১. ভণ্ডগামৱগ্গো
১. অনুবুদ্ধসুত্তং
১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱজ্জীসু ৱিহৰতি ভণ্ডগামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘চতুন্নং, ভিক্খৱে, ধম্মানং অননুবোধা অপ্পটিৱেধা এৱমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৱিতং সংসৰিতং মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চ. কতমেসং চতুন্নং? অৰিযস্স, ভিক্খৱে, সীলস্স অননুবোধা অপ্পটিৱেধা এৱমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৱিতং সংসৰিতং মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চ. অৰিযস্স, ভিক্খৱে, সমাধিস্স অননুবোধা অপ্পটিৱেধা এৱমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৱিতং সংসৰিতং মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চ. অৰিযায, ভিক্খৱে, পঞ্ঞায অননুবোধা অপ্পটিৱেধা এৱমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৱিতং সংসৰিতং মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চ. অৰিযায, ভিক্খৱে, ৱিমুত্তিযা অননুবোধা অপ্পটিৱেধা এৱমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৱিতং সংসৰিতং মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চ. তযিদং, ভিক্খৱে, অৰিযং সীলং অনুবুদ্ধং পটিৱিদ্ধং, অৰিযো সমাধি অনুবুদ্ধো পটিৱিদ্ধো, অৰিযা পঞ্ঞা অনুবুদ্ধা পটিৱিদ্ধা, অৰিযা ৱিমুত্তি অনুবুদ্ধা পটিৱিদ্ধা, উচ্ছিন্না ভৱতণ্হা, খীণা ভৱনেত্তি, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –
‘‘সীলং সমাধি পঞ্ঞা চ, ৱিমুত্তি চ অনুত্তৰা;
অনুবুদ্ধা ইমে ধম্মা, গোতমেন যসস্সিনা.
‘‘ইতি বুদ্ধো অভিঞ্ঞায, ধম্মমক্খাসি ভিক্খুনং;
দুক্খস্সন্তকৰো সত্থা, চক্খুমা পৰিনিব্বুতো’’তি. পঠমং;
২. পপতিতসুত্তং
২. ‘‘চতূহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি অসমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা পপতিতো’তি ৱুচ্চতি. কতমেহি চতূহি? অৰিযেন, ভিক্খৱে, সীলেন অসমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা পপতিতো’তি ৱুচ্চতি. অৰিযেন, ভিক্খৱে, সমাধিনা অসমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা পপতিতো’তি ৱুচ্চতি. অৰিযায, ভিক্খৱে, পঞ্ঞায অসমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা পপতিতো’তি ৱুচ্চতি. অৰিযায, ভিক্খৱে, ৱিমুত্তিযা অসমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা পপতিতো’তি ৱুচ্চতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, চতূহি ধম্মেহি অসমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা পপতিতো’তি ৱুচ্চতি.
‘‘চতূহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা অপপতিতো’তি [অপ্পপতিতোতি (ক.)] ৱুচ্চতি. কতমেহি চতূহি? অৰিযেন, ভিক্খৱে, সীলেন সমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা অপপতিতো’তি ৱুচ্চতি. অৰিযেন, ভিক্খৱে, সমাধিনা সমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা অপপতিতো’তি ৱুচ্চতি. অৰিযায, ভিক্খৱে, পঞ্ঞায সমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা অপপতিতো’তি ৱুচ্চতি. অৰিযায, ভিক্খৱে, ৱিমুত্তিযা সমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা অপপতিতো’তি ৱুচ্চতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ‘ইমস্মা ধম্মৱিনযা অপপতিতো’তি ৱুচ্চতী’’তি.
‘‘চুতা পতন্তি পতিতা, গিদ্ধা চ পুনৰাগতা;
কতং কিচ্চং ৰতং ৰম্মং, সুখেনান্ৱাগতং সুখ’’ন্তি. দুতিযং;
৩. পঠমখতসুত্তং
৩. ‘‘চতূহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো অব্যত্তো [অৱ্যত্তো (সী. পী.)] অসপ্পুৰিসো খতং উপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, সাৱজ্জো চ হোতি সানুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱতি. কতমেহি চতূহি? অননুৱিচ্চ অপৰিযোগাহেত্ৱা অৱণ্ণাৰহস্স ৱণ্ণং ভাসতি, অননুৱিচ্চ অপৰিযোগাহেত্ৱা ৱণ্ণাৰহস্স অৱণ্ণং ভাসতি, অননুৱিচ্চ অপৰিযোগাহেত্ৱা অপ্পসাদনীযে ঠানে পসাদং উপদংসেতি, অননুৱিচ্চ অপৰিযোগাহেত্ৱা পসাদনীযে ঠানে অপ্পসাদং উপদংসেতি – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো অব্যত্তো অসপ্পুৰিসো খতং উপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, সাৱজ্জো চ হোতি সানুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱতি.
