සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණකථාවණ්ණනා

760. සඞ්ඛාරානං අනිච්චදුක්ඛාකාරාදිපරිග්ගණ්හනවසෙන පවත්තම්පි පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං විසෙසතො අනත්තාකාරපරිග්ගණ්හනපධානන්ති වුත්තං ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සුඤ්ඤාති පරිග්ගහෙත්වා’’තිආදි. තස්මිඤ්හි සති සච්චසම්පටිවෙධො ඉජ්ඣති, න අසති. තදභාවතො හි අනිච්චදුක්ඛලක්ඛණපඤ්ඤාපකම්පි සරභඞ්ගසත්ථාරාදීනං සාසනං අනිය්‍යානිකමෙව ජාතං. අථ වා තෙසං නිච්චසාරාදීහි රිත්තකං සන්ධාය ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සුඤ්ඤාති පරිග්ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. යඤ්හි යතො රිත්තකං, තං තෙන සුඤ්ඤන්ති. සඞ්ඛාරානං අත්තසුඤ්ඤතාය දුවිඤ්ඤෙය්‍යභාවතො අනෙකවාරං පටිවිද්ධායපි සුඤ්ඤතානුපස්සනාය දළ්හීභාවාපාදනත්ථං ‘‘පුන සුඤ්ඤමිද’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යදග්ගෙන සඞ්ඛාරා අනත්තතා, තදග්ගෙන අනත්තනියා. සති හි අත්තනි අත්තනියෙන භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘සුඤ්ඤමිදං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා’’ති. ද්විකොටිකන්ති ද්විඅංසිකං, අත්තානං නෙව දිස්වා ඤාණචක්ඛුනා පච්චක්ඛතො, අනුමානතො ච තස්ස අනුපලබ්භනීයතොති අධිප්පායො. පරං අඤ්ඤං සත්තං, සඞ්ඛාරං වා පරික්ඛාරභාවෙ අත්තනො සුඛදුක්ඛසාධනභාවෙ ඨිතං න දිස්වාති යොජනා. පුන පරිග්ගණ්හාතීති සම්බන්ධො. එත්ථාති එතස්මිං සුඤ්ඤතානුපස්සනාධිකාරෙ.

ක්වචීති කත්ථචි ඨානෙ, කාලෙ, ධම්මෙ වා. අථ වා ක්වචීති අජ්ඣත්තං, බහිද්ධා වා. අත්තනො අත්තානන්ති සකත්තානං. ‘‘අයං ඛො භවං බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා…පෙ… සෙට්ඨො සජිතා වසී පිතා භූතභබ්‍යාන’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.42) පරෙහි පරිකප්පිතං අත්තානඤ්ච කස්සචි කිඤ්චනභූතං න පස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘කස්සචී’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරස්සාති ‘‘පරජාති, පරො පුරිසො’’ති ච එවං ගහිතස්ස. න ච මම ක්වචනීති එත්ථ මම-සද්දො අට්ඨානෙ පයුත්තොති ආහ ‘‘මම-සද්දං තාව ඨපෙත්වා’’ති. පරස්ස චාති අත්තතො අඤ්ඤස්ස. ‘‘පරො පුරිසො’’ති එවංභූතො අත්ථො මමත්ථාය ඨිතො, තස්ස වසෙන මය්හං සබ්බං සිජ්ඣතීති එවං එකච්චදිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතවසෙන පරං අත්තානං තඤ්ච අත්තනො කිඤ්චනභූතං න පස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘න ච ක්වචනී’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච නාහං ක්වචනීති සකඅත්තනො අභාවං පස්සති. න කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති සකඅත්තනො එව කස්සචි අනත්තනියතං පස්සති. න ච මමාති එතං ද්වයං යථාසඞ්ඛ්‍යං සම්බන්ධිතබ්බං. අත්ථීති පච්චෙකං. න ච ක්වචනි පරස්ස අත්තා අත්ථීති පරස්ස අත්තනො අභාවං පස්සති. තස්ස පරස්ස අත්තනො මම කිඤ්චනතා න චත්ථීති පරස්ස අත්තනො අනත්තනියතං පස්සති. එවං අජ්ඣත්තං, බහිද්ධා ච ඛන්ධානං අත්තත්තනියසුඤ්ඤතා සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජතා චතුකොටිකසුඤ්ඤතාපරිග්ගණ්හනෙන දිට්ඨා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘එවමය’’න්තිආදි.

761. ‘‘ඡහාකාරෙහී’’තිආදිනා නිද්දෙසාදීසු තත්ථ තත්ථ ආගතෙ පකාරෙ සුඤ්ඤතානුපස්සනාය පරිබ්‍රූහනං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙති. තත්ථ ඡහාකාරෙහීති ඡහි ගහණාකාරෙහි, ගහෙතබ්බාකාරෙහි වා. නිච්චෙනාති ‘‘නිච්චො’’ති පරිකප්පිතෙන අත්තනා වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි. නිච්චෙනාති වා නිච්චභාවෙන. ධුවාදයො ‘‘නිච්චො’’ති ගහිතස්සෙව ගහෙතබ්බාකාරා. තබ්බිභාගෙන හි ඉමස්ස ඡක්කතා. තත්ථ නිච්චතා නාම කූටට්ඨතා. ධුවභාවො ථිරතා. සදා භාවිතා සස්සතතා. නිබ්බිකාරතා අවිපරිණාමධම්මතා. යාව ජරාමරණාති පෙය්‍යාලං අකත්වා පරියොසානපදමෙව දස්සෙති.

