৪. দেৱতাৱগ্গো
১. সেখসুত্তং
৩১. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সেখস্স ভিক্খুনো পৰিহানায সংৱত্তন্তি. কতমে ছ? কম্মাৰামতা, ভস্সাৰামতা, নিদ্দাৰামতা, সঙ্গণিকাৰামতা, ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা – ইমে খো, ভিক্খৱে, ছ ধম্মা সেখস্স ভিক্খুনো পৰিহানায সংৱত্তন্তি.
‘‘ছযিমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সেখস্স ভিক্খুনো অপৰিহানায সংৱত্তন্তি. কতমে ছ? ন কম্মাৰামতা, ন ভস্সাৰামতা, ন নিদ্দাৰামতা, ন সঙ্গণিকাৰামতা, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা – ইমে খো, ভিক্খৱে, ছ ধম্মা সেখস্স ভিক্খুনো অপৰিহানায সংৱত্তন্তী’’তি. পঠমং.
২. পঠমঅপৰিহানসুত্তং
৩২. অথ খো অঞ্ঞতৰা দেৱতা অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং জেতৱনং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো সা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘ছযিমে, ভন্তে, ধম্মা ভিক্খুনো অপৰিহানায সংৱত্তন্তি. কতমে ছ? সত্থুগাৰৱতা, ধম্মগাৰৱতা, সঙ্ঘগাৰৱতা, সিক্খাগাৰৱতা, অপ্পমাদগাৰৱতা, পটিসন্থাৰগাৰৱতা [পটিসন্ধাৰগাৰৱতা (ক.)] – ইমে খো, ভন্তে, ছ ধম্মা ভিক্খুনো অপৰিহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইদমৱোচ সা দেৱতা. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো সা দেৱতা ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযি.
অথ খো ভগৱা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ইমং, ভিক্খৱে, ৰত্তিং অঞ্ঞতৰা দেৱতা অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং জেতৱনং ওভাসেত্ৱা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো, ভিক্খৱে, সা দেৱতা মং এতদৱোচ – ‘ছযিমে, ভন্তে, ধম্মা ভিক্খুনো অপৰিহানায সংৱত্তন্তি. কতমে ছ? সত্থুগাৰৱতা, ধম্মগাৰৱতা, সঙ্ঘগাৰৱতা, সিক্খাগাৰৱতা, অপ্পমাদগাৰৱতা, পটিসন্থাৰগাৰৱতা – ইমে খো, ভন্তে, ছ ধম্মা ভিক্খুনো অপৰিহানায সংৱত্তন্তী’তি. ইদমৱোচ, ভিক্খৱে, সা দেৱতা. ইদং ৱত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযী’’তি.
‘‘সত্থুগৰু ধম্মগৰু, সঙ্ঘে চ তিব্বগাৰৱো;
অপ্পমাদগৰু ভিক্খু, পটিসন্থাৰগাৰৱো;
অভব্বো পৰিহানায, নিব্বানস্সেৱ সন্তিকে’’তি. দুতিযং;
৩. দুতিযঅপৰিহানসুত্তং
৩৩. ‘‘ইমং, ভিক্খৱে, ৰত্তিং অঞ্ঞতৰা দেৱতা অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং জেতৱনং ওভাসেত্ৱা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো, ভিক্খৱে, সা দেৱতা মং এতদৱোচ – ‘ছযিমে, ভন্তে, ধম্মা ভিক্খুনো অপৰিহানায সংৱত্তন্তি. কতমে ছ? সত্থুগাৰৱতা, ধম্মগাৰৱতা, সঙ্ঘগাৰৱতা, সিক্খাগাৰৱতা, হিৰিগাৰৱতা, ওত্তপ্পগাৰৱতা – ইমে খো, ভন্তে, ছ ধম্মা ভিক্খুনো অপৰিহানায সংৱত্তন্তী’তি. ইদমৱোচ, ভিক্খৱে, সা দেৱতা. ইদং ৱত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযী’’তি.
