(১৪) ৪. পুগ্গলৱগ্গো
১. সংযোজনসুত্তং
১৩১. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি হোন্তি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি হোন্তি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি হোন্তি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি হোন্তি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি হোন্তি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি হোন্তি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি.
‘‘কতমস্স, ভিক্খৱে, পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি? সকদাগামিস্স. ইমস্স খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি.
‘‘কতমস্স, ভিক্খৱে, পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি? উদ্ধংসোতস্স অকনিট্ঠগামিনো. ইমস্স খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি.
‘‘কতমস্স, ভিক্খৱে, পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি পহীনানি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি? অন্তৰাপৰিনিব্বাযিস্স. ইমস্স খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি পহীনানি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি.
‘‘কতমস্স, ভিক্খৱে, পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি পহীনানি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি পহীনানি? অৰহতো. ইমস্স খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি, উপপত্তিপটিলাভিযানি সংযোজনানি পহীনানি, ভৱপটিলাভিযানি সংযোজনানি পহীনানি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. পঠমং.
২. পটিভানসুত্তং
১৩২. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? যুত্তপ্পটিভানো, নো মুত্তপ্পটিভানো; মুত্তপ্পটিভানো, নো যুত্তপ্পটিভানো; যুত্তপ্পটিভানো চ মুত্তপ্পটিভানো চ; নেৱ যুত্তপ্পটিভানো ন মুত্তপ্পটিভানো – ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি [পু. প. ১৫২ আদযো]. দুতিযং.
৩. উগ্ঘটিতঞ্ঞূসুত্তং
১৩৩. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ, নেয্যো, পদপৰমো – ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি [পু. প. ১৫২ আদযো]. ততিযং.
৪. উট্ঠানফলসুত্তং
১৩৪. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? উট্ঠানফলূপজীৱী ন কম্মফলূপজীৱী, কম্মফলূপজীৱী ন উট্ঠানফলূপজীৱী, উট্ঠানফলূপজীৱী চেৱ কম্মফলূপজীৱী চ, নেৱ উট্ঠানফলূপজীৱী ন কম্মফলূপজীৱী – ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি [পু. প. ১৬৭]. চতুত্থং.
৫. সাৱজ্জসুত্তং
১৩৫. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা [পু. প. ১৪৪ আদযো] সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? সাৱজ্জো, ৱজ্জবহুলো, অপ্পৱজ্জো, অনৱজ্জো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সাৱজ্জো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সাৱজ্জেন কাযকম্মেন সমন্নাগতো হোতি, সাৱজ্জেন ৱচীকম্মেন সমন্নাগতো হোতি, সাৱজ্জেন মনোকম্মেন সমন্নাগতো হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো সাৱজ্জো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো ৱজ্জবহুলো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সাৱজ্জেন বহুলং কাযকম্মেন সমন্নাগতো হোতি, অপ্পং অনৱজ্জেন; সাৱজ্জেন বহুলং ৱচীকম্মেন সমন্নাগতো হোতি, অপ্পং অনৱজ্জেন; সাৱজ্জেন বহুলং মনোকম্মেন সমন্নাগতো হোতি, অপ্পং অনৱজ্জেন. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো ৱজ্জবহুলো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অপ্পৱজ্জো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো অনৱজ্জেন বহুলং কাযকম্মেন সমন্নাগতো হোতি, অপ্পং সাৱজ্জেন; অনৱজ্জেন বহুলং ৱচীকম্মেন সমন্নাগতো হোতি, অপ্পং সাৱজ্জেন; অনৱজ্জেন বহুলং মনোকম্মেন সমন্নাগতো হোতি, অপ্পং সাৱজ্জেন. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অপ্পৱজ্জো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অনৱজ্জো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো অনৱজ্জেন কাযকম্মেন সমন্নাগতো হোতি, অনৱজ্জেন ৱচীকম্মেন সমন্নাগতো হোতি, অনৱজ্জেন মনোকম্মেন সমন্নাগতো হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অনৱজ্জো হোতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. পঞ্চমং.
৬. পঠমসীলসুত্তং
১৩৬. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সীলেসু ন পৰিপূৰকাৰী হোতি, সমাধিস্মিং ন পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায ন পৰিপূৰকাৰী.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সীলেসু পৰিপূৰকাৰী হোতি, সমাধিস্মিং ন পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায ন পৰিপূৰকাৰী.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সীলেসু পৰিপূৰকাৰী হোতি, সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায ন পৰিপূৰকাৰী.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সীলেসু পৰিপূৰকাৰী হোতি, সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায পৰিপূৰকাৰী. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. ছট্ঠং.
