৪. চক্কৱগ্গো
১. চক্কসুত্তং
৩১. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততি, যেহি সমন্নাগতা দেৱমনুস্সা নচিৰস্সেৱ মহন্তত্তং ৱেপুল্লত্তং পাপুণন্তি ভোগেসু. কতমানি চত্তাৰি? পতিৰূপদেসৱাসো, সপ্পুৰিসাৱস্সযো [সপ্পুৰিসূপস্সযো (সী. স্যা. কং. পী.)], অত্তসম্মাপণিধি, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা – ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততি, যেহি সমন্নাগতা দেৱমনুস্সা নচিৰস্সেৱ মহন্তত্তং ৱেপুল্লত্তং পাপুণন্তি ভোগেসূ’’তি.
‘‘পতিৰূপে ৱসে দেসে, অৰিযমিত্তকৰো সিযা;
সম্মাপণিধিসম্পন্নো, পুব্বে পুঞ্ঞকতো নৰো;
ধঞ্ঞং ধনং যসো কিত্তি, সুখঞ্চেতংধিৱত্ততী’’তি. পঠমং;
২. সঙ্গহসুত্তং
৩২. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, সঙ্গহৱত্থূনি. কতমানি চত্তাৰি? দানং, পেয্যৱজ্জং, অত্থচৰিযা, সমানত্ততা – ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি সঙ্গহৱত্থূনী’’তি.
‘‘দানঞ্চ পেয্যৱজ্জঞ্চ [সঙ্গহে (অট্ঠকথাযং পাঠন্তৰং) দী. নি. ৩.২৭৩ পস্সিতব্বং], অত্থচৰিযা চ যা ইধ;
সমানত্ততা চ ধম্মেসু, তত্থ তত্থ যথাৰহং;
এতে খো সঙ্গহা লোকে, ৰথস্সাণীৱ যাযতো.
‘‘এতে চ সঙ্গহা নাস্সু, ন মাতা পুত্তকাৰণা;
লভেথ মানং পূজং ৱা, পিতা ৱা পুত্তকাৰণা.
‘‘যস্মা চ সঙ্গহা [সঙ্গহে (অট্ঠকথাযং পাঠন্তৰং) দী. নি. ৩.২৭৩ পস্সিতব্বং] এতে, সমৱেক্খন্তি পণ্ডিতা;
তস্মা মহত্তং পপ্পোন্তি, পাসংসা চ ভৱন্তি তে’’তি. দুতিযং;
৩. সীহসুত্তং
৩৩. ‘‘সীহো, ভিক্খৱে, মিগৰাজা সাযন্হসমযং আসযা নিক্খমতি. আসযা নিক্খমিত্ৱা ৱিজম্ভতি. ৱিজম্ভিত্ৱা সমন্তা চতুদ্দিসা অনুৱিলোকেতি. সমন্তা চতুদ্দিসা অনুৱিলোকেত্ৱা তিক্খত্তুং সীহনাদং নদতি. তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৱা গোচৰায পক্কমতি. যে খো পন তে, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা পাণা সীহস্স মিগৰঞ্ঞো নদতো সদ্দং সুণন্তি, তে যেভুয্যেন ভযং সংৱেগং সন্তাসং আপজ্জন্তি. বিলং বিলাসযা পৱিসন্তি, দকং দকাসযা [উদকং উদকাসযা (ক.) সং. নি. ৩.৭৮; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৭ পস্সিতব্বং] পৱিসন্তি, ৱনং ৱনাসযা পৱিসন্তি, আকাসং পক্খিনো ভজন্তি. যেপি তে, ভিক্খৱে, ৰঞ্ঞো নাগা গামনিগমৰাজধানীসু দড়্হেহি ৱৰত্তেহি বন্ধনেহি বদ্ধা, তেপি তানি বন্ধনানি সঞ্ছিন্দিত্ৱা সম্পদালেত্ৱা ভীতা মুত্তকৰীসং চজমানা যেন ৱা তেন ৱা পলাযন্তি. এৱং মহিদ্ধিকো খো, ভিক্খৱে, সীহো মিগৰাজা তিৰচ্ছানগতানং পাণানং, এৱং মহেসক্খো এৱং মহানুভাৱো.