‘‘সত্থুগৰু ধম্মগৰু, সঙ্ঘে চ তিব্বগাৰৱো;
হিৰিওত্তপ্পসম্পন্নো, সপ্পতিস্সো সগাৰৱো;
অভব্বো পৰিহানায, নিব্বানস্সেৱ সন্তিকে’’তি. ততিযং;
৪. মহামোগ্গল্লানসুত্তং
৩৪. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘কতমেসানং দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম [সোতাপন্নাম্হা (সী.), সোতাপন্নাম্হ (স্যা. কং. পী.)] অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’’’তি? তেন খো পন সমযেন তিস্সো নাম ভিক্খু অধুনাকালঙ্কতো অঞ্ঞতৰং ব্ৰহ্মলোকং উপপন্নো হোতি. তত্ৰপি নং এৱং জানন্তি – ‘‘তিস্সো ব্ৰহ্মা মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো’’তি.
অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং [সম্মিঞ্জিতং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱা বাহং পসাৰেয্য পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱং – জেতৱনে অন্তৰহিতো তস্মিং ব্ৰহ্মলোকে পাতুৰহোসি. অদ্দসা খো তিস্সো ব্ৰহ্মা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ – ‘‘এহি খো, মাৰিস মোগ্গল্লান; স্ৱাগতং [সাগতং (সী.)], মাৰিস মোগ্গল্লান; চিৰস্সং খো, মাৰিস মোগ্গল্লান; ইমং পৰিযাযমকাসি, যদিদং ইধাগমনায. নিসীদ, মাৰিস মোগ্গল্লান, ইদমাসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি. নিসীদি খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো পঞ্ঞত্তে আসনে. তিস্সোপি খো ব্ৰহ্মা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো তিস্সং ব্ৰহ্মানং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৱোচ –
‘‘কতমেসানং খো, তিস্স, দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’’’তি? ‘‘চাতুমহাৰাজিকানং খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’’’তি.
‘‘সব্বেসঞ্ঞেৱ নু খো, তিস্স, চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’’’তি? ‘‘ন খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, সব্বেসং চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’তি. যে খো তে, মাৰিস মোগ্গল্লান, চাতুমহাৰাজিকা দেৱা বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা ধম্মে অৱেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা অৰিযকন্তেহি সীলেহি অসমন্নাগতা ন তেসং দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’তি. যে চ খো তে, মাৰিস মোগ্গল্লান, চাতুমহাৰাজিকা দেৱা বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা, ধম্মে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা, সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতা, তেসং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’’’তি.
‘‘চাতুমহাৰাজিকানঞ্ঞেৱ নু খো, তিস্স, দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’তি উদাহু তাৱতিংসানম্পি দেৱানং…পে… যামানম্পি দেৱানং… তুসিতানম্পি দেৱানং… নিম্মানৰতীনম্পি দেৱানং… পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনম্পি দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’’’তি? ‘‘পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনম্পি খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’’’তি.
‘‘সব্বেসঞ্ঞেৱ নু খো, তিস্স, পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’’’তি? ‘‘ন খো, মাৰিস মোগ্গল্লান, সব্বেসং পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’তি. যে খো তে, মাৰিস মোগ্গল্লান, পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱা বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা, ধম্মে অৱেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা, সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন অসমন্নাগতা, অৰিযকন্তেহি সীলেহি অসমন্নাগতা, ন তেসং দেৱানং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’তি. যে চ খো তে, মাৰিস মোগ্গল্লান, পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱা বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা, ধম্মে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা, সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা, অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতা তেসং এৱং ঞাণং হোতি – ‘সোতাপন্না নাম অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযণা’’’তি.
অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তিস্সস্স ব্ৰহ্মুনো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা – ‘‘সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱং – ‘ব্ৰহ্মলোকে অন্তৰহিতো জেতৱনে পাতুৰহোসী’’’তি. চতুত্থং.
৫. ৱিজ্জাভাগিযসুত্তং
৩৫. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৱে, ধম্মা ৱিজ্জাভাগিযা. কতমে ছ? অনিচ্চসঞ্ঞা, অনিচ্চে দুক্খসঞ্ঞা, দুক্খে অনত্তসঞ্ঞা, পহানসঞ্ঞা, ৱিৰাগসঞ্ঞা, নিৰোধসঞ্ঞা – ইমে খো, ভিক্খৱে, ছ ধম্মা ৱিজ্জাভাগিযা’’তি. পঞ্চমং.
