৩. উৰুৱেলৱগ্গো

১. পঠমউৰুৱেলসুত্তং

২১. এৱং মে সুতং [সং. নি. ১.১৭৩ আগতং] – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘একমিদাহং, ভিক্খৱে, সমযং উৰুৱেলাযং ৱিহৰামি নজ্জা নেৰঞ্জৰায তীৰে অজপালনিগ্ৰোধে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘দুক্খং খো অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো. কিং নু খো অহং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা [গৰুকত্ৱা (সী. পী.)] উপনিস্সায ৱিহৰেয্য’’’ন্তি?

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – অপৰিপূৰস্স খো অহং সীলক্খন্ধস্স পাৰিপূৰিযা অঞ্ঞং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অঞ্ঞং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা অত্তনা সীলসম্পন্নতৰং, যমহং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্যং.

‘‘অপৰিপূৰস্স খো অহং সমাধিক্খন্ধস্স পাৰিপূৰিযা অঞ্ঞং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অঞ্ঞং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা অত্তনা সমাধিসম্পন্নতৰং, যমহং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্যং.

‘‘অপৰিপূৰস্স খো অহং পঞ্ঞাক্খন্ধস্স পাৰিপূৰিযা অঞ্ঞং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অঞ্ঞং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা অত্তনা পঞ্ঞাসম্পন্নতৰং, যমহং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্যং.

‘‘অপৰিপূৰস্স খো অহং ৱিমুত্তিক্খন্ধস্স পাৰিপূৰিযা অঞ্ঞং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অঞ্ঞং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা অত্তনা ৱিমুত্তিসম্পন্নতৰং, যমহং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্য’’ন্তি.

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং য্ৱাযং [যোপাযং (সী. স্যা. কং. পী.)] ধম্মো মযা অভিসম্বুদ্ধো তমেৱ ধম্মং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্য’’’ন্তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মা সহম্পতি মম চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং [সম্মিঞ্জিতং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱং – ব্ৰহ্মলোকে অন্তৰহিতো মম পুৰতো পাতুৰহোসি. অথ খো, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা দক্খিণং জাণুমণ্ডলং পথৱিযং নিহন্ত্ৱা যেনাহং তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা মং এতদৱোচ – ‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগত! যেপি তে, ভন্তে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৱন্তো ধম্মংযেৱ সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰিংসু; যেপি তে, ভন্তে, ভৱিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৱন্তো ধম্মংযেৱ সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰিস্সন্তি; ভগৱাপি, ভন্তে, এতৰহি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মংযেৱ সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰতূ’’’তি. ইদমৱোচ ব্ৰহ্মা সহম্পতি. ইদং ৱত্ৱা অথাপৰং এতদৱোচ –

‘‘যে চ অতীতা [যে চব্ভতীতা (সী. পী. ক.)] সম্বুদ্ধা, যে চ বুদ্ধা অনাগতা;

যো চেতৰহি সম্বুদ্ধো, বহূনং [বহুন্নং (সী. স্যা. কং. পী.) সং. নি. ১.১৭৩] সোকনাসনো.

‘‘সব্বে সদ্ধম্মগৰুনো, ৱিহংসু [ৱিহৰিংসু (স্যা. কং.)] ৱিহৰন্তি চ;

অথোপি ৱিহৰিস্সন্তি, এসা বুদ্ধান ধম্মতা.

‘‘তস্মা হি অত্তকামেন [অত্থকামেন (সী. ক.)], মহত্তমভিকঙ্খতা;

সদ্ধম্মো গৰুকাতব্বো, সৰং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি.

‘‘ইদমৱোচ, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মা সহম্পতি. ইদং ৱত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযি. অথ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মুনো চ অজ্ঝেসনং ৱিদিত্ৱা অত্তনো চ পতিৰূপং য্ৱাযং [যোপাযং (সব্বত্থ)] ধম্মো মযা অভিসম্বুদ্ধো তমেৱ ধম্মং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা উপনিস্সায ৱিহাসিং. যতো চ খো, ভিক্খৱে, সঙ্ঘোপি মহত্তেন সমন্নাগতো, অথ মে সঙ্ঘেপি গাৰৱো’’তি. পঠমং.