762. න සාරන්ති අසාරං, නත්ථි එතස්ස සාරන්ති නිස්සාරං. සාරතො අපගතං, සාරං වා තතො අපගතන්ති සාරාපගතං. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘නිච්චසාරසාරෙන වා සුඛසාරසාරෙන වා අත්තසාරසාරෙන වා’’ති පාළීති අධිප්පායෙන ‘‘අසාරං නිස්සාරං සාරාපගත’’න්ති පදත්තයං එකො සුඤ්ඤතාපරිග්ගහාකාරො, අඤ්ඤථා සත්තෙව ආකාරා සියුං, න අට්ඨාති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘සුභසාරසාරෙනාතිපි පාළියං අත්ථීති ‘අසාරං නිස්සාරං සාරාපගත’න්ති ඉදං පදත්තයං ‘නිච්චසාරසාරෙනා’තිආදීසු පච්චෙකං යොජෙතබ්බ’’න්ති වදන්ති. සෙතවච්ඡොති සෙතවරුණකො. ‘‘මිනරුක්ඛො’’තිපි වදන්ති. පාළිභද්දකොති කිංසුකො.

763. නිච්චසාරාදීනං අභාවතො රිත්තතො පස්සති. පරිත්තතො, ලාමකත්තා වා තුච්ඡතො. අත්තසාරාභාවෙන සුඤ්ඤතො. සයං අනත්තතාය අනත්තතො. ඉස්සරියස්ස අභාවතො, කෙනචි ඉස්සරියං කාරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ච අනිස්සරියතො. ඵෙණපිණ්ඩෙන භාජනාදිං කාතුකාමස්ස විය රූපස්ස නිච්චතාදිං කාතුකාමස්ස තං න සිජ්ඣති, සකඉච්ඡාවසෙන වා කාචි කිරියා නත්ථීති අකාමකාරියතො. ‘‘එවං රූපං හොතු, මා එව’’න්ති අලබ්භනීයතො. සයං අඤ්ඤස්ස වසෙ න වත්තති, නාපි අඤ්ඤං අත්තනො වසෙ වත්තෙතීති අවසවත්තකතො. යස්මිං සන්තානෙ සයං තස්ස පරො විය අවිධෙය්‍යතාය පරතො. කාරකාදි විය කාරණෙහි, ඵලෙන ච විවිත්තතො. න හි කාරණෙන ඵලං, ඵලෙන වා කාරණං සගබ්භං තිට්ඨති. එස නයො වෙදනාදීසුපි.

764. රූපං න සත්තොතිආදීසු යො ලොකවොහාරෙන සත්තො, රූපං සො න හොතීති අයමත්ථො ඉධ නාධිප්පෙතො තස්සාවුත්තසිද්ධත්තා. න හි ලොකො රූපමත්තං ‘‘සත්තො’’ති වොහරති, බාහිරකපරිකප්පිතො පන අත්තා ‘‘සත්තො’’ති අධිප්පෙතො. සො හි තෙහි රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය පරෙසං සඤ්ජාපනට්ඨෙන ‘‘සත්තො’’ති වුච්චති, රූපං සො න හොතීති අත්ථො. සුඤ්ඤතාපරිග්ගණ්හනඤ්හෙතන්ති. එස නයො න ජීවොතිආදීසුපි. තත්ථ ජීවනට්ඨෙන ජීවො. නරනට්ඨෙන නෙතුභාවෙන නරො. ‘‘අහමස්මී’’ති මානුප්පත්තිට්ඨානතාය මානො එත්ථ වාති පවත්තතීති මානවො. ථියති එත්ථ ගබ්භොති ඉත්ථී. පධානභාවෙන පුරි සෙතීති පුරිසො. ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා. පච්චත්තං තස්ස තස්ස අහංකාරවත්ථුතාය ‘‘අහ’’න්ති ච දිට්ඨිගතිකෙහි අත්තා වුච්චති, රූපං පන තාදිසං න හොතීති සුඤ්ඤතාපරිග්ගණ්හනවිධිං දස්සෙතුං ‘‘රූපං න සත්තො’’තිආදි වුත්තං. තස්මා අට්ඨහිපි පදෙහි රූපස්ස අත්තසුඤ්ඤතාව දස්සිතා. ඉතරෙහි චතූහි තස්ස කිඤ්චනතාභාවො. තත්ථ න මමාති මය්හං අත්තනො සන්තකං න හොති, තථා අඤ්ඤස්ස අත්තනො සන්තකං න හොති, කස්සචිපි අත්තනො සන්තකං න හොති අත්තනොයෙව අභාවතො. ‘‘න අත්තනිය’’න්ති පදෙන පකාසිතො එවත්ථො පරියායන්තරෙහි තීහිපි පදෙහි පකාසිතො. එස නයො වෙදනාදීසුපි.

765. හෙට්ඨා කලාපසම්මසනස්ස දළ්හභාවාය වුත්තසම්මසනනයාපි සුඤ්ඤතානුපස්සනාය දළ්හභාවාය සංවත්තන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘තීරණපරිඤ්ඤාවසෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ භයස්ස අහිංසනෙන අසරණතො. ‘‘සරණ’’න්ති ගහෙතුං අයුත්තතාය අසරණීභූතතො. ‘‘අනස්සාදතො’’ති ඉදං පාළියං නත්ථි. සති ච තෙචත්තාලීස ආකාරා සියුං. රූපප්පවත්තියං සබ්බාදීනවූපලද්ධියා ආදීනවතො. ‘‘සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො’’ති ඉදං ද්වයං යථා අනිච්චතො දස්සනං පනාළිකාය, නිච්චසාරවිරහදීපනෙන වා සුඤ්ඤතාවිභාවනං හොති, එවං සුඤ්ඤතාවිභාවනන්ති කත්වා වුත්තං. තථා ‘‘යං ඛො රූපං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං රූපස්ස අස්සාදො’’ති (සං. නි. 3.26) දස්සනං පච්චයපච්චයුප්පන්නතාවිභාවනෙන සුඤ්ඤතාවිභාවනං. ‘‘යං රූපං අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අයං රූපස්ස ආදීනවො’’ති (සං. නි. 3.26) ච දස්සනං නිච්චතාදිසුඤ්ඤතාභාවනතො. තථා ‘‘යො රූපෙ ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං රූපස්ස නිස්සරණ’’න්ති එවං සමුදයාදිදස්සනානං, ඉතරෙසඤ්ච යථාරහං සුඤ්ඤතානුපස්සනානුබ්‍රූහනතා දට්ඨබ්බා. යං පන ආදීනවතො දස්සනං, පුබ්බෙ වත්වාපි පුන වචනං අස්සාදපටික්ඛෙපතො දස්සනං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. වෙදනාදීසුපි ද්වාචත්තාලීස ආකාරා නෙතබ්බාති ආහ ‘‘වෙදනං…පෙ… විඤ්ඤාණං අනිච්චතො…පෙ… නිස්සරණතො පස්සතී’’ති.

