৪. তদ্ধিতকণ্ড
অপচ্চতদ্ধিত
২৩২. ৱাণপচ্চে.
ছট্ঠন্তা সদ্দা ‘‘তস্সাপচ্চ’’মিচ্চস্মিং অত্থে ণো ৱা হোতি. ৱাতি ৱাক্যত্থং. ণেনেৱাপচ্চত্থস্স ৱুত্তত্তা অপচ্চসদ্দাপ্পযোগো.
‘‘তেসং ৱিভত্যা’’ দো তেসংগহণেন ৱিভত্তিলোপো. তথোত্তৰত্ৰ.
‘‘তেসং ণো লোপং’’তি পচ্চযানং ণস্স লোপো.
‘‘ৱুদ্ধাদিসৰস্স ৱা সংযোগন্তস্স সণে চে’’তি সণকাৰে পৰে অসংযোগন্তস্সাদিসৰস্স ৱুদ্ধি.
তস্সাপনিযমে –
অযুৱণ্ণানঞ্চাযো ৱুদ্ধি.
অকাৰিৱণ্ণুৱণ্ণানং আএওৱুদ্ধিযো হোন্তি, চসদ্দেন ক্ৱচি ন.
সৰলোপাদি, তদ্ধিতত্তা নামমিৱ কতে স্যাদি.
তদ্ধিতাভিধেয্যলিঙ্গ–ৱিভত্তিৱচনা সিযুং.
সমূহভাৱজা ভীযো, সকত্থে ণ্যো নপুংসকে.
তা তুত্থিযং নিপাতা তে, ধামিথংপচ্চযন্তকা.
ৱসিট্ঠস্সাপচ্চং পোসো ৱাসিট্ঠো, ইত্থী ৱাসিট্ঠী, নপুংসকং ৱাসিট্ঠং. ৱিকপ্পৱিধানতো তদ্ধিতেন সমাসস্সাচ্চন্তং বাধাযা ভাৱা ৱসিট্ঠা পচ্চন্তিপি হোতি.
নপুংসকেন ৱাপীতি, সদ্দসত্থৱিদূ ৱিদুং.
২৩৩. ৱা অপচ্চেতি চাধিকাৰো.
ণাযন ণান ৱচ্ছাদিতো.
ৱচ্ছাদিতো গোত্তগণতো ণাযনো ণানো চ ৱা হোতি.
অপচ্চং পপুত্তপ্পভুতি গোত্তং. কচ্চস্সাপচ্চং কচ্চাযনো, কচ্চানো ৱা. সংযোগন্তত্তা ন ৱুদ্ধি.
২৩৪. ‘‘ণেয্যো কত্তিকাদীহী’’তি ণেয্যো, ৱিনতায অপচ্চং ৱেনতেয্যো ৱিনতেয্যো ৱা. ন পক্খে ৱুদ্ধি, ণেয্যোতি যোগৱিভাগেন ‘‘তস্স দীযতে’’ ত্যত্থেপি ণেয্যো, দক্খিণা দীযতে যস্স সো দক্খিণেয্যো.
২৩৫. অতো ণি ৱা.
অকাৰন্ততো অপচ্চে ণি ৱা হোতি, পুন ৱাসদ্দেন ণিকো, অকাৰন্তা অনকাৰন্তা চ বোপি.
দক্খি, সক্যপুত্তিকো, মণ্ডব্বো, ভাতুব্বো. দ্ৱিত্তং.
২৩৬. ‘‘ণৱো পগ্ৱাদীহী’’ তি ণৱো. মনুনো অপচ্চং মাণৱো.
২৩৭. ‘‘ণেৰ ৱিধৱাদিতো’’তি ণেৰো, সামণেৰো.
সংসট্ঠাদিঅনেকত্থতদ্ধিত
২৩৮. ‘‘যেন ৱা সংসট্ঠং তৰতি চৰতি ৱহতি ণিকো’’তি ণিকো. ৱাকাৰেন নেকত্থেনেকপচ্চযা চ. ঘতেন সংসট্ঠো ঘাতিকো, ওদনো. উড়ূপেন তৰতীতি ওড়ূপিকো, উড়ূপিকো ৱা, ন পক্খে ৱুদ্ধি.
