং ৱা.
হৰাদীনং পযোজ্জে কত্তৰি দুতিযা হোতি ৱা. হাৰেতি ভাৰং দেৱদত্তং দেৱদত্তেনেতি ৱা, অজ্ঝোহাৰেতি সত্তুং দেৱদত্তং দেৱদত্তেনেতি ৱা, কাৰেতি কটং দেৱদত্তং দেৱদত্তেনেতি ৱা দস্সযতে জনং ৰাজং জনেনেতি ৱা, অভিৱাদযতে গুৰুং দেৱদত্তং দেৱদত্তেনেতি ৱা.
৬. ন খাদাদীনং.
খাদাদীনং পযোজ্জে কত্তৰি দুতিযা ন হোতি. খাদযতি দেৱদত্তেন, আদযতি দেৱদত্তেন, অৱ্হ, পযতি দেৱদত্তেন, সদ্দাযযতি দেৱদত্তেন, কন্দযতি দেৱদত্তেন, নাযযতি দেৱদত্তেন.
(১) ৱহিস্সানিযন্তুকে. ৱাহযতি ভাৰং দেৱদত্তেন অনিযন্তুকেতি কিং? ৱাহ-যতি ভাৰং বলীবদ্দে.
(২) ভক্খিস্সাহিং সাযং. ভক্খযতি মোদকে দেৱদত্তেন. অহিংসাযন্তি কিং? ভক্খযতি বলীবদ্দে সস্সং.
৭. ঝাদীহি যুত্তা.
ধীআদীহি যুত্ততো দুতিযা হোতি. ধিৰত্থু মং পূতিকাযং, অন্তৰা চ ৰাজগহং অন্তৰা চ নালন্দং, সমাধানমন্তৰেন, মুচলিন্দমভিতো সৰমিচ্চাদি, ছট্ঠিযাপৱাদো-যং.
৮. লক্খণিত্থম্ভূতৱিচ্ছাস্ৱভিনা.
লক্খণাদীস্ৱত্থেস্ৱভিনা যুত্তম্হা দুতিযা মহাতি. ৰুক্খমভি ৱিজ্জোততে ৱিজ্জু, সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভি, ৰুক্খং ৰুক্খমভিতিট্ঠতি.
৯. পতিপৰীহি ভাগে চ.
পতিপৰীহি যুত্তম্হা লক্খণাদীসু ভাগে চত্থে দুতিযা হোতি. ৰুক্খং পতি ৱিজ্জোততে ৱিজ্জু, সাধু দেৱদত্তো মাতৰং পতি, ৰুক্খং ৰুক্খং পতি তিট্ঠতি, যদেত্থ মং পতি সিযা. ৰুক্খং পৰি ৱিজ্জোততে ৱিজ্জু, সাধু দেৱদত্তো মাতৰং পৰি, ৰুক্খং ৰুক্খং পৰি তিট্ঠতি, যদেত্থ মং পৰি সিযা.
১০. অনুনা.
লক্খণাদীস্ৱত্থেস্ৱনুনা যুত্তম্হা দুতিযা হোতি. ৰুক্খমনু ৱিজ্জোততে ৱিজ্জু, সচ্চকিৰিযমনু ৱুট্ঠি পাৱস্সি, হেতু চ লক্খণং ভৱতি, সাধু দেৱদত্তো মাতৰমনু, ৰুক্খং ৰুক্খমনু তিট্ঠতি, যদেত্থ মং অনু সিযা.
১১. সহত্থে.
সহত্থে-নুনা যুত্তম্হা দুতিযা হোতি. পব্বতমনু সেনা তিট্ঠতি.
১২. হীনে.
হীনত্থে-নুনা যুত্তম্হা দুতিযা হোতি. অনু সাৰিপুত্তং পঞ্ঞৱন্তো.
১৩. উপেন.
হীনত্থে উপেন যুত্তম্হা দুতিযা হোতি. উপ সাৰিপুত্তং পঞ্ঞৱন্থো.
১৪. সত্তম্যাধিক্যে.
আধিক্যত্থে উপেন যুত্তম্হা সত্তমী হোতি. উপ খাৰিযং দোণো.
১৫. সামিত্তে-ধিনা.