৬. ৱিৱাদমূলসুত্তং
৩৬. [দী. নি. ৩.৩২৫; ম. নি. ৩.৪৪; চূড়ৱ. ২১৬] ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলানি. কতমানি ছ? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী সো সত্থৰিপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সঙ্ঘেপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সিক্খাযপি ন পৰিপূৰকাৰী হোতি. যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সত্থৰি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মে অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সঙ্ঘে অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সিক্খায ন পৰিপূৰকাৰী সো সঙ্ঘে ৱিৱাদং জনেতি, যো হোতি ৱিৱাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানং. এৱৰূপং চে তুম্হে, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা সমনুপস্সেয্যাথ. তত্ৰ তুম্হে, ভিক্খৱে, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানায ৱাযমেয্যাথ. এৱৰূপং চে তুম্হে, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ন সমনুপস্সেয্যাথ, তত্ৰ তুম্হে, ভিক্খৱে, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱায পটিপজ্জেয্যাথ. এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানং হোতি. এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱো হোতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু মক্খী হোতি পড়াসী…পে… ইস্সুকী হোতি মচ্ছৰী… সঠো হোতি মাযাৱী… পাপিচ্ছো হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি… সন্দিট্ঠিপৰামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী. যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সন্দিট্ঠিপৰামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সো সত্থৰিপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সঙ্ঘেপি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সিক্খাযপি ন পৰিপূৰকাৰী হোতি. যো সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সত্থৰি অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, ধম্মে…পে… সঙ্ঘে অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, সিক্খায ন পৰিপূৰকাৰী, সো সঙ্ঘে ৱিৱাদং জনেতি, যো হোতি ৱিৱাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৱমনুস্সানং. এৱৰূপং চে তুম্হে, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা সমনুপস্সেয্যাথ. তত্ৰ তুম্হে, ভিক্খৱে, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানায ৱাযমেয্যাথ. এৱৰূপং চে তুম্হে, ভিক্খৱে, ৱিৱাদমূলং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ন সমনুপস্সেয্যাথ. তত্ৰ তুম্হে, ভিক্খৱে, তস্সেৱ পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱায পটিপজ্জেয্যাথ. এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স পহানং হোতি. এৱমেতস্স পাপকস্স ৱিৱাদমূলস্স আযতিং অনৱস্সৱো হোতি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, ছ ৱিৱাদমূলানী’’তি. ছট্ঠং.
৭. ছড়ঙ্গদানসুত্তং
৩৭. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন ৱেড়ুকণ্ডকী [ৱেড়ুকণ্ডকিযা (অ. নি. ৭.৫৩; ২.১৩৪; সং. নি. ২.১৭৩)] নন্দমাতা উপাসিকা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানপ্পমুখে ভিক্খুসঙ্ঘে ছড়ঙ্গসমন্নাগতং দক্খিণং পতিট্ঠাপেতি. অদ্দসা খো ভগৱা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন ৱেড়ুকণ্ডকিং নন্দমাতৰং উপাসিকং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানপ্পমুখে ভিক্খুসঙ্ঘে ছড়ঙ্গসমন্নাগতং দক্খিণং পতিট্ঠাপেন্তিং. দিস্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এসা, ভিক্খৱে, ৱেড়ুকণ্ডকী নন্দমাতা উপাসিকা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানপ্পমুখে ভিক্খুসঙ্ঘে ছড়ঙ্গসমন্নাগতং দক্খিণং পতিট্ঠাপেতি’’.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ছড়ঙ্গসমন্নাগতা দক্খিণা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, দাযকস্স তীণঙ্গানি হোন্তি, পটিগ্গাহকানং তীণঙ্গানি. কতমানি দাযকস্স তীণঙ্গানি? ইধ, ভিক্খৱে, দাযকো পুব্বেৱ দানা সুমনো হোতি, দদং চিত্তং পসাদেতি, দত্ৱা অত্তমনো হোতি. ইমানি দাযকস্স তীণঙ্গানি.
‘‘কতমানি পটিগ্গাহকানং তীণঙ্গানি? ইধ, ভিক্খৱে, পটিগ্গাহকা ৱীতৰাগা ৱা হোন্তি ৰাগৱিনযায ৱা পটিপন্না, ৱীতদোসা ৱা হোন্তি দোসৱিনযায ৱা পটিপন্না, ৱীতমোহা ৱা হোন্তি মোহৱিনযায ৱা পটিপন্না. ইমানি পটিগ্গাহকানং তীণঙ্গানি. ইতি দাযকস্স তীণঙ্গানি, পটিগ্গাহকানং তীণঙ্গানি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ছড়ঙ্গসমন্নাগতা দক্খিণা হোতি.