‘‘চতূহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৱিযত্তো [ৱ্যত্তো (সী. পী.), ব্যত্তো (স্যা. কং.)] সপ্পুৰিসো অক্খতং অনুপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, অনৱজ্জো চ হোতি অননুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ পুঞ্ঞং পসৱতি. কতমেহি চতূহি? অনুৱিচ্চ পৰিযোগাহেত্ৱা অৱণ্ণাৰহস্স অৱণ্ণং ভাসতি, অনুৱিচ্চ পৰিযোগাহেত্ৱা ৱণ্ণাৰহস্স ৱণ্ণং ভাসতি, অনুৱিচ্চ পৰিযোগাহেত্ৱা অপ্পসাদনীযে ঠানে অপ্পসাদং উপদংসেতি, অনুৱিচ্চ পৰিযোগাহেত্ৱা পসাদনীযে ঠানে পসাদং উপদংসেতি – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৱিযত্তো সপ্পুৰিসো অক্খতং অনুপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, অনৱজ্জো চ হোতি অননুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ পুঞ্ঞং পসৱতী’’তি.
[সু. নি. ৬৬৩; সং. নি. ১.১৮০] ‘‘যো নিন্দিযং পসংসতি,
তং ৱা নিন্দতি যো পসংসিযো;
ৱিচিনাতি মুখেন সো কলিং,
কলিনা তেন সুখং ন ৱিন্দতি.
[সু. নি. ৬৬৩; সং. নি. ১.১৮০] ‘‘অপ্পমত্তো অযং কলি,
যো অক্খেসু ধনপৰাজযো;
সব্বস্সাপি সহাপি অত্তনা,
অযমেৱ মহন্ততৰো কলি;
যো সুগতেসু মনং পদোসযে.
‘‘সতং সহস্সানং নিৰব্বুদানং,
ছত্তিংসতী পঞ্চ চ অব্বুদানি;
যমৰিযগৰহী [যমৰিযং গৰহীয (স্যা. কং.)] নিৰযং উপেতি,
ৱাচং মনঞ্চ পণিধায পাপক’’ন্তি. ততিযং;
৪. দুতিযখতসুত্তং
৪. ‘‘চতূসু, ভিক্খৱে, মিচ্ছা পটিপজ্জমানো বালো অব্যত্তো অসপ্পুৰিসো খতং উপহতং অত্তানং পৰিহৰতি সাৱজ্জো চ হোতি সানুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱতি. কতমেসু চতূসু? মাতৰি, ভিক্খৱে, মিচ্ছা পটিপজ্জমানো বালো অব্যত্তো অসপ্পুৰিসো খতং উপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, সাৱজ্জো চ হোতি সানুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱতি. পিতৰি, ভিক্খৱে, মিচ্ছা পটিপজ্জমানো…পে… তথাগতে, ভিক্খৱে, মিচ্ছা পটিপজ্জমানো…পে… তথাগতসাৱকে, ভিক্খৱে, মিচ্ছা পটিপজ্জমানো বালো অব্যত্তো অসপ্পুৰিসো খতং উপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, সাৱজ্জো চ হোতি সানুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱতি. ইমেসু খো, ভিক্খৱে, চতূসু মিচ্ছা পটিপজ্জমানো বালো অব্যত্তো অসপ্পুৰিসো খতং উপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, সাৱজ্জো চ হোতি সানুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱতি.
