৩. সমাসকণ্ড

সমাসলক্খণাদি

২০২. নামানং সমাসো যুত্তত্থোত্যধিকাৰো. সমাসোতি ভিন্নত্থানং পদান মেকত্থতা. যুত্তত্থোতি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধত্থো.

ৱিভাসাত্যধিকাতব্বং ৱাক্যত্থং.

কম্মধাৰযসমাস

২০৩. ‘‘মহন্তো চ সো ৱীৰো চা’’তি ৱাক্যে –

দ্ৱিপদে তুল্যাধিকৰণে কম্মধাৰযো.

ভিন্নপ্পৱত্তিনিমিত্তা সদ্দা একস্মিং ৱত্থুনি পৱত্তা তুল্যাধিকৰণা, ৱিসেসনৱিসেসস্সভূতা সমানাধিকৰণা দ্ৱে পদা যদা সমস্যন্তে, তদা সো সমাসো কম্মধাৰযো

নাম, ইধ ৱা সমাসসুত্তানি সঞ্ঞাদ্ৱাৰেন সমাসৱিধাযকানি.

অগ্গহিতৱিসেসনা বুদ্ধি ৱিসেস্সম্হি ন উপ্পজ্জতীতি ৱিসেসনং পুব্বং হোতি, সমাসেনেৱ তুল্যাধিকৰণত্তস্স ৱুত্তত্তা তপ্পকাসনত্থং পযুত্তা সমাসতো অতিৰিত্তা চ সো ইচ্চেতে ‘‘ৱুত্তট্ঠানমপ্পযোগো’’তি ঞাযা নপ্পযুজ্জন্তে. এৱমঞ্ঞত্ৰ.

তেসং ৱিভত্তিযো লোপা চ.

তেসং যুত্তত্থানং সমাসানং পুব্বুত্তৰপদানং ৱিভত্তী লুপ্যন্তে, চকাৰেন ক্ৱচি ন.

ততো মহন্ত ৱীৰ ইতি চ ৰূপপ্পসঙ্গে –

পকতি চস্স সৰন্তস্স.

ৱিভত্তীসু লুত্তাসু সৰন্তস্স পুব্বভূতস্স, পৰভূতস্স চ অস্স সমাসপদস্স পকতি হোতীতীহ লুত্তাকাৰা পুনানীযন্তে.

ততো মহন্ত ৱীৰইতি ঠিতে –

‘‘মহতং মহা তুল্যাধিকৰণে পদে’’তি মহন্তস্স মহা.

তদ্ধিত সমাস কিতকা নামংৱাতৱেতুনাদীসু চ.

তদ্ধিতাদযো নামং ইৱ দট্ঠব্বা তৱেপ্পভুতিপচ্চযে ৱজ্জেত্ৱা.

ততো ৱত্তিচ্ছায স্যাদি. মহাৱীৰো, মহাৱীৰাইচ্চাদি.

২০৪. কম্মধাৰযো দ্ৱন্দো চ, তপ্পুৰিসো চ লাভিনো.

তযো পৰপদে লিঙ্গং, বহুব্বীহি পদন্তৰে.

২০৫. ৰত্তা চ সা পটী চাতি ৰত্তপটী, মহন্তী চ সা সদ্ধা চাতি মহাসদ্ধা. এত্থ ‘‘কম্মধাৰযসঞ্ঞে চে’’তি পুব্বপদে পুমেৱ কতে আঈপচ্চযানং নিৱুত্তি.

২০৬. নীলঞ্চ তং উপ্পলঞ্চাতি নীলুপ্পলং, সত্থীৱ সত্থি, সত্থি চ সা সামা চাতি সত্থিসামা. মুখমেৱ চন্দো মুখচন্দো.

ৱিসেসনৱিসেস্সানং যথেচ্ছত্তা ক্ৱচি ৱিসেসনং পৰং হোতি, খত্তিযভূতোইচ্চাদি, ইচ্ছা চ যথাতন্তি.

উভে তপ্পুৰিস সমাস

২০৭. নসদ্দা সি, তস্স লোপো. ন সুৰো অসুৰো.

