৩. অনুত্তৰিযৱগ্গো

১. সামকসুত্তং

২১. একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি সামগামকে পোক্খৰণিযাযং. অথ খো অঞ্ঞতৰা দেৱতা অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং পোক্খৰণিযং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো সা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘তযোমে, ভন্তে, ধম্মা ভিক্খুনো পৰিহানায সংৱত্তন্তি. কতমে তযো? কম্মাৰামতা, ভস্সাৰামতা, নিদ্দাৰামতা – ইমে খো, ভন্তে, তযো ধম্মা ভিক্খুনো পৰিহানায সংৱত্তন্তী’’তি. ইদমৱোচ সা দেৱতা. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো সা দেৱতা ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযি.

অথ খো ভগৱা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ইমং, ভিক্খৱে, ৰত্তিং অঞ্ঞতৰা দেৱতা অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং পোক্খৰণিযং ওভাসেত্ৱা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো, ভিক্খৱে, সা দেৱতা মং এতদৱোচ – ‘তযোমে, ভন্তে, ধম্মা ভিক্খুনো পৰিহানায সংৱত্তন্তি. কতমে তযো? কম্মাৰামতা, ভস্সাৰামতা, নিদ্দাৰামতা – ইমে খো, ভন্তে, তযো ধম্মা ভিক্খুনো পৰিহানায সংৱত্তন্তী’তি. ইদমৱোচ, ভিক্খৱে, সা দেৱতা. ইদং ৱত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযি. তেসং ৱো [খো (ক.)], ভিক্খৱে, অলাভা তেসং দুল্লদ্ধং, যে ৱো দেৱতাপি জানন্তি কুসলেহি ধম্মেহি পৰিহাযমানে’’.

‘‘অপৰেপি, ভিক্খৱে, তযো পৰিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, তযো পৰিহানিযা ধম্মা? সঙ্গণিকাৰামতা, দোৱচস্সতা, পাপমিত্ততা – ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো পৰিহানিযা ধম্মা’’.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অতীতমদ্ধানং পৰিহাযিংসু কুসলেহি ধম্মেহি, সব্বেতে ইমেহেৱ ছহি ধম্মেহি পৰিহাযিংসু কুসলেহি ধম্মেহি. যেপি হি কেচি, ভিক্খৱে, অনাগতমদ্ধানং পৰিহাযিস্সন্তি কুসলেহি ধম্মেহি, সব্বেতে ইমেহেৱ ছহি ধম্মেহি পৰিহাযিস্সন্তি কুসলেহি ধম্মেহি. যেপি হি কেচি, ভিক্খৱে, এতৰহি পৰিহাযন্তি কুসলেহি ধম্মেহি, সব্বেতে ইমেহেৱ ছহি ধম্মেহি পৰিহাযন্তি কুসলেহি ধম্মেহী’’তি. পঠমং.

২. অপৰিহানিযসুত্তং

২২. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৱে, অপৰিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি, তং সুণাথ…পে… কতমে চ, ভিক্খৱে, ছ অপৰিহানিযা ধম্মা? ন কম্মাৰামতা, ন ভস্সাৰামতা, ন নিদ্দাৰামতা, ন সঙ্গণিকাৰামতা, সোৱচস্সতা, কল্যাণমিত্ততা – ইমে খো, ভিক্খৱে, ছ অপৰিহানিযা ধম্মা.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অতীতমদ্ধানং ন পৰিহাযিংসু কুসলেহি ধম্মেহি, সব্বেতে ইমেহেৱ ছহি ধম্মেহি ন পৰিহাযিংসু কুসলেহি ধম্মেহি. যেপি হি কেচি, ভিক্খৱে, অনাগতমদ্ধানং ন পৰিহাযিস্সন্তি কুসলেহি ধম্মেহি, সব্বেতে ইমেহেৱ ছহি ধম্মেহি ন পৰিহাযিস্সন্তি কুসলেহি ধম্মেহি. যেপি হি কেচি, ভিক্খৱে, এতৰহি ন পৰিহাযন্তি কুসলেহি ধম্মেহি, সব্বেতে ইমেহেৱ ছহি ধম্মেহি ন পৰিহাযন্তি কুসলেহি ধম্মেহী’’তি. দুতিযং.

