১. পঠমো সঞ্ঞাদিকণ্ডো
সিদ্ধমিদ্ধগুণং সাধু, নমস্সিত্ৱা তথাগতং;
সধম্মসঙ্ঘং ভাসিস্সং, মাগধং সদ্দলক্খণং.
১. অআদযো তিতালীস ৱণ্ণা.
অকাৰাদযো নিগ্গহীতন্তা তেচত্তালীস-ক্খৰা ৱণ্ণা নাম হোন্তি. অ আ ই ঈ উ ঊ এ এ ও ও, ক খ গ ঘ ঙ চ ছ জ ঝ ঞ্ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম, য ৰ ল ৱ স হ ড় অং. তেন ক্ৱত্থো? ‘‘এ ও ন মৱণ্ণে’’ ১. ৩৭. তিতালীসাভি ৱচনং কত্থচি ৱণ্ণলোপং ঞাপেতি. তেন ‘পটিসঙ্খা যোনিসো’তিআদি সিদ্ধং.
২. দসাদো সৰা.
তত্থাদিম্হি দস ৱণ্ণা সৰা নাম হোন্তি. তেন ক্ৱত্থো? ‘‘সৰো লোপো সৰে’’ ১, ২৬ ইচ্চাদি.
৩. দ্ৱেদ্ৱে সৱণ্ণা. তেসু দ্ৱেদ্ৱে সৰা সৱণ্ণা নাম হোন্তি. তেন ক্ৱত্থো? ‘‘ৱণ্ণপৰেন সৱণ্ণোপি’’ ১, ২৪.
৪. পুব্বো ৰস্সো.
তেসু দ্ৱীসু যো যো পুব্বো, সো সো ৰস্সসঞ্ঞো হোতি. তেসু এ.ও.সংযোগতো পুব্বাৱ দিস্সন্তি. তেন ক্ৱত্থো? ‘‘ৰস্সো ৱা’’ ২,৬২ ইচ্চাদি.
৫. পৰো দীঘো.
তে স্ৱেৱ দ্ৱীসুযো যো পৰো, সো সো দীঘসঞ্ঞো হোতি. তেন ক্ৱত্থো? ‘‘যো লো পনিসু দীঘো’’ ২,৮৮ ইচ্চাদি.
৬. কাদযো ব্যঞ্জনা.
ককাৰাদযো ৱণ্ণা নিগ্গহীতপৰিযন্তা ব্যঞ্জনসঞ্ঞাহোন্তি. তেন ক্ৱত্থো? ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা’’ ১,৩৩ ইচ্চাদি.
৭. পঞ্চ পঞ্চকা ৱগ্গা.
কাদযো পঞ্চ পঞ্চকা ৱগ্গ, নাম হোন্তি. তেন ক্ৱত্থো? ‘‘ৱগ্গে ৱগ্গন্তো’’ ১,৪১ ইচ্চাদি.
৮. বিন্দু নিগ্গহীতং.
য্ৱাযং ৱণ্ণো বিন্দুমত্তো, সো নিগ্গহীতসঞ্ঞো হোতি. তেন ক্ৱত্থো? ‘‘নিগ্গহীতং’’ ১,৩৮ ইচাদি. গৰুসঞ্ঞাকৰণং অন্ৱত্থসঞ্ঞত্থং.
৯. ইযুৱণ্ণা ঝলা নামস্সন্তে.
নামং পাটিপদিকং, তস্সঅন্তে ৱত্তমানা ইৱণ্ণুৱণ্ণা ঝলসঞ্ঞা হোন্তি যথাক্কমং. তেন ক্ৱত্থো? ‘‘ঝলা ৱা’’ ২,১১১ ইচ্চাদি.
১০. পিত্থিযং.
ইত্থিযং ৱত্তমানস্স নামস্স-ন্তে ৱত্তমানা ইৱণ্ণুৱণ্ণা পসঞ্ঞা হোন্তি. তেন ক্ৱত্থো? যে পস্সিৱণ্ণস্স’’ ২,১১৬ ইচ্চাদি.