সামিভাৱত্থে-ধিনা যুত্তম্হা সত্তমী হোতি. অধি ব্ৰহ্মদত্তে পঞ্চালা, অধি পঞ্চালেসু ব্ৰহ্মদত্তো.
১৬. কত্তুকৰেণেসু ততিযা.
কত্তৰি কৰণে চ কাৰকে ততিযা হোতি. পুৰিসেন কতং, অসিনা ছিন্দতি. পকতিযা-ভিৰূপো, গোত্থেন গোতমো, সুমেধো নাম নামেন, জাতিযা সত্তৱস্সিকোতি ভূধাতুস্স সম্ভৱা কৰণে এৱ ততিযা. এৱং সমেন ধাৱতি ৱিসমেন ধাৱতি, দ্ৱিদোণেন ধঞ্ঞং কিণাতি, পঞ্চকেন পসৱো কিণাতীতি.
১৭. সহত্থেন.
সহত্থেন যোগে ততিযা সিযা. পুত্তেন সহ গতো, পুত্তেন সদ্ধিং আগতো, ততিযাপি ছট্ঠীৱ অপ্পধানে এৱ ভৱতি.
১৮. লক্খণে.
লক্খণে ৱত্তমানতো ততিযা সিযা. তিদণ্ডকেন পৰিব্বাজকমদ্দক্খী, অক্খিনা কাণো, তেন হি অঙ্গেন অঙ্গিনো ৱিকাৰো লক্খীযতে.
১৯. হেতুম্হি.
তক্কিৰিযা যোগ্গে ততিযা সিযা. অন্নেন ৱসতি, ৱিজ্জায যসো.
২০. পঞ্চমীণে ৱা.
ইণে হেতুম্হি পঞ্চমী হোতি ৱা. সতস্মা বদ্ধো, সতেন ৱা.
২১. গুণে.
পৰঙ্গভূতে হেতুম্হি পঞ্চমী হোতি ৱা. জড়ত্তা বদ্ধো জড়ত্তেন ৱা, পঞ্ঞায মুত্তো, হুত্ৱা অভাৱতোঅনিচ্চা, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো.
২২. ছট্ঠী হেত্ৱত্থেহি.
হেত্ৱত্থৱাচীহি যোগে হেতুম্হি ছট্ঠী সিযা. উদৰস্স হেতু, উদৰস্স কাৰণা.
২৩. সব্বাদিতো সব্বা.
হেত্ৱত্থেহি যোগে সব্বাদীহি সব্বা ৱিভত্তিযো হোন্তি. কো হেতু, কং হেতুং, কেন হেতুনা, কস্স হেতুস্স, কস্মা হেতুস্মা, কস্স হেতুস্স, কস্মিং হেতুস্মিং, কিং কাৰণং, কেন কাৰণেন, কিং নিমিত্তং, কেন নিমিত্তেন, কিং পযোজনং, কেন পযোজনেন ইচ্চেৱমাদি. হেত্ৱত্থেহীত্ৱেৱ? কেন কতং.
২৪. চতুত্থী সম্পদানে.
যস্স সম্মা পদীযতে তস্মিং চতুত্থী সিযা. সঙ্ঘস্স দদাতি. আধাৰৱিৱক্খাযং সত্তমীপি সিযা সঙ্ঘে দেহি.
২৫. তাদত্থ্যে.
তস্সে-দং তদত্থং, তদত্থভাৱে জোতনীযে নামস্মা চতুত্থী সিযা. সীতস্স পটিঘাতায, অত্থায হিতায (সুখায) দেৱমনুস্সানং, নালং দাৰভৰণায, যূপায দাৰু, পাকায ৱজতীত্ৱেৱমাদি.
কস্স সাদুং ন ৰুচ্চভি, মা-যস্মন্তানম্পি সঙ্ঘভেদো ৰুচ্চিত্থ, খমতি সঙ্ঘস্স, ভত্তমস্স নচ্ছাদেসীতি ছট্ঠী সম্বন্ধৱচনিচ্ছাযং, ন চেৱং ৱিৰোধো সিযা সদিসৰূপত্তা, এৱংৱিধেসু চ সম্বন্ধস্স সদ্দিকানুমতত্তা, কস্স ৱা ত্ৱং ধম্মং ৰোচেসীতি অত্থমত্তে পঠমা.
