(২০) ৫. ব্ৰাহ্মণৱগ্গো
১. সোণসুত্তং
১৯১. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, পোৰাণা ব্ৰাহ্মণধম্মা এতৰহি সুনখেসু সন্দিস্সন্তি, নো ব্ৰাহ্মণেসু. কতমে পঞ্চ? পুব্বে সুদং [পুব্বস্সুদং (ক.)], ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণিংযেৱ গচ্ছন্তি, নো অব্ৰাহ্মণিং. এতৰহি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণিম্পি গচ্ছন্তি, অব্ৰাহ্মণিম্পি গচ্ছন্তি. এতৰহি, ভিক্খৱে, সুনখা সুনখিংযেৱ গচ্ছন্তি, নো অসুনখিং. অযং, ভিক্খৱে, পঠমো পোৰাণো ব্ৰাহ্মণধম্মো এতৰহি সুনখেসু সন্দিস্সতি, নো ব্ৰাহ্মণেসু.
‘‘পুব্বে সুদং, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণিং উতুনিংযেৱ গচ্ছন্তি, নো অনুতুনিং. এতৰহি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণিং উতুনিম্পি গচ্ছন্তি, অনুতুনিম্পি গচ্ছন্তি. এতৰহি, ভিক্খৱে, সুনখা সুনখিং উতুনিংযেৱ গচ্ছন্তি, নো অনুতুনিং. অযং, ভিক্খৱে, দুতিযো পোৰাণো ব্ৰাহ্মণধম্মো এতৰহি সুনখেসু সন্দিস্সতি, নো ব্ৰাহ্মণেসু.
‘‘পুব্বে সুদং, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণিং নেৱ কিণন্তি নো ৱিক্কিণন্তি, সম্পিযেনেৱ সংৱাসং সংবন্ধায [সংসগ্গত্থায (সী. পী.)] সংপৱত্তেন্তি. এতৰহি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণিং কিণন্তিপি ৱিক্কিণন্তিপি, সম্পিযেনপি সংৱাসং সংবন্ধায সংপৱত্তেন্তি. এতৰহি, ভিক্খৱে, সুনখা সুনখিং নেৱ কিণন্তি নো ৱিক্কিণন্তি, সম্পিযেনেৱ সংৱাসং সংবন্ধায সংপৱত্তেন্তি. অযং, ভিক্খৱে, ততিযো পোৰাণো ব্ৰাহ্মণধম্মো এতৰহি সুনখেসু সন্দিস্সতি, নো ব্ৰাহ্মণেসু.
‘‘পুব্বে সুদং, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণা ন সন্নিধিং কৰোন্তি ধনস্সপি ধঞ্ঞস্সপি ৰজতস্সপি জাতৰূপস্সপি. এতৰহি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণা সন্নিধিং কৰোন্তি ধনস্সপি ধঞ্ঞস্সপি ৰজতস্সপি জাতৰূপস্সপি. এতৰহি, ভিক্খৱে, সুনখা ন সন্নিধিং কৰোন্তি ধনস্সপি ধঞ্ঞস্সপি ৰজতস্সপি জাতৰূপস্সপি. অযং, ভিক্খৱে, চতুত্থো পোৰাণো ব্ৰাহ্মণধম্মো এতৰহি সুনখেসু সন্দিস্সতি, নো ব্ৰাহ্মণেসু.
‘‘পুব্বে সুদং, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণা সাযং সাযমাসায পাতো পাতৰাসায ভিক্খং পৰিযেসন্তি. এতৰহি, ভিক্খৱে, ব্ৰাহ্মণা যাৱদত্থং উদৰাৱদেহকং ভুঞ্জিত্ৱা অৱসেসং আদায পক্কমন্তি. এতৰহি, ভিক্খৱে, সুনখা সাযং সাযমাসায পাতো পাতৰাসায ভিক্খং পৰিযেসন্তি. অযং, ভিক্খৱে, পঞ্চমো পোৰাণো ব্ৰাহ্মণধম্মো এতৰহি সুনখেসু সন্দিস্সতি, নো ব্ৰাহ্মণেসু. ইমে খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ পোৰাণা ব্ৰাহ্মণধম্মা এতৰহি সুনখেসু সন্দিস্সন্তি, নো ব্ৰাহ্মণেসূ’’তি. পঠমং.
২. দোণব্ৰাহ্মণসুত্তং
১৯২. অথ খো দোণো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো দোণো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘সুতং মেতং, ভো গোতম – ‘ন সমণো গোতমো ব্ৰাহ্মণে জিণ্ণে ৱুড্ঢে মহল্লকে অদ্ধগতে ৱযোঅনুপ্পত্তে অভিৱাদেতি ৱা পচ্চুট্ঠেতি ৱা আসনেন ৱা নিমন্তেতী’তি. তযিদং, ভো গোতম, তথেৱ. ন হি ভৱং গোতমো ব্ৰাহ্মণে জিণ্ণে ৱুড্ঢে মহল্লকে অদ্ধগতে ৱযোঅনুপ্পত্তে অভিৱাদেতি ৱা পচ্চুট্ঠেতি ৱা আসনেন ৱা নিমন্তেতি. তযিদং, ভো গোতম, ন সম্পন্নমেৱা’’তি. ‘‘ত্ৱম্পি নো, দোণ, ব্ৰাহ্মণো পটিজানাসী’’তি? ‘‘যঞ্হি তং, ভো গোতম, সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য – ‘ব্ৰাহ্মণো উভতো সুজাতো – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিতো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেন, অজ্ঝাযকো মন্তধৰো, তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খৰপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো ৱেয্যাকৰণো লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু অনৱযো’তি, মমেৱ তং, ভো গোতম, সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য. অহঞ্হি, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণো উভতো সুজাতো – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেন, অজ্ঝাযকো মন্তধৰো, তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খৰপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো ৱেয্যাকৰণো লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু অনৱযো’’তি.