২. দুতিযউৰুৱেলসুত্তং

২২. ‘‘একমিদাহং, ভিক্খৱে, সমযং উৰুৱেলাযং ৱিহৰামি নজ্জা নেৰঞ্জৰায তীৰে অজপালনিগ্ৰোধে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো, ভিক্খৱে, সম্বহুলা ব্ৰাহ্মণা জিণ্ণা ৱুদ্ধা মহল্লকা অদ্ধগতা ৱযোঅনুপ্পত্তা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা মযা সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো, ভিক্খৱে, তে ব্ৰাহ্মণা মং এতদৱোচুং – ‘সুতং নেতং [মেতং (সী. স্যা. কং. ক.)], ভো গোতম – ন সমণো গোতমো ব্ৰাহ্মণে জিণ্ণে ৱুদ্ধে মহল্লকে অদ্ধগতে ৱযোঅনুপ্পত্তে অভিৱাদেতি ৱা পচ্চুট্ঠেতি ৱা আসনেন ৱা নিমন্তেতীতি. তযিদং, ভো গোতম, তথেৱ. ন হি ভৱং গোতমো ব্ৰাহ্মণে জিণ্ণে ৱুদ্ধে মহল্লকে অদ্ধগতে ৱযোঅনুপ্পত্তে অভিৱাদেতি ৱা পচ্চুট্ঠেতি ৱা আসনেন ৱা নিমন্তেতি. তযিদং, ভো গোতম, ন সম্পন্নমেৱা’’’তি.

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘নযিমে [ন ৱত মে (সী. পী.), ন চযিমে (স্যা. কং.), ন ৱতিমে (?)] আযস্মন্তো জানন্তি থেৰং ৱা থেৰকৰণে ৱা ধম্মে’তি. ৱুদ্ধো চেপি, ভিক্খৱে, হোতি আসীতিকো ৱা নাৱুতিকো ৱা ৱস্সসতিকো ৱা জাতিযা. সো চ হোতি অকালৱাদী অভূতৱাদী অনত্থৱাদী অধম্মৱাদী অৱিনযৱাদী, অনিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা অকালেন অনপদেসং অপৰিযন্তৱতিং অনত্থসংহিতং. অথ খো সো ‘বালো থেৰো’ত্ৱেৱ [তেৱ (সী. পী.)] সঙ্খং গচ্ছতি.

‘‘দহৰো চেপি, ভিক্খৱে, হোতি যুৱা সুসুকাড়কেসো ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৱযসা. সো চ হোতি কালৱাদী ভূতৱাদী অত্থৱাদী ধম্মৱাদী ৱিনযৱাদী নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা কালেন সাপদেসং পৰিযন্তৱতিং অত্থসংহিতং. অথ খো সো ‘পণ্ডিতো থেৰো’ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.

‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, থেৰকৰণা ধম্মা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো, যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পৰিযোসানকল্যাণা সাত্থং সব্যঞ্জনং [সাত্থা সব্যঞ্জনা (সী. পী.)] কেৱলপৰিপুণ্ণং [কেৱলপৰিপুণ্ণা (সী.)] পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং অভিৱদন্তি, তথাৰূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি ধাতা [ধতা (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱচসা পৰিচিতা মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা, চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী, আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো থেৰকৰণা ধম্মা’’তি.

‘‘যো উদ্ধতেন চিত্তেন, সম্ফঞ্চ বহু ভাসতি;

অসমাহিতসঙ্কপ্পো, অসদ্ধম্মৰতো মগো;

আৰা সো থাৱৰেয্যম্হা, পাপদিট্ঠি অনাদৰো.