১১. ঘা.
ইত্থিযং ৱত্তমানস্স নামস্স-ন্তে ৱত্থমানো আকাৰো ঘসঞ্ঞো হোতি. তেন ক্ৱত্থো? ‘‘ঘব্ৰহ্মাদিতে’’ ২,৬০ ইচ্চাদি.
১২. গো স্যালপনে.
আলপনে সি গসঞ্ঞো হোতি.
তেন ক্ৱত্থো? ‘‘গেৱা’’ ২,৬৫ ইচ্চাদি.
(সঞ্ঞা)
১৩. ৱিধিব্বিসেসনন্তস্স.
যং ৱিসেসনং, তদন্তস্স ৱিধি ঞাতব্বো ‘‘অতো যোনং টাটে’’ ২,৪১ নৰানৰে.
১৪. সত্তমিযং পুব্বস্স.
সত্তমীনিদ্দেসে পুব্বস্সেৱ কাৰিযং ঞাতব্বং ‘‘সৰো লোপো সৰে’’ ১,২৬ ৱেড়গ্গং. ‘তমহ’ন্তীধ কস্মা ন হোতি?, সৰেতোপসিলেসিকাধাৰো তত্থেতাৱ ৱুচ্চতে ‘পুব্বস্সেৱ হোতি ন পৰস্সা’তি.
১৫. পঞ্চমিযং পৰস্স.
পঞ্চমীনিদ্দেসে পৰস্স কাৰিযং ঞাতব্বং ‘‘অতোযোনং টাটে’’ ২,৪১ নৰানৰে. ইধ ন হোতং ‘জন্তুহো অনত্তা’. ইধ কস্মা ন হোতি? ওসখ্যো, অনন্তৰে কতত্থতায ন ব্যৱহিতস্স কাৰিযং.
১৬. আদিস্স.
পৰস্স স্সিস্সমানং কাৰিযমাদিৱণ্ণস্স ঞাতব্বং ‘‘ৰ সঙ্খ্যাতো ৱা’’ ৩,১০৩ তেৰস.
১৭. ছট্ঠিযন্তস্স.
ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স যং কাৰিযং, তদন্তস্স ৱণ্ণস্স ৱিঞ্ঞেয্যং ‘‘ৰাজস্সি নাম্হি’’ ২,২৩ ৰাজিনা.
১৮. ঙানুবন্ধো.
ঙকাৰো অনুবন্ধো যস্স, সো অন্তস্স হোতি ‘‘গোস্সা ৱঙ’’ ১,৩২ গৱাস্সং.
১৯. টানুবন্ধানেকৱণ্ণা সব্বস্স.
টকাৰো-নুবন্ধো যস্স, সো-নেকক্খৰো চাদেসো সব্বস্স হোতি ‘‘ইমস্সানিত্থিযং টে’’ ২,১২৮ এসু, ‘‘নাম্হ-নিমি’’ ২,১২৬ অনেন.
২০. ঞকানুবন্ধাদ্যন্তা.
ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্স ঞানুবন্ধকানুবন্ধা আদ্যন্তা হোন্তি ‘‘ব্ৰূতো তিস্সীঞ’’ ৬,৩৬ ব্ৰৱীতি, ‘‘ভূস্স ৱুক’’ ৬,১৭ বভূৱ.
২১. মানুবন্ধো সৰানমন্তা পৰো.
মকাৰো-নুবন্ধো যস্স, সো সৰা নমন্তা সৰা পৰো হোতি ‘‘মঞ্চ ৰুধাদীনং’’ ৫-১৯ ৰুন্ধতি.
২২. ৱিপ্পটিসেধে.
দ্ৱিন্নং সাৱকাসানমেকত্থপ্পসঙ্গে পৰো হোতি. যথা দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱাপুৰিসানং সহপ্পত্তিযং পৰো, সো চ (গচ্ছতি) ত্ৱং চ (গচ্ছসি, তুম্হে) গচ্ছথ. সো চ (গচ্ছতি,) ত্ৱং চ (গচ্ছসি,) অহং চ (গচ্ছামি, মযং) গচ্ছাম.