৩. ভযসুত্তং

২৩. ‘‘‘ভয’ন্তি, ভিক্খৱে, কামানমেতং অধিৱচনং; ‘দুক্খ’ন্তি, ভিক্খৱে, কামানমেতং অধিৱচনং; ‘ৰোগো’তি, ভিক্খৱে, কামানমেতং অধিৱচনং; ‘গণ্ডো’তি, ভিক্খৱে, কামানমেতং অধিৱচনং; ‘সঙ্গো’তি, ভিক্খৱে, কামানমেতং অধিৱচনং; ‘পঙ্কো’তি, ভিক্খৱে, কামানমেতং অধিৱচনং.

‘‘কস্মা চ, ভিক্খৱে, ‘ভয’ন্তি কামানমেতং অধিৱচনং? কামৰাগৰত্তাযং, ভিক্খৱে, ছন্দৰাগৱিনিবদ্ধো দিট্ঠধম্মিকাপি ভযা ন পৰিমুচ্চতি, সম্পৰাযিকাপি ভযা ন পৰিমুচ্চতি, তস্মা ‘ভয’ন্তি কামানমেতং অধিৱচনং. কস্মা চ, ভিক্খৱে, দুক্খন্তি…পে… ৰোগোতি… গণ্ডোতি… সঙ্গোতি… পঙ্কোতি কামানমেতং অধিৱচনং? কামৰাগৰত্তাযং, ভিক্খৱে, ছন্দৰাগৱিনিবদ্ধো দিট্ঠধম্মিকাপি পঙ্কা ন পৰিমুচ্চতি, সম্পৰাযিকাপি পঙ্কা ন পৰিমুচ্চতি, তস্মা ‘পঙ্কো’তি কামানমেতং অধিৱচন’’ন্তি.

‘‘ভযং দুক্খং ৰোগো গণ্ডো, সঙ্গো পঙ্কো চ উভযং;

এতে কামা পৱুচ্চন্তি, যত্থ সত্তো পুথুজ্জনো.

‘‘উপাদানে ভযং দিস্ৱা, জাতিমৰণসম্ভৱে;

অনুপাদা ৱিমুচ্চন্তি, জাতিমৰণসঙ্খযে.

‘‘তে খেমপ্পত্তা সুখিনো, দিট্ঠধম্মাভিনিব্বুতা;

সব্বৱেৰভযাতীতা [সব্বে ৱেৰভযাতীতা (স্যা.)], সব্বদুক্খং উপচ্চগু’’ন্তি. ততিযং;

৪. হিমৱন্তসুত্তং

২৪. ‘‘ছহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু হিমৱন্তং পব্বতৰাজং পদালেয্য, কো পন ৱাদো ছৱায অৱিজ্জায! কতমেহি ছহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সমাধিস্স সমাপত্তিকুসলো হোতি, সমাধিস্স ঠিতিকুসলো হোতি, সমাধিস্স ৱুট্ঠানকুসলো হোতি, সমাধিস্স কল্লিতকুসলো [কল্লতাকুসলো (স্যা. কং. ক.) সং. নি. ৩.৬৬৫ পস্সিতব্বং] হোতি, সমাধিস্স গোচৰকুসলো হোতি, সমাধিস্স অভিনীহাৰকুসলো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু হিমৱন্তং পব্বতৰাজং পদালেয্য, কো পন ৱাদো ছৱায অৱিজ্জাযা’’তি! চতুত্থং.

৫. অনুস্সতিট্ঠানসুত্তং

২৫. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, অনুস্সতিট্ঠানানি. কতমানি ছ? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি – ‘ইতিপি সো ভগৱা…পে… সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. ইদম্পি খো, ভিক্খৱে, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ধম্মং অনুস্সৰতি – ‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো…পে… পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’তি. যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে অৰিযসাৱকো ধম্মং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. ইদম্পি খো, ভিক্খৱে, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো সঙ্ঘং অনুস্সৰতি – ‘সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো…পে… অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি. যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে অৰিযসাৱকো সঙ্ঘং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. ইদম্পি খো, ভিক্খৱে, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অত্তনো সীলানি অনুস্সৰতি অখণ্ডানি…পে… সমাধিসংৱত্তনিকানি. যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে অৰিযসাৱকো সীলং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. ইদম্পি খো, ভিক্খৱে, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অত্তনো চাগং অনুস্সৰতি – ‘লাভা ৱত মে! সুলদ্ধং ৱত মে…পে… যাচযোগো দানসংৱিভাগৰতো’তি. যস্মিং…পে… এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো দেৱতা অনুস্সৰতি – ‘সন্তি দেৱা চাতুমহাৰাজিকা, সন্তি দেৱা তাৱতিংসা, সন্তি দেৱা যামা, সন্তি দেৱা তুসিতা, সন্তি দেৱা নিম্মানৰতিনো, সন্তি দেৱা পৰনিম্মিতৱসৱত্তিনো, সন্তি দেৱা ব্ৰহ্মকাযিকা, সন্তি দেৱা ততুত্তৰি. যথাৰূপায সদ্ধায সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থ উপপন্না; ময্হম্পি তথাৰূপা সদ্ধা সংৱিজ্জতি. যথাৰূপেন সীলেন… সুতেন… চাগেন… পঞ্ঞায সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থ উপপন্না; ময্হম্পি তথাৰূপা পঞ্ঞা সংৱিজ্জতী’’’ তি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে অৰিযসাৱকো অত্তনো চ তাসঞ্চ দেৱতানং সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ সুতঞ্চ চাগঞ্চ পঞ্ঞঞ্চ অনুস্সৰতি নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. ইদম্পি খো, ভিক্খৱে, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, ছ অনুস্সতিট্ঠানানী’’তি. পঞ্চমং.