‘‘যো চ সীলেন সম্পন্নো, সুতৱা পটিভানৱা;

সঞ্ঞতো ধীৰো ধম্মেসু [সঞ্ঞতো ধীৰধম্মেসু (সী.), সংযুত্তো থিৰধম্মেসু (স্যা. কং.)], পঞ্ঞাযত্থং ৱিপস্সতি.

‘‘পাৰগূ সব্বধম্মানং, অখিলো পটিভানৱা;

পহীনজাতিমৰণো, ব্ৰহ্মচৰিযস্স কেৱলী.

‘‘তমহং ৱদামি থেৰোতি, যস্স নো সন্তি আসৱা;

আসৱানং খযা ভিক্খু, সো থেৰোতি পৱুচ্চতী’’তি. দুতিযং;

৩. লোকসুত্তং

২৩. ‘‘লোকো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো. লোকস্মা তথাগতো ৱিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো. লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো. লোকনিৰোধো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো. লোকনিৰোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিৰোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৱে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা. লোকনিৰোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৱিতা.

‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স সমাৰকস্স সব্ৰহ্মকস্স সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতি.

‘‘যঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰত্তিং তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তৰে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি সব্বং তং তথেৱ হোতি, নো অঞ্ঞথা. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতি.

‘‘যথাৱাদী, ভিক্খৱে, তথাগতো তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী. ইতি যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতি.

‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থু দসো ৱসৱত্তী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতি’’.

‘‘সব্বং লোকং অভিঞ্ঞায, সব্বং লোকে যথাতথং;

সব্বং লোকং [সব্বলোক (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱিসংযুত্তো, সব্বলোকে অনূপযো.

‘‘স ৱে সব্বাভিভূ ধীৰো, সব্বগন্থপ্পমোচনো;

ফুট্ঠ’স্স পৰমা সন্তি, নিব্বানং অকুতোভযং.

‘‘এস খীণাসৱো বুদ্ধো, অনীঘো ছিন্নসংসযো;

সব্বকম্মক্খযং পত্তো, ৱিমুত্তো উপধিসঙ্খযে.

‘‘এস সো ভগৱা বুদ্ধো, এস সীহো অনুত্তৰো;

সদেৱকস্স লোকস্স, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তযী.

‘‘ইতি দেৱা মনুস্সা চ, যে বুদ্ধং সৰণং গতা;

সঙ্গম্ম তং নমস্সন্তি, মহন্তং ৱীতসাৰদং.

‘‘দন্তো দমযতং সেট্ঠো, সন্তো সমযতং ইসি;

মুত্তো মোচযতং অগ্গো, তিণ্ণো তাৰযতং ৱৰো.

‘‘ইতি হেতং নমস্সন্তি, মহন্তং ৱীতসাৰদং;

সদেৱকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি তে [নত্থি তে (সী. স্যা. কং. পী.)] পটিপুগ্গলো’’তি. ততিযং;

৪. কাড়কাৰামসুত্তং

২৪. একং সমযং ভগৱা সাকেতে ৱিহৰতি কাড়কাৰামে [কোড়িকাৰামে (ক.)]. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স সমাৰকস্স সব্ৰহ্মকস্স সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তমহং জানামি.

‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স সমাৰকস্স সব্ৰহ্মকস্স সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং. তং তথাগতস্স ৱিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসি.

‘‘যং, ভিক্খৱে, সদেৱকস্স লোকস্স সমাৰকস্স সব্ৰহ্মকস্স সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তমহং ন জানামীতি ৱদেয্যং, তং মমস্স মুসা.

‘‘যং, ভিক্খৱে…পে… তমহং জানামি চ ন চ জানামীতি ৱদেয্যং, তংপস্স [তং পিস্স (স্যা. কং.), তং মমস্স (ক.)] তাদিসমেৱ.

‘‘যং, ভিক্খৱে…পে… তমহং নেৱ জানামি ন ন জানামীতি ৱদেয্যং, তং মমস্স কলি.

‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, তথাগতো দট্ঠা দট্ঠব্বং, দিট্ঠং ন মঞ্ঞতি, অদিট্ঠং ন মঞ্ঞতি, দট্ঠব্বং ন মঞ্ঞতি, দট্ঠাৰং ন মঞ্ঞতি; সুত্ৱা সোতব্বং, সুতং ন মঞ্ঞতি, অসুতং ন মঞ্ঞতি, সোতব্বং ন মঞ্ঞতি, সোতাৰং ন মঞ্ঞতি; মুত্ৱা মোতব্বং, মুতং ন মঞ্ঞতি, অমুতং ন মঞ্ঞতি, মোতব্বং ন মঞ্ঞতি, মোতাৰং ন মঞ্ঞতি; ৱিঞ্ঞত্ৱা ৱিঞ্ঞাতব্বং, ৱিঞ্ঞাতং ন মঞ্ঞতি, অৱিঞ্ঞাতং ন মঞ্ঞতি, ৱিঞ্ঞাতব্বং ন মঞ্ঞতি, ৱিঞ্ঞাতাৰং ন মঞ্ঞতি. ইতি খো, ভিক্খৱে, তথাগতো দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু তাদীযেৱ তাদী [তাদিসোৱ তাদী (স্যা. কং.), তাদিসে যেৱ তাদী (পী.), তাদীযেৱ তাদীযেৱেকা (ক.)]. তম্হা চ পন তাদিম্হা [তাদিতম্হা (সী. পী.)] অঞ্ঞো তাদী উত্তৰিতৰো ৱা পণীততৰো ৱা নত্থীতি ৱদামী’’তি.

‘‘যং কিঞ্চি দিট্ঠংৱ সুতং মুতং ৱা,

অজ্ঝোসিতং সচ্চমুতং পৰেসং;

ন তেসু তাদী সযসংৱুতেসু,

সচ্চং মুসা ৱাপি পৰং দহেয্য.

‘‘এতঞ্চ সল্লং পটিকচ্চ [পটিগচ্চ (সী. পী.)] দিস্ৱা,

অজ্ঝোসিতা যত্থ পজা ৱিসত্তা;

জানামি পস্সামি তথেৱ এতং,

অজ্ঝোসিতং নত্থি তথাগতান’’ন্তি. চতুত্থং;

৫. ব্ৰহ্মচৰিযসুত্তং

২৫. ‘‘নযিদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি জনকুহনত্থং, ন জনলপনত্থং, ন লাভসক্কাৰসিলোকানিসংসত্থং, ন ইতিৱাদপ্পমোক্খানিসংসত্থং, ন ‘ইতি মং জনো জানাতূ’তি. অথ খো ইদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি সংৱৰত্থং পহানত্থং ৱিৰাগত্থং নিৰোধত্থ’’ন্তি.

‘‘সংৱৰত্থং পহানত্থং, ব্ৰহ্মচৰিযং অনীতিহং;

অদেসযি সো ভগৱা, নিব্বানোগধগামিনং;

এস মগ্গো মহন্তেহি [মহত্তেভি (ক.) ইতিৱু. ৩৫], অনুযাতো মহেসিভি.

‘‘যে চ তং পটিপজ্জন্তি, যথা বুদ্ধেন দেসিতং;

দুক্খস্সন্তং কৰিস্সন্তি, সত্থুসাসনকাৰিনো’’তি. পঞ্চমং;

৬. কুহসুত্তং

২৬. [ইতিৱু. ১০৮ ইতিৱুত্তকেপি] ‘‘যে তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ কুহা থদ্ধা লপা সিঙ্গী উন্নড়া অসমাহিতা, ন মে তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ মামকা. অপগতা চ তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ ইমস্মা ধম্মৱিনযা, ন চ তে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰুড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তি. যে চ খো তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ নিক্কুহা নিল্লপা ধীৰা অত্থদ্ধা সুসমাহিতা, তে খো মে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ মামকা. অনপগতা চ তে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ ইমস্মা ধম্মৱিনযা. তে চ ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ৱুদ্ধিং ৱিৰুড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জন্তী’’তি.