‘‘যে খো, তে দোণ, ব্ৰাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তাৰো মন্তানং পৱত্তাৰো, যেসমিদং এতৰহি ব্ৰাহ্মণা পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমিহিতং তদনুগাযন্তি তদনুভাসন্তি ভাসিতমনুভাসন্তি সজ্ঝাযিতমনুসজ্ঝাযন্তি ৱাচিতমনুৱাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো, ৱামকো, ৱামদেৱো, ৱেস্সামিত্তো, যমদগ্গি [যমতগ্গি (সী.) দী. নি. ১.২৮৪, ৫২৬, ৫৩৬; ম. নি. ২.৪২৭; মহাৱ. ৩০০; অ. নি. ৫.১৯২ পস্সিতব্বং], অঙ্গীৰসো, ভাৰদ্ৱাজো, ৱাসেট্ঠো, কস্সপো, ভগু; ত্যাস্সু’মে পঞ্চ ব্ৰাহ্মণে পঞ্ঞাপেন্তি – ব্ৰহ্মসমং, দেৱসমং, মৰিযাদং, সম্ভিন্নমৰিযাদং, ব্ৰাহ্মণচণ্ডালংযেৱ পঞ্চমং. তেসং ত্ৱং দোণ, কতমো’’তি?
‘‘ন খো মযং, ভো গোতম, পঞ্চ ব্ৰাহ্মণে জানাম, অথ খো মযং ব্ৰাহ্মণাত্ৱেৱ জানাম. সাধু মে ভৱং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতু যথা অহং ইমে পঞ্চ ব্ৰাহ্মণে জানেয্য’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, সুণোহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং ভো’’তি খো দোণো ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কথঞ্চ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ব্ৰহ্মসমো হোতি? ইধ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেন. সো অট্ঠচত্তালীসৱস্সানি কোমাৰব্ৰহ্মচৰিযং [কোধাৰং ব্ৰহ্মচৰিযং (স্যা. ক.)] চৰতি মন্তে অধীযমানো. অট্ঠচত্তালীসৱস্সানি কোমাৰব্ৰহ্মচৰিযং চৰিত্ৱা মন্তে অধীযিত্ৱা আচৰিযস্স আচৰিযধনং পৰিযেসতি ধম্মেনেৱ, নো অধম্মেন.
‘‘তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৱ কসিযা ন ৱণিজ্জায ন গোৰক্খেন ন ইস্সত্থেন [ন ইস্সত্তেন (ক.)] ন ৰাজপোৰিসেন ন সিপ্পঞ্ঞতৰেন, কেৱলং ভিক্খাচৰিযায কপালং অনতিমঞ্ঞমানো. সো আচৰিযস্স আচৰিযধনং নিয্যাদেত্ৱা [নীয্যাদেত্ৱা (সী.), নীযাদেত্ৱা (পী.), নিয্যাতেত্ৱা (কত্থচি)] কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি. সো এৱং পব্বজিতো সমানো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং তথা ততিযং তথা চতুত্থং [চতুত্থিং (সী.)], ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন [অব্যাপজ্ঝেন (ক.) অব্যাবজ্ঝেন (?)] ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. কৰুণা…পে… মুদিতা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং তথা ততিযং তথা চতুত্থং, ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. সো ইমে চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰে ভাৱেত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং ব্ৰহ্মলোকং উপপজ্জতি. এৱং খো, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ব্ৰহ্মসমো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো দেৱসমো হোতি? ইধ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেন. সো অট্ঠচত্তালীসৱস্সানি কোমাৰব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি মন্তে অধীযমানো. অট্ঠচত্তালীসৱস্সানি কোমাৰব্ৰহ্মচৰিযং চৰিত্ৱা মন্তে অধীযিত্ৱা আচৰিযস্স আচৰিযধনং পৰিযেসতি ধম্মেনেৱ, নো অধম্মেন. তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৱ কসিযা ন ৱণিজ্জায ন গোৰক্খেন ন ইস্সত্থেন ন ৰাজপোৰিসেন ন সিপ্পঞ্ঞতৰেন, কেৱলং ভিক্খাচৰিযায কপালং অনতিমঞ্ঞমানো. সো আচৰিযস্স আচৰিযধনং নিয্যাদেত্ৱা দাৰং পৰিযেসতি ধম্মেনেৱ, নো অধম্মেন.
‘‘তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৱ কযেন ন ৱিক্কযেন, ব্ৰাহ্মণিংযেৱ উদকূপস্সট্ঠং. সো ব্ৰাহ্মণিংযেৱ গচ্ছতি, ন খত্তিযিং ন ৱেস্সিং ন সুদ্দিং ন চণ্ডালিং ন নেসাদিং ন ৱেনিং [ন ৱেণিং (সী. স্যা. কং. পী.)] ন ৰথকাৰিং ন পুক্কুসিং গচ্ছতি, ন গব্ভিনিং গচ্ছতি, ন পাযমানং গচ্ছতি, ন অনুতুনিং গচ্ছতি. কস্মা চ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ন গব্ভিনিং গচ্ছতি? সচে, দোণ, ব্ৰাহ্মণো গব্ভিনিং গচ্ছতি, অতিমীড়্হজো নাম সো হোতি মাণৱকো ৱা মাণৱিকা [মাণৱকী (ক.)] ৱা. তস্মা, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ন গব্ভিনিং গচ্ছতি. কস্মা চ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ন পাযমানং গচ্ছতি? সচে, দোণ, ব্ৰাহ্মণো পাযমানং গচ্ছতি, অসুচিপটিপীড়িতো নাম সো হোতি মাণৱকো ৱা মাণৱিকা ৱা. তস্মা, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ন পাযমানং গচ্ছতি. তস্স সা হোতি ব্ৰাহ্মণী নেৱ কামত্থা ন দৱত্থা ন ৰতত্থা, পজত্থাৱ ব্ৰাহ্মণস্স ব্ৰাহ্মণী হোতি. সো মেথুনং উপ্পাদেত্ৱা কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি. সো এৱং পব্বজিতো সমানো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো ইমে চত্তাৰো ঝানে ভাৱেত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. এৱং খো, দোণ, ব্ৰাহ্মণো দেৱসমো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো মৰিযাদো হোতি? ইধ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেন. সো অট্ঠচত্তালীসৱস্সানি কোমাৰব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি মন্তে অধীযমানো. অট্ঠচত্তালীসৱস্সানি কোমাৰব্ৰহ্মচৰিযং চৰিত্ৱা মন্তে অধীযিত্ৱা আচৰিযস্স আচৰিযধনং পৰিযেসতি ধম্মেনেৱ, নো অধম্মেন. তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৱ কসিযা ন ৱণিজ্জায ন গোৰক্খেন ন ইস্সত্থেন ন ৰাজপোৰিসেন ন সিপ্পঞ্ঞতৰেন, কেৱলং ভিক্খাচৰিযায কপালং অনতিমঞ্ঞমানো. সো আচৰিযস্স আচৰিযধনং নিয্যাদেত্ৱা দাৰং পৰিযেসতি ধম্মেনেৱ, নো অধম্মেন.