৬. মহাকচ্চানসুত্তং

২৬. তত্ৰ খো আযস্মা মহাকচ্চানো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো ভিক্খৱে’’তি. ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো মহাকচ্চানস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা মহাকচ্চানো এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযং, আৱুসো; অব্ভুতং, আৱুসো! যাৱঞ্চিদং তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সম্বাধে ওকাসাধিগমো অনুবুদ্ধো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং ছ অনুস্সতিট্ঠানানি.

‘‘কতমানি ছ? ইধাৱুসো, অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি – ‘ইতিপি সো ভগৱা …পে… সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’তি. যস্মিং, আৱুসো, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, আৱুসো, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. স খো সো, আৱুসো, অৰিযসাৱকো সব্বসো আকাসসমেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন. ইদম্পি খো, আৱুসো, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুদ্ধিধম্মা ভৱন্তি.

‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, অৰিযসাৱকো ধম্মং অনুস্সৰতি – ‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো…পে… পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’তি. যস্মিং, আৱুসো, সমযে অৰিযসাৱকো ধম্মং অনুস্সৰতি নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, আৱুসো, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. স খো সো, আৱুসো, অৰিযসাৱকো সব্বসো আকাসসমেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন. ইদম্পি খো, আৱুসো, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুদ্ধিধম্মা ভৱন্তি.

‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, অৰিযসাৱকো সঙ্ঘং অনুস্সৰতি – ‘সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো…পে… অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি. যস্মিং, আৱুসো, সমযে অৰিযসাৱকো সঙ্ঘং অনুস্সৰতি নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, আৱুসো, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. স খো সো, আৱুসো, অৰিযসাৱকো সব্বসো আকাসসমেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন. ইদম্পি খো, আৱুসো, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুদ্ধিধম্মা ভৱন্তি.

‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, অৰিযসাৱকো অত্তনো সীলানি অনুস্সৰতি অখণ্ডানি…পে… সমাধিসংৱত্তনিকানি. যস্মিং, আৱুসো, সমযে অৰিযসাৱকো অত্তনো সীলং অনুস্সৰতি নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, আৱুসো, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. স খো সো, আৱুসো, অৰিযসাৱকো সব্বসো আকাসসমেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন. ইদম্পি খো, আৱুসো, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুদ্ধিধম্মা ভৱন্তি.

‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, অৰিযসাৱকো অত্তনো চাগং অনুস্সৰতি – ‘লাভা ৱত মে, সুলদ্ধং ৱত মে…পে… যাচযোগো দানসংৱিভাগৰতো’তি. যস্মিং, আৱুসো, সমযে অৰিযসাৱকো অত্তনো চাগং অনুস্সৰতি নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, আৱুসো, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. স খো সো, আৱুসো, অৰিযসাৱকো সব্বসো আকাসসমেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন. ইদম্পি খো, আৱুসো, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুদ্ধিধম্মা ভৱন্তি.

‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, অৰিযসাৱকো দেৱতা অনুস্সৰতি – ‘সন্তি দেৱা চাতুমহাৰাজিকা, সন্তি দেৱা…পে… ততুত্তৰি. যথাৰূপায সদ্ধায সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থ উপপন্না; ময্হম্পি তথাৰূপা সদ্ধা সংৱিজ্জতি. যথাৰূপেন সীলেন…পে… সুতেন… চাগেন… পঞ্ঞায সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থ উপপন্না; ময্হম্পি তথাৰূপা পঞ্ঞা সংৱিজ্জতী’তি. যস্মিং, আৱুসো, সমযে অৰিযসাৱকো অত্তনো চ তাসঞ্চ দেৱতানং সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ সুতঞ্চ চাগঞ্চ পঞ্ঞঞ্চ অনুস্সৰতি নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি; উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, নিক্খন্তং মুত্তং ৱুট্ঠিতং গেধম্হা. ‘গেধো’তি খো, আৱুসো, পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৱচনং. স খো সো, আৱুসো, অৰিযসাৱকো সব্বসো আকাসসমেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন. ইদম্পি খো, আৱুসো, আৰম্মণং কৰিত্ৱা এৱমিধেকচ্চে সত্তা ৱিসুদ্ধিধম্মা ভৱন্তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, আৱুসো; অব্ভুতং, আৱুসো! যাৱঞ্চিদং তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সম্বাধে ওকাসাধিগমো অনুবুদ্ধো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং ছ অনুস্সতিট্ঠানানী’’তি. ছট্ঠং.

৭. পঠমসমযসুত্তং

২৭. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কতি নু খো, ভন্তে, সমযা মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’ন্তি? ‘‘ছযিমে, ভিক্খু, সমযা মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং’’.

‘‘কতমে ছ? ইধ, ভিক্খু, যস্মিং সমযে ভিক্খু কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি তস্মিং সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘অহং খো, আৱুসো, কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰামি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানামি. সাধু ৱত মে, আযস্মা, কামৰাগস্স পহানায ধম্মং দেসেতূ’তি. তস্স মনোভাৱনীযো ভিক্খু কামৰাগস্স পহানায ধম্মং দেসেতি. অযং, ভিক্খু, পঠমো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খু, যস্মিং সমযে ভিক্খু ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি তস্মিং সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘অহং খো, আৱুসো, ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰামি ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানামি. সাধু ৱত মে, আযস্মা, ব্যাপাদস্স পহানায ধম্মং দেসেতূ’তি. তস্স মনোভাৱনীযো ভিক্খু ব্যাপাদস্স পহানায ধম্মং দেসেতি. অযং, ভিক্খু, দুতিযো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খু, যস্মিং সমযে ভিক্খু থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি তস্মিং সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘অহং খো, আৱুসো, থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰামি থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানামি. সাধু ৱত মে, আযস্মা, থিনমিদ্ধস্স পহানায ধম্মং দেসেতূ’তি. তস্স মনোভাৱনীযো ভিক্খু থিনমিদ্ধস্স পহানায ধম্মং দেসেতি. অযং, ভিক্খু, ততিযো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খু, যস্মিং সমযে ভিক্খু উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি তস্মিং সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘অহং খো, আৱুসো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰামি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানামি. সাধু ৱত মে, আযস্মা, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায ধম্মং দেসেতূ’তি. তস্স মনোভাৱনীযো ভিক্খু উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায ধম্মং দেসেতি. অযং, ভিক্খু, চতুত্থো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খু, যস্মিং সমযে ভিক্খু ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি তস্মিং সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘অহং, আৱুসো, ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰামি ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানামি. সাধু ৱত মে, আযস্মা, ৱিচিকিচ্ছায পহানায ধম্মং দেসেতূ’তি. তস্স মনোভাৱনীযো ভিক্খু ৱিচিকিচ্ছায পহানায ধম্মং দেসেতি. অযং, ভিক্খু, পঞ্চমো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খু, যস্মিং সমযে ভিক্খু যং নিমিত্তং আগম্ম যং নিমিত্তং মনসিকৰোতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি তং নিমিত্তং নপ্পজানাতি তস্মিং সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘অহং খো, আৱুসো, যং নিমিত্তং আগম্ম যং নিমিত্তং মনসিকৰোতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি, তং নিমিত্তং নপ্পজানামি. সাধু ৱত মে, আযস্মা, আসৱানং খযায ধম্মং দেসেতূ’তি. তস্স মনোভাৱনীযো ভিক্খু আসৱানং খযায ধম্মং দেসেতি. অযং, ভিক্খু, ছট্ঠো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং. ইমে খো, ভিক্খু, ছ সমযা মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’ন্তি. সত্তমং.

৮. দুতিযসমযসুত্তং

২৮. একং সমযং সম্বহুলা থেৰা ভিক্খূ বাৰাণসিযং ৱিহৰন্তি ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খো তেসং থেৰানং ভিক্খূনং পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তানং মণ্ডলমাড়ে সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অযমন্তৰাকথা উদপাদি – ‘‘কো নু খো, আৱুসো, সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’ন্তি?

এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ভিক্খু থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘যস্মিং, আৱুসো, সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো পাদে পক্খালেত্ৱা নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা, সো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’ন্তি.

এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ভিক্খু তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, আৱুসো, সো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং. যস্মিং, আৱুসো, সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো পাদে পক্খালেত্ৱা নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা, চাৰিত্তকিলমথোপিস্স তস্মিং সমযে অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি, ভত্তকিলমথোপিস্স তস্মিং সমযে অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি. তস্মা সো অসমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং. যস্মিং, আৱুসো, সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো ৱিহাৰপচ্ছাযাযং নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা, সো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’ন্তি.

এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ভিক্খু তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, আৱুসো, সো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং. যস্মিং, আৱুসো, সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো ৱিহাৰপচ্ছাযাযং নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা, যদেৱস্স দিৱা সমাধিনিমিত্তং মনসিকতং হোতি তদেৱস্স তস্মিং সমযে সমুদাচৰতি. তস্মা সো অসমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং. যস্মিং, আৱুসো, সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা, সো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’ন্তি.

এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ভিক্খু তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘ন খো, আৱুসো, সো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং. যস্মিং, আৱুসো, সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা, ওজট্ঠাযিস্স তস্মিং সমযে কাযো হোতি ফাসুস্স হোতি বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং. তস্মা সো অসমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’ন্তি.

এৱং ৱুত্তে আযস্মা মহাকচ্চানো থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘সম্মুখা মেতং, আৱুসো, ভগৱতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘ছযিমে, ভিক্খু, সমযা মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং’’’.

‘‘কতমে ছ? ইধ, ভিক্খু, যস্মিং সমযে ভিক্খু কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, তস্মিং সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘অহং খো, আৱুসো, কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰামি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানামি. সাধু ৱত মে আযস্মা কামৰাগস্স পহানায ধম্মং দেসেতূ’তি. তস্স মনোভাৱনীযো ভিক্খু কামৰাগস্স পহানায ধম্মং দেসেতি. অযং, ভিক্খু, পঠমো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খু, যস্মিং সমযে ভিক্খু ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি…পে… থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি… উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি… ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি… যং নিমিত্তং আগম্ম যং নিমিত্তং মনসিকৰোতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি, তং নিমিত্তং ন জানাতি ন পস্সতি, তস্মিং সমযে মনোভাৱনীযো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – ‘অহং খো, আৱুসো, যং নিমিত্তং আগম্ম যং নিমিত্তং মনসিকৰোতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি তং নিমিত্তং ন জানামি ন পস্সামি. সাধু ৱত মে আযস্মা আসৱানং খযায ধম্মং দেসেতূ’তি. তস্স মনোভাৱনীযো ভিক্খু আসৱানং খযায ধম্মং দেসেতি. অযং, ভিক্খু, ছট্ঠো সমযো মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতুং.

‘‘সম্মুখা মেতং, আৱুসো, ভগৱতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘ইমে খো, ভিক্খু, ছ সমযা মনোভাৱনীযস্স ভিক্খুনো দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. উদাযীসুত্তং

২৯. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং উদাযিং আমন্তেসি – ‘‘কতি নু খো, উদাযি, অনুস্সতিট্ঠানানী’’তি? এৱং ৱুত্তে আযস্মা উদাযী তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৱা আযস্মন্তং উদাযিং আমন্তেসি – ‘‘কতি নু খো, উদাযি, অনুস্সতিট্ঠানানী’’তি? দুতিযম্পি খো আযস্মা উদাযী তুণ্হী অহোসি. ততিযম্পি খো ভগৱা আযস্মন্তং উদাযিং আমন্তেসি – ‘‘কতি নু খো, উদাযি, অনুস্সতিট্ঠানানী’’তি? ততিযম্পি খো আযস্মা উদাযী তুণ্হী অহোসি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো আযস্মন্তং উদাযিং এতদৱোচ – ‘‘সত্থা তং, আৱুসো উদাযি, আমন্তেসী’’তি. ‘‘সুণোমহং, আৱুসো আনন্দ, ভগৱতো. ইধ, ভন্তে, ভিক্খু অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি – সেয্যথিদং একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে…. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. ইদং, ভন্তে, অনুস্সতিট্ঠান’’ন্তি.

অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘অঞ্ঞাসিং খো অহং, আনন্দ – ‘নেৱাযং উদাযী মোঘপুৰিসো অধিচিত্তং অনুযুত্তো ৱিহৰতী’তি. কতি নু খো, আনন্দ, অনুস্সতিট্ঠানানী’’তি?