এৱমঞ্ঞাপি ৱিধঞ্ঞয্যা, পৰতোপি যথাগমং.
ৰঞ্ঞো সতং ধাৰেতি, ৰঞ্ঞো ছত্তং ধাৰেতীতি সম্বন্ধে ছট্ঠী, এৱং ৰঞ্ঞো সিলাঘতে, ৰঞ্ঞো হনুতে, ৰঞ্ঞো উপতিট্ঠতে, ৰঞ্ঞো সপতে, দেৱাপি তস্স পিহযন্তি তাদিনো, তস্স কুজ্ঝ মহাৱীৰ, যদিহং তস্স পকুপ্পেয্যং, দুহযতি দিসানং মেঘো, যো মিত্তানং ন দূভতি, যো অপ্পদুট্ঠস্স নৰস্স দুস্সতি, ক্যাহং অয্যানং অপৰজ্ঝামি, ইস্সযন্তি সমণানং তিত্থিযা, ধম্মেন নযমানানং কা উসূযা ৰঞ্ঞো ভাগ্যমাৰজ্ঝতি, ৰঞ্ঞো ভাগ্যমিক্খতে, তেন যাচিতো অযাচিতো ৱা তস্স গাৱো পটিসুণাতি, গাৱো আসুণাতি, ভগৱতো পচ্চস্সোসুং, হোতু পতিগিণাতি, হোত্ৱনুগিণাতি, আৰোচযামি ৱো পতিৱেদযামি ৱো, ধম্মং তে দেসেস্সামি, যথা ৱো ভগৱা ব্যাকৰেয্য, অলং তে ইধ ৱাসেন, কিং তে জটাহি দুম্মেধ, অৰহতি মল্লো মল্লস্সাতি.
জীৱিতং তিণাযপি ন মঞ্ঞমানোতি তাদত্থ্য চতুত্থী, তিণেন যো অত্থো তদত্থাযপীতি অত্থো, ‘‘যো চ সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ, তিণা ভিয্যো ন মঞ্ঞতি’’ তিণমিৱ জীৱিতং মঞ্ঞমানোতি সৱিসযাৱ ৱিভত্তিযো. সগ্গায গচ্ছতীতি তাদত্থ্যে চতুত্থী, যো হি সগ্গং গচ্ছতি তদত্থং তস্স গমনন্তি, কম্মৱচনিচ্ছাযন্তু দুতিযাৱ সগ্গং গচ্ছতীতি.
আযু ভোতো হোতু, চিৰং জীৱিতং, ভদ্দং কল্যাণং অত্থং পযোজনং, কুসলং অনামযং, হিতং পথ্যং সুখং সাতং ভোতো হোতু, সাধু সম্মুতি মেতস্স, পুত্তস্সাৱিকৰেয্য গুয্হমত্থং, তস্স মে সক্কো পাতুৰহোসি, তস্স পহিণেয্য, ভিক্খূনং দুতং পাহেসি, কপ্পতি সমণানং আযোগো, একস্স দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা পহোতি, উপমং তে কৰিস্সামি, অঞ্জলিং তে পগ্গণ্হামি, তস্স ফাসু, লোকস্সত্থো, নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, সোত্থি তস্স, অলং মল্লো মল্লস্স, সমত্থো মল্লো মল্লস্স, তস্স হিতং, তস্স সুখং, স্ৱাগতং তে মহাৰাজাতি সব্বত্থ ছট্ঠী সম্বন্ধে, এৱংৱিধমঞ্ঞম্পেৱ ৱিঞ্ঞেয্যং যথাগমং.
২৬. পঞ্চম্যৱধিস্মা.
পদত্থাৱধিস্মা পঞ্চমীৱিভত্তি হোতি. গামস্মা আগচ্ছতু, এৱং চোৰস্মা ভাযতি, চোৰস্মা উত্তসতি, ওৰস্মা তাযতি, চোৰস্মা ৰক্খতীতি, সচে ভাযথ দুক্খস্স, পমাদে ভযদস্সিৱা, তসন্তি দণ্ডস্সাতি ছট্ঠী সত্তমিযোপি হোন্তেৱ সম্বন্ধাধাৰৱচনিচ্ছাযং.