‘‘তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৱ কযেন ন ৱিক্কযেন, ব্ৰাহ্মণিংযেৱ উদকূপস্সট্ঠং. সো ব্ৰাহ্মণিংযেৱ গচ্ছতি, ন খত্তিযিং ন ৱেস্সিং ন সুদ্দিং ন চণ্ডালিং ন নেসাদিং ন ৱেনিং ন ৰথকাৰিং ন পুক্কুসিং গচ্ছতি, ন গব্ভিনিং গচ্ছতি, ন পাযমানং গচ্ছতি, ন অনুতুনিং গচ্ছতি. কস্মা চ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ন গব্ভিনিং গচ্ছতি? সচে, দোণ, ব্ৰাহ্মণো গব্ভিনিং গচ্ছতি, অতিমীড়্হজো নাম সো হোতি মাণৱকো ৱা মাণৱিকা ৱা. তস্মা, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ন গব্ভিনিং গচ্ছতি. কস্মা চ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ন পাযমানং গচ্ছতি? সচে, দোণ, ব্ৰাহ্মণো পাযমানং গচ্ছতি, অসুচিপটিপীড়িতো নাম সো হোতি মাণৱকো ৱা মাণৱিকা ৱা. তস্মা, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ন পাযমানং গচ্ছতি. তস্স সা হোতি ব্ৰাহ্মণী নেৱ কামত্থা ন দৱত্থা ন ৰতত্থা, পজত্থাৱ ব্ৰাহ্মণস্স ব্ৰাহ্মণী হোতি. সো মেথুনং উপ্পাদেত্ৱা তমেৱ পুত্তস্সাদং নিকামযমানো কুটুম্বং অজ্ঝাৱসতি, ন অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি. যাৱ পোৰাণানং ব্ৰাহ্মণানং মৰিযাদো তত্থ তিট্ঠতি, তং ন ৱীতিক্কমতি. ‘যাৱ পোৰাণানং ব্ৰাহ্মণানং মৰিযাদো তত্থ ব্ৰাহ্মণো ঠিতো তং ন ৱীতিক্কমতী’তি, খো, দোণ, তস্মা ব্ৰাহ্মণো মৰিযাদোতি ৱুচ্চতি. এৱং খো, দোণ, ব্ৰাহ্মণো মৰিযাদো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো সম্ভিন্নমৰিযাদো হোতি? ইধ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেন. সো অট্ঠচত্তালীসৱস্সানি কোমাৰব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি মন্তে অধীযমানো. অট্ঠচত্তালীসৱস্সানি কোমাৰব্ৰহ্মচৰিযং চৰিত্ৱা মন্তে অধীযিত্ৱা আচৰিযস্স আচৰিযধনং পৰিযেসতি ধম্মেনেৱ, নো অধম্মেন.
‘‘তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৱ কসিযা ন ৱণিজ্জায ন গোৰক্খেন ন ইস্সত্থেন ন ৰাজপোৰিসেন ন সিপ্পঞ্ঞতৰেন, কেৱলং ভিক্খাচৰিযায কপালং অনতিমঞ্ঞমানো. সো আচৰিযস্স আচৰিযধনং নিয্যাদেত্ৱা দাৰং পৰিযেসতি ধম্মেনপি অধম্মেনপি কযেনপি ৱিক্কযেনপি ব্ৰাহ্মণিম্পি উদকূপস্সট্ঠং. সো ব্ৰাহ্মণিম্পি গচ্ছতি খত্তিযিম্পি গচ্ছতি ৱেস্সিম্পি গচ্ছতি সুদ্দিম্পি গচ্ছতি চণ্ডালিম্পি গচ্ছতি নেসাদিম্পি গচ্ছতি ৱেনিম্পি গচ্ছতি ৰথকাৰিম্পি গচ্ছতি পুক্কুসিম্পি গচ্ছতি গব্ভিনিম্পি গচ্ছতি পাযমানম্পি গচ্ছতি উতুনিম্পি গচ্ছতি অনুতুনিম্পি গচ্ছতি. তস্স সা হোতি ব্ৰাহ্মণী কামত্থাপি দৱত্থাপি ৰতত্থাপি পজত্থাপি ব্ৰাহ্মণস্স ব্ৰাহ্মণী হোতি. যাৱ পোৰাণানং ব্ৰাহ্মণানং মৰিযাদো তত্থ ন তিট্ঠতি, তং ৱীতিক্কমতি. ‘যাৱ পোৰাণানং ব্ৰাহ্মণানং মৰিযাদো তত্থ ব্ৰাহ্মণো ন ঠিতো তং ৱীতিক্কমতী’তি খো, দোণ, তস্মা ব্ৰাহ্মণো সম্ভিন্নমৰিযাদোতি ৱুচ্চতি. এৱং খো, দোণ, ব্ৰাহ্মণো সম্ভিন্নমৰিযাদো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ব্ৰাহ্মণচণ্ডালো হোতি? ইধ, দোণ, ব্ৰাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেন. সো অট্ঠচত্তালীসৱস্সানি কোমাৰব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি মন্তে অধীযমানো. অট্ঠচত্তালীসৱস্সানি কোমাৰব্ৰহ্মচৰিযং চৰিত্ৱা মন্তে অধীযিত্ৱা আচৰিযস্স আচৰিযধনং পৰিযেসতি ধম্মেনপি অধম্মেনপি কসিযাপি ৱণিজ্জাযপি গোৰক্খেনপি ইস্সত্থেনপি ৰাজপোৰিসেনপি সিপ্পঞ্ঞতৰেনপি, কেৱলম্পি ভিক্খাচৰিযায, কপালং অনতিমঞ্ঞমানো.