সকটেন চৰতীতি সাকটিকো. সীসেন ৱহতীতি সীসিকো, ন ৱুদ্ধি.
ইত্থিলিঙ্গতো এয্যকো, ণকো চ. চম্পাযং জাতো চম্পেয্যকো. এৱং বাৰাণসেয্যকো. ণকো – কুসিনাৰাযং ৱসতীতি কোসিনাৰকো. জনপদতো ণকো চ – মগধেসু ৱসতি, তেসং ইস্সৰো ৱা মাগধকো.
তজ্জাতিযা ৱিসিট্ঠত্থে আজানীযো. অস্সজাতিযা ৱিসিট্ঠো অস্সাজানীযো. ঞো - অগ্গন্তি জানিতব্বং অগ্গঞ্ঞং, দ্ৱিত্তং.
২৩৯. তমধীতে তেন কতাদিসন্নিধাননিযোগসিপ্পভণ্ড জীৱিকত্থেসু চ.
তং অধীতে ইচ্চাদীস্ৱত্থেসু আদিসদ্দেন হতাদীসু চ ণিকো ৱা হোতি. অভিধম্মমধীতেতি আভিধম্মিকো, অভিধম্মিকো ৱা, ন পক্খে ৱুদ্ধি. ৱচসা কতং কম্মং ৱাচসিকং. এৱং মানসিকং, এত্থ –
‘‘স সৰে ৱাগমো’’তীহানুৱত্তিতাদিসদ্দেন সাগমো.
সৰীৰে সন্নিধানা ৱেদনা সাৰীৰিকা. দ্ৱাৰে নিযুত্তো দোৱাৰিকো, এত্থ- ‘‘মাযূনমাগমো ঠানে’’তি ৱকাৰতো পুব্বে ওকাৰাগমো.
সিপ্পন্তি গীতাদিকলা, ৱীণা অস্স সিপ্পন্তি ৱেণিকো, অত্ৰ ৱীণেতি ৱীণাৱাদনং. গন্ধো অস্স ভণ্ডন্তি গন্ধিকো, মগে হন্ত্ৱা জীৱতীতি মাগৱিকো, ৱকাৰাগমো. জালেন হতো জালিকো, সুত্তেন বদ্ধো সুত্তিকো, চাপো অস্স আযুধন্তি চাপিকো, ৱাতো অস্স আবাধো অত্থীতি ৱা ৱাতিকো, বুদ্ধে পসন্নো বুদ্ধিকো, ৱত্থেন কীতং ভণ্ডং ৱত্থিকং.
কুম্ভো অস্স পৰিমাণং, ত মৰহতি, তেসং ৰাসি ৱা কুম্ভিকো. অক্খেন দিব্বতীতি অক্খিকো, মগধেসু ৱসতি, জাতোতি ৱা মাগধিকো ইচ্চাদি.
২৪০. ণ ৰাগা তেন ৰত্তং তস্সেদমঞ্ঞত্থেসু চ.
তেন ৰত্তং ত্যাদ্যত্থেসু ণো ৱা হোতি. কসাৱেন ৰত্তং কাসাৱং.
এৱং নীলং পীতমিচ্চাদি. ন ৱুদ্ধি, মহিসস্স ইদং মাহিসং, সিঙ্গং.
এৱং ৰাজপোৰিসং, এত্থ ‘‘অযুৱণ্ণানঞ্চা’’ দো পুন ৱুদ্ধিগ্গহণেন উত্তৰপদস্স ৱুদ্ধি. মগধেহি আগতো, তত্ৰ জাতো, তেসং ইস্সৰো, তে অস্স নিৱাসোতি ৱা মাগধো, কত্তিকাদীহি যুত্তো কত্তিকো, মাসো.