‘‘চতূসু, ভিক্খৱে, সম্মা পটিপজ্জমানো পণ্ডিতো ৱিযত্তো সপ্পুৰিসো অক্খতং অনুপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, অনৱজ্জো চ হোতি অননুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ পুঞ্ঞং পসৱতি. কতমেসু চতূসু? মাতৰি, ভিক্খৱে, সম্মা পটিপজ্জমানো পণ্ডিতো ৱিযত্তো সপ্পুৰিসো অক্খতং অনুপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, অনৱজ্জো চ হোতি অননুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ পুঞ্ঞং পসৱতি. পিতৰি, ভিক্খৱে, সম্মা পটিপজ্জমানো…পে… তথাগতে, ভিক্খৱে, সম্মা পটিপজ্জমানো…পে… তথাগতসাৱকে, ভিক্খৱে, সম্মা পটিপজ্জমানো পণ্ডিতো ৱিযত্তো সপ্পুৰিসো অক্খতং অনুপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, অনৱজ্জো চ হোতি অননুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ পুঞ্ঞং পসৱতি. ইমেসু খো, ভিক্খৱে, চতূসু সম্মা পটিপজ্জমানো পণ্ডিতো ৱিযত্তো সপ্পুৰিসো অক্খতং অনুপহতং অত্তানং পৰিহৰতি, অনৱজ্জো চ হোতি অননুৱজ্জো চ ৱিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ পুঞ্ঞং পসৱতী’’তি.
‘‘মাতৰি পিতৰি চাপি, যো মিচ্ছা পটিপজ্জতি;
তথাগতে ৱা সম্বুদ্ধে, অথ ৱা তস্স সাৱকে;
বহুঞ্চ সো পসৱতি, অপুঞ্ঞং তাদিসো নৰো.
‘‘তায নং অধম্মচৰিযায [তায অধম্মচৰিযায (সী. স্যা. কং. পী.)], মাতাপিতূসু পণ্ডিতা;
ইধেৱ নং গৰহন্তি, পেচ্চাপাযঞ্চ গচ্ছতি.
‘‘মাতৰি পিতৰি চাপি, যো সম্মা পটিপজ্জতি;
তথাগতে ৱা সম্বুদ্ধে, অথ ৱা তস্স সাৱকে;
বহুঞ্চ সো পসৱতি, পুঞ্ঞং এতাদিসো [পুঞ্ঞম্পি তাদিসো (সী. স্যা. কং.)] নৰো.
‘‘তায নং ধম্মচৰিযায, মাতাপিতূসু পণ্ডিতা;
ইধেৱ [ইধ চেৱ (সী.)] নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি [সগ্গে চ মোদতীতি (সী.)]. চতুত্থং;
৫. অনুসোতসুত্তং
৫. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? অনুসোতগামী পুগ্গলো, পটিসোতগামী পুগ্গলো, ঠিতত্তো পুগ্গলো, তিণ্ণো পাৰঙ্গতো [পাৰগতো (সী. স্যা. কং.)] থলে তিট্ঠতি ব্ৰাহ্মণো. কতমো চ, ভিক্খৱে, অনুসোতগামী পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো কামে চ পটিসেৱতি, পাপঞ্চ কম্মং কৰোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অনুসোতগামী পুগ্গলো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিসোতগামী পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো কামে চ নপ্পটিসেৱতি, পাপঞ্চ কম্মং ন কৰোতি, সহাপি দুক্খেন সহাপি দোমনস্সেন অস্সুমুখোপি ৰুদমানো পৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিসোতগামী পুগ্গলো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, ঠিতত্তো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা ওপপাতিকো হোতি, তত্থ পৰিনিব্বাযী, অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ঠিতত্তো পুগ্গলো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো তিণ্ণো পাৰঙ্গতো থলে তিট্ঠতি ব্ৰাহ্মণো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো তিণ্ণো পাৰঙ্গতো থলে তিট্ঠতি ব্ৰাহ্মণো. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি.
‘‘যে কেচি কামেসু অসঞ্ঞতা জনা,
অৱীতৰাগা ইধ কামভোগিনো;
পুনপ্পুনং জাতিজৰূপগামি তে [জাতিজৰূপগাহিনো (সী.), জাতিজৰূপগা হি তে (স্যা. কং.)],
তণ্হাধিপন্না অনুসোতগামিনো.
‘‘তস্মা হি ধীৰো ইধুপট্ঠিতস্সতী,
কামে চ পাপে চ অসেৱমানো;
সহাপি দুক্খেন জহেয্য কামে,
পটিসোতগামীতি তমাহু পুগ্গলং.
‘‘যো ৱে কিলেসানি পহায পঞ্চ,
পৰিপুণ্ণসেখো অপৰিহানধম্মো;
চেতোৱসিপ্পত্তো সমাহিতিন্দ্ৰিযো,
স ৱে ঠিতত্তোতি নৰো পৱুচ্চতি.