‘‘এৱমেৱং খো, ভিক্খৱে, যদা তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা, সো ধম্মং দেসেতি – ‘ইতি সক্কাযো, ইতি সক্কাযসমুদযো, ইতি সক্কাযনিৰোধো [সক্কাযস্স অত্থঙ্গমো (অট্ঠ., সং. নি. ৩.৭৮) ‘‘সক্কাযনিৰোধগামিনী’’তি পচ্ছিমপদং পন পস্সিতব্বং], ইতি সক্কাযনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি. যেপি তে, ভিক্খৱে, দেৱা দীঘাযুকা ৱণ্ণৱন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৱিমানেসু চিৰট্ঠিতিকা, তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা যেভুয্যেন ভযং সংৱেগং সন্তাসং আপজ্জন্তি – ‘অনিচ্চা ৱত কিৰ, ভো, মযং সমানা নিচ্চম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ; অদ্ধুৱা ৱত কিৰ, ভো, মযং সমানা ধুৱম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ; অসস্সতা ৱত কিৰ, ভো, মযং সমানা সস্সতম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ. মযং কিৰ, ভো, অনিচ্চা অদ্ধুৱা অসস্সতা সক্কাযপৰিযাপন্না’তি. এৱং মহিদ্ধিকো খো, ভিক্খৱে, তথাগতো সদেৱকস্স লোকস্স, এৱং মহেসক্খো এৱং মহানুভাৱো’’তি.
‘‘যদা বুদ্ধো অভিঞ্ঞায, ধম্মচক্কং পৱত্তযী;
সদেৱকস্স লোকস্স, সত্থা অপ্পটিপুগ্গলো.
‘‘সক্কাযঞ্চ নিৰোধঞ্চ, সক্কাযস্স চ সম্ভৱং;
অৰিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.
‘‘যেপি দীঘাযুকা দেৱা, ৱণ্ণৱন্তো যসস্সিনো;
ভীতা সন্তাসমাপাদুং, সীহস্সেৱি’তৰেমিগা.
‘‘অৱীতিৱত্তা সক্কাযং, অনিচ্চা কিৰ ভো মযং;
সুত্ৱা অৰহতো ৱাক্যং, ৱিপ্পমুত্তস্স তাদিনো’’তি [সং. নি. ৩.৭৮]. ততিযং;
৪. অগ্গপ্পসাদসুত্তং
৩৪. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, অগ্গপ্পসাদা. কতমে চত্তাৰো? যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা দ্ৱিপদা [দিপদা (সী. পী.) অ. নি. ৫.৩২; ইতিৱু. ৯০] ৱা চতুপ্পদা ৱা বহুপ্পদা ৱা ৰূপিনো ৱা অৰূপিনো ৱা সঞ্ঞিনো ৱা অসঞ্ঞিনো ৱা নেৱসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিনো ৱা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো. যে, ভিক্খৱে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো হোতি.
‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতি. যে, ভিক্খৱে, অৰিযে অট্ঠঙ্গিকে মগ্গে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো হোতি.
‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতি, যদিদং মদনিম্মদনো পিপাসৱিনযো আলযসমুগ্ঘাতো ৱট্টুপচ্ছেদো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো নিব্বানং. যে, ভিক্খৱে, ৱিৰাগে ধম্মে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো হোতি.
‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সঙ্ঘা ৱা গণা ৱা, তথাগতসাৱকসঙ্ঘো তেসং অগ্গমক্খাযতি, যদিদং চত্তাৰি পুৰিসযুগানি অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা এস ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকৰণীযো অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. যে, ভিক্খৱে, সঙ্ঘে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো হোতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো অগ্গপ্পসাদা’’তি.
‘‘অগ্গতো ৱে পসন্নানং, অগ্গং ধম্মং ৱিজানতং;
অগ্গে বুদ্ধে পসন্নানং, দক্খিণেয্যে অনুত্তৰে.
‘‘অগ্গে ধম্মে পসন্নানং, ৱিৰাগূপসমে সুখে;
অগ্গে সঙ্ঘে পসন্নানং, পুঞ্ঞক্খেত্তে অনুত্তৰে.