৭. দুতিযসীলসুত্তং
১৩৭. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো ন সীলগৰু হোতি ন সীলাধিপতেয্যো, ন সমাধিগৰু হোতি ন সমাধাধিপতেয্যো, ন পঞ্ঞাগৰু হোতি ন পঞ্ঞাধিপতেয্যো.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সীলগৰু হোতি সীলাধিপতেয্যো, ন সমাধিগৰু হোতি ন সমাধাধিপতেয্যো, ন পঞ্ঞাগৰু হোতি ন পঞ্ঞাধিপতেয্যো.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সীলগৰু হোতি সীলাধিপতেয্যো, সমাধিগৰু হোতি সমাধাধিপতেয্যো, ন পঞ্ঞাগৰু হোতি ন পঞ্ঞাধিপতেয্যো.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো সীলগৰু হোতি সীলাধিপতেয্যো, সমাধিগৰু হোতি সমাধাধিপতেয্যো, পঞ্ঞাগৰু হোতি পঞ্ঞাধিপতেয্যো. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. সত্তমং.
৮. নিকট্ঠসুত্তং
১৩৮. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? নিকট্ঠকাযো অনিকট্ঠচিত্তো, অনিকট্ঠকাযো নিকট্ঠচিত্তো, অনিকট্ঠকাযো চ অনিকট্ঠচিত্তো চ, নিকট্ঠকাযো চ নিকট্ঠচিত্তো চ.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো নিকট্ঠকাযো হোতি অনিকট্ঠচিত্তো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো অৰঞ্ঞৱনপত্থানি [অৰঞ্ঞে ৱনপত্থানি (সী. পী.)] পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৱতি. সো তত্থ কামৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি ব্যাপাদৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি ৱিহিংসাৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো নিকট্ঠকাযো হোতি অনিকট্ঠচিত্তো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অনিকট্ঠকাযো হোতি নিকট্ঠচিত্তো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো নহেৱ খো অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৱতি. সো তত্থ নেক্খম্মৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি অব্যাপাদৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি অৱিহিংসাৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অনিকট্ঠকাযো হোতি নিকট্ঠচিত্তো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অনিকট্ঠকাযো চ হোতি অনিকট্ঠচিত্তো চ? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো নহেৱ খো অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৱতি. সো তত্থ কামৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি ব্যাপাদৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি ৱিহিংসাৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অনিকট্ঠকাযো চ হোতি অনিকট্ঠচিত্তো চ.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো নিকট্ঠকাযো চ হোতি নিকট্ঠচিত্তো চ? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৱতি. সো তত্থ নেক্খম্মৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি অব্যাপাদৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি অৱিহিংসাৱিতক্কম্পি ৱিতক্কেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো নিকট্ঠকাযো চ হোতি নিকট্ঠচিত্তো চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. ধম্মকথিকসুত্তং
১৩৯. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ধম্মকথিকা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ধম্মকথিকো অপ্পঞ্চ ভাসতি অসহিতঞ্চ; পৰিসা চস্স [পৰিসা চ (সী. স্যা. কং. পী.) পু. প. ১৫৬] ন কুসলা হোতি সহিতাসহিতস্স. এৱৰূপো, ভিক্খৱে, ধম্মকথিকো এৱৰূপায পৰিসায ধম্মকথিকোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো ধম্মকথিকো অপ্পঞ্চ ভাসতি সহিতঞ্চ; পৰিসা চস্স কুসলা হোতি সহিতাসহিতস্স. এৱৰূপো, ভিক্খৱে, ধম্মকথিকো এৱৰূপায পৰিসায ধম্মকথিকোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো ধম্মকথিকো বহুঞ্চ ভাসতি অসহিতঞ্চ; পৰিসা চস্স ন কুসলা হোতি সহিতাসহিতস্স. এৱৰূপো, ভিক্খৱে, ধম্মকথিকো এৱৰূপায পৰিসায ধম্মকথিকোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চো ধম্মকথিকো বহুঞ্চ ভাসতি সহিতঞ্চ; পৰিসা চস্স কুসলা হোতি সহিতাসহিতস্স. এৱৰূপো, ভিক্খৱে, ধম্মকথিকো এৱৰূপায পৰিসায ধম্মকথিকোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ধম্মকথিকা’’তি. নৱমং.
১০. ৱাদীসুত্তং
১৪০. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ৱাদী. কতমে চত্তাৰো? অত্থি, ভিক্খৱে, ৱাদী অত্থতো পৰিযাদানং গচ্ছতি, নো ব্যঞ্জনতো; অত্থি, ভিক্খৱে, ৱাদী ব্যঞ্জনতো পৰিযাদানং গচ্ছতি, নো অত্থতো; অত্থি, ভিক্খৱে, ৱাদী অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ পৰিযাদানং গচ্ছতি; অত্থি, ভিক্খৱে, ৱাদী নেৱত্থতো নো ব্যঞ্জনতো পৰিযাদানং গচ্ছতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ৱাদী. অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো যং চতূহি পটিসম্ভিদাহি সমন্নাগতো [সমন্নাগতো ভিক্খু (সী. স্যা. কং.)] অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা পৰিযাদানং গচ্ছেয্যা’’তি. দসমং.
পুগ্গলৱগ্গো চতুত্থো.