‘‘এৱং ছড়ঙ্গসমন্নাগতায, ভিক্খৱে, দক্খিণায ন সুকৰং পুঞ্ঞস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহাৰো সোৱগ্গিকো সুখৱিপাকো সগ্গসংৱত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৱত্ততী’তি. অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো [অসঙ্খেয্যো (সী. স্যা. কং. পী.)] অপ্পমেয্যো মহাপুঞ্ঞক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দে ন সুকৰং উদকস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকানি উদকাড়্হকানীতি ৱা এত্তকানি উদকাড়্হকসতানীতি ৱা এত্তকানি উদকাড়্হকসহস্সানীতি ৱা এত্তকানি উদকাড়্হকসতসহস্সানী’তি ৱা. অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, এৱং ছড়ঙ্গসমন্নাগতায দক্খিণায ন সুকৰং পুঞ্ঞস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহাৰো সোৱগ্গিকো সুখৱিপাকো সগ্গসংৱত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৱত্ততী’তি. অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো অপ্পমেয্যো মহাপুঞ্ঞক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি.
[পে. ৱ. ৩০৫ পেতৱত্থুম্হিপি] ‘‘পুব্বেৱ দানা সুমনো, দদং চিত্তং পসাদযে;
দত্ৱা অত্তমনো হোতি, এসা যঞ্ঞস্স [পুঞ্ঞস্স (ক.)] সম্পদা.
‘‘ৱীতৰাগা [ৱীতৰাগো (স্যা. কং. ক.) এৱং অনন্তৰপদত্তযেপি] ৱীতদোসা, ৱীতমোহা অনাসৱা;
খেত্তং যঞ্ঞস্স সম্পন্নং, সঞ্ঞতা ব্ৰহ্মচাৰযো [ব্ৰহ্মচাৰিনো (স্যা. কং.)].
‘‘সযং আচমযিত্ৱান, দত্ৱা সকেহি পাণিভি;
অত্তনো পৰতো চেসো, যঞ্ঞো হোতি মহপ্ফলো.
[অ. নি. ৪.৪০] ‘‘এৱং যজিত্ৱা মেধাৱী, সদ্ধো মুত্তেন চেতসা;
অব্যাপজ্জং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি. সত্তমং;
৮. অত্তকাৰীসুত্তং
৩৮. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৱংৱাদী এৱংদিট্ঠি – ‘নত্থি অত্তকাৰো, নত্থি পৰকাৰো’’’তি. ‘‘মাহং, ব্ৰাহ্মণ, এৱংৱাদিং এৱংদিট্ঠিং অদ্দসং ৱা অস্সোসিং ৱা. কথঞ্হি নাম সযং অভিক্কমন্তো, সযং পটিক্কমন্তো এৱং ৱক্খতি – ‘নত্থি অত্তকাৰো, নত্থি পৰকাৰো’’’তি!
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ব্ৰাহ্মণ, অত্থি আৰব্ভধাতূ’’তি? ‘‘এৱং, ভো’’. ‘‘আৰব্ভধাতুযা সতি আৰব্ভৱন্তো সত্তা পঞ্ঞাযন্তী’’তি? ‘‘এৱং, ভো’’. ‘‘যং খো, ব্ৰাহ্মণ, আৰব্ভধাতুযা সতি আৰব্ভৱন্তো সত্তা পঞ্ঞাযন্তি, অযং সত্তানং অত্তকাৰো অযং পৰকাৰো’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ব্ৰাহ্মণ, অত্থি নিক্কমধাতু…পে… অত্থি পৰক্কমধাতু… অত্থি থামধাতু… অত্থি ঠিতিধাতু… অত্থি উপক্কমধাতূ’’তি? ‘‘এৱং, ভো’’. ‘‘উপক্কমধাতুযা সতি উপক্কমৱন্তো সত্তা পঞ্ঞাযন্তী’’তি? ‘‘এৱং, ভো’’. ‘‘যং খো, ব্ৰাহ্মণ, উপক্কমধাতুযা সতি উপক্কমৱন্তো সত্তা পঞ্ঞাযন্তি, অযং সত্তানং অত্তকাৰো অযং পৰকাৰো’’.