‘‘পঞ্চ, ভন্তে, অনুস্সতিট্ঠানানি. কতমানি পঞ্চ? ইধ, ভন্তে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং, ভন্তে, অনুস্সতিট্ঠানং এৱং ভাৱিতং এৱং বহুলীকতং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰায সংৱত্ততি.

‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভিক্খু আলোকসঞ্ঞং মনসি কৰোতি, দিৱা সঞ্ঞং অধিট্ঠাতি, যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা; ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি. ইদং, ভন্তে, অনুস্সতিট্ঠানং এৱং ভাৱিতং এৱং বহুলীকতং ঞাণদস্সনপ্পটিলাভায সংৱত্ততি.

‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভিক্খু ইমমেৱ কাযং উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপৰিযন্তং পূৰং নানপ্পকাৰস্স অসুচিনো পচ্চৱেক্খতি – ‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা লোমা নখা দন্তা তচো মংসং ন্হাৰু [নহাৰু (সী. পী.) দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০] অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং ৱক্কং হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসং অন্তং অন্তগুণং উদৰিযং কৰীসং পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদো অস্সু ৱসা খেড়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্ত’ন্তি. ইদং, ভন্তে, অনুস্সতিট্ঠানং এৱং ভাৱিতং এৱং বহুলীকতং কামৰাগপ্পহানায সংৱত্ততি.

‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভিক্খু সেয্যথাপি পস্সেয্য সৰীৰং সীৱথিকায ছড্ডিতং [ছড্ডিতং (সী. স্যা. পী.)] একাহমতং ৱা দ্ৱীহমতং ৱা তীহমতং ৱা উদ্ধুমাতকং ৱিনীলকং ৱিপুব্বকজাতং. সো ইমমেৱ কাযং এৱং [এৱন্তি ইদং সতিপট্ঠানসুত্তাদীসু নত্থি] উপসংহৰতি – ‘অযম্পি খো কাযো এৱংধম্মো এৱংভাৱী এৱংঅনতীতো’’’তি [এতং অনতীতোতি (সী.)].

‘‘সেয্যথাপি ৱা পন [সেয্যথা ৱা পন (স্যা.)] পস্সেয্য সৰীৰং সীৱথিকায ছড্ডিতং কাকেহি ৱা খজ্জমানং কুললেহি ৱা খজ্জমানং গিজ্ঝেহি ৱা খজ্জমানং সুনখেহি ৱা খজ্জমানং সিঙ্গালেহি [সিগালেহি (সী.)] ৱা খজ্জমানং ৱিৱিধেহি ৱা পাণকজাতেহি খজ্জমানং. সো ইমমেৱ কাযং এৱং উপসংহৰতি – ‘অযম্পি খো কাযো এৱংধম্মো এৱংভাৱী এৱংঅনতীতো’’’তি.

‘‘সেয্যথাপি ৱা পন পস্সেয্য সৰীৰং সীৱথিকায ছড্ডিতং অট্ঠিকসঙ্খলিকং সমংসলোহিতং ন্হাৰুসম্বন্ধং…পে… অট্ঠিকসঙ্খলিকং নিম্মংসলোহিতমক্খিতং ন্হাৰুসম্বন্ধং… অট্ঠিকসঙ্খলিকং অপগতমংসলোহিতং ন্হাৰুসম্বন্ধং. অট্ঠিকানি অপগতসম্বন্ধানি দিসাৱিদিসাৱিক্খিত্তানি [দিসাৱিদিসাসু ৱিক্খিত্তানি (সী.)], অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিকং অঞ্ঞেন পাদট্ঠিকং অঞ্ঞেন জঙ্ঘট্ঠিকং অঞ্ঞেন ঊৰুট্ঠিকং অঞ্ঞেন কটিট্ঠিকং [কটট্ঠিকং (সী.)] অঞ্ঞেন [পিট্ঠিকণ্ডকং অঞ্ঞেন সীসকটাহং (সী. পী.), পিট্ঠিকণ্ডকট্ঠিকং অঞ্ঞেন সীসকটাহং (স্যা. কং.)] ফাসুকট্ঠিকং অঞ্ঞেন পিট্ঠিকণ্টকট্ঠিকং অঞ্ঞেন খন্ধট্ঠিকং অঞ্ঞেন গীৱট্ঠিকং অঞ্ঞেন হনুকট্ঠিকং অঞ্ঞেন দন্তকট্ঠিকং অঞ্ঞেন সীসকটাহং [পিট্ঠিকণ্ডকং অঞ্ঞেন সীসকটাহং (সী. পী.), পিট্ঠিকণ্ডকট্ঠিকং অঞ্ঞেন সীসকটাহং (স্যা. কং.)], অট্ঠিকানি সেতানি সঙ্খৱণ্ণপ্পটিভাগানি [সঙ্খৱণ্ণূপনিভানি (সী. স্যা. পী.)] অট্ঠিকানি পুঞ্জকিতানি [পুঞ্জকতানি (পী.)] তেৰোৱস্সিকানি অট্ঠিকানি পূতীনি চুণ্ণকজাতানি. সো ইমমেৱ কাযং এৱং উপসংহৰতি – ‘অযম্পি খো কাযো এৱংধম্মো এৱংভাৱী এৱংঅনতীতো’তি. ইদং, ভন্তে, অনুস্সতিট্ঠানং এৱং ভাৱিতং এৱং বহুলীকতং অস্মিমানসমুগ্ঘাতায সংৱত্ততি.