‘‘পৰোপৰা যস্স সমেচ্চ ধম্মা,
ৱিধূপিতা অত্থগতা ন সন্তি;
স ৱে মুনি [স ৱেদগূ (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযো,
লোকন্তগূ পাৰগতোতি ৱুচ্চতী’’তি. পঞ্চমং;
৬. অপ্পস্সুতসুত্তং
৬. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? অপ্পস্সুতো সুতেন অনুপপন্নো, অপ্পস্সুতো সুতেন উপপন্নো, বহুস্সুতো সুতেন অনুপপন্নো, বহুস্সুতো সুতেন উপপন্নো. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অপ্পস্সুতো হোতি সুতেন অনুপপন্নো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স অপ্পকং সুতং হোতি – সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথা উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং. সো তস্স অপ্পকস্স সুতস্স ন অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায [ন ধম্মমঞ্ঞায (পী. ক.)] ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অপ্পস্সুতো হোতি সুতেন অনুপপন্নো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অপ্পস্সুতো হোতি সুতেন উপপন্নো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স অপ্পকং সুতং হোতি – সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথা উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং. সো তস্স অপ্পকস্স সুতস্স অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অপ্পস্সুতো হোতি সুতেন উপপন্নো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো বহুস্সুতো হোতি সুতেন অনুপপন্নো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স বহুকং সুতং হোতি – সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথা উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং. সো তস্স বহুকস্স সুতস্স ন অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায [ন ধম্মমঞ্ঞায (পী.)] ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো বহুস্সুতো হোতি সুতেন অনুপপন্নো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো বহুস্সুতো হোতি সুতেন উপপন্নো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স বহুকং সুতং হোতি – সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথা উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লং. সো তস্স বহুকস্স সুতস্স অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পুগ্গলো বহুস্সুতো হোতি সুতেন উপপন্নো. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি.
‘‘অপ্পস্সুতোপি চে হোতি, সীলেসু অসমাহিতো;
উভযেন নং গৰহন্তি, সীলতো চ সুতেন চ.
‘‘অপ্পস্সুতোপি চে হোতি, সীলেসু সুসমাহিতো;
সীলতো নং পসংসন্তি, তস্স সম্পজ্জতে সুতং.
‘‘বহুস্সুতোপি চে হোতি, সীলেসু অসমাহিতো;
সীলতো নং গৰহন্তি, নাস্স সম্পজ্জতে সুতং.
‘‘বহুস্সুতোপি চে হোতি, সীলেসু সুসমাহিতো;
উভযেন নং পসংসন্তি, সীলতো চ সুতেন চ.
‘‘বহুস্সুতং ধম্মধৰং, সপ্পঞ্ঞং বুদ্ধসাৱকং;
নেক্খং জম্বোনদস্সেৱ, কো তং নিন্দিতুমৰহতি;
দেৱাপি নং পসংসন্তি, ব্ৰহ্মুনাপি পসংসিতো’’তি. ছট্ঠং;
৭. সোভনসুত্তং
৭. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ৱিযত্তা ৱিনীতা ৱিসাৰদা বহুস্সুতা ধম্মধৰা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সঙ্ঘং সোভেন্তি. কতমে চত্তাৰো? ভিক্খু, ভিক্খৱে, ৱিযত্তো ৱিনীতো ৱিসাৰদো বহুস্সুতো ধম্মধৰো ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো সঙ্ঘং সোভেতি. ভিক্খুনী, ভিক্খৱে, ৱিযত্তা ৱিনীতা ৱিসাৰদা বহুস্সুতা ধম্মধৰা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সঙ্ঘং সোভেতি. উপাসকো, ভিক্খৱে, ৱিযত্তো ৱিনীতো ৱিসাৰদো বহুস্সুতো ধম্মধৰো ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো সঙ্ঘং সোভেতি. উপাসিকা, ভিক্খৱে, ৱিযত্তা ৱিনীতা ৱিসাৰদা বহুস্সুতা ধম্মধৰা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সঙ্ঘং সোভেতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ৱিযত্তা ৱিনীতা ৱিসাৰদা বহুস্সুতা ধম্মধৰা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সঙ্ঘং সোভেন্তী’’তি.