অজ্ঝেনা পৰাজেতি, পটিপক্খে পৰাজেতীতি সৱিসযাৱ ৱিভত্তিযো. সচে কেৱট্টস্স পৰজ্জিস্সামীতি ছট্ঠীপি হোতি সম্বন্ধৱচনিচ্ছাযং. যৱেহি গাৱো ৱাৰেতি, পাপা চিত্তং নিৱাৰযে, কাকে ৰক্খতি তণ্ডুলাতি সৱিসযেৱ পঞ্চমী. চিত্তং ৰক্খেথ মেধাৱীতি দুতিযাৱ দিস্সতি কম্মত্থে. উপজ্ঝাযা অন্তৰধাযতি, উপজ্ঝাযা অধিতে, কামতো জাযতে সোকোতি সৱিসযে পঞ্চমী.
তত্থেৱ-ন্তৰধাযি সু, নটস্স সুণোতি, পদুমং তত্থ জাযেথাতি সত্তমীছট্ঠিযোপি হোন্তেৱ সৱিসযে. হিমৱন্তা পভৱতি গঙ্গা, পাণাতিপাতা ৱিৰমস্সু খিপ্পং, অঞ্ঞো দেৱদত্তা, ভিন্নো দেৱদত্তাতি সৱিসযেৱ পঞ্চমী. এৱং আৰা সো আসৱক্খযা, ইতৰো দেৱদত্তা, উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা, পুব্বো গামা, পুব্বেৱ সম্বোধা, ততো পৰং, ততো অপৰেন সমযেন, ততুত্তৰিন্তি. সম্বন্ধৱচনিচ্ছাযং ছট্ঠীপি পুৰতো গামস্স, দক্খিণতো গামস্স, উপৰি পব্বতস্স, হেট্ঠা পাসাদস্সাতি. পাসাদমাৰুয্হ পেক্খতি পাসাদা পেক্খতি, আসনে উপৱিসিত্ৱা পেক্খতি আসনা পেক্খতীতি অৱধিৱচনিচ্ছাযং পঞ্চমী.
পুচ্ছানাখ্যানেসু কুতো ভৱং? পাতটলিপুত্তস্মাতি. তথা দেসকালমানেপি পাটলিপুত্তস্মা ৰাজগহং সত্ত যোজনানি, সত্তসু যোজনেসূতি ৱা. এৱং ইতো তিণ্ণং মাসান-মচ্চযেনাতি, কিচ্ছালদ্ধন্তি গুণে পঞ্চমী. কিচ্ছেন মে অধিগতন্তি হেতুম্হি কৰণে ৱা ততিযা. এৱং থোকা মুত্তো, থোকেন মুত্তোতি. থোকং চলতীতি কিৰিযাৱিসেসনে কম্মনি দুতিযা.
দূৰন্তি কত্থযোগেপি সৱিসযেৱ পঞ্চমীছট্ঠিযো সিযুং, দূৰং গামস্মা, অন্তিকং গামস্মা, দূৰং গামস্স, অন্তিকং গামস্সাতি, দূৰন্তি কত্থেহি তু সব্বাৱ সৱিসযে সিযুং বাধকাভাৱা দূৰো গামো, অন্তিকো গামোত্ৱেৱমাদি.
কেচি পনাহু ‘অসত্তৱচনহেতেহি পাটিপদিকত্থে দুতিযাততিযাপঞ্চমীসত্তমিযো, সত্তৱচনেহি তু সব্বাৱ সৱিসযে’তি, তে পনঞ্ঞেহেৱ পটিক্খিত্তা. দূৰং মগ্গো, অন্তিকং মগ্গোতি কিৰিযাৱিসেসনং… ভূধাতুস্স গম্মমানত্তা. ৱিসুদ্ধো লোভনীযেহি ধম্মেহি, পৰিমুত্তো সো দুক্খস্মা ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি, গম্ভীৰতো চ পুথুলতো চ যোজনং, আযামেন যোজনং, ততো পভুতি, যতো সৰামি অত্তানন্তি সৱিসযেৱ ৱিভত্তিযো.
২৭. অপপৰীহি ৱজ্জনে.