[ইতিৱু. ১০৮ ইতিৱুত্তকেপি] ‘‘কুহা থদ্ধা লপা সিঙ্গী, উন্নড়া অসমাহিতা;

ন তে ধম্মে ৱিৰূহন্তি, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতে.

‘‘নিক্কুহা নিল্লপা ধীৰা, অত্থদ্ধা সুসমাহিতা;

তে ৱে ধম্মে ৱিৰূহন্তি, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতে’’তি. ছট্ঠং;

৭. সন্তুট্ঠিসুত্তং

২৭. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, অপ্পানি চ [চেৱ (ক.)] সুলভানি চ, তানি চ অনৱজ্জানি. কতমানি চত্তাৰি? পংসুকূলং, ভিক্খৱে, চীৱৰানং অপ্পঞ্চ সুলভঞ্চ, তঞ্চ অনৱজ্জং. পিণ্ডিযালোপো, ভিক্খৱে, ভোজনানং অপ্পঞ্চ সুলভঞ্চ, তঞ্চ অনৱজ্জং. ৰুক্খমূলং, ভিক্খৱে, সেনাসনানং অপ্পঞ্চ সুলভঞ্চ, তঞ্চ অনৱজ্জং. পূতিমুত্তং, ভিক্খৱে, ভেসজ্জানং অপ্পঞ্চ সুলভঞ্চ, তঞ্চ অনৱজ্জং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি অপ্পানি চ সুলভানি চ, তানি চ অনৱজ্জানি. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অপ্পেন চ তুট্ঠো হোতি সুলভেন চ, ইদমস্সাহং অঞ্ঞতৰং সামঞ্ঞঙ্গন্তি [সামঞ্ঞন্তি (ক.)] ৱদামী’’তি.

‘‘অনৱজ্জেন তুট্ঠস্স, অপ্পেন সুলভেন চ;

ন সেনাসনমাৰব্ভ, চীৱৰং পানভোজনং;

ৱিঘাতো হোতি চিত্তস্স, দিসা নপ্পটিহঞ্ঞতি.

‘‘যে চস্স ধম্মা অক্খাতা, সামঞ্ঞস্সানুলোমিকা;

অধিগ্গহিতা তুট্ঠস্স, অপ্পমত্তস্স সিক্খতো’’তি. সত্তমং;

৮. অৰিযৱংসসুত্তং

২৮. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, অৰিযৱংসা অগ্গঞ্ঞা ৰত্তঞ্ঞা ৱংসঞ্ঞা পোৰাণা অসংকিণ্ণা অসংকিণ্ণপুব্বা, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতৰীতৰেন চীৱৰেন, ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, ন চ চীৱৰহেতু অনেসনং অপ্পতিৰূপং আপজ্জতি, অলদ্ধা চ চীৱৰং ন পৰিতস্সতি, লদ্ধা চ চীৱৰং অগধিতো [অগথিতো (সী. পী.)] অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতৰীতৰচীৱৰসন্তুট্ঠিযা নেৱত্তানুক্কংসেতি, নো [ন (দী. নি. ৩.৩০৯)] পৰং ৱম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পতিস্সতো, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু পোৰাণে অগ্গঞ্ঞে অৰিযৱংসে ঠিতো.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতৰীতৰেন পিণ্ডপাতেন, ইতৰীতৰপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, ন চ পিণ্ডপাতহেতু অনেসনং অপ্পতিৰূপং আপজ্জতি, অলদ্ধা চ পিণ্ডপাতং ন পৰিতস্সতি, লদ্ধা চ পিণ্ডপাতং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতৰীতৰপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা নেৱত্তানুক্কংসেতি, নো পৰং ৱম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পতিস্সতো, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু পোৰাণে অগ্গঞ্ঞে অৰিযৱংসে ঠিতো.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতৰীতৰেন সেনাসনেন, ইতৰীতৰসেনাসনসন্তুট্ঠিযা চ ৱণ্ণৱাদী, ন চ সেনাসনহেতু অনেসনং অপ্পতিৰূপং আপজ্জতি, অলদ্ধা চ সেনাসনং ন পৰিতস্সতি, লদ্ধা চ সেনাসনং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো আদীনৱদস্সাৱী নিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতৰীতৰসেনাসনসন্তুট্ঠিযা নেৱত্তানুক্কংসেতি, নো পৰং ৱম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পতিস্সতো, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু পোৰাণে অগ্গঞ্ঞে অৰিযৱংসে ঠিতো.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু ভাৱনাৰামো হোতি ভাৱনাৰতো, পহানাৰামো হোতি পহানৰতো; তায চ পন ভাৱনাৰামতায ভাৱনাৰতিযা পহানাৰামতায পহানৰতিযা নেৱত্তানুক্কংসেতি, নো পৰং ৱম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পতিস্সতো, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু পোৰাণে অগ্গঞ্ঞে অৰিযৱংসে ঠিতো. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো অৰিযৱংসা অগ্গঞ্ঞা ৰত্তঞ্ঞা ৱংসঞ্ঞা পোৰাণা অসংকিণ্ণা অসংকিণ্ণপুব্বা, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি.