‘‘মাহং, ব্ৰাহ্মণ [তং কিং মঞ্ঞসি ব্ৰাহ্মণ মাহং (ক.)], এৱংৱাদিং এৱংদিট্ঠিং অদ্দসং ৱা অস্সোসিং ৱা. কথঞ্হি নাম সযং অভিক্কমন্তো সযং পটিক্কমন্তো এৱং ৱক্খতি – ‘নত্থি অত্তকাৰো নত্থি পৰকাৰো’’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি! অট্ঠমং.
৯. নিদানসুত্তং
৩৯. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, নিদানানি কম্মানং সমুদযায. কতমানি তীণি? লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযায, দোসো নিদানং কম্মানং সমুদযায, মোহো নিদানং কম্মানং সমুদযায. ন, ভিক্খৱে, লোভা অলোভো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৱে, লোভা লোভোৱ সমুদেতি. ন, ভিক্খৱে, দোসা অদোসো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৱে, দোসা দোসোৱ সমুদেতি. ন, ভিক্খৱে, মোহা অমোহো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৱে, মোহা মোহোৱ সমুদেতি. ন, ভিক্খৱে, লোভজেন কম্মেন দোসজেন কম্মেন মোহজেন কম্মেন দেৱা পঞ্ঞাযন্তি, মনুস্সা পঞ্ঞাযন্তি, যা ৱা পনঞ্ঞাপি কাচি সুগতিযো. অথ খো, ভিক্খৱে, লোভজেন কম্মেন দোসজেন কম্মেন মোহজেন কম্মেন নিৰযো পঞ্ঞাযতি তিৰচ্ছানযোনি পঞ্ঞাযতি পেত্তিৱিসযো পঞ্ঞাযতি, যা ৱা পনঞ্ঞাপি কাচি দুগ্গতিযো. ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি নিদানানি কম্মানং সমুদযায.
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, নিদানানি কম্মানং সমুদযায. কতমানি তীণি? অলোভো নিদানং কম্মানং সমুদযায, অদোসো নিদানং কম্মানং সমুদযায, অমোহো নিদানং কম্মানং সমুদযায. ন, ভিক্খৱে, অলোভা লোভো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৱে, অলোভা অলোভোৱ সমুদেতি. ন, ভিক্খৱে, অদোসা দোসো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৱে, অদোসা অদোসোৱ সমুদেতি. ন, ভিক্খৱে, অমোহা মোহো সমুদেতি; অথ খো, ভিক্খৱে, অমোহা অমোহোৱ সমুদেতি. ন, ভিক্খৱে, অলোভজেন কম্মেন অদোসজেন কম্মেন অমোহজেন কম্মেন নিৰযো পঞ্ঞাযতি তিৰচ্ছানযোনি পঞ্ঞাযতি পেত্তিৱিসযো পঞ্ঞাযতি, যা ৱা পনঞ্ঞাপি কাচি দুগ্গতিযো. অথ খো, ভিক্খৱে, অলোভজেন কম্মেন অদোসজেন কম্মেন অমোহজেন কম্মেন দেৱা পঞ্ঞাযন্তি, মনুস্সা পঞ্ঞাযন্তি, যা ৱা পনঞ্ঞাপি কাচি সুগতিযো. ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি নিদানানি কম্মানং সমুদযাযা’’তি. নৱমং.
১০. কিমিলসুত্তং
৪০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কিমিলাযং ৱিহৰতি নিচুলৱনে. অথ খো আযস্মা কিমিলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা কিমিলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি? ‘‘ইধ, কিমিল, তথাগতে পৰিনিব্বুতে ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো সত্থৰি অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, ধম্মে অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, সঙ্ঘে অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, সিক্খায অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, অপ্পমাদে অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা, পটিসন্থাৰে [পটিসন্ধাৰে (ক.) অ. নি. ৫.২০১; ৭.৫৯] অগাৰৱা ৱিহৰন্তি অপ্পতিস্সা. অযং খো, কিমিল, হেতু অযং পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিৰট্ঠিতিকো হোতি’’.
‘‘কো পন, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি? ‘‘ইধ, কিমিল, তথাগতে পৰিনিব্বুতে ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো সত্থৰি সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, ধম্মে সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, সঙ্ঘে সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, সিক্খায সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, অপ্পমাদে সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা, পটিসন্থাৰে সগাৰৱা ৱিহৰন্তি সপ্পতিস্সা. অযং খো, কিমিল, হেতু অযং পচ্চযো যেন তথাগতে পৰিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিৰট্ঠিতিকো হোতী’’তি. দসমং.