ৱজ্জনে ৱত্তমানেহি অপপৰীহি যোগে পঞ্চমী হোতি. অপ সালায আযন্তি ৱাণিজা, পৰি সালায আযন্তি ৱাণিজা, সালং ৱজ্জেত্ৱাতি অত্থো. ৱজ্জনেতি কিং? ৰুক্খং পৰিৱিজ্জোততে ৱিজ্জু. আপাটলিপুত্তস্মা ৱস্সি দেৱোতি মৰিযাদা-ভিৱিধীস্ৱৱধি ৱিসযেৱ পঞ্চমী, ৱিনা পাটলিপুত্তেন সহ ৱেতি ৱিসেসো, এৱং যাৱ পাটলিপুত্তস্মা ৱস্সি দেৱোতি.
২৮. পটিনিধিপটিদানেসু পতিনা.
পটিনিধিম্হি পটিদানে চ ৱত্তমানেন পতিনা যোগে নামস্মা পঞ্চমী ৱিভত্তি হোতি. বুদ্ধস্মা পতি সাৰিপুত্তো, ঘতমস্স তেসস্মা পতি দদাতি, পটিনিধিপটিদানেসূতি কিং? ৰুক্খং পতি ৱিজ্জোততে.
২৯. ৰিতে দুতিযা চ.
ৰিতেসদ্দেন যোগে নামস্মা দুতিযা হোতি পঞ্চমী চ. ৰিতে সদ্ধম্মং, ৰিতে সদ্ধম্মা.
৩০. ৱিনা-ঞ্ঞত্ৰ ততিযা চ.
ৱিনা-ঞ্ঞত্ৰসদ্দেহি যোগে নামস্মা ততিযা চ হোতি দুতিযা পঞ্চমিযো চ. ৱিনা ৱাতেন, ৱিনা ৱাতং, ৱিনা ৱাতস্মা, অঞ্ঞত্ৰ একেন পিণ্ডপাতনীহাৰকেন, অঞ্ঞত্ৰ ধম্মং, অঞ্ঞত্ৰ ধম্মা.
৩১. পুথনানাহি.
এতেহি যোগে ততিযা হোতি পঞ্চমী চ. পুথগেৱ জনেন, পুথগেৱ জনস্মা, জনেন নানা, জনস্মা নানা.
৩২. সত্তম্যাধাৰে.
কিৰিযাধাৰ ভূত কত্তু কম্মানং ধাৰণেন যো কিৰিযাযাধাৰো তস্মিং কাৰকে নামস্মা সত্তমী হোতি. কটে নিসীদতি (দেৱদত্তো), থালিযং ওদনং পচতি, আকাসে সকুনা, ভিলেসু তেলং, গঙ্গাযং ৱজো.
৩৩. নিমিত্তে.
নিমিত্তত্থে সত্তমী হোতি. অজিনম্হি হঞ্ঞতে দীপি, মুসাৱাদে পাচিত্থিযং.
৩৪. যব্ভাৱোভাৱলক্খণং.
যস্স ভাৱো ভাৱন্তৰস্স লক্খণং ভৱতি, ততো সত্তমী হোতি. গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো. ভাৱোতি কিং? যো জটাহি সো ভুঞ্জতি. ভাৱলক্খণন্তি কিং? যো ভুঞ্জতি সো দেৱদত্তো, ‘‘অকালে ৱস্সতি তস্স, তালে তস্স ন ৱস্সতী’’তি ৱিসযসত্তমী.
৩৫. ছট্ঠী চানাদৰে.
যস্স ভাৱো ভাৱন্তৰস্স লক্খণং ভৱতি, ততো ছট্ঠী ভৱতি সত্তমী চ অনাদৰে গম্যমানে. ‘‘আকোটযন্তো সো নেতি, সিৱিৰাজস্স পেক্খতো’’, ‘‘মচ্চু গচ্ছতি আদায, পেক্খমানে মহাজনে’’.
গুন্নং সামীতি সম্বন্ধে ছট্ঠী, গোসু সামীতি ৱিসযসত্তমী, এৱং গুন্নমিস্সৰো, গোস্ৱিস্সৰো, গুন্নং অধিপতি, গোসু অধিপতি, গুন্নং দাযাদো, গোসু দাহাদো, দুন্নং সক্খি, গোসু সক্খি, গুন্নং পতিভূ, গোসু পতিভূ, গুন্নং পসূতো, গোসু পসূতো, কুসলা নচ্চগীতস্স, কুসলা নচ্চগীতে, আযুত্তো কটকৰণস্স, আযুত্তো কটকৰণেতি.