‘‘সো আচৰিযস্স আচৰিযধনং নিয্যাদেত্ৱা দাৰং পৰিযেসতি ধম্মেনপি অধম্মেনপি কযেনপি ৱিক্কযেনপি ব্ৰাহ্মণিম্পি উদকূপস্সট্ঠং. সো ব্ৰাহ্মণিম্পি গচ্ছতি খত্তিযিম্পি গচ্ছতি ৱেস্সিম্পি গচ্ছতি সুদ্দিম্পি গচ্ছতি চণ্ডালিম্পি গচ্ছতি নেসাদিম্পি গচ্ছতি ৱেনিম্পি গচ্ছতি ৰথকাৰিম্পি গচ্ছতি পুক্কুসিম্পি গচ্ছতি গব্ভিনিম্পি গচ্ছতি পাযমানম্পি গচ্ছতি উতুনিম্পি গচ্ছতি অনুতুনিম্পি গচ্ছতি. তস্স সা হোতি ব্ৰাহ্মণী কামত্থাপি দৱত্থাপি ৰতত্থাপি পজত্থাপি ব্ৰাহ্মণস্স ব্ৰাহ্মণী হোতি. সো সব্বকম্মেহি জীৱিকং [জীৱিতং (ক.)] কপ্পেতি. তমেনং ব্ৰাহ্মণা এৱমাহংসু – ‘কস্মা ভৱং ব্ৰাহ্মণো পটিজানমানো সব্বকম্মেহি জীৱিকং কপ্পেতী’তি? সো এৱমাহ – ‘সেয্যথাপি, ভো, অগ্গি সুচিম্পি ডহতি অসুচিম্পি ডহতি, ন চ তেন অগ্গি উপলিপ্পতি [উপলিম্পতি (ক.)]; এৱমেৱং খো, ভো, সব্বকম্মেহি চেপি ব্ৰাহ্মণো জীৱিকং কপ্পেতি, ন চ তেন ব্ৰাহ্মণো উপলিপ্পতি’. ‘সব্বকম্মেহি জীৱিকং কপ্পেতী’তি খো, দোণ, তস্মা ব্ৰাহ্মণো ব্ৰাহ্মণচণ্ডালোতি ৱুচ্চতি. এৱং খো, দোণ, ব্ৰাহ্মণো ব্ৰাহ্মণচণ্ডালো হোতি.
‘‘যে খো তে, দোণ, ব্ৰাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তাৰো মন্তানং পৱত্তাৰো যেসমিদং এতৰহি ব্ৰাহ্মণা পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমীহিতং তদনুগাযন্তি তদনুভাসন্তি ভাসিতমনুভাসন্তি সজ্ঝাযিতমনুসজ্ঝাযন্তি ৱাচিমনুৱাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো, ৱামকো, ৱামদেৱো, ৱেস্সামিত্তো, যমদগ্গি, অঙ্গীৰসো, ভাৰদ্ৱাজো, ৱাসেট্ঠো, কস্সপো, ভগু; ত্যাস্সুমে পঞ্চ ব্ৰাহ্মণে পঞ্ঞাপেন্তি – ব্ৰহ্মসমং, দেৱসমং, মৰিযাদং, সম্ভিন্নমৰিযাদং, ব্ৰাহ্মণচণ্ডালংযেৱ পঞ্চমং. তেসং ত্ৱং, দোণ, কতমো’’তি?
‘‘এৱং সন্তে মযং, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণচণ্ডালম্পি ন পূৰেম. অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. দুতিযং.
৩. সঙ্গাৰৱসুত্তং
১৯৩. অথ খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সঙ্গাৰৱো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো, যেন কদাচি দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা? কো পন, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো, যেন কদাচি দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা’’তি?
‘‘যস্মিং, ব্ৰাহ্মণ, সমযে কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো সংসট্ঠো লাখায ৱা হলিদ্দিযা ৱা নীলিযা ৱা মঞ্জিট্ঠায ৱা. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং নপ্পজানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো অগ্গিনা সন্তত্তো উক্কুধিতো [উক্কট্ঠিতো (সী. পী.), উক্কুট্ঠিতো (স্যা. কং.)] উস্সদকজাতো [উসুমকজাতো (কত্থচি), উস্সুৰকজাতো (ক.), উস্মুদকজাতো (ম. নি. ৩ মজ্ঝিমনিকাযে)]. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং নপ্পজানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ব্যাপাদপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো সেৱালপণকপৰিযোনদ্ধো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং নপ্পজানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি থিনমিদ্ধপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ৱাতেৰিতো চলিতো ভন্তো ঊমিজাতো [উম্মিজাতো (পী.)]. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং নপ্পজানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো আৱিলো লুড়িতো কললীভূতো অন্ধকাৰে নিক্খিত্তো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং নপ্পজানেয্য ন পস্সেয্য. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা.
‘‘যস্মিঞ্চ খো, ব্ৰাহ্মণ, সমযে ন কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন কামৰাগপৰেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামৰাগস্স নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো অসংসট্ঠো লাখায ৱা হলিদ্দিযা ৱা নীলিযা ৱা মঞ্জিট্ঠায ৱা. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং পজানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি…পে….
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি…পে… সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো অগ্গিনা অসন্তত্তো অনুক্কুধিতো অনুস্সদকজাতো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং পজানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ব্যাপাদপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি…পে….
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি…পে… সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ন সেৱালপণকপৰিযোনদ্ধো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং পজানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি…পে….