১১. দাৰুক্খন্ধসুত্তং
৪১. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা সাৰিপুত্তো ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং গিজ্ঝকূটা পব্বতা ওৰোহন্তো অদ্দস অঞ্ঞতৰস্মিং পদেসে মহন্তং দাৰুক্খন্ধং. দিস্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ নো, আৱুসো, তুম্হে অমুং মহন্তং দাৰুক্খন্ধ’’ন্তি? ‘‘এৱমাৱুসো’’তি.
‘‘আকঙ্খমানো, আৱুসো, ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো অমুং দাৰুক্খন্ধং পথৱীত্ৱেৱ অধিমুচ্চেয্য. তং কিস্স হেতু? অত্থি, আৱুসো, অমুম্হি দাৰুক্খন্ধে পথৱীধাতু, যং নিস্সায ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো অমুং দাৰুক্খন্ধং পথৱীত্ৱেৱ অধিমুচ্চেয্য. আকঙ্খমানো, আৱুসো, ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো অমুং দাৰুক্খন্ধং আপোত্ৱেৱ অধিমুচ্চেয্য …পে… তেজোত্ৱেৱ অধিমুচ্চেয্য… ৱাযোত্ৱেৱ অধিমুচ্চেয্য… সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুচ্চেয্য… অসুভন্ত্ৱেৱ অধিমুচ্চেয্য. তং কিস্স হেতু? অত্থি, আৱুসো, অমুম্হি দাৰুক্খন্ধে অসুভধাতু, যং নিস্সায ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো অমুং দাৰুক্খন্ধং অসুভন্ত্ৱেৱ অধিমুচ্চেয্যা’’তি. একাদসমং.
১২. নাগিতসুত্তং
৪২. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন ইচ্ছানঙ্গলং নাম কোসলানং ব্ৰাহ্মণগামো তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা ইচ্ছানঙ্গলে ৱিহৰতি ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডে. অস্সোসুং খো ইচ্ছানঙ্গলকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো ইচ্ছানঙ্গলং অনুপ্পত্তো ইচ্ছানঙ্গলে ৱিহৰতি ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডে. তং খো পন ভৱন্তং গোতমং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো…পে… বুদ্ধো ভগৱা’তি. সো ইমং লোকং সদেৱকং…পে… অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি. অথ খো ইচ্ছানঙ্গলকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায যেন ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকে অট্ঠংসু উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগিতো ভগৱতো উপট্ঠাকো হোতি. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং নাগিতং আমন্তেসি – ‘‘কে পন তে, নাগিত, উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা কেৱট্টা মঞ্ঞে মচ্ছৱিলোপে’’তি? ‘‘এতে, ভন্তে, ইচ্ছানঙ্গলকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকে ঠিতা ভগৱন্তংযেৱ উদ্দিস্স ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি. ‘‘মাহং, নাগিত, যসেন সমাগমং, মা চ মযা যসো. যো খো, নাগিত, নযিমস্স নেক্খম্মসুখস্স পৱিৱেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অস্স অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, যস্সাহং নেক্খম্মসুখস্স পৱিৱেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, সো তং মীড়্হসুখং মিদ্ধসুখং লাভসক্কাৰসিলোকসুখং সাদিযেয্যা’’তি.
‘‘অধিৱাসেতু দানি, ভন্তে, ভগৱা; অধিৱাসেতু, সুগতো; অধিৱাসনকালো দানি, ভন্তে, ভগৱতো. যেন যেনেৱ দানি, ভন্তে, ভগৱা গমিস্সতি, তন্নিন্নাৱ ভৱিস্সন্তি ব্ৰাহ্মণগহপতিকা নেগমা চেৱ জানপদা চ. সেয্যথাপি, ভন্তে, থুল্লফুসিতকে দেৱে ৱস্সন্তে যথানিন্নং উদকানি পৱত্তন্তি; এৱমেৱং খো, ভন্তে, যেন যেনেৱ দানি ভগৱা গমিস্সতি, তন্নিন্নাৱ ভৱিস্সন্তি ব্ৰাহ্মণগহপতিকা নেগমা চেৱ জানপদা চ. তং কিস্স হেতু? তথা হি, ভন্তে, ভগৱতো সীলপঞ্ঞাণ’’ন্তি.