‘‘অগ্গস্মিং দানং দদতং, অগ্গং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতি;
অগ্গং আযু চ ৱণ্ণো চ, যসো কিত্তি সুখং বলং.
‘‘অগ্গস্স দাতা মেধাৱী, অগ্গধম্মসমাহিতো;
দেৱভূতো মনুস্সো ৱা, অগ্গপ্পত্তো পমোদতী’’তি [ইতিৱু. ৯০]. চতুত্থং;
৫. ৱস্সকাৰসুত্তং
৩৫. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. অথ খো ৱস্সকাৰো ব্ৰাহ্মণো মগধমহামত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱস্সকাৰো ব্ৰাহ্মণো মগধমহামত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘চতূহি খো মযং, ভো গোতম, ধম্মেহি সমন্নাগতং মহাপঞ্ঞং মহাপুৰিসং পঞ্ঞাপেম. কতমেহি চতূহি? ইধ, ভো গোতম, বহুস্সুতো হোতি তস্স তস্সেৱ সুতজাতস্স তস্স তস্সেৱ খো পন ভাসিতস্স অত্থং জানাতি – ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি. সতিমা খো পন হোতি চিৰকতম্পি চিৰভাসিতম্পি সৰিতা অনুস্সৰিতা যানি খো পন তানি গহট্ঠকানি কিংকৰণীযানি, তত্থ দক্খো হোতি অনলসো, তত্ৰুপাযায ৱীমংসায সমন্নাগতো অলং কাতুং অলং সংৱিধাতুং. ইমেহি খো মযং, ভো গোতম, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতং মহাপঞ্ঞং মহাপুৰিসং পঞ্ঞাপেম. সচে মে [সচে পন মে (সী. ক.), সচে মে পন (পী.)], ভো গোতম, অনুমোদিতব্বং অনুমোদতু মে ভৱং গোতমো; সচে পন মে, ভো গোতম, পটিক্কোসিতব্বং পটিক্কোসতু মে ভৱং গোতমো’’তি.
‘‘নেৱ খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, অনুমোদামি ন পটিক্কোসামি. চতূহি খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, ধম্মেহি সমন্নাগতং মহাপঞ্ঞং মহাপুৰিসং পঞ্ঞাপেমি. কতমেহি চতূহি? ইধ, ব্ৰাহ্মণ, বহুজনহিতায পটিপন্নো হোতি বহুজনসুখায; বহুস্স জনতা অৰিযে ঞাযে পতিট্ঠাপিতা, যদিদং কল্যাণধম্মতা কুসলধম্মতা. সো যং ৱিতক্কং আকঙ্খতি ৱিতক্কেতুং তং ৱিতক্কং ৱিতক্কেতি, যং ৱিতক্কং নাকঙ্খতি ৱিতক্কেতুং ন তং ৱিতক্কং ৱিতক্কেতি; যং সঙ্কপ্পং আকঙ্খতি সঙ্কপ্পেতুং তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেতি, যং সঙ্কপ্পং নাকঙ্খতি সঙ্কপ্পেতুং ন তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেতি. ইতি চেতোৱসিপ্পত্তো হোতি ৱিতক্কপথে. চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী. আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. নেৱ খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, অনুমোদামি ন পন পটিক্কোসামি. ইমেহি খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতং মহাপঞ্ঞং মহাপুৰিসং পঞ্ঞাপেমী’’তি.
‘‘অচ্ছৰিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যাৱ সুভাসিতং চিদং ভোতা গোতমেন. ইমেহি চ মযং, ভো গোতম, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতং ভৱন্তং গোতমং ধাৰেম; ভৱঞ্হি গোতমো বহুজনহিতায পটিপন্নো বহুজনসুখায; বহু তে [বহুস্স (স্যা. কং. ক.)] জনতা অৰিযে ঞাযে পতিট্ঠাপিতা, যদিদং কল্যাণধম্মতা কুসলধম্মতা. ভৱঞ্হি গোতমো যং ৱিতক্কং আকঙ্খতি ৱিতক্কেতুং তং ৱিতক্কং ৱিতক্কেতি, যং ৱিতক্কং নাকঙ্খতি ৱিতক্কেতুং ন তং ৱিতক্কং ৱিতক্কেতি, যং সঙ্কপ্পং আকঙ্খতি সঙ্কপ্পেতুং তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেতি, যং সঙ্কপ্পং নাকঙ্খতি সঙ্কপ্পেতুং ন তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেতি. ভৱঞ্হি গোতমো চেতোৱসিপ্পত্তো ৱিতক্কপথে. ভৱঞ্হি গোতমো চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী. ভৱঞ্হি গোতমো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি.