২৩. সঙ্কেতো-নৱযৱো-নুবন্ধো.
যো নৱযৱভূতোসঙ্কেতো, সো-নুবন্ধোতি ঞাতব্বো, ‘‘লুপিতাদীনমাসিম্হি’’ ২-৫৭ কত্তা.
সঙ্কেতগ্গহণং কিং? পকতিযাদিসমুদাযস্সানুবন্ধতা মা হোতূতি, অনৱযৱোহি সমুদাযো… সমুদাযৰূপত্তাযেৱ.
অনৱযৱগ্গহণং কিং? ‘‘অতেন’’ ২-১০৮ জনেন. ইমিনাৱ লোপস্সাৱগতত্তা নানুবন্ধলোপায ৱচনমাৰদ্ধং.
২৪. ৱণ্ণপৰেন সৱণ্ণোপি.
ৱণ্ণসদ্দো পৰো যস্মা তেন সৱণ্ণোপি গয্হতি সংচ ৰূপং ‘‘যুৱণ্ণানমেও লুত্তা’’ ১-২৯ ৱাকেৰিতং, সমোনা.
২৫. ন্তু ৱন্তুমন্ত্ৱাৱন্তুতৱন্তুসম্বন্ধী.
ৱন্ত্ৱাদিসম্বন্ধীযেৱন্তু গয্হতি, ‘‘ন্তন্তূনং ন্তো যোম্হি পঠমে’’ ২-২১৫ গুণৱন্তো.
ৱন্ত্ৱাদিসম্বন্ধীতি কিং? জন্তূ তন্তূ.
(পৰিভাসাযো.)
২৬. সৰো লোপো সৰে.
সৰে সৰো লোপনীযো হোতি. তত্ৰি-মে, সদ্ধি-ন্দ্ৰিযং, নোহে-তং, ভিক্খুনো-ৱাদো, সমেতা-যস্মা, অভিভা-যতনং, পুত্তাম-ত্থি, অসন্তে-ত্থ.
২৭. পৰো ক্ৱচি.
সৰম্হা পৰো সৰো ক্ৱচি লোপনীযো হোতি. সো-পি, সাৱ, যতো-দকং, ততো-ৱ. ক্ৱচীতিকিং? সদ্ধি-ন্দ্ৰিযং, অযমধিকাৰো আপৰিচ্ছেদাৱসানা, তেন নাতিপ্পসঙ্গো.
২৮. ন দ্ৱেৱা.
পুব্বপৰসৰা দ্ৱেপি ৱা ক্ৱচি ন লুপ্যন্তে, লতা ইৱ, লতে-ৱ, লতা-ৱ.
২৯. যুৱণ্ণানমেও লুত্তা.
লুত্তা সৰা পৰেসং ইৱণ্ণুৱণ্ণানং এও হোন্তি ৱা যথাক্কমং.
তস্সে-দং, ৱাতে-ৰিতং, নো-পেতি, ৱামো-ৰূ, অতে-ৱঞ্ঞেহি, ৱো-দকং. কথং ‘‘পচ্চোৰস্মি’’ন্তি? যোগৱিভাগা. ৱাত্ৱেৱ? তস্সিদং.
লুত্তেতি কিং? লতা ইৱ.
৩০. যৱা সৰে.
সৰে পৰে ইৱণ্ণুৱণ্ণানং যকাৰৱকাৰা হোন্তি ৱা যথাক্কমং. ব্যাকতো, ইচ্চস্স, অজ্ঝিণমুত্তো, স্ৱাগতং, স্ৱাপনলানিলং, ৱাত্ৱেৱ? ইতি-স্স. ক্ৱচিত্ৱেৱ? যানী-ধ, সূ-পট্ঠিতং.