‘‘মাহং, নাগিত, যসেন সমাগমং, মা চ মযা যসো. যো খো, নাগিত, নযিমস্স নেক্খম্মসুখস্স পৱিৱেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অস্স অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, যস্সাহং নেক্খম্মসুখস্স পৱিৱেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, সো তং মীড়্হসুখং মিদ্ধসুখং লাভসক্কাৰসিলোকসুখং সাদিযেয্য.
‘‘ইধাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি গামন্তৱিহাৰিং সমাহিতং নিসিন্নং. তস্স ময্হং, নাগিত, এৱং হোতি – ‘ইদানিমং আযস্মন্তং [আৰামিকো ৱা ঘট্টেস্সতি সমণুদ্দেসো ৱা, তং তম্হা (ক. সী. পী.) আৰামিকো ৱা ঘট্টেস্সতি সমণুদ্দেসো ৱা, সো তং তম্হা (ক. সী.) অ. নি. ৮.৮৬ পস্সিতব্বং] আৰামিকো ৱা উপট্ঠহিস্সতি সমণুদ্দেসো ৱা তং তম্হা [আৰামিকো ৱা ঘট্টেস্সতি সমণুদ্দেসো ৱা, তং তম্হা (ক. সী. পী.) আৰামিকো ৱা ঘট্টেস্সতি সমণুদ্দেসো ৱা, সো তং তম্হা (ক. সী.) অ. নি. ৮.৮৬ পস্সিতব্বং] সমাধিম্হা চাৱেস্সতী’তি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো ন অত্তমনো হোমি গামন্তৱিহাৰেন. ইধ পনাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি আৰঞ্ঞিকং অৰঞ্ঞে পচলাযমানং নিসিন্নং. তস্স ময্হং, নাগিত, এৱং হোতি – ‘ইদানি অযমাযস্মা ইমং নিদ্দাকিলমথং পটিৱিনোদেত্ৱা অৰঞ্ঞসঞ্ঞংযেৱ মনসি কৰিস্সতি একত্ত’ন্তি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো অত্তমনো হোমি অৰঞ্ঞৱিহাৰেন.
‘‘ইধ পনাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি আৰঞ্ঞিকং অৰঞ্ঞে অসমাহিতং নিসিন্নং. তস্স ময্হং, নাগিত, এৱং হোতি – ‘ইদানি অযমাযস্মা অসমাহিতং ৱা চিত্তং সমাদহিস্সতি, সমাহিতং ৱা চিত্তং অনুৰক্খিস্সতী’তি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো অত্তমনো হোমি অৰঞ্ঞৱিহাৰেন.
‘‘ইধ পনাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি আৰঞ্ঞিকং অৰঞ্ঞে সমাহিতং নিসিন্নং. তস্স ময্হং, নাগিত, এৱং হোতি – ‘ইদানি অযমাযস্মা অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমোচেস্সতি, ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং অনুৰক্খিস্সতী’তি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো অত্তমনো হোমি অৰঞ্ঞৱিহাৰেন.
‘‘ইধ পনাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি গামন্তৱিহাৰিং লাভিং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. সো তং লাভসক্কাৰসিলোকং নিকামযমানো ৰিঞ্চতি পটিসল্লানং ৰিঞ্চতি অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি; গামনিগমৰাজধানিং ওসৰিত্ৱা ৱাসং কপ্পেতি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো ন অত্তমনো হোমি গামন্তৱিহাৰেন.
‘‘ইধ পনাহং, নাগিত, ভিক্খুং পস্সামি আৰঞ্ঞিকং লাভিং চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. সো তং লাভসক্কাৰসিলোকং পটিপণামেত্ৱা ন ৰিঞ্চতি পটিসল্লানং ন ৰিঞ্চতি অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি. তেনাহং, নাগিত, তস্স ভিক্খুনো অত্তমনো হোমি অৰঞ্ঞৱিহাৰেন. যস্মাহং, নাগিত, সমযে অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো ন কঞ্চি [ন কিঞ্চি (সী. পী. ক.)] পস্সামি পুৰতো ৱা পচ্ছতো ৱা, ফাসু মে, নাগিত, তস্মিং সমযে হোতি অন্তমসো উচ্চাৰপস্সাৱকম্মাযা’’তি. দ্ৱাদসমং.
দেৱতাৱগ্গো [সেক্খপৰিহানিযৱগ্গো (স্যা.)] চতুত্থো.