তথাধাৰৱচনিচ্ছাযং সত্তমী, ভিক্খূসু অভিৱাদেন্তি, মুদ্ধনি ধুম্বিত্ৱা, বাহাসু গহেত্ৱা, হত্থেসু পিণ্ডায চৰন্তি, পথেসু গচ্ছন্তি, কদলীসু গজে ৰক্খন্তীতি. ঞাণস্মিং পসন্নোতি ৱিসযসত্তমী, ঞাণেন পসন্নোতি কৰণে ততিযা, এৱং ঞাণস্মিং উস্সুক্কো ঞাণেন উস্সুক্কোতি.
৩৬. যতো নিদ্ধাৰণং.
জাতিগুণকিৰিযাহি সমুদাযতেকদেসস্স পুথক্কৰণং নিদ্ধাৰণং. যতো তং কৰীযতি, ততো ছট্ঠীসত্তমিযো হোন্তি. সালযো সূকধঞ্ঞানং পথ্যতমা, সালযো সূকধঞ্ঞেসু পথ্যতমা, কণ্হা গাৱীনং সম্পন্নখীৰতমা, কণ্হা গাৱীসু সম্পন্নখীৰতমা, গচ্ছতং ধাৱন্তো সীঘতমো, গচ্ছন্তেসু ধাৱন্তো সীঘতমো. সীলমেৱ সুতা সেয্যোতি অৱধিম্হিযেৱ পঞ্চমী.
৩৭. পঠমাত্থমত্তে.
নামস্সাভিধেয্যমত্তে পঠমাৱিভত্তি হোতি. ৰুক্খো. ইত্থি পুমা নপুংসকন্তি লিঙ্গম্পি সদ্দত্থোৱ, তথা দোণো খাৰী আড়্হকন্তি পৰিমাণম্পি সদ্দত্থোৱ, একো দ্ৱে বহৱোতি সঙ্খ্যাপি সদ্দত্থোৱ.
৩৮. আমন্তণে.
সতো সদ্দেনাভিমুখীকৰণমামন্তণং. তস্মিং ৱিসযে পঠমা ৱিভত্তি হোতি. ভোপুৰিস, ভোক্কত্থি, ভো নপুংসক.
৩৯. ছট্ঠী সম্বন্ধে.
কিৰিযাকাৰকসঞ্জাতো অস্সেদম্ভাৱহেতুকো সম্বন্ধো নাম. তস্মিং ছট্ঠী ৱিভত্তি হোতি. ৰঞ্ঞো পুৰিসো, সৰতি ৰজ্জস্সাতি সম্বন্ধে ছট্ঠী, ৰজ্জসম্বন্ধিনিং সতিং কৰোতীতি অত্থো, কম্মৱচনিচ্ছাৰন্তু দুতিযাৱ সৰতি ৰজ্জং. তথা ৰজকস্স ৱত্থং দদাতি, পহৰতো পিট্ঠিং দদাতি, বালো পূৰতি পাপস্স, অমচ্চে তাত জানাহি, ধীৰে অত্থস্স কোৱিদে, দিৱসস্স তিক্খত্তুং, সকিং পক্খস্স, পূৰং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণস্স কুম্ভন্ত্ৱেৱমাদি.
কিতকপ্পযোগে কক্তুকম্মেসু বহুলং সম্বন্ধৱচনিচ্ছাযং ছট্ঠী, সাধু সম্মতো বহুজনস্স, সুপ্পটিৱিদ্ধা বুদ্ধানং ধম্মধাতু, ধম্মস্স গুত্তো মেধাৱী, অমতং তেসং পৰিভুত্তং, তস্স ভৱন্তি ৱত্তাৰো, অৱিসংৱাদকো লোকস্স, অলজ্জীনং নিস্সায, চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদোত্ৱেৱমাদি.
কত্তুকম্মৱচনিচ্ছাযন্তু ততিযা দুতিযাযো চ, সঞ্চত্তো পিতৰা অহং, সৰসি ত্ৱং এৱৰূপিং ৱাচং ভাসিতা, ভগৱন্তং দস্সনাযত্ৱেৱমাদি.