বুদ্ধো অস্স দেৱতাতি বুদ্ধো. ব্যাকৰণং অৱেচ্চ অধীতেতি ৱেয্যাকৰণো. এত্থ ‘‘মাযূনমা’’দিনা যকাৰতো পুব্বে এ আগমো, যস্স দ্ৱিত্তং. সগৰেহি নিব্বত্তো সাগৰোইচ্চাদি.
২৪১. জাতাদীনমিমিযা চ.
জাতাদীসু ইমো ইযো চ হোতি, চসদ্দেন কিযো চ. পচ্ছা জাতো পচ্ছিমো, মনুস্সজাতিযা জাতো মনুস্সজাতিযো. অন্তে নিযুত্তো অন্তিমো, অন্তিযো.
এৱং অন্ধকিযো. পুত্তো অস্স অত্থীতি পুত্তিমো, পুত্তিযো. এৱং কপ্পিযো.
২৪২. ‘‘তদস্সট্ঠানমীযো চে’’তি ঈযো, চকাৰেন হিতাদ্যত্থেপি, বন্ধনস্স ঠানং বন্ধনীযং, চঙ্কমনস্স হিতং চঙ্কমনীযং.
২৪৩. ‘‘আলু তব্বহুলে’’তি আলু. অভিজ্ঝাবহুলো অভিজ্ঝালু.
ৱিসেসতদ্ধিত
২৪৪. ৱিসেসে তৰতমিস্সিকিযিট্ঠা.
অতিসযত্থে তৰাদযো হোন্তি.
অযমেতেসং অতিসযেন পাপোতি পাপতৰো, পাপতমো, পাপিস্সিকো, পাপিযো, পাপিট্ঠো ৱা.
‘‘ৱুদ্ধস্স জো ইযিট্ঠেসূ’’তি ৱুদ্ধস্স জাদেসে – ‘‘সৰলোপা’’দো পকতিগ্গহণেন পকত্যভাৱা ইস্স এ. জেয্যো, জেট্ঠো.
এৱং ‘‘পসত্থস্স সো চে’’তি সাদেসে সেয্যো, সেট্ঠো.
অস্সত্থিতদ্ধিত
২৪৫. ‘‘তদস্সত্থীতি ৱী চে’’তি ৱী. মেধা অস্স অত্থীতি মেধাৱী.
২৪৬. এৱং ‘‘তপাদিতো সী’’তি সী, দ্ৱিত্তং, তপস্সী.
২৪৭. ‘‘দণ্ডাদিতো ইক ঈ’’তি ইকো, ঈ চ. দণ্ডিকো, দণ্ডী.
২৪৮. ‘‘গুণাদিতো ৱন্তূ’’তি ৱন্তু. গুণৱা, পঞ্ঞৱা. যদাদিনা ৰস্সো.
২৪৯. ‘‘সত্যাদীহি মন্তূ’’তি মন্তু. সতিমা, ভানুমা.
২৫০. ‘‘আযুস্সুকাৰাস্মন্তুম্হী’’তি উস্স অস. আযস্মা.
২৫১. ‘‘সদ্ধাদিতো ণ’’ ইতি ণো. সদ্ধো.
২৫২. ‘‘তপ্পকতিৱচনে মযো’’তি মযো. সুৱণ্ণেন পকতং সোৱণ্ণমযং, সুৱণ্ণমযং ৱা. পক্খে - যদাদিনা ৱুদ্ধি.
এতেসমো লোপে.
ৱিভত্তিলোপে মনাদীনমন্তস্স ও হোতি. মনোমযং.
সঙ্খ্যাতদ্ধিত
২৫৩. সঙ্খ্যাপূৰণে ত্যধিকাৰো.
‘‘দ্ৱিতীহি তিযো’’তি তিযো, ‘‘তিযে দুতাপি চে’’তি দ্ৱিতীনং দুতা. দ্ৱিন্নং পূৰণো দুতিযো, এৱং ততিযো.
২৫৪. ‘‘চতুচ্ছেহি থঠা’’তি থঠা. চতুত্থো, ছট্ঠো.