‘‘অদ্ধা খো ত্যাহং, ব্ৰাহ্মণ, আসজ্জ উপনীয ৱাচা ভাসিতা. অপি চ, ত্যাহং ব্যাকৰিস্সামি – ‘অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, বহুজনহিতায পটিপন্নো বহুজনসুখায; বহু মে [বহুস্স (স্যা. কং. ক.)] জনতা অৰিযে ঞাযে পতিট্ঠাপিতা, যদিদং কল্যাণধম্মতা কুসলধম্মতা. অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, যং ৱিতক্কং আকঙ্খামি ৱিতক্কেতুং তং ৱিতক্কং ৱিতক্কেমি, যং ৱিতক্কং নাকঙ্খামি ৱিতক্কেতুং ন তং ৱিতক্কং ৱিতক্কেমি, যং সঙ্কপ্পং আকঙ্খামি সঙ্কপ্পেতুং তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেমি, যং সঙ্কপ্পং নাকঙ্খামি সঙ্কপ্পেতুং ন তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেমি. অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, চেতোৱসিপ্পত্তো ৱিতক্কপথে. অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী. অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামী’’’তি.
‘‘যো ৱেদি সব্বসত্তানং, মচ্চুপাসপ্পমোচনং;
হিতং দেৱমনুস্সানং, ঞাযং ধম্মং পকাসযি;
যং ৱে দিস্ৱা চ সুত্ৱা চ, পসীদন্তি বহূ জনা [পসীদতি বহুজ্জনো (সী. স্যা. কং. পী.)].
‘‘মগ্গামগ্গস্স কুসলো, কতকিচ্চো অনাসৱো;
বুদ্ধো অন্তিমসাৰীৰো [অন্তিমধাৰিতো (ক.)], ‘‘(মহাপঞ্ঞো) [( ) স্যা. পোত্থকে নত্থি] মহাপুৰিসোতি ৱুচ্চতী’’তি. পঞ্চমং;
৬. দোণসুত্তং
৩৬. একং সমযং ভগৱা অন্তৰা চ উক্কট্ঠং অন্তৰা চ সেতব্যং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি. দোণোপি সুদং ব্ৰাহ্মণো অন্তৰা চ উক্কট্ঠং অন্তৰা চ সেতব্যং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি. অদ্দসা খো দোণো ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো পাদেসু চক্কানি সহস্সাৰানি সনেমিকানি সনাভিকানি সব্বাকাৰপৰিপূৰানি; দিস্ৱানস্স এতদহোসি – ‘‘অচ্ছৰিযং ৱত, ভো, অব্ভুতং ৱত, ভো! ন ৱতিমানি মনুস্সভূতস্স পদানি ভৱিস্সন্তী’’তি!! অথ খো ভগৱা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. অথ খো দোণো ব্ৰাহ্মণো ভগৱতো পদানি অনুগচ্ছন্তো অদ্দস ভগৱন্তং অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসিন্নং পাসাদিকং পসাদনীযং সন্তিন্দ্ৰিযং সন্তমানসং উত্তমদমথসমথমনুপ্পত্তং দন্তং গুত্তং সংযতিন্দ্ৰিযং [যতিন্দ্ৰিযং (মহাৱ. ২৫৭)] নাগং. দিস্ৱান যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘দেৱো নো ভৱং ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, দেৱো ভৱিস্সামী’’তি. ‘‘গন্ধব্বো নো ভৱং ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, গন্ধব্বো ভৱিস্সামী’’তি. ‘‘যক্খো নো ভৱং ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, যক্খো ভৱিস্সামী’’তি. ‘‘মনুস্সো নো ভৱং ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, মনুস্সো ভৱিস্সামী’’তি.