‘‘যো হোতি ৱিযত্তো [ৱ্যত্তো (সী. পী.), ব্যত্তো (স্যা. কং.)] চ ৱিসাৰদো চ,
বহুস্সুতো ধম্মধৰো চ হোতি;
ধম্মস্স হোতি অনুধম্মচাৰী,
স তাদিসো ৱুচ্চতি সঙ্ঘসোভনো [সংঘসোভণো (ক.)].
‘‘ভিক্খু চ সীলসম্পন্নো, ভিক্খুনী চ বহুস্সুতা;
উপাসকো চ যো সদ্ধো, যা চ সদ্ধা উপাসিকা;
এতে খো সঙ্ঘং সোভেন্তি, এতে হি সঙ্ঘসোভনা’’তি. সত্তমং;
৮. ৱেসাৰজ্জসুত্তং
৮. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথাগতস্স ৱেসাৰজ্জানি, যেহি ৱেসাৰজ্জেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি. কতমানি চত্তাৰি? ‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি. এতমহং [এতম্পহং (সী. স্যা. কং. পী.)], ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.
‘‘‘খীণাসৱস্স তে পটিজানতো ইমে আসৱা অপৰিক্খীণা’তি তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি. এতমহং, ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.
‘‘‘যে খো পন তে অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱুত্তা তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযাযা’তি তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি. এতমহং, ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.
‘‘‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো সো ন নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’তি তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৱে, ন সমনুপস্সামি. এতমহং, ভিক্খৱে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি. ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি তথাগতস্স ৱেসাৰজ্জানি, যেহি ৱেসাৰজ্জেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতী’’তি.
‘‘যে কেচিমে ৱাদপথা পুথুস্সিতা,
যং নিস্সিতা সমণব্ৰাহ্মণা চ;
তথাগতং পত্ৱা ন তে ভৱন্তি,
ৱিসাৰদং ৱাদপথাতিৱত্তং [ৱাদপথাভিৱত্তিনং (সী.), ৱাদপথাতি ৱুত্তং (পী. ক.)].
‘‘যো ধম্মচক্কং অভিভুয্য কেৱলী [কেৱলং (স্যা.), কেৱলো (ক.)],
পৱত্তযী সব্বভূতানুকম্পী;
তং তাদিসং দেৱমনুস্সসেট্ঠং,
সত্তা নমস্সন্তি ভৱস্স পাৰগু’’ন্তি. অট্ঠমং;
৯. তণ্হুপ্পাদসুত্তং
৯. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, তণ্হুপ্পাদা যত্থ ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি. কতমে চত্তাৰো? চীৱৰহেতু ৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি; পিণ্ডপাতহেতু ৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি; সেনাসনহেতু ৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি; ইতিভৱাভৱহেতু ৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো তণ্হুপ্পাদা যত্থ ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি.
‘‘তণ্হা দুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধান সংসৰং;
ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং, সংসাৰং নাতিৱত্ততি.
‘‘এৱমাদীনৱং ঞত্ৱা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৱং;
ৱীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি [ইতিৱু. ১৫, ১০৫]. নৱমং;
১০. যোগসুত্তং
১০. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, যোগা. কতমে চত্তাৰো? কামযোগো, ভৱযোগো, দিট্ঠিযোগো, অৱিজ্জাযোগো. কতমো চ, ভিক্খৱে, কামযোগো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো কামানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ [অত্থগমঞ্চ (সী. পী.)] অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স কামানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং অপ্পজানতো [নপ্পজানতো (স্যা. কং. ক.)] যো কামেসু কামৰাগো কামনন্দী [কামনন্দি (সী. স্যা. কং.)] কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপৰিড়াহো কামজ্ঝোসানং কামতণ্হা সানুসেতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, কামযোগো. ইতি কামযোগো.
‘‘ভৱযোগো চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ভৱানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স ভৱানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং অপ্পজানতো যো ভৱেসু ভৱৰাগো ভৱনন্দী ভৱস্নেহো ভৱমুচ্ছা ভৱপিপাসা ভৱপৰিড়াহো ভৱজ্ঝোসানং ভৱতণ্হা সানুসেতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভৱযোগো. ইতি কামযোগো ভৱযোগো.