‘‘ইমেহি চ পন, ভিক্খৱে, চতূহি অৰিযৱংসেহি সমন্নাগতো ভিক্খু পুৰত্থিমায চেপি দিসায ৱিহৰতি স্ৱেৱ অৰতিং সহতি, ন তং অৰতি সহতি; পচ্ছিমায চেপি দিসায ৱিহৰতি স্ৱেৱ অৰতিং সহতি, ন তং অৰতি সহতি; উত্তৰায চেপি দিসায ৱিহৰতি স্ৱেৱ অৰতিং সহতি, ন তং অৰতি সহতি; দক্খিণায চেপি দিসায ৱিহৰতি স্ৱেৱ অৰতিং সহতি, ন তং অৰতি সহতি. তং কিস্স হেতু? অৰতিৰতিসহো হি, ভিক্খৱে, ধীৰো’’তি.

‘‘নাৰতি সহতি ধীৰং [ৱীৰং (সী.)], নাৰতি ধীৰং সহতি;

ধীৰোৱ অৰতিং সহতি, ধীৰো হি অৰতিস্সহো.

‘‘সব্বকম্মৱিহাযীনং, পনুণ্ণং [পণুন্নং (?)] কো নিৱাৰযে;

নেক্খং জম্বোনদস্সেৱ, কো তং নিন্দিতুমৰহতি;

দেৱাপি নং পসংসন্তি, ব্ৰহ্মুনাপি পসংসিতো’’তি. অট্ঠমং;

৯. ধম্মপদসুত্তং

২৯. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, ধম্মপদানি অগ্গঞ্ঞানি ৰত্তঞ্ঞানি ৱংসঞ্ঞানি পোৰাণানি অসংকিণ্ণানি অসংকিণ্ণপুব্বানি, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠানি সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. কতমানি চত্তাৰি? অনভিজ্ঝা, ভিক্খৱে, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং ৰত্তঞ্ঞং ৱংসঞ্ঞং পোৰাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি.

‘‘অব্যাপাদো, ভিক্খৱে, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং ৰত্তঞ্ঞং ৱংসঞ্ঞং পোৰাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি.

‘‘সম্মাসতি, ভিক্খৱে, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং ৰত্তঞ্ঞং ৱংসঞ্ঞং পোৰাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি.

‘‘সম্মাসমাধি, ভিক্খৱে, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং ৰত্তঞ্ঞং ৱংসঞ্ঞং পোৰাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি ধম্মপদানি অগ্গঞ্ঞানি ৰত্তঞ্ঞানি ৱংসঞ্ঞানি পোৰাণানি অসংকিণ্ণানি অসংকিণ্ণপুব্বানি, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠানি সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহী’’তি.