වුත්තම්පි ච නිද්දෙසෙ එතං සුඤ්ඤතාපරිග්ගණ්හනකථාසන්දස්සනං ‘‘අසුකාය පාළියා අයං නිද්දෙසො’’ති දස්සනත්ථං, තස්ස ඵලසන්දස්සනත්ථඤ්ච.

766. එවං තීරණපරිඤ්ඤාවසෙන පච්චෙකං ඛන්ධෙසු ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහි සුඤ්ඤතං පරිග්ගහෙත්වාපි තිවිධානුපස්සනාවසෙනෙව භාවනං අනුයුඤ්ජන්තස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණුප්පත්තීති දස්සෙන්තො ‘‘එවං සුඤ්ඤතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරිග්ගණ්හන්තොති සම්මසන්තො. භයඤ්ච නන්දිඤ්ච විප්පහායාති අජ්ඣුපෙක්ඛකතාය සඞ්ඛාරානං විපත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකභයඤ්චෙව තෙසං සම්පත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකපීතිඤ්ච පජහිත්වා. අථ වා භයතුපට්ඨානවසෙන උප්පජ්ජනකඤාණභයඤ්ච සම්මසනවසෙන උප්පජ්ජනකපීතිසඞ්ඛාතං නන්දිඤ්ච පහාය. න හි සබ්බසො සුඤ්ඤතාය දිට්ඨාය භයනන්දීනං අවසරො අත්ථි, අථ ඛො උපෙක්ඛාව සණ්ඨාති. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරෙසු උදාසීනො හොතී’’ති. තත්ථ යෙන මිච්ඡාගාහෙන අනුදාසීනතා සියා, තදභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අහන්ති වා මමන්ති වා න ගණ්හාතී’’ති ආහ. ඉදානිස්ස උදාසීනතාය උපමං දස්සෙන්තො ‘‘විස්සට්ඨභරියො විය පුරිසො’’තිආදිමාහ.

තත්ථ අනුදාසීනතාපුබ්බිකා උදාසීනතා වුච්චමානා ඉධ ඔපම්මත්ථං ඵරතීති දස්සෙතුං ‘‘ඉට්ඨා කන්තා’’තිආදි වුත්තං. අතිවිය නං මමායෙය්‍ය ඉත්ථීනං සාඨෙය්‍යකූටෙය්‍යවඞ්කෙය්‍යාදීනං අජානනතො. මුඤ්චිතුකාමො හුත්වාති මුඤ්චිතුකාමොව හුත්වා, තං විස්සජ්ජෙය්‍ය නිරපෙක්ඛතාය වසෙනෙවාති අධිප්පායො. අයං යොගාවචරො. මුඤ්චිතුකාමතාය උද්ධං යාව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං න උප්පජ්ජති, තාව පවත්තා විපස්සනා පටිසඞ්ඛානුපස්සනා එවාති ආහ ‘‘පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තො’’ති.

පතිලීයතීති එකපස්සෙන නිලීයති නිලීනං විය හොති. පතිකුටතීති සඞ්කුචති. පටිවට්ටතීති විවට්ටති. න සම්පසාරියතීති න විසරති, අභිරතිවසෙන න පක්ඛන්දතීති අත්ථො.

ඉච්චස්සාති ඉති එවං අස්ස යොගිනො.

767. තික්ඛවිසදසූරභාවෙන සඞ්ඛාරෙසු අජ්ඣුපෙක්ඛනෙ සිජ්ඣමානෙ තං පනෙතං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනෙකවාරං පවත්තමානං පරිපාකගමනෙන අනුලොමඤාණස්ස පච්චයභාවං ගච්ඡන්තං නිබ්බානං සන්තතො පස්සති නාම. තථාභූතඤ්ච සබ්බං සඞ්ඛාරප්පවත්තං විස්සජ්ජෙත්වා නිබ්බානමෙව පක්ඛන්දති නාම. තයිදං ඉධ ඤාණං අනුලොමගොත්‍රභුඤාණෙහි සද්ධිං එකත්තං නෙත්වා වුත්තං එකත්තනයවසෙන. නො චෙ නිබ්බානං සන්තතො පස්සතීති තාව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස අපරිපක්කතමෙවාහ. සමුද්දං තරන්තීති සාමුද්දිකා, සංයත්තිකා. දිසාජානනකො කාකො දිසාකාකො, ලක්ඛණමත්තඤ්චෙතං යො කොචි තාදිසො සකුන්තො වෙදිතබ්බො. විදෙසන්ති අදෙසං සමුද්දෙ අපරිචිතට්ඨානං. අනුගන්ත්වාති අනු අනු ගන්ත්වා.

තයිදං විපස්සනාඤාණං. පිට්ඨං වට්ටයමානං වියාති ථූලථූලතො විවෙචනවසෙන නිප්ඵොටියමානං සණ්හං සණ්හං පිට්ඨචුණ්ණං විය. නිබ්බට්ටිතකප්පාසන්ති නිබ්බට්ටිතබීජං කප්පාසං. විහනමානං වියාති ධනුකෙන විහඤ්ඤමානං විය. උපමාද්වයෙනපි පුනප්පුනං සම්මසනෙන විපස්සනාඤාණස්ස සුඛුමතරභාවාපත්තිමාහ. යථා යථා හි විපස්සනාභාවනාබලෙන තික්ඛා, විසදා, සූරා ච හොති, තථා තථා සුඛුමතරාපි හොතීති. සඞ්ඛාරවිචිනනෙති පවිචයස්ස සිඛාප්පත්තතාය සඞ්ඛාරෙසු විය තෙසං විචිනනෙපි උදාසීනං හුත්වා තිවිධානුපස්සනාවසෙන තිට්ඨති පකාරන්තරස්ස අභාවතො. ‘‘සත්තධා අට්ඨාරසධා’’තිආදිනා විභත්තාපි හි අනුපස්සනාපකාරා අනිච්චානුපස්සනාදීස්වෙව තීසු අන්තොගධාති මත්ථකප්පත්තා විපස්සනා තාසං එව වසෙන තිට්ඨති.