‘‘‘দেৱো নো ভৱং ভৱিস্সতী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘ন খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, দেৱো ভৱিস্সামী’তি ৱদেসি. ‘গন্ধব্বো নো ভৱং ভৱিস্সতী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘ন খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, গন্ধব্বো ভৱিস্সামী’তি ৱদেসি. ‘যক্খো নো ভৱং ভৱিস্সতী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘ন খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, যক্খো ভৱিস্সামী’তি ৱদেসি. ‘মনুস্সো নো ভৱং ভৱিস্সতী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘ন খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, মনুস্সো ভৱিস্সামী’তি ৱদেসি. অথ কো চৰহি ভৱং ভৱিস্সতী’’তি?
‘‘যেসং খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, আসৱানং অপ্পহীনত্তা দেৱো ভৱেয্যং, তে মে আসৱা পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যেসং খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, আসৱানং অপ্পহীনত্তা গন্ধব্বো ভৱেয্যং… যক্খো ভৱেয্যং… মনুস্সো ভৱেয্যং, তে মে আসৱা পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, উপ্পলং ৱা পদুমং ৱা পুণ্ডৰীকং ৱা উদকে জাতং উদকে সংৱড্ঢং উদকা অচ্চুগ্গম্ম তিট্ঠতি অনুপলিত্তং উদকেন; এৱমেৱং খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, লোকে জাতো লোকে সংৱড্ঢো লোকং অভিভুয্য ৱিহৰামি অনুপলিত্তো লোকেন. বুদ্ধোতি মং, ব্ৰাহ্মণ, ধাৰেহী’’তি.
‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং, আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা.
‘‘পুণ্ডৰীকং যথা ৱগ্গু, তোযেন নুপলিপ্পতি [নুপলিম্পতি (ক.)];
নুপলিপ্পামি [নুপলিম্পামি (ক.)] লোকেন, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্ৰাহ্মণা’’তি. ছট্ঠং;
৭. অপৰিহানিযসুত্তং
৩৭. ‘‘চতূহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো পৰিহানায নিব্বানস্সেৱ সন্তিকে. কতমেহি চতূহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলসম্পন্নো হোতি, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলসম্পন্নো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলৱা হোতি পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলসম্পন্নো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি; ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং; চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি; ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং; মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি – ‘নেৱ দৱায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৱিভূসনায; যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৱিহিংসূপৰতিযা ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহায. ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামি, নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতি, অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চা’তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি; ৰত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি; ৰত্তিযা মজ্ঝিমং যামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেতি, পাদে পাদং অচ্চাধায, সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি কৰিত্ৱা; ৰত্তিযা পচ্ছিমং যামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো পৰিহানায, নিব্বানস্সেৱ সন্তিকেতি.
‘‘সীলে পতিট্ঠিতো ভিক্খু, ইন্দ্ৰিযেসু চ সংৱুতো;
ভোজনম্হি চ মত্তঞ্ঞূ, জাগৰিযং অনুযুঞ্জতি.
‘‘এৱং ৱিহাৰী আতাপী, অহোৰত্তমতন্দিতো;
ভাৱযং কুসলং ধম্মং, যোগক্খেমস্স পত্তিযা.
‘‘অপ্পমাদৰতো ভিক্খু, পমাদে ভযদস্সি ৱা [ভযদস্সাৱী (ক.) ধ. প. ৩২ ধম্মপদেপি];
অভব্বো পৰিহানায, নিব্বানস্সেৱ সন্তিকে’’তি. সত্তমং;
৮. পতিলীনসুত্তং
৩৮. ‘‘পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো [পণুন্নপচ্চেকসচ্চো (?)], ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘সমৱযসট্ঠেসনো পস্সদ্ধকাযসঙ্খাৰো পতিলীনো’তি ৱুচ্চতি. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো যানি তানি পুথুসমণব্ৰাহ্মণানং পুথুপচ্চেকসচ্চানি, সেয্যথিদং – সস্সতো লোকোতি ৱা, অসস্সতো লোকোতি ৱা, অন্তৱা লোকোতি ৱা, অনন্তৱা লোকোতি ৱা, তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ৱা, অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি ৱা, হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা; সব্বানি তানি নুণ্ণানি হোন্তি পনুণ্ণানি চত্তানি ৱন্তানি মুত্তানি পহীনানি পটিনিস্সট্ঠানি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সমৱযসট্ঠেসনো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো কামেসনা পহীনা হোতি, ভৱেসনা পহীনা হোতি, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা পটিপ্পস্সদ্ধা. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সমৱযসট্ঠেসনো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পস্সদ্ধকাযসঙ্খাৰো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পস্সদ্ধকাযসঙ্খাৰো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পতিলীনো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পতিলীনো হোতি. পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ‘সমৱযসট্ঠেসনো পস্সদ্ধকাযসঙ্খাৰো পতিলীনো’তি ৱুচ্চতী’’তি.