‘‘অনভিজ্ঝালু ৱিহৰেয্য, অব্যাপন্নেন চেতসা;

সতো একগ্গচিত্তস্স [একগ্গচিত্তাযং (ক.)], অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো’’তি. নৱমং;

১০. পৰিব্বাজকসুত্তং

৩০. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা পৰিব্বাজকা সিপ্পিনিকাতীৰে [সপ্পিনিযা তীৰে (সী. পী.), সিপ্পিনিযা তীৰে (স্যা. কং.), সিপ্পিনিযা নদিযা তীৰে (ক.)] পৰিব্বাজকাৰামে পটিৱসন্তি, সেয্যথিদং অন্নভাৰো ৱৰধৰো সকুলুদাযী চ পৰিব্বাজকো অঞ্ঞে চ অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা পৰিব্বাজকা. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন সিপ্পিনিকাতীৰং পৰিব্বাজকাৰামো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা তে পৰিব্বাজকে এতদৱোচ –

‘‘চত্তাৰিমানি, পৰিব্বাজকা, ধম্মপদানি অগ্গঞ্ঞানি ৰত্তঞ্ঞানি ৱংসঞ্ঞানি পোৰাণানি অসংকিণ্ণানি অসংকিণ্ণপুব্বানি, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠানি সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. কতমানি চত্তাৰি? অনভিজ্ঝা, পৰিব্বাজকা, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং ৰত্তঞ্ঞং ৱংসঞ্ঞং পোৰাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. অব্যাপাদো, পৰিব্বাজকা, ধম্মপদং…পে… সম্মাসতি, পৰিব্বাজকা, ধম্মপদং…পে… সম্মাসমাধি, পৰিব্বাজকা, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং ৰত্তঞ্ঞং ৱংসঞ্ঞং পোৰাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. ইমানি খো, পৰিব্বাজকা, চত্তাৰি ধম্মপদানি অগ্গঞ্ঞানি ৰত্তঞ্ঞানি ৱংসঞ্ঞানি পোৰাণানি অসংকিণ্ণানি অসংকিণ্ণপুব্বানি, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠানি সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি.

‘‘যো খো, পৰিব্বাজকা, এৱং ৱদেয্য – ‘অহমেতং অনভিজ্ঝং ধম্মপদং পচ্চক্খায অভিজ্ঝালুং কামেসু তিব্বসাৰাগং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, তমহং তত্থ এৱং ৱদেয্যং – ‘এতু ৱদতু ব্যাহৰতু পস্সামিস্সানুভাৱ’ন্তি. সো ৱত, পৰিব্বাজকা, অনভিজ্ঝং ধম্মপদং পচ্চক্খায অভিজ্ঝালুং কামেসু তিব্বসাৰাগং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা পঞ্ঞাপেস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

‘‘যো খো, পৰিব্বাজকা, এৱং ৱদেয্য – ‘অহমেতং অব্যাপাদং ধম্মপদং পচ্চক্খায ব্যাপন্নচিত্তং পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, তমহং তত্থ এৱং ৱদেয্যং – ‘এতু ৱদতু ব্যাহৰতু পস্সামিস্সানুভাৱ’ন্তি. সো ৱত, পৰিব্বাজকা, অব্যাপাদং ধম্মপদং পচ্চক্খায ব্যাপন্নচিত্তং পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা পঞ্ঞাপেস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

‘‘যো খো, পৰিব্বাজকা, এৱং ৱদেয্য – ‘অহমেতং সম্মাসতিং ধম্মপদং পচ্চক্খায মুট্ঠস্সতিং অসম্পজানং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, তমহং তত্থ এৱং ৱদেয্যং – ‘এতু ৱদতু ব্যাহৰতু পস্সামিস্সানুভাৱ’ন্তি. সো ৱত, পৰিব্বাজকা, সম্মাসতিং ধম্মপদং পচ্চক্খায মুট্ঠস্সতিং অসম্পজানং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা পঞ্ঞাপেস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