৩১. এওনং.
এওনংযৱাযোন্তি ৱা সৰে যথাক্কমং. ত্যজ্জ তে-জ্জ, স্ৱাহং সো-হং. ক্ৱচিত্ৱেৱ? পুত্তাম-ত্থি, অসন্তে-ত্থ.
৩২. গোস্সা-ৱঙ.
সৰে গোস্স অৱঙ হোতি. গৱা-স্সং. ‘যথৰীৱ, তথৰিৱে’তি নিপাতাৱ, ‘ভুসামিৱে’তি ইৱসদ্দো এৱত্থো.
৩৩. ব্যঞ্জনে দীঘৰস্সা.
ৰস্সদীঘানং ক্ৱচি দীঘৰস্সা হোন্তি ব্যঞ্জনে. তত্ৰা-যং, মুনীচৰে, সম্মদেৱ, মালভাৰী.
৩৪. সৰম্হা দ্ৱে.
সৰম্হা পৰস্স ব্যঞ্জনস্স ক্ৱচি দ্ৱে ৰূপানি হোন্তি. পগ্গহো. সৰম্হাতি কিং? তং খণং.
৩৫. চতুত্থদুতিযেস্ৱেসং ততিযপঠমা.
চতুত্থদুতিযেসু পৰেস্ৱেসং চতুত্থদুতিযানং তব্বগ্গে ততিয পঠমা হোন্তি. পচ্চাসত্থ্যা, নিগ্ঘোসো, অক্খন্তি, বোজ্ঝঙ্গা, সেতচ্ছত্তং, দড্ঢো, নিট্ঠানং, মহদ্ধনো, যসত্থেৰো, অপ্ফুটং, অব্ভুগ্গতো. এস্ৱীতি কিং? থেৰো. এসন্তি কিং? পত্থো.
৩৬. ৱিতিস্সেৱে ৱা.
এৱসদ্দে পৰে ইতিস্স ৱো হোতি ৱা. ইত্ৱেৱ, ইচ্চেৱ. এৱেতি কিং? ইচ্চাহ.
৩৭. এওনম ৱণ্ণে.
এওনং ৱণ্ণে ক্ৱচি অ হোতি ৱা. দিস্ৱা যাচক মাগতে, অকৰম্হস তে, এস অত্থো, এস ধম্মো, অগ্গমক্খাযতি, স্ৱাতনং, হিয্যত্তনং, কৰস্সু. ৱাত্ৱেৱ? যাচকে আগতে এসো ধম্মো. ৱণ্ণেতি কিং? সো.
৩৮. নিগ্গহীতং.
নিগ্গহীতমাগমো হোতি ৱা ক্ৱচি. চক্খুং উদপাদি চক্খুউদপাদি, পুৰিমং জাতিং পুৰিমজাতিং, কত্তব্বং কুসলং বহুং. অৱংসিৰোতিআদীসু নিচ্চং… ৱৱত্থিতৱিভাসত্তা ৱাধিকাৰস্স, সামত্তিযেনাগমোৱ, স চ ৰস্স সৰস্সেৱ হোতি… তস্স ৰস্সানুগতত্তা.
৩৯. লোপো.
নিগ্গহীতস্স লোপো হোতি ৱা ক্ৱচি. ক্যাহং কিমহংসাৰত্তো সংৰত্তো. সল্লে খো-গন্তুকামো গন্তুমনোতি, আদীসু নিচ্চং.
৪০. পৰসৰস্স.
নিগ্গহীতম্হা পৰস্স সৰস্স লোপো হোতি ৱা ক্ৱচি. ত্ৱং-সি ত্ৱমসি.
৪১. ৱগ্গে ৱগ্গন্তো.
নিগ্গহীতস্স খো ৱগ্গে ৱগ্গন্তো ৱা হোতি পচ্চাসত্ত্যা. তঙ্কৰোতি তং কৰোতি, তঞ্চৰতি তং চৰতি, তণ্ঠানং তং ঠানং, তন্ধনং তং ধনং, তম্পাতি তং পাতি. নিচ্চং পদমজ্ঝে গন্ত্ৱা, ক্ৱচঞ্ঞাত্ৰপি সন্তিট্ঠতি.