[ইতিৱু. ৫৫ ইতিৱুত্তকেপি] ‘‘কামেসনা ভৱেসনা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা সহ;
ইতি সচ্চপৰামাসো, দিট্ঠিট্ঠানা সমুস্সযা.
[ইতিৱু. ৫৫ ইতিৱুত্তকেপি] ‘‘সব্বৰাগৱিৰত্তস্স, তণ্হক্খযৱিমুত্তিনো;
এসনা পটিনিস্সট্ঠা, দিট্ঠিট্ঠানা সমূহতা.
‘‘স ৱে সন্তো সতো ভিক্খু, পস্সদ্ধো অপৰাজিতো;
মানাভিসমযা বুদ্ধো, পতিলীনোতি ৱুচ্চতী’’তি. অট্ঠমং;
৯. উজ্জযসুত্তং
৩৯. অথ খো উজ্জযো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো উজ্জযো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ভৱম্পি নো গোতমো যঞ্ঞং ৱণ্ণেতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, সব্বং যঞ্ঞং ৱণ্ণেমি; ন পনাহং, ব্ৰাহ্মণ, সব্বং যঞ্ঞং ন ৱণ্ণেমি. যথাৰূপে খো, ব্ৰাহ্মণ, যঞ্ঞে গাৱো হঞ্ঞন্তি, অজেড়কা হঞ্ঞন্তি, কুক্কুটসূকৰা হঞ্ঞন্তি, ৱিৱিধা পাণা সঙ্ঘাতং আপজ্জন্তি; এৱৰূপং খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, সাৰম্ভং যঞ্ঞং ন ৱণ্ণেমি. তং কিস্স হেতু? এৱৰূপঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, সাৰম্ভং যঞ্ঞং ন উপসঙ্কমন্তি অৰহন্তো ৱা অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্না.
‘‘যথাৰূপে চ খো, ব্ৰাহ্মণ, যঞ্ঞে নেৱ গাৱো হঞ্ঞন্তি, ন অজেড়কা হঞ্ঞন্তি, ন কুক্কুটসূকৰা হঞ্ঞন্তি, ন ৱিৱিধা পাণা সঙ্ঘাতং আপজ্জন্তি; এৱৰূপং খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, নিৰাৰম্ভং যঞ্ঞং ৱণ্ণেমি, যদিদং নিচ্চদানং অনুকুলযঞ্ঞং. তং কিস্স হেতু? এৱৰূপঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, নিৰাৰম্ভং যঞ্ঞং উপসঙ্কমন্তি অৰহন্তো ৱা অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্না’’তি.
‘‘অস্সমেধং পুৰিসমেধং, সম্মাপাসং ৱাজপেয্যং নিৰগ্গড়ং;
মহাযঞ্ঞা মহাৰম্ভা [সম্মাপাসং ৱাজপেয্যং; নিৰগ্গড়ং মহাৰম্ভা (পী.) সং. নি. ১.১২০], ন তে হোন্তি মহপ্ফলা.
‘‘অজেড়কা চ গাৱো চ, ৱিৱিধা যত্থ হঞ্ঞৰে;
ন তং সম্মগ্গতা যঞ্ঞং, উপযন্তি মহেসিনো.