‘‘যো খো, পৰিব্বাজকা, এৱং ৱদেয্য – ‘অহমেতং সম্মাসমাধিং ধম্মপদং পচ্চক্খায অসমাহিতং ৱিব্ভন্তচিত্তং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, তমহং তত্থ এৱং ৱদেয্যং – ‘এতু ৱদতু ব্যাহৰতু পস্সামিস্সানুভাৱ’ন্তি. সো ৱত, পৰিব্বাজকা, সম্মাসমাধিং ধম্মপদং পচ্চক্খায অসমাহিতং ৱিব্ভন্তচিত্তং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা পঞ্ঞাপেস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

‘‘যো খো, পৰিব্বাজকা, ইমানি চত্তাৰি ধম্মপদানি গৰহিতব্বং পটিক্কোসিতব্বং মঞ্ঞেয্য, তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে চত্তাৰো সহধম্মিকা ৱাদানুপাতা গাৰয্হা ঠানা [ৱাদানুৱাদা গাৰয্হং ঠানং (ম. নি. ৩.৮)] আগচ্ছন্তি. কতমে চত্তাৰো? অনভিজ্ঝং চে ভৱং ধম্মপদং গৰহতি পটিক্কোসতি, যে চ হি [যে চ (ম. নি. ৩.১৪২-১৪৩)] অভিজ্ঝালূ কামেসু তিব্বসাৰাগা সমণব্ৰাহ্মণা তে ভোতো পুজ্জা তে ভোতো পাসংসা. অব্যাপাদং চে ভৱং ধম্মপদং গৰহতি পটিক্কোসতি, যে চ হি ব্যাপন্নচিত্তা পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পা সমণব্ৰাহ্মণা তে ভোতো পুজ্জা তে ভোতো পাসংসা. সম্মাসতিং চে ভৱং ধম্মপদং গৰহতি পটিক্কোসতি, যে চ হি মুট্ঠস্সতী অসম্পজানা সমণব্ৰাহ্মণা তে ভোতো পুজ্জা তে ভোতো পাসংসা. সম্মাসমাধিং চে ভৱং ধম্মপদং গৰহতি পটিক্কোসতি, যে চ হি অসমাহিতা ৱিব্ভন্তচিত্তা সমণব্ৰাহ্মণা তে ভোতো পুজ্জা তে ভোতো পাসংসা.

‘‘যো খো, পৰিব্বাজকা, ইমানি চত্তাৰি ধম্মপদানি গৰহিতব্বং পটিক্কোসিতব্বং মঞ্ঞেয্য, তস্স দিট্ঠেৱ ধম্মে ইমে চত্তাৰো সহধম্মিকা ৱাদানুপাতা গাৰয্হা ঠানা আগচ্ছন্তি. যেপি তে পৰিব্বাজকা অহেসুং উক্কলা ৱস্সভঞ্ঞা [ৱস্সভিঞ্ঞা (ক.) সং. নি. ৩.৬২ পস্সিতব্বং] অহেতুকৱাদা অকিৰিযৱাদা নত্থিকৱাদা, তেপি ইমানি চত্তাৰি ধম্মপদানি ন গৰহিতব্বং ন পটিক্কোসিতব্বং অমঞ্ঞিংসু. তং কিস্স হেতু? নিন্দাব্যাৰোসনউপাৰম্ভভযা’’তি [উপৱাদভযাতি (ক.) ম. নি. ৩.১৫০; সং. নি. ৩.৬২ পস্সিতব্বং].

‘‘অব্যাপন্নো সদা সতো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো;

অভিজ্ঝাৱিনযে সিক্খং, অপ্পমত্তোতি ৱুচ্চতী’’তি. দসমং;

উৰুৱেলৱগ্গো ততিযো.