৪০. তুল্যত্থেন ৱা ততিযা.
তুল্যত্থেন যোগে ছট্ঠী হোতি ততিযা ৱা, তুল্যো পিতু, তুল্যো পিতৰা, সদিসো পিতু, সদিসো পিতৰা, ইহ কথং ততিযা ন হোতি? অজ্জুনস্স তুলা নত্থি, কেসৱস্সুপমা ন চেতি, নেতে তুল্যত্থা, কিঞ্জৰহি তুল্যানমোপম্মত্থা.
৪১. অতো যোনং টাটে.
অকাৰন্থতো নামস্মা যোনং টাটে হোন্তি যথাক্কমং, টকাৰা সব্বদেসত্থা, বুদ্ধা বুদ্ধে, অতোতি কিং? কঞ্ঞাযো, ইত্থিযো, ৱধুযো, ইধ কস্মা ন ভৱতি অগ্গযো. অৱিধানসামত্থিযা.
৪২. নিনং ৱা.
অকাৰন্ততো নামস্মা নিনং টাটে ৱা হোন্তি যথাক্কমং. ৰূপা, ৰূপে, ৰূপানি, অতোত্ৱেৱ অট্ঠীনি.
৪৩. স্মাস্মিংনং.
অকাৰন্ততো নামস্মা স্মাস্মিন্নং টাটে ৱা হোন্তি যথাক্কমং. বুদ্ধা বুদ্ধস্মা, বুদ্ধে বুদ্ধস্মিং, অতোত্ৱেৱ অগ্গিস্মা অগ্গিস্মিং.
৪৪. সস্সায চতুত্থিযা.
অকাৰন্ততো পৰস্স সস্স চতুত্থিযা আযো হোতি ৱা. বুদ্ধায বুদ্ধস্স, ভিয্যো তাদত্থ্যেযেৱাযমাযো দিস্সতে, ক্ৱচিদেৱঞ্ঞত্থ, অতোত্ৱেৱ ইসিস্স, চতুত্থিযাতি কিং? বুদ্ধস্স মুখং, অত্তত্থন্তি অত্থসদ্দেন সমাসো.
সব্বাদিতোপি স্মাস্মিংসানং টাটেআযা হোন্তেৱ… নিৰুত্তিকাৰানুমতত্তা বুদ্ধৱচনে সন্দস্সনৱতো চ, তত্ৰোদমুদাহৰণং ‘অস্মা লোকা পৰম্হা চ, উভযা ধংসতে নৰো’, ‘ত্যাহং মন্তে পৰত্থদ্ধো’, ‘যাযেৱ খো পনত্থায আগচ্ছেয্যাথো তমেৱত্থং সাধুকং মনসিকৰেয্যাথো’তি.
৪৫. ঘপতেকস্মিং নাদীনং যযা.
ঘপতো নাদীনমেকস্মিং যযা হোনি যথাক্কমং. কঞ্ঞায, ৰত্তিযা, ইত্থিযা, ধেনুযা, ৱধুযা, একস্মিন্তি কিং? কঞ্ঞাহি, ৰত্তীহি.
৪৬. স্সা ৱা তেতিমামূহি.
ঘপসঞ্ঞেহি তেতিমামূহি নাদীনমেকস্মিংস্সা ৱা হোতি, তস্সা কতং, তস্সা দীযতে, তস্সা নিস্সটং, তস্সা পৰিগ্গহো, তস্সা পতিট্ঠিতং, তায ৱা, এৱং এতিস্সা এতায, ইমিস্সা ইমায, অমুস্সা অমুযা, এতেহীতি কিং? সব্বায, নাদীনং ত্ৱেৱ? সা, ঘপতোত্ৱেৱ? তাহি অমূহি.
৪৭. নংম্হি নুক দ্ৱাদীনং সত্তৰসন্নং.
দ্ৱাদীনং সত্তৰসন্নং সঙ্খ্যানং নুক হোতি নংম্হি ৱিভত্তম্হি, দ্ৱিন্নং চতুন্নং, পঞ্চন্নং, এৱং যাৱ অট্ঠাৰসন্নং, উকাৰো উচ্চাৰণত্থো, ককাৰো অন্তাৱযৱত্থো, তেন নংম্হি ন দীঘো.