এত্থ কম্মধাৰযে কতে – ‘‘উভে তপ্পুৰিসা’’তি তপ্পুৰিসসঞ্ঞা. ‘‘অত্তন্নস্স তপ্পুৰিসে’’তি নস্স অ. ন অস্সো অনস্সো. এত্থ ‘‘সৰে অন’’তি নস্স অন.

২০৮. ‘‘নামানং সমাসো’’তি সুত্তে দ্ৱিধাকতে অযুত্তত্থানম্পি ক্ৱচি সমাসো. ন পুন গেয্যা অপুনগেয্যা গাথেত্যাদি. এত্থ গেয্যেন সম্বন্ধো ন-সদ্দো অযুত্তত্থেনাপি পুনেন যোগৱিভাগবলা সমস্যতে.

দিগুসমাস

২০৯. তযো লোকা সমাহটা তিলোকং.

এত্থ ‘‘সঙ্খ্যাপুব্বো দিগূ’’তি কম্মধাৰযস্স দিগুসঞ্ঞা. ‘দিগুস্সেকত্তং’’তি একত্তং, নপুংসকত্তঞ্চ.

সুদ্ধতপ্পুৰিসসমাস

২১০. তপ্পুৰিসা ত্ৱেৱ.

অমাদযো পৰপদেহি.

দুতিযন্তাদযো পৰপদেহি নামেহি যদা সমস্যন্তে, তদা সো সমাসো তপ্পুৰিসো নাম.

গামং গতো গামগতো.

‘‘পস্স ৱাসিট্ঠ গামং, গতো তিস্সো সাৱত্থিং’’ত্য ত্ৰাযুত্তত্থতায ন সমাসো. তথা ঞ্ঞত্ৰ ঞেয্যং.

২১১. ৰঞ্ঞা হতো ৰাজহতো.

কিচ্চন্তেহি ভীযো অধিকত্থৱচনে.

তব্ব, অনীয, ণ্য, তেয্য, ৰিচ্চপ্পচ্চযা কিচ্চা. থুতিনিন্দত্থমজ্ঝাৰোপিতত্থং ৱচনং অধিকত্থৱচনং. সোণলেয্যো কূপোইচ্চাদি. সোণেহি যথা লিয্হতে, তথা পুণ্ণত্তা থুতি. তেহি উচ্ছিট্ঠত্তা নিন্দা চ.

দধিনা উপসিত্তং ভোজনং দধিভোজনং, সমাসপদেনেৱ উপসিত্তক্ৰিযায কথনা নত্থেত্থাযুত্তত্থতা. উপসিত্তসদ্দাপ্পযোগো পুব্বেৱ.

২১২. কৰণে তু-অসিনা কলহো অসিকলহো.

২১৩. বুদ্ধস্স দেয্যং বুদ্ধদ্দেয্যং, পৰস্সপদং, এত্থ ৱিভত্যলোপো. এৱং অত্তনোপদমিচ্চাদি.

২১৪. চোৰস্মা ভযং চোৰভযং. এৱং বদ্ধনমুত্তোচ্চাদি.

২১৫. ৰঞ্ঞো পুত্তো ৰাজপুত্তো.

‘‘ব্ৰাহ্মণস্স কণ্হা দন্তা’’ ইচ্চত্ৰ দন্তাপেক্খা ছট্ঠীতি কণ্হেন সম্বন্ধাভাৱা ন সমাসো. যদা তু কণ্হা চ তে দন্তা চেতি কম্মধাৰযো, তদা ছট্ঠী কণ্হদন্তাপেক্খাতি ব্ৰাহ্মণকণ্হদন্তাতি সমাসো হোতেৱ.

২১৬. ‘‘ৰঞ্ঞো মাগধস্স ধন’’ ন্ত্যত্ৰ ৰঞ্ঞোতি ছট্ঠী ধন মপেক্খতে, ন মাগধং. ৰাজা এৱ মাগধসদ্দেন ৱুচ্চতেতি ভেদাভাৱা সম্বন্ধাভাৱোতি তুল্যাধিকৰণেন মাগধেন সহ ৰাজা ন সমস্যতে. দ্ৱিট্ঠো হি সম্বন্ধো.