768. තත්‍රාති තස්මිං විමොක්ඛමුඛභාවාපජ්ජනෙ, අරියපුග්ගලවිභාගපච්චයත්ථෙ ච. ඉදං විපස්සනාඤාණං. තිණ්ණං ඉන්ද්‍රියානන්ති සද්ධින්ද්‍රියසමාධින්ද්‍රියපඤ්ඤින්ද්‍රියානං. ආධිපතෙය්‍යවසෙනාති සම්පයුත්තධම්මානං අධිපතිභාවවසෙන. අනිච්චානුපස්සනාබහුලස්ස හි සද්ධින්ද්‍රියං බලවං හොති, දුක්ඛානුපස්සනාබහුලස්ස සමාධින්ද්‍රියං, අනත්තානුපස්සනාබහුලස්ස පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති තිස්සන්නං අනුපස්සනානං වසෙන බලවතරභාවං පත්තානි ඉමානි තීණි ඉන්ද්‍රියානි විමොක්ඛමුඛභාවං ආපාදෙන්තීති ආහ ‘‘තිවිධානුපස්සනා…පෙ… ආපජ්ජති නාමා’’ති. තිවිධවිමොක්ඛමුඛභාවන්ති එත්ථ කෙ පන තයො විමොක්ඛා, කානි වා තීණි විමොක්ඛමුඛානීති අන්තොලීනෙ අනුයොගෙ විමොක්ඛමුඛාධීනත්තා විමොක්ඛාධිගමස්ස විමොක්ඛමුඛානි තාව දස්සෙන්තො ‘‘තිස්සො හි…පෙ… වුච්චන්තී’’ති වත්වා අයඤ්ච අත්ථො පාළිතො එව විඤ්ඤායතීති දස්සෙන්තො ‘‘යථාහා’’තිආදිමාහ.

ලොකනිය්‍යානායාති ලොකතො නික්ඛමනාය, සත්තලොකස්ස වා වට්ටදුක්ඛතො නික්ඛමනාය. පරිච්ඡෙදපරිවටුමතොති උදයබ්බයවසෙන පරිච්ඡෙදතො චෙව පරිවටුමතො ච. සමනුපස්සනතායාති සම්මදෙව අනු අනු පස්සනාය සංවත්තන්තීති සම්බන්ධො. අනිච්චානුපස්සනා හි සඞ්ඛාරෙ ආදිතො උදයෙන, අන්තතො වයෙන පරිච්ඡින්නෙ පස්සති. ආදිඅන්තවන්තතාය හි තෙ අනිච්චාති. අනිමිත්තාය ච ධාතුයාති සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තවිරහතො ‘‘අනිමිත්තා’’ති ලද්ධනාමාය අසඞ්ඛතාය ධාතුයා. චිත්තසම්පක්ඛන්දනතායාති පරිච්ඡින්දිත්වා අනුලොමඤාණාදිභාවෙන සම්මදෙව අධිචිත්තස්ස අනුපවිසනත්ථාය. අප්පණිහිතායාති රාගපණිධිආදීනං අභාවෙන ‘‘අප්පණිහිතා’’ති ලද්ධනාමාය. සුඤ්ඤතායාති අත්තසුඤ්ඤතාය ‘‘සුඤ්ඤතා’’ති ලද්ධනාමාය.

ගතින්ති නිබ්බත්තිං. සඞ්ඛාරානං සභාවවිභාවනෙන සංවෙජියමානං චිත්තං සම්මාපටිපත්තියං සමුත්තෙජිතං නාම හොතීති ආහ ‘‘මනොසමුත්තෙජනතායාති චිත්තසංවෙජනතායා’’ති. මමංකාරෙන අත්තනියසඤ්ඤිතස්ස වත්ථුනො සාමිභූතො අත්තා පඨමං පරාමසීයති, තතො අත්තනියන්ති ආහ ‘‘නාහං, න මමාති එවං අනත්තතො සමනුපස්සනතායා’’ති. තීණි පදානීති පරිච්ඡෙදපරිවටුම, මනොසමුත්තෙජන, සමනුපස්සනපදානීති වදන්ති, ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙ’’තිආදීනි පන තීණි වාක්‍යානි තීණි පදානීති වෙදිතබ්බානි. තෙනෙවාති අනිච්චානුපස්සනාදීනං වසෙන තෙසං තිණ්ණං පදානං වුත්තත්තා එව. පඤ්හවිස්සජ්ජනෙති ‘‘අනිච්චතො මනසි කරොතො කථං සඞ්ඛාරා උපට්ඨහන්තී’’ති පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනෙ.