‘‘যে চ যঞ্ঞা নিৰাৰম্ভা, যজন্তি অনুকুলং সদা;
অজেড়কা চ গাৱো চ, ৱিৱিধা নেত্থ হঞ্ঞৰে [নাজেড়কা চ গাৱো চ, ৱিৱিধা যত্থ হঞ্ঞৰে (স্যা. কং.)];
তঞ্চ সম্মগ্গতা যঞ্ঞং, উপযন্তি মহেসিনো.
‘‘এতং [এৱং (স্যা. কং.)] যজেথ মেধাৱী, এসো যঞ্ঞো মহপ্ফলো;
এতং [এৱং (স্যা. কং. ক.)] হি যজমানস্স, সেয্যো হোতি ন পাপিযো;
যঞ্ঞো চ ৱিপুলো হোতি, পসীদন্তি চ দেৱতা’’তি. নৱমং;
১০. উদাযীসুত্তং
৪০. অথ খো উদাযী [উদাযি (সব্বত্থ)] ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা …পে… একমন্তং নিসিন্নো খো উদাযী ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ভৱম্পি নো গোতমো যঞ্ঞং ৱণ্ণেতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, সব্বং যঞ্ঞং ৱণ্ণেমি; ন পনাহং, ব্ৰাহ্মণ, সব্বং যঞ্ঞং ন ৱণ্ণেমি. যথাৰূপে খো, ব্ৰাহ্মণ, যঞ্ঞে গাৱো হঞ্ঞন্তি, অজেড়কা হঞ্ঞন্তি, কুক্কুটসূকৰা হঞ্ঞন্তি, ৱিৱিধা পাণা সঙ্ঘাতং আপজ্জন্তি; এৱৰূপং খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, সাৰম্ভং যঞ্ঞং ন ৱণ্ণেমি. তং কিস্স হেতু? এৱৰূপঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, সাৰম্ভং যঞ্ঞং ন উপসঙ্কমন্তি অৰহন্তো ৱা অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্না.
‘‘যথাৰূপে চ খো, ব্ৰাহ্মণ, যঞ্ঞে নেৱ গাৱো হঞ্ঞন্তি, ন অজেড়কা হঞ্ঞন্তি, ন কুক্কুটসূকৰা হঞ্ঞন্তি, ন ৱিৱিধা পাণা সঙ্ঘাতং আপজ্জন্তি; এৱৰূপং খো অহং, ব্ৰাহ্মণ, নিৰাৰম্ভং যঞ্ঞং ৱণ্ণেমি, যদিদং নিচ্চদানং অনুকুলযঞ্ঞং. তং কিস্স হেতু? এৱৰূপঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, নিৰাৰম্ভং যঞ্ঞং উপসঙ্কমন্তি অৰহন্তো ৱা অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্না’’তি.
‘‘অভিসঙ্খতং নিৰাৰম্ভং, যঞ্ঞং কালেন কপ্পিযং;
তাদিসং উপসংযন্তি, সঞ্ঞতা ব্ৰহ্মচাৰযো.
‘‘ৱিৱটচ্ছদা [ৱিৱত্তচ্ছদা (সী. পী.), ৱিৱট্টচ্ছদা (ক.)] যে লোকে, ৱীতিৱত্তা কুলং গতিং;
যঞ্ঞমেতং পসংসন্তি, বুদ্ধা যঞ্ঞস্স [পুঞ্ঞস্স (স্যা. কং. পী.)] কোৱিদা.
‘‘যঞ্ঞে ৱা যদি ৱা সদ্ধে, হব্যং [হৱ্যং (সী. পী.), হুঞ্ঞং (স্যা. কং.)] কত্ৱা যথাৰহং;
পসন্নচিত্তো যজতি [পসন্নচিত্তা যজন্তি (ক.)], সুখেত্তে ব্ৰহ্মচাৰিসু.
‘‘সুহুতং সুযিট্ঠং সুপ্পত্তং [সম্পত্তং (স্যা. কং. ক.)], দক্খিণেয্যেসু যং কতং;
যঞ্ঞো চ ৱিপুলো হোতি, পসীদন্তি চ দেৱতা.
‘‘এৱং [এতং (ক.) অ. নি. ৬.৩৭] যজিত্ৱা মেধাৱী, সদ্ধো মুত্তেন চেতসা;
অব্যাবজ্ঝং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি. দসমং;
চক্কৱগ্গো চতুত্থো.