ৰঞ্ঞো অস্সো পুৰিসো চে’’ ত্য ত্ৰ ৰঞ্ঞো অস্সো, ৰঞ্ঞো পুৰিসো তি চ পচ্চেকং সম্বন্ধতো সাপেক্খতা অত্থীতি ন সমাসো. ‘‘অস্সো চ পুৰিসো চা’’তি দ্ৱন্দে কতে তু ৰাজস্সপুৰিসাতি হোতেৱ, অঞ্ঞানপেক্খত্তা.

‘‘ৰঞ্ঞো গৰুপুত্তো’’ ইচ্চত্ৰ ৰাজাপেক্খিনোপি গৰুনো

পুত্তেন সহ সমাসো, গমকত্তা. গমকত্তম্পি সমাসস্স নিবন্ধনং. তত্থ গৰুনো পুত্তোতি ৱিগ্গহো, এৱমঞ্ঞত্ৰ.

২১৭. ৰূপে সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা.

ক্ৱচি নিন্দাযং - কূপে মণ্ডূকো ৱিয কূপমণ্ডূকো. এৱং নগৰকাকো ইচ্চাদি. অত্ৰোপমায নিন্দা গম্যতে.

অন্তেৱাসিকো ত্যাদো ৱিভত্ত্যলোপো.

বহুব্বীহিসমাস

২১৮. অঞ্ঞপদত্থেসু বহুব্বীহি.

অপ্পঠমন্তান মঞ্ঞেসং পদানং অত্থেসু দ্ৱে ৱা বহূনি ৱা নামানি যদা সমস্যন্তে, তদা সো সমাসো বহুব্বীহি নাম.

আগতা সমণা যং সা আগতসমণো, ৱিহাৰো.

২১৯. জিতানি ইন্দ্ৰিযানি যেন সো জিতিন্দ্ৰিযো, ভগৱা. আহিতো অগ্গি যেন সো আহিতগ্গি. অগ্যাহিতো ৱাত্যাদো যথেচ্ছং ৱিসেসনস্স পৰতা.

২২০. কৰণে তু-ছিন্নো ৰুক্খো যেন সো ছিন্নৰুক্খো, ফৰসু.

২২১. দিন্নো সুঙ্কো যস্স সো দিন্নসুঙ্কো, ৰাজা.

২২২. নিগ্গতা জনা যস্মা সো নিগ্গতজনো, গামো.

২২৩. দস বলানি যস্স সো দসবলো, ভগৱা. নত্থি সমো যস্স সো অসমো. এত্থ ‘‘অত্তন্নস্সা’’তি যোগৱিভাগেন নস্স অ.

পহূতা জিৱ্হা যস্স সো পহূতজিৱ্হো, মহন্তী পঞ্ঞা যস্স সো মহাপঞ্ঞো. দ্ৱীসু ‘‘ইত্থিযম্ভাসিতপুমিত্থীপুমাৱ চে’’তি পুম্ভাৱাতিদেসা পুব্বুত্তৰপদেসু আঈপ্পচ্চযানমভাৱো.

২২৪. ‘‘ক্ৱচি সমাসন্তগতানমকাৰন্তো’’তি অন্তস্স অত্তং. কাৰগ্গহণেন আ ই চ. ইত্থিযমিৱণ্ণন্তা, ত্ৱন্তেহি চ কপ্পচ্চযোপি. যথা - ৱিসালং অক্খি যস্স সো ৱিসালক্খো, পচ্চক্খধম্মা, সিলোপো. সোভনো গন্ধো যস্স সো সুগন্ধি. বহুকন্তিকো, বহুনদিকো, সমুদ্দো. এত্থ যদাদিনা ৰস্সো. বহুকত্তুকো. মত্তা বহৱো মাতঙ্গা যস্মিং তং মত্তবহুমাতঙ্গং, ৱনং.

তুল্যাধিকৰণো.