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি…পে… সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো ন ৱাতেৰিতো ন চলিতো ন ভন্তো ন ঊমিজাতো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং পজানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি …পে….
‘‘পুন চপৰং, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উদপত্তো অচ্ছো ৱিপ্পসন্নো অনাৱিলো আলোকে নিক্খিত্তো. তত্থ চক্খুমা পুৰিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো যথাভূতং পজানেয্য পস্সেয্য. এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ৱিচিকিচ্ছাপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি ন ৱিচিকিচ্ছাপৰেতেন, উপ্পন্নায চ ৱিচিকিচ্ছায নিস্সৰণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, পৰত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা.
‘‘অযং খো, ব্ৰাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো, যেন কদাচি দীঘৰত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৱ অসজ্ঝাযকতা. অযং পন, ব্ৰাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো, যেন কদাচি দীঘৰত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৱ সজ্ঝাযকতা’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. ততিযং.
৪. কাৰণপালীসুত্তং
১৯৪. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন কাৰণপালী [কৰণপালী (ক.)] ব্ৰাহ্মণো লিচ্ছৱীনং কম্মন্তং কাৰেতি. অদ্দসা খো কাৰণপালী ব্ৰাহ্মণো পিঙ্গিযানিং ব্ৰাহ্মণং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং; দিস্ৱা পিঙ্গিযানিং ব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ –
‘‘হন্দ, কুতো নু ভৱং পিঙ্গিযানী আগচ্ছতি দিৱা দিৱস্সা’’তি? ‘‘ইতোহং [ইধাহং (স্যা. কং.), ইতো হি খো অহং (ম. নি. ১.২৮৮)], ভো, আগচ্ছামি সমণস্স গোতমস্স সন্তিকা’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞতি ভৱং, পিঙ্গিযানী, সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযং? পণ্ডিতো মঞ্ঞে’’তি? ‘‘কো চাহং, ভো, কো চ সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযং জানিস্সামি! সোপি নূনস্স তাদিসোৱ যো সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযং জানেয্যা’’তি! ‘‘উড়াৰায খলু ভৱং, পিঙ্গিযানী, সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তি. ‘‘কো চাহং, ভো, কো চ সমণং গোতমং পসংসিস্সামি! পসত্থপ্পসত্থোৱ [পসট্ঠপসট্ঠো চ (স্যা. কং. ক.)] সো ভৱং গোতমো সেট্ঠো দেৱমনুস্সান’’ন্তি. ‘‘কিং পন ভৱং, পিঙ্গিযানী, অত্থৱসং সম্পস্সমানো সমণে গোতমে এৱং অভিপ্পসন্নো’’তি?
‘‘সেয্যথাপি, ভো, পুৰিসো অগ্গৰসপৰিতিত্তো ন অঞ্ঞেসং হীনানং ৰসানং পিহেতি; এৱমেৱং খো, ভো, যতো যতো তস্স ভোতো গোতমস্স ধম্মং সুণাতি – যদি সুত্তসো, যদি গেয্যসো, যদি ৱেয্যাকৰণসো, যদি অব্ভুতধম্মসো – ততো ততো ন অঞ্ঞেসং পুথুসমণব্ৰাহ্মণপ্পৱাদানং পিহেতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভো, পুৰিসো জিঘচ্ছাদুব্বল্যপৰেতো মধুপিণ্ডিকং অধিগচ্ছেয্য. সো যতো যতো সাযেথ, লভতেৱ [সাযেয্য, লভেথেৱ (ম. নি. ১.২০৫)] সাদুৰসং অসেচনকং; এৱমেৱং খো, ভো, যতো যতো তস্স ভোতো গোতমস্স ধম্মং সুণাতি – যদি সুত্তসো, যদি গেয্যসো, যদি ৱেয্যাকৰণসো, যদি অব্ভুতধম্মসো – ততো ততো লভতেৱ অত্তমনতং, লভতি চেতসো পসাদং.
‘‘সেয্যথাপি, ভো, পুৰিসো চন্দনঘটিকং অধিগচ্ছেয্য – হৰিচন্দনস্স ৱা লোহিতচন্দনস্স ৱা. সো যতো যতো ঘাযেথ – যদি মূলতো, যদি মজ্ঝতো, যদি অগ্গতো – অধিগচ্ছতেৱ [অধিগচ্ছেথেৱ (?)] সুৰভিগন্ধং অসেচনকং; এৱমেৱং খো, ভো, যতো যতো তস্স ভোতো গোতমস্স ধম্মং সুণাতি – যদি সুত্তসো, যদি গেয্যসো, যদি ৱেয্যাকৰণসো, যদি অব্ভুতধম্মসো – ততো ততো অধিগচ্ছতি পামোজ্জং অধিগচ্ছতি সোমনস্সং.
‘‘সেয্যথাপি, ভো, পুৰিসো আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. তস্স কুসলো ভিসক্কো ঠানসো আবাধং নীহৰেয্য; এৱমেৱং খো, ভো, যতো যতো তস্স ভোতো গোতমস্স ধম্মং সুণাতি – যদি সুত্তসো, যদি গেয্যসো, যদি ৱেয্যাকৰণসো, যদি অব্ভুতধম্মসো – ততো ততো সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভো, পোক্খৰণী অচ্ছোদকা সাতোদকা সীতোদকা সেতকা সুপতিত্থা ৰমণীযা. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপৰেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো. সো তং পোক্খৰণিং ওগাহেত্ৱা ন্হাত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ সব্বদৰথকিলমথপৰিড়াহং পটিপ্পস্সম্ভেয্য. এৱমেৱং খো, ভো, যতো যতো তস্স ভোতো গোতমস্স ধম্মং সুণাতি – যদি সুত্তসো, যদি গেয্যসো, যদি ৱেয্যাকৰণসো, যদি অব্ভুতধম্মসো – ততো ততো সব্বদৰথকিলমথপৰিড়াহা পটিপ্পস্সম্ভন্তী’’তি.