769. එවං විමොක්ඛමුඛානි දස්සෙත්වා ඉදානි විමොක්ඛෙ දස්සෙතුං ‘‘කතමෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. අනිච්චතො මනසි කරොන්තොති අනිච්චානුපස්සනං අනුයුඤ්ජන්තො. අධිමොක්ඛබහුලොති සද්ධින්ද්‍රියබහුලො. යස්ස විසෙසතො අනිච්චානුපස්සනා තික්ඛා සූරා හොති, තස්ස සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා’’ති හි ආදිතො සද්ධාමත්තකෙන පටිපජ්ජිත්වා විපස්සනාය උක්කංසගතාය තරුපල්ලවාදීසු විය මණිකනකාදීසුපි තෙසං අනිච්චතං සාතිසයං පච්චක්ඛතො පස්සතො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා’’ති සත්ථරි සද්ධා බලවතී පවත්තතීති සො අධිමොක්ඛබහුලො, අධිමත්තසද්ධො ච හොති. තස්ස අනිච්චානුපස්සනාබහුලතාය අනිච්චාකාරතො වුට්ඨානං හොතීති සො ‘‘අනිමිත්තං විමොක්ඛං පටිලභතී’’ති වුත්තං. පස්සද්ධිබහුලොති දුක්ඛානුපස්සනං අනුයුඤ්ජන්තො ‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා, තප්පටිපක්ඛතො සුඛො නිරොධො’’ති ච මනසිකාරවසෙන නිබ්බානස්ස සන්තපණීතසුඛභාවං අධිමුච්චන්තො අභිණ්හං පීතිපාමොජ්ජසමායොගතො පස්සද්ධිබහුලො හොති. තතො ච අධිමත්තසමාධින්ද්‍රියපටිලාභෙන රාගපණිධියා දූරීභාවතො අප්පණිහිතවිමොක්ඛසමධිගමො හොතීති වුත්තං ‘‘දුක්ඛතො…පෙ… පටිලභතී’’ති. වෙදබහුලොති අනත්තානුපස්සනං අනුයුඤ්ජන්තො අත්තසුඤ්ඤතාය නිපුණඤාණවිසයත්තා ඤාණබහුලො හොති. තතො ච අධිමත්තපඤ්ඤින්ද්‍රියපටිලාභෙන මොහස්ස දූරීභාවතො සුඤ්ඤතවිමොක්ඛසමධිගමො හොතීති ආහ ‘‘අනත්තතො…පෙ… පටිලභතී’’ති.

යො අනිච්චානුපස්සනාය නිමිත්තවසෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගහෙත්වා විපස්සනං අනුයුඤ්ජන්තො යත්ථ ඉදං සඞ්ඛාරනිමිත්තං සබ්බසො නත්ථි, තං ‘‘අනිමිත්තං නිබ්බාන’’න්ති අනිමිත්තාකාරෙන අධිමුච්චන්තො වුට්ඨානගාමිනිමග්ගෙන ඝටෙති. තස්ස මග්ගො අනිමිත්තතො නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති වුච්චතීති ආහ ‘‘අනිමිත්තාකාරෙන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තො අරියමග්ගො’’ති. ස්වායං නිබ්බානස්ස අනිමිත්තාකාරො නෙව මග්ගෙන කතො, න විපස්සනාය, අථ ඛො සභාවසිද්ධො. තදාරම්මණතාය ච මග්ගො අනිමිත්තොති වුච්චතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනිමිත්තාය ධාතුයා උප්පන්නත්තා අනිමිත්තො’’ති. යො දුක්ඛානුපස්සනාවසෙන පණිධියා දූරීභාවකරණෙන අප්පණිහිතං අධිමුච්චන්තො, යො අනත්තානුපස්සනාවසෙන අත්තූපලද්ධියා දූරීභාවකරණෙන සුඤ්ඤතං අධිමුච්චන්තොති ච ආදිනා යොජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘එතෙනෙව නයෙනා’’තිආදි.

770. යදි අරියමග්ගො තිවිධම්පි විමොක්ඛනාමං ලභති, අථ කස්මා අභිධම්මෙ විමොක්ඛද්වයමෙව ආගතන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යං පනා’’තිආදි. තත්ථ තන්ති අභිධම්මෙ විමොක්ඛද්වයවචනං. නිප්පරියායතො විපස්සනාගමනං සන්ධායාති උජුකමෙව විපස්සනතො මග්ගස්ස නාමාගමනං සන්ධාය වුත්තං. කස්මා? අනිමිත්තවිපස්සනා ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො මග්ගස්ස නාමං දාතුං න සක්කොති. කාමං සුත්තෙ ‘‘අනිමිත්තඤ්ච භාවෙහි, මානානුසයමුජ්ජහා’’ති (සු. නි. 344) අනිමිත්තවිපස්සනා කථිතා, සා පන නිච්චනිමිත්තධුවනිමිත්තඅත්තනිමිත්තානි උග්ඝාටෙන්තීපි සයං නිමිත්තධම්මෙසු එව චරතීති සනිමිත්තාව හොතීති. අපිච අභිධම්මො නාම පරමත්ථදෙසනා, අනිමිත්තමග්ගස්ස ච පරමත්ථතො හෙතුවෙකල්ලමෙව. අනිච්චානුපස්සනාවසෙන හි අනිමිත්තවිමොක්ඛො කථිතො. තත්ථ ච සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, තං අරියමග්ගෙ එකඞ්ගම්පි න හොති, අමග්ගඞ්ගත්තා අත්තනො මග්ගස්ස නාමං දාතුං න සක්කොති. ඉතරෙසු දුක්ඛානුපස්සනාය වසෙන අප්පණිහිතවිමොක්ඛො, අනත්තානුපස්සනාය වසෙන සුඤ්ඤතවිමොක්ඛො.

තෙසු අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන සමාධින්ද්‍රියං, සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොතීති තානි අරියමග්ගස්ස අඞ්ගත්තා අත්තනො මග්ගස්ස නාමං දාතුං සක්කොන්ති, න අනිමිත්තමග්ගො තදභාවතොති කෙචි. යෙ පන වදන්ති ‘‘අනිමිත්තමග්ගො ආගමනතො නාමං අලභන්තොපි සගුණතො ච ආරම්මණතො ච නාමං ලභතී’’ති, තෙසං මතෙන අප්පණිහිතසුඤ්ඤතමග්ගාපි සගුණතො එව, ආරම්මණතො එව ච නාමං ලභෙය්‍යුන්ති? තං අයුත්තං. කස්මා? මග්ගො හි ද්වීහි කාරණෙහි නාමං ලභති සරසතො ච පච්චනීකතො චාති, සභාවතො ච පටිපක්ඛතො චාති අත්ථො. අප්පණිහිතමග්ගො හි රාගපණිධිආදීහි විමුත්තො, සුඤ්ඤතමග්ගො රාගාදීහි සුඤ්ඤො එවාති තෙ සරසතො නාමං ලභන්ති. තථා අප්පණිහිතමග්ගො පණිධිස්ස පටිපක්ඛො, සුඤ්ඤතමග්ගො අත්තාභිනිවෙසස්ස එවාති තෙ පච්චනීකතො නාමං ලභන්ති, අනිමිත්තමග්ගො පන රාගාදිනිමිත්තානං, නිච්චනිමිත්තාදීනං වා අභාවෙන සරසතො එව නාමං ලභති, නො පච්චනීකතො. න හි සො සඞ්ඛාරනිමිත්තාරම්මණාය අනිච්චානුපස්සනාය පටිපක්ඛො, සා පනස්ස අනුලොමභාවෙ ඨිතාති සබ්බථාපි අභිධම්මපරියායෙන අනිමිත්තමග්ගො න ලබ්භති. තෙන වුත්තං ‘‘තං නිප්පරියායතො විපස්සනාගමනං සන්ධායා’’ති.