২২৫. সুৱণ্ণস্স ৱিয ৱণ্ণো যস্স সো সুৱণ্ণৱণ্ণো. ৱজিৰং পাণিম্হি যস্স সো ৱজিৰপাণি. উৰসি লোমানি যস্স সো উৰসিলোমো. এত্থ ৱিভত্যলোপো.

‘‘অত্থেসূ’’তি বহুত্তগ্গহণেন ক্ৱচি পঠমন্তানম্পি. সহ হেতুনা যো ৱত্ততে সো সহেতুকো, ‘‘যদা’’ দিনা সহস্স সো.

২২৬. সত্ত ৱা অট্ঠ ৱা সত্তট্ঠ, মাসা, এত্থঞ্ঞপদত্থো ৱা সদ্দস্সত্থো. দক্খিণস্সা চ পুব্বস্সা চ দিসায যং অন্তৰালং, সা দক্খিণপুব্বা, দিসা.

ভিন্নাধিকৰণো.

অপ্পঠমন্তানন্তি কিং, দেসিতো বুদ্ধেন যো ধম্মো.

দ্ৱন্দসমাস

২২৭. নামানং সমুচ্চযো দ্ৱন্দো.

সমুচ্চযো, তি পিণ্ডীকৰণং একৱিভত্তিকানং নামানং যো সমুচ্চযো, সো দ্ৱন্দো নাম, ইদং সুত্তং বহুৱচনৱিসযং.

চন্দো চ সূৰিযো চ চন্দসূৰিযা. তিট্ঠন্তি ত্যাদি-

ক্ৰিযাসম্বন্ধসামঞ্ঞতো অত্থেত্থাপেকত্থতা, এৱং নৰনাৰিযো, অক্খৰপদানি.

২২৮. তথা দ্ৱন্দে পাণি তুৰিয যোগ্গ সেনঙ্গ খুদ্দজন্তুক ৱিৱিধ ৱিৰুদ্ধ ৱিসভাগত্থাদীনঞ্চ.

ৱিৱিধেনাকাৰেন ৱিৰুদ্ধা ৱিৱিধৱিৰুদ্ধা, সভাগা সদিসা, ৱিৱিধা চ তে সভাগা চেতি ৱিসভাগা. যথা দিগুসমাসে, তথা দ্ৱন্দে পাণ্যঙ্গত্থাদীনং একত্তং, নপুংসকত্তঞ্চ হোতি.

চক্খুসোতং, গীতৱাদিতং, যুগনঙ্গলং, হত্থস্সং, অসিচম্মং, ডংসমকসং, কোকালূকং.

নামৰূপং, নামং নমনলক্খণং, ৰূপং ৰুপ্পনলক্খণং. এৱমেতে ধম্মা লক্খণতো ৱিৱিধা, পৰমত্থতো সভাগা চ.

আদিসদ্দেনাঞ্ঞত্থাপি. যথা - ভিন্নলিঙ্গানং - ইত্থিপুমং. যদাদিনা ৰস্সো, দাসিদাসং, পত্তচীৱৰং. গঙ্গাসোণং.

সঙ্খ্যাপৰিমাণানং - তিকচতুক্কং.

সিপ্পীনং - ৱেণৰথকাৰং.

লুদ্দকানং - সাকুন্তিক মাগৱিকং.

অপ্পাণিজাতীনং - আৰসত্থি.

একজ্ঝাযনব্ৰাহ্মণানং - কঠকালাপং ইচ্চাদি.

২২৯. ৱিভাসা ৰুক্খ তিণ পসু ধন ধঞ্ঞ জনপদাদীনঞ্চ.

দ্ৱন্দে ৰুক্খাদীনং একত্তং নপুংসকত্তঞ্চ ৱা হোতি.

ধৱখদিৰং, ধৱখদিৰা, মুঞ্জপব্বজং, মুঞ্জপব্বজা, অজেড়কং, অজেড়কা, হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং, হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণানি, সালিযৱং, সালিযৱা.

কাসিকোসলং কাসিকোসলা.

আদিসদ্দেন অঞ্ঞেসুপি ৱা. যথা – নিচ্চৱিৰোধীনমদ্দব্বানং - কুসলাকুসলং, কুসলাকুসলানি.