এৱং ৱুত্তে কাৰণপালী ব্ৰাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা দক্খিণং জাণুমণ্ডলং পথৱিযং নিহন্ত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা তিক্খত্তুং উদানং উদানেসি –
‘‘নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স;
নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স;
নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো পিঙ্গিযানি, অভিক্কন্তং, ভো পিঙ্গিযানি! সেয্যথাপি, ভো পিঙ্গিযানি, নিক্কুজ্জিতং [নিকুজ্জিতং (ক.)] ৱা উক্কুজ্জেয্য পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তীতি; এৱমেৱং ভোতা পিঙ্গিযানিনা অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভো পিঙ্গিযানি, তং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং পিঙ্গিযানী ধাৰেতু, অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. চতুত্থং.
৫. পিঙ্গিযানীসুত্তং
১৯৫. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন পঞ্চমত্তানি লিচ্ছৱিসতানি ভগৱন্তং পযিৰুপাসন্তি. অপ্পেকচ্চে লিচ্ছৱী নীলা হোন্তি নীলৱণ্ণা নীলৱত্থা নীলালঙ্কাৰা, অপ্পেকচ্চে লিচ্ছৱী পীতা হোন্তি পীতৱণ্ণা পীতৱত্থা পীতালঙ্কাৰা, অপ্পেকচ্চে লিচ্ছৱী লোহিতকা হোন্তি লোহিতকৱণ্ণা লোহিতকৱত্থা লোহিতকালঙ্কাৰা, অপ্পেকচ্চে লিচ্ছৱী ওদাতা হোন্তি ওদাতৱণ্ণা ওদাতৱত্থা ওদাতালঙ্কাৰা. ত্যস্সুদং ভগৱা অতিৰোচতি ৱণ্ণেন চেৱ যসসা চ.
অথ খো পিঙ্গিযানী ব্ৰাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পটিভাতি মং, ভগৱা, পটিভাতি মং, সুগতা’’তি. ‘‘পটিভাতু তং পিঙ্গিযানী’’তি ভগৱা অৱোচ. অথ খো পিঙ্গিযানী ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো সম্মুখা সাৰুপ্পায গাথায অভিত্থৱি –
‘‘পদ্মং [পদুমং (ক.) সং. নি. ১.১৩২] যথা কোকনদং [কোকনুদং (স্যা. কং.)] সুগন্ধং,
পাতো সিযা ফুল্লমৱীতগন্ধং;
অঙ্গীৰসং পস্স ৱিৰোচমানং,
তপন্তমাদিচ্চমিৱন্তলিক্খে’’তি.
অথ খো তে লিচ্ছৱী পঞ্চহি উত্তৰাসঙ্গসতেহি পিঙ্গিযানিং ব্ৰাহ্মণং অচ্ছাদেসুং. অথ খো পিঙ্গিযানী ব্ৰাহ্মণো তেহি পঞ্চহি উত্তৰাসঙ্গসতেহি ভগৱন্তং অচ্ছাদেসি.
অথ খো ভগৱা তে লিচ্ছৱী এতদৱোচ – ‘‘পঞ্চন্নং, লিচ্ছৱী, ৰতনানং পাতুভাৱো দুল্লভো লোকস্মিং. কতমেসং পঞ্চন্নং? তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পাতুভাৱো দুল্লভো লোকস্মিং. তথাগতপ্পৱেদিতস্স ধম্মৱিনযস্স দেসেতা পুগ্গলো দুল্লভো লোকস্মিং. তথাগতপ্পৱেদিতস্স ধম্মৱিনযস্স দেসিতস্স ৱিঞ্ঞাতা পুগ্গলো দুল্লভো লোকস্মিং. তথাগতপ্পৱেদিতস্স ধম্মৱিনযস্স দেসিতস্স ৱিঞ্ঞাতা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো পুগ্গলো দুল্লভো লোকস্মিং. কতঞ্ঞূ কতৱেদী পুগ্গলো দুল্লভো লোকস্মিং. ইমেসং খো, লিচ্ছৱী, পঞ্চন্নং ৰতনানং পাতুভাৱো দুল্লভো লোকস্মি’’ন্তি [অ. নি. ৫.১৪৩]. পঞ্চমং.
৬. মহাসুপিনসুত্তং
১৯৬. ‘‘তথাগতস্স, ভিক্খৱে, অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো পঞ্চ মহাসুপিনা পাতুৰহেসুং. কতমে পঞ্চ? তথাগতস্স, ভিক্খৱে, অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো অযং মহাপথৱী মহাসযনং অহোসি, হিমৱা পব্বতৰাজা বিব্বোহনং [বিব্বোহনং (সী. স্যা. কং. পী.), বিম্ব + ওহনং = ইতি পদৱিভাগো] অহোসি, পুৰত্থিমে সমুদ্দে ৱামো হত্থো ওহিতো অহোসি, পচ্ছিমে সমুদ্দে দক্খিণো হত্থো ওহিতো অহোসি, দক্খিণে সমুদ্দে উভো পাদা ওহিতা অহেসুং. তথাগতস্স, ভিক্খৱে, অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো অযং পঠমো মহাসুপিনো পাতুৰহোসি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো তিৰিযা নাম তিণজাতি নাভিযা উগ্গন্ত্ৱা নভং আহচ্চ ঠিতা অহোসি. তথাগতস্স, ভিক্খৱে, অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো অযং দুতিযো মহাসুপিনো পাতুৰহোসি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো সেতা কিমী কণ্হসীসা পাদেহি উস্সক্কিত্ৱা ( ) [(অগ্গনখতো) কত্থচি দিস্সতি] যাৱ জাণুমণ্ডলা পটিচ্ছাদেসুং. তথাগতস্স, ভিক্খৱে, অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো অযং ততিযো মহাসুপিনো পাতুৰহোসি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো চত্তাৰো সকুণা নানাৱণ্ণা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৱা পাদমূলে নিপতিত্ৱা সব্বসেতা সম্পজ্জিংসু. তথাগতস্স, ভিক্খৱে, অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো অযং চতুত্থো মহাসুপিনো পাতুৰহোসি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধো বোধিসত্তোৱ সমানো মহতো মীড়্হপব্বতস্স উপৰূপৰি চঙ্কমতি অলিপ্পমানো মীড়্হেন. তথাগতস্স, ভিক্খৱে, অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো অযং পঞ্চমো মহাসুপিনো পাতুৰহোসি.