২৫৫. তেসমড্ঢূপপদেন অড্ঢুড্ঢ দিৱড্ঢ দিযড্ঢাড্ঢতিযা.
চতুত্থ দুতিয ততিযানং অড্ঢূপপদেন সহ অড্ঢুড্ঢ দিৱড্ঢ দিযড্ঢাড্ঢতিযা হোন্তি.
অড্ঢেন চতুত্থো অড্ঢুড্ঢো, অড্ঢেন দুতিযো দিৱড্ঢো, দিযড্ঢো ৱা, অড্ঢেন ততিযো অড্ঢতিযো.
২৫৬. ‘‘সঙ্খ্যাপূৰণে মো’’তি মো, পঞ্চমো. ইত্থিযং পঞ্চন্নং পূৰণী পঞ্চমী.
একো চ দস চাতি দ্ৱন্দে কতে –
দ্ৱেকট্ঠানমাকাৰো ৱা.
সঙ্খ্যানে উত্তৰপদে দ্ৱিএকঅট্ঠইচ্চেতেস মন্তস্স আ ৱা হোতি. একাদস পঞ্চীৱ. এৱং দ্ৱাদস.
যদাদিনা তিস্স তেআদেসে ‘‘একাদিতো দস্স ৰ সঙ্খ্যানে’’তি দসসদ্দে দস্স ৰো. তেৰস.
২৫৭. ‘‘চতূপপদস্স লোপো তুত্তৰপদাদিচস্স চুচোপি নৱা’’তি চতুসদ্দে তুস্স লোপো চস্স চু চ. চুদ্দস.
‘‘দসে সো নিচ্চঞ্চে’’তি ছস্স সোআদেসে – ‘‘ড় দৰানং’’তি দসসদ্দে দস্স ড়ো. সোড়স, অট্ঠাৰস.
২৫৮. ‘‘ৱীসতি দসেসু বা দ্ৱিস্স তূ’’তি দ্ৱিস্স বা. বাৱীসতি, একাদসন্নং পূৰণো একাদসমো.
২৫৯. ‘‘একাদিতো দসস্সী’’তি ইত্থিযং ঈ. একাদসী ইচ্চাদি.
‘‘দ্ৱাদিতো কোনেকত্থে চে’’তি কো, দ্ৱে পৰিমাণানি অস্সেতি দ্ৱিকং. এৱং তিকাদি.
২৬০. ‘‘সমূহত্থে কণ্ণা’’তি কণ চ, ণো চ. মনুস্সানং সমূহো মানুস্সকো, মানুস্সো ৱা.
ণে কতে – ‘‘ঝলানমিযুৱা সৰে ৱা’’ তীহ ৱাকাৰেন ইস্স অযাদেসে – দ্ৱযং, তযং. এৱং ‘‘গামজনবন্ধুসহাযাদীহি তা’’তি তা. গামতা, নাগৰতা.
ভাৱতদ্ধিত
২৬১. ণ্যত্ততা ভাৱে তু.
ভাৱত্থে ণ্যত্ততা হোন্তি. তুসদ্দেন ত্তনো চ. সকত্থাদীসুপি ণ্যো, সকত্থে তা চ.
২৬২. হোন্ত্যস্মা সদ্দঞাণানি,
ভাৱো সা সদ্দৱুত্তিযা;
নিমিত্তভূতং নামঞ্চ,
জাতি দব্বং ক্ৰিযা গুণো.
২৬৩. যথা – চন্দস্স ভাৱো চন্দত্তং. ইহ নামৱসা চন্দসদ্দো চন্দদ্দব্বে ৱত্ততে, নিমিত্তস্স ৰূপানুগতঞ্চ ঞাণং. এৱং মনুস্সত্তন্তি মনুস্সজাতিৱসা. যদাদিনা ঈস্স ৰস্সে – দণ্ডিত্তন্তি দণ্ডদ্দব্বসম্বন্ধা. পাচকত্তন্তি পচনক্ৰিযাসম্বন্ধা. নীলত্তন্তি নীলগুণৱসা.