৪৮. বসুকতিন্নং.
নংম্হি বহুনো কতিস্স চ নুক হোতি, বহুন্নং, কতিন্নং.
৪৯. ণ্ণংণ্ণন্নং তিতো ঝা.
ঝসঞ্ঞা তিতো নংৱচনস্স ণ্ণংণ্ণন্নং হোতি, তিণ্ণং, তিণ্ণন্নং, ঝাতি কিং তিস্সন্নং.
৫০. উভিন্নং.
উভা নংৱচনস্স ইন্নং হোতি, উভিন্নং.
৫১. সুঞ সস্স.
নামস্মা সস্স সুঞ হোতি, বুদ্ধস্স, দ্ৱিসকাৰপাঠেন সিদ্ধে লাঘৱত্থমিদং.
৫২. স্সংস্সাস্সাযেস্ৱিতৰে কঞ্ঞেভিমানমি.
স্সমাদীস্ৱিতৰাদীনমি হোতি, ইতৰিস্সং, ইতৰিস্সা, একিস্সং, একিস্সা, অঞ্ঞিস্সং, অঞ্ঞিস্সা, এতিস্সং, এতিস্সা, এতিস্সায, ইমিস্সং, ইমিস্সা, ইমিস্সায, এস্ৱিতি কিং? ইতৰায, এসন্তি কিং? সব্বস্সং, সব্বস্সা.
৫৩. তায ৱা.
স্সমাদীসু তস্সা ৱা ই হোতি, তিস্সং তস্সং, তিস্সা তস্সা, তিস্সায তস্সায, স্সংস্সাস্সাযেস্ৱিত্ৱেৱ? তায.
৫৪. তেতিমাতো সস্স স্সায.
তাএতাইমাতো সস্স স্সাযো হোতি ৱা. তস্সায তায, এতিস্সায এতায, ইমিস্সায ইমায.
৫৫. ৰত্যাদীহি টো স্মিনো.
ৰত্যাদীহি স্মিনো টো হোতি ৱা, ৰত্তো ৰত্তিযং, আদো আদিস্মিং.
৫৬. সুহিসুভস্সো.
উভস্স সুহিস্ৱো হোতি. উভোসু, উভোহি.
৫৭. ল্তুপিতাদিনমা সিম্হি.
ল্তুপ্পচ্চযন্তানং পিতাদীনং চ আ হোতি সিম্হি. কত্তা, পিতা. পিতু, মাতু, ভাৱু, মীতু, দুহিতু, জামাতু, নত্তু, হোতু, পোতু.
৫৮. গে অ চ.
ল্তুপিতাদীনং অ হোতি গে আ চ, ভো কত্ত, ভো কত্তা, ভো পিত, ভো পিতা.
৫৯. অযুনং ৱা দীঘো.
অ ই উ ইচ্চেসং ৱা দীঘো হোতি গে পৰে তিলিঙ্গে. ভো পুৰিসা, ভো পুৰিস, ভো অগ্গী, ভো অগ্গি, ভো ভিক্খূ, ভো ভিক্খূ.
৬০. ঘব্ৰহ্মাদিতে.
ঘতো ব্ৰহ্মাদিতো চ গস্সে ৱা হোতি. ভোতি কঞ্ঞে, ভোতি কঞ্ঞা, ভো ব্ৰহ্মে, ভো ব্ৰহ্ম, ভো খত্তে, ভো খত্ত, ভো ইসে, ভো ইসি, ভো সখে, ভো সখ. সখি সখীতি ইত্থিযং সিদ্ধমেৱ. আকতিগণো-যং, এৱমঞ্ঞত্ৰাপি.
৬১. নম্মাদীহি.
অম্মাদীহি গস্সে ন হোতি. ভোতি অম্মা, ভোতি অন্না, ভোতি অম্বা.
৬২. ৰস্সো ৱা.
অম্মাদীনং গে ৰস্সো হোতি ৱা. ভোতি অম্ম, ভোতি অম্মা.
৬৩. ঘো স্সং, স্সা, স্সাযং তিংসু.
স্সমাদীসু ঘো ৰস্সো হোতি. তস্সং, তস্সা, তস্সায, তং, সভতিং, এস্ৱিতি কিং? তায, সভায.