‘‘যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো অযং মহাপথৱী মহাসযনং অহোসি, হিমৱা পব্বতৰাজা বিব্বোহনং অহোসি, পুৰত্থিমে সমুদ্দে ৱামো হত্থো ওহিতো অহোসি, পচ্ছিমে সমুদ্দে দক্খিণো হত্থো ওহিতো অহোসি, দক্খিণে সমুদ্দে উভো পাদা ওহিতা অহেসুং; তথাগতেন, ভিক্খৱে, অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুত্তৰা সম্মাসম্বোধি অভিসম্বুদ্ধা. তস্সা অভিসম্বোধায অযং পঠমো মহাসুপিনো পাতুৰহোসি.
‘‘যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো তিৰিযা নাম তিণজাতি নাভিযা উগ্গন্ত্ৱা নভং আহচ্চ ঠিতা অহোসি; তথাগতেন, ভিক্খৱে, অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা যাৱ দেৱমনুস্সেহি সুপ্পকাসিতো. তস্স অভিসম্বোধায অযং দুতিযো মহাসুপিনো পাতুৰহোসি.
‘‘যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো সেতা কিমী কণ্হসীসা পাদেহি উস্সক্কিত্ৱা যাৱ জাণুমণ্ডলা পটিচ্ছাদেসুং; বহূ, ভিক্খৱে, গিহী ওদাতৱসনা তথাগতং পাণুপেতা [পাণুপেতং (সী. স্যা. কং. পী.)] সৰণং গতা. তস্স অভিসম্বোধায অযং ততিযো মহাসুপিনো পাতুৰহোসি.
‘‘যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো চত্তাৰো সকুণা নানাৱণ্ণা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৱা পাদমূলে নিপতিত্ৱা সব্বসেতা সম্পজ্জিংসু; চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ৱণ্ণা খত্তিযা ব্ৰাহ্মণা ৱেস্সা সুদ্দা তে তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিত্ৱা অনুত্তৰং ৱিমুত্তিং সচ্ছিকৰোন্তি. তস্স অভিসম্বোধায অযং চতুত্থো মহাসুপিনো পাতুৰহোসি.
‘‘যম্পি, ভিক্খৱে, তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধো বোধিসত্তোৱ সমানো মহতো মীড়্হপব্বতস্স উপৰূপৰি চঙ্কমতি অলিপ্পমানো মীড়্হেন; লাভী, ভিক্খৱে, তথাগতো চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং, তং [তত্থ চ (সী. স্যা. কং. পী.)] তথাগতো অগথিতো [অগধিতো (স্যা. পী. ক.)] অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো [অনজ্ঝাপন্নো (ক.) অনজ্ঝোপন্নো (সী. স্যা.)] আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতি. তস্স অভিসম্বোধায অযং পঞ্চমো মহাসুপিনো পাতুৰহোসি.
‘‘তথাগতস্স, ভিক্খৱে, অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো ইমে পঞ্চ মহাসুপিনা পাতুৰহেসু’’ন্তি. ছট্ঠং.
৭. ৱস্সসুত্তং
১৯৭. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, ৱস্সস্স অন্তৰাযা, যং নেমিত্তা [নেমিত্তকা (কত্থচি)] ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি. কতমে পঞ্চ? উপৰি, ভিক্খৱে, আকাসে তেজোধাতু পকুপ্পতি. তেন উপ্পন্না মেঘা পটিৱিগচ্ছন্তি. অযং, ভিক্খৱে, পঠমো ৱস্সস্স অন্তৰাযো, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, উপৰি আকাসে ৱাযোধাতু পকুপ্পতি. তেন উপ্পন্না মেঘা পটিৱিগচ্ছন্তি. অযং, ভিক্খৱে, দুতিযো ৱস্সস্স অন্তৰাযো, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ৰাহু অসুৰিন্দো পাণিনা উদকং সম্পটিচ্ছিত্ৱা মহাসমুদ্দে ছড্ডেতি. অযং, ভিক্খৱে, ততিযো ৱস্সস্স অন্তৰাযো, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ৱস্সৱলাহকা দেৱা পমত্তা হোন্তি. অযং, ভিক্খৱে, চতুত্থো ৱস্সস্স অন্তৰাযো, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, মনুস্সা অধম্মিকা হোন্তি. অযং, ভিক্খৱে, পঞ্চমো ৱস্সস্স অন্তৰাযো, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ ৱস্সস্স অন্তৰাযা, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতী’’তি. সত্তমং.
৮. ৱাচাসুত্তং
১৯৮. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৱাচা সুভাসিতা হোতি, নো দুব্ভাসিতা, অনৱজ্জা চ অননুৱজ্জা চ ৱিঞ্ঞূনং [অননুৱজ্জা ৱিঞ্ঞূনং (স্যা. কং.)]. কতমেহি পঞ্চহি? কালেন চ ভাসিতা হোতি, সচ্চা চ ভাসিতা হোতি, সণ্হা চ ভাসিতা হোতি, অত্থসংহিতা চ ভাসিতা হোতি, মেত্তচিত্তেন চ ভাসিতা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৱাচা সুভাসিতা হোতি, নো দুব্ভাসিতা, অনৱজ্জা চ অননুৱজ্জা চ ৱিঞ্ঞূন’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. কুলসুত্তং
১৯৯. ‘‘যং, ভিক্খৱে, সীলৱন্তো পব্বজিতা কুলং উপসঙ্কমন্তি, তত্থ মনুস্সা পঞ্চহি ঠানেহি বহুং পুঞ্ঞং পসৱন্তি. কতমেহি পঞ্চহি? যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে সীলৱন্তে পব্বজিতে কুলং উপসঙ্কমন্তে মনুস্সা দিস্ৱা চিত্তানি পসাদেন্তি [পসীদন্তি (স্যা. কং. ক.)], সগ্গসংৱত্তনিকং, ভিক্খৱে, তং কুলং তস্মিং সমযে পটিপদং পটিপন্নং হোতি.
‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে সীলৱন্তে পব্বজিতে কুলং উপসঙ্কমন্তে মনুস্সা পচ্চুট্ঠেন্তি অভিৱাদেন্তি আসনং দেন্তি, উচ্চাকুলীনসংৱত্তনিকং, ভিক্খৱে, তং কুলং তস্মিং সমযে পটিপদং পটিপন্নং হোতি.
‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে সীলৱন্তে পব্বজিতে কুলং উপসঙ্কমন্তে মনুস্সা মচ্ছেৰমলং পটিৱিনেন্তি [পটিৱিনোদেন্তি (সী. পী.)], মহেসক্খসংৱত্তনিকং, ভিক্খৱে, তং কুলং তস্মিং সমযে পটিপদং পটিপন্নং হোতি.
‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে সীলৱন্তে পব্বজিতে কুলং উপসঙ্কমন্তে মনুস্সা যথাসত্তি যথাবলং সংৱিভজন্তি, মহাভোগসংৱত্তনিকং, ভিক্খৱে, তং কুলং তস্মিং সমযে পটিপদং পটিপন্নং হোতি.
‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে সীলৱন্তে পব্বজিতে কুলং উপসঙ্কমন্তে মনুস্সা পৰিপুচ্ছন্তি পৰিপঞ্হন্তি ধম্মং সুণন্তি, মহাপঞ্ঞাসংৱত্তনিকং, ভিক্খৱে, তং কুলং তস্মিং সমযে পটিপদং পটিপন্নং হোতি. যং, ভিক্খৱে, সীলৱন্তো পব্বজিতা কুলং উপসঙ্কমন্তি, তত্থ মনুস্সা ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি বহুং পুঞ্ঞং পসৱন্তী’’তি. নৱমং.
১০. নিস্সাৰণীযসুত্তং
২০০. ‘‘পঞ্চিমা, ভিক্খৱে, নিস্সাৰণীযা [নিস্সৰণীযা (পী.), নিস্সৰণিযা (দী. নি. ৩.৩২১)] ধাতুযো. কতমা পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো কামং [কামে (স্যা. কং.) দী. নি. ৩.৩২১] মনসিকৰোতো কামেসু চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৱিমুচ্চতি. নেক্খম্মং খো পনস্স মনসিকৰোতো নেক্খম্মে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৱিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং [সুকতং (পী. ক.)] সুভাৱিতং সুৱুট্ঠিতং সুৱিমুত্তং সুৱিসংযুত্তং [ৱিসংযুত্তং (কত্থচি, দী. নি. ৩.৩২১)] কামেহি; যে চ কামপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, মুত্তো সো তেহি, ন সো তং ৱেদনং ৱেদিযতি. ইদমক্খাতং কামানং নিস্সৰণং.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ব্যাপাদং মনসিকৰোতো ব্যাপাদে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৱিমুচ্চতি. অব্যাপাদং খো পনস্স মনসিকৰোতো অব্যাপাদে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৱিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৱিতং সুৱুট্ঠিতং সুৱিমুত্তং সুৱিসংযুত্তং ব্যাপাদেন; যে চ ব্যাপাদপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, মুত্তো সো তেহি, ন সো তং ৱেদনং ৱেদিযতি. ইদমক্খাতং ব্যাপাদস্স নিস্সৰণং.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ৱিহেসং মনসিকৰোতো ৱিহেসায চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৱিমুচ্চতি. অৱিহেসং খো পনস্স মনসিকৰোতো অৱিহেসায চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৱিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৱিতং সুৱুট্ঠিতং সুৱিমুত্তং সুৱিসংযুত্তং ৱিহেসায; যে চ ৱিহেসাপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, মুত্তো সো তেহি, ন সো তং ৱেদনং ৱেদিযতি. ইদমক্খাতং ৱিহেসায নিস্সৰণং.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ৰূপং মনসিকৰোতো ৰূপে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৱিমুচ্চতি. অৰূপং খো পনস্স মনসিকৰোতো অৰূপে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৱিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৱিতং সুৱুট্ঠিতং সুৱিমুত্তং সুৱিসংযুত্তং ৰূপেহি; যে চ ৰূপপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, মুত্তো সো তেহি, ন সো তং ৱেদনং ৱেদিযতি. ইদমক্খাতং ৰূপানং নিস্সৰণং.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সক্কাযং মনসিকৰোতো সক্কাযে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৱিমুচ্চতি. সক্কাযনিৰোধং খো পনস্স মনসিকৰোতো সক্কাযনিৰোধে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৱিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৱিতং সুৱুট্ঠিতং সুৱিমুত্তং সুৱিসংযুত্তং সক্কাযেন; যে চ সক্কাযপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, মুত্তো সো তেহি, ন সো তং ৱেদনং ৱেদিযতি. ইদমক্খাতং সক্কাযস্স নিস্সৰণং.
‘‘তস্স কামনন্দীপি নানুসেতি, ব্যাপাদনন্দীপি নানুসেতি, ৱিহেসানন্দীপি নানুসেতি, ৰূপনন্দীপি নানুসেতি, সক্কাযনন্দীপি নানুসেতি (সো) [( ) কত্থচি নত্থি] কামনন্দিযাপি অননুসযা, ব্যাপাদনন্দিযাপি অননুসযা, ৱিহেসানন্দিযাপি অননুসযা, ৰূপনন্দিযাপি অননুসযা, সক্কাযনন্দিযাপি অননুসযা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু নিৰনুসযো, অচ্ছেচ্ছি [অচ্ছেজ্জি (স্যা. কং. ক.)] তণ্হং, ৱিৱত্তযি [ৱাৱত্তযি (সী.)] সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্স. ইমা খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ নিস্সাৰণীযা ধাতুযো’’তি. দসমং.
ব্ৰাহ্মণৱগ্গো পঞ্চমো.