এৱং ণ্যাদীসুপি যথাযোগং ঞেয্যং. ণ্যো.
অৱণ্ণো যে লোপঞ্চ.
যে পৰে অৱণ্ণো লুপ্যতে, চকাৰেন ইকাৰোপি.
যৱতং তলণদকাৰানং ব্যঞ্জনানি চলঞ জকাৰত্ত’’ন্তি যকাৰযুত্তানং তাদীনং চাদযো, কাৰগ্গহণেন সকপভমাদিতো পৰযকাৰস্স পুব্বেন সহ ক্ৱচি পুব্বৰূপঞ্চ, দ্ৱিত্তং. পণ্ডিচ্চং, কোসল্লং, সামঞ্ঞং, সোহজ্জং, পোৰিস্সং, নেপক্কং, সাৰুপ্পং, ওসব্ভং, ওপম্মং.
আত্তঞ্চ.
ইউইচ্চেতেসং আ হোতি, ৰিকাৰাগমো চ ঠানে.
সৰলোপাদিনা ইলোপো. ইসিনো ভাৱো.
আৰিস্সং. এৱং মুদুতা, অৰহতা, ন্তস্স যদাদিনা লোপো.
পুথুজ্জনত্তনং, অকিঞ্চনমেৱ আকিঞ্চঞ্ঞং, কুণ্ডনিযা অপচ্চং কোণ্ডঞ্ঞো, এত্থ ৱুদ্ধাদো ৱাকাৰেন সংযোগন্তস্সাপি ৱুদ্ধি.
পদায হিতং পজ্জং, ধনাযং সংৱত্তনিকং ধঞ্ঞং, সতিতো সম্ভূতং সচ্চং, ইলোপো, তীসু ন ৱুদ্ধি. দেৱো এৱ দেৱতা.
২৬৪. ‘‘ণ ৱিসমাদীহী’’তি ভাৱে ণো. ৱেসমং. উজুনো ভাৱো অজ্জৱং. এত্থ উস্স আত্তে পৰূকাৰস্স যদাদিনা অৱো.
২৬৫. ‘‘ৰমণীযাদিতো কণ্তি কণ. মানঞ্ঞকং.
অব্যযতদ্ধিত
২৬৬. ‘‘ৱিভাগে ধা চে’’তি ধা, চকাৰেন সোপ্পচ্চযো চ. একেন ৱিভাগেন একধা, নিপাতত্তা সিলোপো. পদৱিভাগেন পদসো.
২৬৭. ‘‘সব্বনামেহি পকাৰৱচনে তু থা’’তি থা. তুকাৰেন থত্তা চ. সব্বো পকাৰো, সব্বেন পকাৰেন ৱা সব্বথা. এৱং অঞ্ঞথত্তা.
২৬৮. ‘‘কিমিমেহি থ’’ন্তি থং, কাদেসে-কথং. ইআদেসে-ইত্থং, থন্তি যোগৱিভাগেন থং-বহুত্থং.
২৬৯. অমলিনং মলিনং কৰোতীত্যাদ্যত্থে-অভূততব্ভাৱে গম্যমানে কৰভূযোগে সতি নামতো যদাদিনা ঈপ্পচ্চযো, মলিনীকৰোতি সেতং. অভস্মনো ভস্মনো কৰণন্তি ভস্মীকৰণং কট্ঠস্স. অমলিনো মলিনো ভৱতীতি মলিনীভৱতি সেতো. ঈপ্পচ্চযন্তোপি নিপাতো. অভূততব্ভাৱেতি কিং, ঘটং কৰোতি, ঘটো ভৱতি.
কৰভূযোগেতি কিং, অমলিনো মলিনো জাযতে.
অৱত্থাৱতোৱত্থযা, ভূতস্সঞ্ঞায ৱত্থুনো.
তাযাৱত্থায ভৱনং, অভূততব্ভৱং ৱিদুং.
তদ্ধিতো.