‘‘পুন চপৰং, ভন্তে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইদং, ভন্তে, অনুস্সতিট্ঠানং এৱং ভাৱিতং এৱং বহুলীকতং অনেকধাতুপটিৱেধায সংৱত্ততি. ইমানি খো, ভন্তে, পঞ্চ অনুস্সতিট্ঠানানী’’তি.

‘‘সাধু, সাধু, আনন্দ! তেন হি ত্ৱং, আনন্দ, ইদম্পি ছট্ঠং অনুস্সতিট্ঠানং ধাৰেহি. ইধানন্দ, ভিক্খু সতোৱ অভিক্কমতি সতোৱ পটিক্কমতি সতোৱ তিট্ঠতি সতোৱ নিসীদতি সতোৱ সেয্যং কপ্পেতি সতোৱ কম্মং অধিট্ঠাতি. ইদং, আনন্দ, অনুস্সতিট্ঠানং এৱং ভাৱিতং এৱং বহুলীকতং সতিসম্পজঞ্ঞায সংৱত্ততী’’তি. নৱমং.

১০. অনুত্তৰিযসুত্তং

৩০. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, অনুত্তৰিযানি. কতমানি ছ? দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং, লাভানুত্তৰিযং, সিক্খানুত্তৰিযং, পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং, অনুস্সতানুত্তৰিযন্তি.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, দস্সনানুত্তৰিযং? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো হত্থিৰতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, অস্সৰতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, মণিৰতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, উচ্চাৱচং ৱা পন দস্সনায গচ্ছতি, সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং দস্সনায গচ্ছতি. অত্থেতং, ভিক্খৱে, দস্সনং; নেতং নত্থীতি ৱদামি. তঞ্চ খো এতং, ভিক্খৱে, দস্সনং হীনং গম্মং পোথুজ্জনিকং অনৰিযং অনত্থসংহিতং, ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা দস্সনায গচ্ছতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো, এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, দস্সনানং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং [সোকপৰিদ্দৱানং (সী.)] সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায [অত্থগমায (সী.)] ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা দস্সনায গচ্ছতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দস্সনানুত্তৰিযং. ইতি দস্সনানুত্তৰিযং.

‘‘সৱনানুত্তৰিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ভেৰিসদ্দম্পি [ভেৰিসদ্দস্সপি (ক.) এৱং ৱীণাসদ্দম্পিইচ্চাদীসুপি] সৱনায গচ্ছতি, ৱীণাসদ্দম্পি সৱনায গচ্ছতি, গীতসদ্দম্পি সৱনায গচ্ছতি, উচ্চাৱচং ৱা পন সৱনায গচ্ছতি, সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স মিচ্ছাপটিপন্নস্স ধম্মস্সৱনায গচ্ছতি. অত্থেতং, ভিক্খৱে, সৱনং; নেতং নত্থীতি ৱদামি. তঞ্চ খো এতং, ভিক্খৱে, সৱনং হীনং গম্মং পোথুজ্জনিকং অনৰিযং অনত্থসংহিতং, ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতস্স ৱা তথাগতসাৱকস্স ৱা ধম্মস্সৱনায গচ্ছতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো, এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, সৱনানং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতস্স ৱা তথাগতসাৱকস্স ৱা ধম্মস্সৱনায গচ্ছতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সৱনানুত্তৰিযং. ইতি দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং.