সকুণীনং - বকবলাকং, বকবলাকা.

ব্যঞ্জনানং - দধিঘতং, দধিঘতানি.

দিসানং - পুব্বাপৰং, পুব্বাপৰা ইচ্চাদি.

অব্যযীভাৱসমাস

২৩০. অধিসদ্দা স্মিং, তস্স লোপো. অধিসদ্দেন তুল্যাধিকৰণত্তা ইত্থিসদ্দাপিস্মিং. নিচ্চসমাসত্তা আধাৰভূতাযমিত্থিযন্তি পদন্তৰেন ৱিগ্গহো. অধি ইত্থিযন্তি ঠিতে –

উপসগ্গনিপাতপুব্বকো অব্যযীভাৱো.

উপসগ্গাদিপুব্বকো সদ্দো ৱিভত্যত্থাদীসু সমাসো হোতি, অব্যযীভাৱসঞ্ঞো চ.

‘‘সো নপুংসকলিঙ্গো’’তি অব্যযীভাৱো নপুংসকলিঙ্গো, যদাদিনা একৱচনো চ.

‘‘সৰো ৰস্সো নপুংসকে’’তি ৰস্সো.

অঞ্ঞস্মা লোপো চ.

অনকাৰন্তা অব্যযীভাৱা পৰা সব্বা ৱিভত্তী লুজ্জৰে. অধিত্থি, ৱিভত্তীনমত্থো আধাৰাদি.

ইধাধিসদ্দো আধাৰেৱত্ততে, অধিত্থিইচ্চেতং পদং ইত্থিয মিচ্চেতমত্থং ৱদতি.

সমীপং নগৰস্স উপনগৰং. ‘‘অংৱিভত্তীনমকাৰন্তব্যযীভাৱা’’তি ৱিভত্তীনং ক্ৱচি অং.

ক্ৱচীতি কিং. উপনগৰে.

অভাৱো মক্খিকানং নিম্মক্খিকং ৰস্সো. অনুপুব্বো থেৰানং অনুথেৰং, অনতিক্কম্ম সত্তিং যথাসত্তি.

যে যে বুড্ঢা যথাবুড্ঢং, ৱিচ্ছাযং.

যত্তকো পৰিচ্ছেদো জীৱস্স যাৱজীৱং, অৱধাৰণে.

আ পব্বতা খেত্তং আপব্বতং খেত্তং, মৰিযাদাযং, ৱজ্জমানা সীমা মৰিযাদা, পব্বতং ৱিনাত্যত্থো.

আ জলন্তা সীতং আজলন্তং সীতং, অভিৱিধিম্হি, গয্হমানা সীমা অভিৱিধি, জলন্তেন সহেত্যত্থো.

আসদ্দযোগে ‘‘ধাতুনামা’’দিনা অপাদানৱিধানেনেৱ ৱাক্যম্পি সিদ্ধং. তথাঞ্ঞত্ৰ.

২৩১. ‘‘উত্তমো ৱীৰো পৱীৰো’’ ইচ্চাদো পন পুব্বপদত্থপ্পধানত্তাভাৱাব্যযীভাৱাভাৱো কম্মধাৰযোএৱ. এৱং ৱিসিট্ঠো ধম্মো অভিধম্মো. কুচ্ছিতং অন্নং কদন্নং. এত্ত্থ ‘‘কদ কুস্সা’’তি সৰে কুস্স কদাদেসো.

অপ্পকং লৱণং কালৱণং, এত্থ ‘‘কাপ্পত্থেসু চা’’তি কুস্স কা, বহুৱচনেনাঞ্ঞত্ৰাপি ক্ৱচি. কুচ্ছিতো পুৰিসো কাপুৰিসো, কুপুৰিসো ৱা, এৱমসুৰাদি.

পুব্বপৰূভযমঞ্ঞপদত্থ - প্পধানাব্যযীভাৱ সমাসো;

কম্মধাৰযক তপ্পুৰিসা দ্ৱে, দ্ৱেন্দো চ বহুব্বীহি চ ঞেয্যা.

সমাসো.