යස්මා සුත්තන්තපරියායෙන අනිමිත්තමග්ගො ලබ්භති. වුට්ඨානගාමිනී හි විපස්සනා යං යං සම්මසන්තී වුට්ඨානං ගච්ඡති, තස්ස තස්ස වසෙන ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො මග්ගස්ස නාමං දෙති, තත්ථ අනිච්චතො වුට්ඨහන්තස්ස මග්ගො අනිමිත්තො හොති, දුක්ඛතො වුට්ඨහන්තස්ස අප්පණිහිතො, අනත්තතො වුට්ඨහන්තස්ස සුඤ්ඤතො, තස්මා සුත්තන්තසංවණ්ණනා එසාති කත්වා ඉධ තයොපි විමොක්ඛා උද්ධටා. යං පන පටිසම්භිදාමග්ගෙ අභිනිවෙසනිමිත්තපණිධිමුඤ්චනං උපාදාය තිස්සන්නම්පි අනුපස්සනානං තදාගමනවසෙන තදන්වයස්ස මග්ගස්ස ච සුඤ්ඤතවිමොක්ඛාදිභාවො නිද්දිට්ඨො, තස්ස පරියායභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘විපස්සනාඤාණං හී’’තිආදි වුත්තං. විපස්සනාඤාණං පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘අප්පණිහිතො, විමොක්ඛො’’ති ච කිඤ්චාපි වුත්තන්ති සම්බන්ධො.

අනිච්චානුපස්සනාඤාණන්ති ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා’’ති අනුපස්සනාවසෙන පවත්තඤාණං. නිච්චතො අභිනිවෙසං මුඤ්චතීති ‘‘තෙ නිච්චා’’ති නිච්චාකාරතො පවත්තමිච්ඡාභිනිවෙසවිද්ධංසනවසෙන, තදන්වයං පන මග්ගඤාණං සමුච්ඡෙදවසෙන මුඤ්චති. ඉතීති තස්මා. අනිච්චාභිනිවෙසතො රිත්තතාය, විමුත්තතාය ච සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

තන්ති තිවිධං විපස්සනාඤාණං. තත්ථ යස්ස පරියායතො, යස්ස ච නිප්පරියායතො නාමලාභො, තං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛාරනිමිත්තස්සා’’තිආදි වුත්තං. න නිප්පරියායෙන, අථ ඛො පරියායෙනාති අත්ථො. තස්මාති නිප්පරියායකථාභාවතො. විමොක්ඛද්වයමෙව වුත්තං අභිධම්මෙති අධිප්පායො. එත්ථාති එතස්මිං විපස්සනාධිකාරෙ. ‘‘තිවිධවිමොක්ඛමුඛභාවං ආපජ්ජිත්වා’’ති එතස්මිං වා උද්දෙසවචනෙ.

771. තෙසං විභාගායාති තෙසං යථාවුත්තානං සත්තන්නං අරියපුග්ගලානං සද්ධානුසාරිආදිභාවෙන විභත්තසභාවතාය.

772. සද්ධින්ද්‍රියං පටිලභතීති සද්ධානුසාරිභාවිතාකාරණභූතං අධිමත්තං සද්ධින්ද්‍රියං පටිලභති. අධිමොක්ඛබහුලතාය, සද්ධින්ද්‍රියාධිමත්තතාය ච කාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අපිච අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – අනිච්චාකාරසල්ලක්ඛණස්ස සද්ධාභිබුද්ධියා උපනිස්සයභාවතො තදන්වයෙ මග්ගෙ සද්ධා තික්ඛතරා හොති, තෙන අට්ඨමකො සද්ධානුසාරී නාම හොති. සෙසෙසු සත්තසු ඨානෙසූති පඨමඵලතො පට්ඨාය යාව අග්ගඵලා සත්තසු ඨානෙසු. ‘‘සත්තසු ඨානෙසූ’’ති කස්මා වුත්තං, නනු සෙසෙසු ඡසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තො, අග්ගඵලෙ පන සචායං අරූපජ්ඣානලාභී, උභතොභාගවිමුත්තො හොති, නො චෙ අරූපජ්ඣානලාභී, පඤ්ඤාවිමුත්තො, න සද්ධාවිමුත්තො. අභිධම්මෙ හි –

‘‘කතමො ච පුග්ගලො සද්ධාවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං දුක්ඛසමුදයො’ති, ‘අයං දුක්ඛනිරොධො’ති, ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානාති. තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය දිට්ඨා හොන්ති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති, නො ච ඛො යථාදිට්ඨිප්පත්තස්ස. අයං වුච්චති පුග්ගලො සද්ධාවිමුත්තො’’ති (පු. ප. 208) –