‘‘লাভানুত্তৰিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুত্তলাভম্পি লভতি, দাৰলাভম্পি লভতি, ধনলাভম্পি লভতি, উচ্চাৱচং ৱা পন লাভং লভতি, সমণে ৱা ব্ৰাহ্মণে ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকে মিচ্ছাপটিপন্নে সদ্ধং পটিলভতি. অত্থেসো, ভিক্খৱে, লাভো; নেসো নত্থীতি ৱদামি. সো চ খো এসো, ভিক্খৱে, লাভো হীনো গম্মো পোথুজ্জনিকো অনৰিযো অনত্থসংহিতো, ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতে ৱা তথাগতসাৱকে ৱা সদ্ধং পটিলভতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো, এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, লাভানং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতে ৱা তথাগতসাৱকে ৱা সদ্ধং পটিলভতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, লাভানুত্তৰিযং. ইতি দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং, লাভানুত্তৰিযং.

‘‘সিক্খানুত্তৰিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো হত্থিস্মিম্পি সিক্খতি, অস্সস্মিম্পি সিক্খতি, ৰথস্মিম্পি সিক্খতি, ধনুস্মিম্পি সিক্খতি, থৰুস্মিম্পি সিক্খতি, উচ্চাৱচং ৱা পন সিক্খতি, সমণস্স ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স মিচ্ছাপটিপন্নস্স [মিচ্ছাপটিপত্তিং (ক.)] সিক্খতি. অত্থেসা, ভিক্খৱে, সিক্খা; নেসা নত্থীতি ৱদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৱে, সিক্খা হীনা গম্মা পোথুজ্জনিকা অনৰিযা অনত্থসংহিতা, ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো, এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, সিক্খানং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি, নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সিক্খানুত্তৰিযং. ইতি দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং, লাভানুত্তৰিযং, সিক্খানুত্তৰিযং.

‘‘পাৰিচৰিযানুত্তৰিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো খত্তিযম্পি পৰিচৰতি, ব্ৰাহ্মণম্পি পৰিচৰতি, গহপতিম্পি পৰিচৰতি, উচ্চাৱচং ৱা পন পৰিচৰতি, সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং পৰিচৰতি. অত্থেসা, ভিক্খৱে, পাৰিচৰিযা; নেসা নত্থীতি ৱদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৱে, পাৰিচৰিযা হীনা গম্মা পোথুজ্জনিকা অনৰিযা অনত্থসংহিতা, ন নিব্বিদায…পে… ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা পৰিচৰতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো, এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, পাৰিচৰিযানং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা পৰিচৰতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং. ইতি দস্সনানুত্তৰিযং, সৱনানুত্তৰিযং, লাভানুত্তৰিযং, সিক্খানুত্তৰিযং, পাৰিচৰিযানুত্তৰিযং.

‘‘অনুস্সতানুত্তৰিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুত্তলাভম্পি অনুস্সৰতি, দাৰলাভম্পি অনুস্সৰতি, ধনলাভম্পি অনুস্সৰতি, উচ্চাৱচং ৱা পন লাভং অনুস্সৰতি, সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং অনুস্সৰতি. অত্থেসা, ভিক্খৱে, অনুস্সতি; নেসা নত্থীতি ৱদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৱে, অনুস্সতি হীনা গম্মা পোথুজ্জনিকা অনৰিযা অনত্থসংহিতা, ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৱে, তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা অনুস্সৰতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো, এতদানুত্তৰিযং, ভিক্খৱে, অনুস্সতীনং সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিৰিযায, যদিদং তথাগতং ৱা তথাগতসাৱকং ৱা অনুস্সৰতি নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অনুস্সতানুত্তৰিযং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, ছ অনুত্তৰিযানী’’তি.

‘‘যে দস্সনানুত্তৰং লদ্ধা [যে দস্সনৱৰং লদ্ধা (সী. পী.), দস্সনানুত্তৰিযং লদ্ধা (স্যা. কং.)], সৱনঞ্চ অনুত্তৰং;

লাভানুত্তৰিযং লদ্ধা, সিক্খানুত্তৰিযে ৰতা [অনুত্তৰিযং তথা (ক.)].

‘‘উপট্ঠিতা পাৰিচৰিযা, ভাৱযন্তি অনুস্সতিং;

ৱিৱেকপ্পটিসংযুত্তং, খেমং অমতগামিনিং.

‘‘অপ্পমাদে পমুদিতা, নিপকা সীলসংৱুতা;

তে ৱে কালেন পচ্চেন্তি [পচ্চন্তি (স্যা. ক.)], যত্থ দুক্খং নিৰুজ্ঝতী’’তি. দসমং;

অনুত্তৰিযৱগ্গো [সামকৱগ্গো (ক.)] ততিযো.