৪২. যেৱহিসু ঞো.
য এৱ হি সদ্দেসু নিগ্গহীতস্স ৱা ঞো হোতি. যঞ্ঞদেৱ, তঞ্ঞেৱ, তঞ্হি, ৱাত্ৱেৱ? যং যদেৱ.
৪৩. যে সংস্স.
সংসদ্দস্স যং নিগ্গহীতং তস্স ৱা ঞো হোতি যকাৰে. সঞ্ঞমো সংযমো.
৪৪. মযদা সৰে.
নিগ্গহীতস্স মযদা হোন্তি ৱা সৰে ক্ৱচি. তমহং, তযিদং, তদলং. ৱা ত্ৱেৱ? তং অহং.
৪৫. ৱনতৰগা চাগমা.
এতে মযদা চ আগমা হোন্তি সৰে ৱা ক্ৱচি. তিৱঙ্গিকং, ইতো নাযতি, চিনিত্ৱা, তস্মাতিহ, নিৰোজং, পুথগেৱ, ইধমাহু, যথযিদং, অত্তদত্থং. ৱা ত্ৱেৱ? অত্তত্থং. ‘অতিপ্পগো খো তাৱা’তি-পঠমন্তো পগসদ্দোৱ.
৪৬. ছা ড়ো.
ছসদ্দা পৰস্স সৰস্স ড়কাৰো আগমো হোতি ৱা. ছড়ঙ্গং, ছড়াযতনং. ৱাত্ৱেৱ? ছঅভিঞ্ঞা.
৪৭. তদমিনাদীনি.
তদমিনাদীনি সাধূনি ভৱন্তি. তং ইমিনা তদমিনা, সকিং আগামী সকদাগামী, একং ইধ অহং একমিদাহং, সংৱিধায অৱহাৰো সংৱিদাৱহাৰো, ৱাৰিনো ৱাহকো ৱলাহকো, জীৱনস্স মূতো জীমূতো, ছৱস্স সযনং সুসানং, উদ্ধং খমস্স উদুক্খলং, পিসিতাসো পিসাচো, মহিযং ৰৱতীতি মযূৰো, এৱমঞ্ঞেপি পযোগতো-নুগন্তব্বা, পৰেসং পিসোদৰাদিমিৱেদং দট্ঠব্বং.
৪৮. তৱগ্গৱৰণানং যে চৱগ্গবযঞা.
তৱগ্গৱৰণানং ক্ৱচি চৱগ্গবযঞা হোন্তি যথাক্কমং যকাৰে. অপুচ্চণ্ডতায, তচ্ছং, যজ্জেৱং, অজ্ঝত্তং, থঞ্ঞং, দিব্বং, পয্যোসনা, পোক্খৰঞ্ঞো. ক্ৱচিত্ৱেৱ? ৰত্ত্যা
৪৯. ৱগ্গলসেহি তে.
ৱগ্গলসেহি পৰস্স যকাৰস্স ক্ৱচি তে ৱগ্গলসা হোন্তি.
সক্কতে, পচ্চতে, অট্টতে, কুপ্পতে, ফল্লতে, অস্সতে. ক্ৱচিত্ৱেৱ? ক্যাহং.
৫০. হস্স ৱিপল্লাসো.
হস্স ৱিপল্লাসো হোতি যকাৰে. গুয্হং.
৫১. ৱে ৱা.
হস্স ৱিপল্লাসো হোতি ৱা ৱকাৰে. বৱ্হাবাধো বৱ্হাবাধো.
৫২. তথানৰানং টঠণলা
তথনৰানং টঠণলা হোন্তি ৱা. দুক্কটং, অট্ঠকথা, গহণং, পলিঘো, পলাযতি. ৱাত্ৱেৱ? দুক্কতং. ক্ৱচিত্ৱেৱ? সুগতো.