එකච්චාසවපරික්ඛයවචනතො සද්ධාවිමුත්තස්ස සෙක්ඛභාවො විඤ්ඤායති, න අසෙක්ඛභාවො. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘ද්වෙ ධුරානි, ද්වෙ අභිනිවෙසා, ද්වෙ සීසානී’’ති වචනතො නත්ථි අරහතො සද්ධාවිමුත්තතාති? සච්චමෙතං නිප්පරියායතො. නිප්පරියායකථා හි අභිධම්මො, ඉධ පන පරියායෙන එවං වුත්තං. යදි පරියායතො අරහතො සද්ධාවිමුත්තතා, කො පන සො පරියායො? සද්ධාවිමුත්තන්වයතා. යො හි අග්ගමග්ගක්ඛණෙ සද්ධාවිමුත්තො හොති, සො අග්ගඵලක්ඛණෙපි තදන්වයතාය සද්ධාවිමුත්තොති පටිසම්භිදාමග්ගෙ පරියායෙන වුත්තොති ඉධාපි තථෙව වුත්තං. අථ වා සද්ධාවිමුත්තසදිසතාය අරහා සද්ධාවිමුත්තො. කා පනෙත්ථ සදිසතා? යථා සද්ධාවිමුත්තස්ස සෙක්ඛස්ස කිලෙසක්ඛයො කුණ්ඨෙන අසිනා කදලිච්ඡෙදසදිසො ‘‘නො ච ඛො යථාදිට්ඨිප්පත්තස්සා’’ති වචනතො, එවං තදන්වයස්සාපි අරහතොති අයමෙත්ථ සදිසතා. කිං පන නෙසං කිලෙසපහානෙ නානත්තං අත්ථීති? නත්ථි. අථ කස්මා සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති? ආගමනීයනානත්තෙන. දිට්ඨිප්පත්තො හි ආගමනම්හි කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො අප්පකසිරෙන අකිලමන්තො වික්ඛම්භෙතුං සක්කොති, සද්ධාවිමුත්තො කිච්ඡෙන කසිරෙන වික්ඛම්භෙතුං සක්කොති. අපිච පඤ්ඤායපි නෙසං වෙමත්තතා. සා ච යාවතිකා ලබ්භතෙවාති වදන්ති. එවඤ්ච කත්වා පඨමමග්ගාදීසු සතිපි ඉන්ද්‍රියසමත්තෙ සද්ධාදීනං තික්ඛතාවචනම්පි සමත්ථිතං හොති.

773. සොති දුක්ඛතො වුට්ඨිතො. සබ්බත්ථාති අට්ඨසුපි ඨානෙසු. නනු ච අට්ඨකථායං ‘‘ද්වෙ ධුරානී’’ති නියමිතත්තා පඨමමග්ගක්ඛණෙ සද්ධානුසාරී වා සියා, ධම්මානුසාරී වා? ඉධ න සද්ධානුසාරී යුත්තො, කායසක්ඛිතාපි අරහතො නත්ථි. අභිධම්මෙ හි –

‘‘කතමො ච පුග්ගලො කායසක්ඛී? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො කායසක්ඛී’’ති (පු. ප. 208) –

එකච්චාසවපරික්ඛයවචනතො කායසක්ඛිනො සෙක්ඛභාවොව විඤ්ඤායතීති? සච්චමෙතං නිප්පරියායතො, ඉධ පන පරියායෙන වුත්තං. කො පන සො පරියායොති? කායසක්ඛිසදිසතා. උපචාරරූපජ්ඣානසමාධිතො හි සාතිසයං අරූපසමාධිසම්ඵස්සං ලද්ධා නිබ්බත්තීති එකච්චාසවපරික්ඛයං උපාදාය ‘‘කායසක්ඛී’’ති වත්තබ්බපුග්ගලෙන සාතිසයසමාධිසම්ඵස්සතදධිට්ඨානාසවපරික්ඛයසාමඤ්ඤං අපෙක්ඛිත්වා කායසක්ඛී විය කායසක්ඛීති අරහා පටිසම්භිදාමග්ගෙ වුත්තොති ඉධාපි තමෙව නයං ගහෙත්වා අරහතොපි කායසක්ඛිතා වුත්තා. සුත්තන්තසංවණ්ණනා හෙසාති. නිප්පරියායෙන පන පඨමඵලතො පට්ඨාය ඡසු ඨානෙසු කායසක්ඛී නාම හොති, සො ච ඛො අට්ඨසමාපත්තිලාභී, න විපස්සනායානිකො සුක්ඛවිපස්සකො, උපචාරමත්තලාභී, රූපජ්ඣානමත්තලාභී වා. පස්සද්ධිබහුලොති ච පස්සද්ධිසීසෙන සමාධි වුත්තොති සාතිසයසමාධිලාභී සමථයානිකොව අධිප්පෙතො, සමථයානිකස්සෙව ච කායසක්ඛිභාවො හෙට්ඨා වුත්තො. අරූපජ්ඣානන්ති චතුබ්බිධං අරූපජ්ඣානං. තත්ථ පන එකම්පි ලද්ධා අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො එව හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අරූපජ්ඣාන’’මිච්චෙව වුත්තං, න ‘‘චත්තාරි අරූපජ්ඣානානී’’ති. තෙනායං චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං, නිරොධසමාපත්තියා ච වසෙන පඤ්චවිධො හොති. එස නයො කායසක්ඛිම්හිපි. ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො.

774. පඤ්ඤවතො නිපුණතරා, ගම්භීරා ච අත්ථා පාකටා හුත්වා උපට්ඨහන්තීති අනත්තතො මනසි කරොතො වෙදබහුලතා, පඤ්ඤින්ද්‍රියපටිලාභො ච වුත්තො. ධම්මානුසාරී හොති පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තත්තා. පඤ්ඤා හි ඉධ ‘‘ධම්මො’’ති අධිප්පෙතා ‘‘සච්චං ධම්මො ධිති චාගො’’තිආදීසු විය (ජා. 1.1.57).

775. යස්සා පාළියා වසෙන ඉධ අරියපුග්ගලස්ස සද්ධාවිමුත්තාදිභාවො වුත්තො, තං පාළිං දස්සෙතුං ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදි ආරද්ධං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

776. ‘‘සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තත්තා සද්ධාවිමුත්තො’’ති එවමාදිඅත්ථස්ස සාධකං අපරම්පි වුත්තං. ‘‘සද්දහන්තො විමුත්තො’’ති එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්ස සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවදස්සනෙන සද්ධාවිමුත්තස්ස සෙක්ඛභාවමෙව විභාවෙති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති අත්ථො.