‘‘দিট্ঠিযোগো চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো দিট্ঠীনং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স দিট্ঠীনং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং অপ্পজানতো যো দিট্ঠীসু দিট্ঠিৰাগো দিট্ঠিনন্দী দিট্ঠিস্নেহো দিট্ঠিমুচ্ছা দিট্ঠিপিপাসা দিট্ঠিপৰিড়াহো দিট্ঠিজ্ঝোসানং [দিট্ঠিঅজ্ঝোসানং (সী. পী.)] দিট্ঠিতণ্হা সানুসেতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দিট্ঠিযোগো. ইতি কামযোগো ভৱযোগো দিট্ঠিযোগো.
‘‘অৱিজ্জাযোগো চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং অপ্পজানতো যা ছসু ফস্সাযতনেসু অৱিজ্জা অঞ্ঞাণং সানুসেতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাযোগো. ইতি কামযোগো ভৱযোগো দিট্ঠিযোগো অৱিজ্জাযোগো, সংযুত্তো পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি সংকিলেসিকেহি পোনোভৱিকেহি [পোনো ব্ভৱিকেহি (স্যা. ক.)] সদৰেহি দুক্খৱিপাকেহি আযতিং জাতিজৰামৰণিকেহি. তস্মা অযোগক্খেমীতি ৱুচ্চতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো যোগা.
‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ৱিসংযোগা. কতমে চত্তাৰো? কামযোগৱিসংযোগো, ভৱযোগৱিসংযোগো, দিট্ঠিযোগৱিসংযোগো, অৱিজ্জাযোগৱিসংযোগো. কতমো চ, ভিক্খৱে, কামযোগৱিসংযোগো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো কামানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স কামানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানতো যো কামেসু কামৰাগো কামনন্দী কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপৰিড়াহো কামজ্ঝোসানং কামতণ্হা সা নানুসেতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, কামযোগৱিসংযোগো. ইতি কামযোগৱিসংযোগো.
‘‘ভৱযোগৱিসংযোগো চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ভৱানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স ভৱানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানতো যো ভৱেসু ভৱৰাগো ভৱনন্দী ভৱস্নেহো ভৱমুচ্ছা ভৱপিপাসা ভৱপৰিড়াহো ভৱজ্ঝোসানং ভৱতণ্হা সা নানুসেতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভৱযোগৱিসংযোগো. ইতি কামযোগৱিসংযোগো ভৱযোগৱিসংযোগো.
‘‘দিট্ঠিযোগৱিসংযোগো চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো দিট্ঠীনং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স দিট্ঠীনং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানতো যো দিট্ঠীসু দিট্ঠিৰাগো দিট্ঠিনন্দী দিট্ঠিস্নেহো দিট্ঠিমুচ্ছা দিট্ঠিপিপাসা দিট্ঠিপৰিড়াহো দিট্ঠিজ্ঝোসানং দিট্ঠিতণ্হা সা নানুসেতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, দিট্ঠিযোগৱিসংযোগো. ইতি কামযোগৱিসংযোগো ভৱযোগৱিসংযোগো দিট্ঠিযোগৱিসংযোগো.
‘‘অৱিজ্জাযোগৱিসংযোগো চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানতো যা ছসু ফস্সাযতনেসু অৱিজ্জা অঞ্ঞাণং সা নানুসেতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাযোগৱিসংযোগো. ইতি কামযোগৱিসংযোগো ভৱযোগৱিসংযোগো দিট্ঠিযোগৱিসংযোগো অৱিজ্জাযোগৱিসংযোগো, ৱিসংযুত্তো পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি সংকিলেসিকেহি পোনোভৱিকেহি সদৰেহি দুক্খৱিপাকেহি আযতিং জাতিজৰামৰণিকেহি. তস্মা যোগক্খেমীতি ৱুচ্চতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ৱিসংযোগা’’তি.
‘‘কামযোগেন সংযুত্তা, ভৱযোগেন চূভযং;
দিট্ঠিযোগেন সংযুত্তা, অৱিজ্জায পুৰক্খতা.
‘‘সত্তা গচ্ছন্তি সংসাৰং, জাতিমৰণগামিনো;
যে চ কামে পৰিঞ্ঞায, ভৱযোগঞ্চ সব্বসো.
‘‘দিট্ঠিযোগং সমূহচ্চ, অৱিজ্জঞ্চ ৱিৰাজযং;
সব্বযোগৱিসংযুত্তা, তে ৱে যোগাতিগা মুনী’’তি. দসমং;
ভণ্ডগামৱগ্গো পঠমো.