৫৩. সংযোগাদি লোপো.
সংযোগস্স যো আদীভূতো-ৱযৱো তস্স ৱা ক্ৱচি লোপো হোতি. পুপ্ফং-সা জাযতে-গিনি.
৫৪. ৱিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসু দ্ৱে.
ৱিচ্ছাযমাভিক্খঞ্ঞে চ যং ৱত্ততে, তস্স দ্ৱে ৰূপানি হোন্তি. ক্ৰিযায গুণেন দব্বেন ৱা ভিন্নে অত্থে ব্যাপিতুমিচ্ছা ৱিচ্ছা. ৰুক্খং ৰুক্খং সিঞ্চতি, গামো গামো ৰমণীযো, গামে গামে পানীযং, গেহে গেহে ইস্সৰো, ৰসং ৰসং ভক্খযতি, কিৰিযং কিৰিযমাৰভতে.
অত্থিযেৱা-নুপুব্বিযেপি ৱিচ্ছা মূলে মূলে থূলা, অগ্গে অগ্গে সুখুমা, যদি হি এত্থ মূলগ্গভেদো ন সিযা, আনুপুব্বিযম্পি ন ভৱেয্য. মাসকং মাসকং ইমম্হা কহাপণা ভৱন্থানং দ্ৱিন্নং দেহীতি মাসকং মাসকমিচ্চেতস্মা ৱিচ্ছাগম্যতে, সদ্দন্তৰতো পন ইমম্হা কহাপণাতি অৱধাৰণং. পুব্বং পুব্বং পুপ্ফন্তি, পঠমং পঠমং পচ্চন্তীত্যত্ৰাপি ৱিচ্ছাৱ. ইমে উভো অড্ঢা কতৰা কতৰা এসং দ্ৱিন্নমড্ঢতা, সব্বে ইমে অড্ঢা কতমা কতমা ইমেসং অড্ঢুতা ইহাপি ৱিচ্ছাৱ. আভিক্খঞ্ঞং পোনোপুঞ্ঞং পচতি পচতি, পপচতি পপচতি, লুনাহি লুনাহিত্ৱেৱাযং লুনাতি, ভুত্ৱা ভুত্ৱা গচ্ছতি, পটপটা কৰোতি, পটপটাযতি.
৫৫. স্যাদিলোপো পুব্বস্সেকস্স.
ৱিচ্ছাযমেকস্স দ্ৱিত্তে পুব্বস্স স্যাদিলোপো হোতি. একেকস্স. কথং মত্থকমত্থকেনাতি? ‘স্যাদিলোপো পুব্বস্সা’তি যোগৱিভাগা, নাচাতিপ্পসঙ্গো যোগৱিভাগা ইট্ঠপ্পসিদ্ধীতি.
৫৬. সব্বাদীনং ৱীতিহাৰে.
সব্বাদীনং ৱীতিহাৰে দ্ৱে ভৱন্তি পুব্বস্স স্যাদিলোপো চ. অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ভোজকা, ইতৰীতৰস্স ভোজকা.
৫৭. যাৱবোধং সম্ভমে.
তুৰিতেনাপাযহেতুপদস্সনং সম্ভমো, তস্মিংসতি ৱত্থু যাৱন্তেহি সদ্দেহি সো-ত্থো ৱিঞ্ঞাযতে, তাৱন্তো সদ্দা পযুজ্জন্তে. সপ্পো সপ্পো সপ্পো, বুজ্ঝস্সু বুজ্ঝস্সু বুজ্ঝস্সু, ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো.
৫৮. বহুলং.
অযমধিকাৰো আসত্থপৰিসমত্তিযা. তেন নাতিপ্পসঙ্গো ইট্ঠপ্পসিদ্ধি চ.
ইতি মোগ্গল্লানে ব্যাকৰণে ৱুত্তিযং
পঠমো কণ্ডো.