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකතොති ඵුට්ඨානං අනන්තරං ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො, අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං, ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකරණූපායෙන සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡාකාසීති වුත්තං හොති. භාවනපුංසකං වා එතං යථා ‘‘එකමන්ත’’න්ති (පාරා. 2). යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො, නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො, නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සො සච්ඡිකතොව හොති. තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං යථාආලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡාකාසීති කායසක්ඛීති වුච්චති, න තු විමුත්තො එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා. දිට්ඨන්තං පත්තොති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති වුත්තං හොති. පඨමඵලතො පට්ඨාය හි යාව අග්ගමග්ගා දිට්ඨිප්පත්තොති. ‘‘දිට්ඨියා පත්තො’’ති වා පාඨො, චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධං පත්තොති අත්ථො. ඉමෙ ච සද්ධාවිමුත්තාදයො තයො පරමත්ථතො අපරියොසිතඤාණකිච්චාති තං නයං දස්සෙතුං ‘‘සද්දහන්තො විමුච්චතී’’තිආදි වුත්තං. ඣානඵස්සන්ති සාතිසයං ඣානඵස්සං. තෙන අරූපජ්ඣානඵස්සො සඞ්ගහිතො හොති.

‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරාති ඤාතං හොතී’’ති ඉමිනා දුක්ඛසච්චපටිවෙධමාහ, ‘‘සුඛො නිරොධොති ඤාතං හොතී’’ති ඉමිනා නිරොධසච්චපටිවෙධං. තදුභයෙන ච සමුදයමග්ගසච්චපටිවෙධං නානන්තරියකභාවතො. ‘‘ඤාතං හොතී’’ති ඉමිනා දුතියමග්ගකිච්චං, ‘‘දිට්ඨං හොතී’’ති ඉමිනා තතියමග්ගකිච්චං, ‘‘විදිතං හොතී’’ති ඉමිනා චතුත්ථමග්ගකිච්චං, ‘‘සච්ඡිකත’’න්ති ඉමිනා පඨමඵලකිච්චං, ‘‘ඵුසිත’’න්ති ඉමිනා සෙසඵලද්වයකිච්චං. ඉති දිට්ඨිප්පත්තස්ස මග්ගඵලඤාණබ්‍යාපාරදස්සනානි ඉමානි පදානීති වදන්ති.

777. ඉතරෙසූති සද්ධානුසාරිආදිපදෙසු. සද්ධං අනුසරතීති ආගමනීයට්ඨානෙ ඨිතං සද්ධං අනුගච්ඡති. යථා සා තික්ඛා සූරා අහොසි, මග්ගක්ඛණෙපි තදනුරූපමෙව පවත්තෙතීති අත්ථො. සද්ධාය වා අනුසරතීති සද්ධාය කාරණභූතාය සච්චපටිවෙධස්ස අනුරූපං සරති ගච්ඡති, පටිපජ්ජතීති අත්ථො. ද්වීහිපි අත්ථවිකප්පෙහි සද්ධාය අධිමත්තතංයෙව විභාවෙති. ධම්මානුසාරීති එත්ථාපි එසෙව නයො. උභතොභාගවිමුත්තොති ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තො, රූපකායතො ච නාමකායතො ච වික්ඛම්භනවසෙන, සමුච්ඡෙදවසෙන ච විමුත්තොති අත්ථො. අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො ච නාමකායෙකදෙසතො ච විමුත්තො, අරියමග්ගෙන නාමකායතො විමුත්තොති උභොහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො. පජානන්තො විමුත්තොති පඨමජ්ඣානඵස්සෙන විනා පරිජානනාදිප්පකාරෙහි චත්තාරි අරියසච්චානි ජානන්තො පටිවිජ්ඣන්තො තෙසං කිච්චානං මත්ථකප්පත්තියා නිට්ඨිතකිච්චතාය විසෙසෙන මුත්තොති විමුත්තො.

අයං පනෙත්ථ නිප්පරියායතො සඞ්ඛෙපකථා – යස්ස අනිච්චාකාරතො වුට්ඨානං හොති, සො අධිමොක්ඛබහුලො සද්ධින්ද්‍රියස්ස තික්ඛභාවෙන පඨමමග්ගක්ඛණෙ සද්ධානුසාරී නාම හොති, මජ්ඣෙ ඡසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තො. අග්ගඵලක්ඛණෙ පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම හොති. තථා යස්ස දුක්ඛාකාරතො වුට්ඨානං හොති, තස්ස පස්සද්ධිබහුලතාය සමාධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති දුක්ඛුපනිසාය සද්ධායපි තිබ්බතරත්තා, ධුරනියමතො ච. සොපි පඨමමග්ගක්ඛණෙ සද්ධානුසාරී එව හොති, මජ්ඣෙ ඡසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තො, අන්තෙ පඤ්ඤාවිමුත්තො ච හොති. යස්ස පන අනත්තාකාරතො වුට්ඨානං හොති, සො වෙදබහුලො පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස තික්ඛභාවෙන පඨමමග්ගක්ඛණෙ ධම්මානුසාරී එව හොති, මජ්ඣෙ ඡසු ඨානෙසු දිට්ඨිප්පත්තො, අන්තෙ පඤ්ඤාවිමුත්තො එව හොති. ඉමෙ පන න අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො, අට්ඨවිමොක්ඛලාභී පන පඨමමග්ගක්ඛණෙ සද්ධානුසාරී වා ධම්මානුසාරී වා සියා. මජ්ඣෙ ඡසු ඨානෙසු කායසක්ඛී, පරියොසානෙ උභතොභාගවිමුත්තොති.

සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං.

778. යං තං විමොක්ඛමුඛභාවං ආපජ්ජිත්වා සත්තඅරියපුග්ගලවිභාගාය ච පච්චයො හොතීති වුත්තං, තං පනෙතං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. පුරිමෙන ඤාණද්වයෙනාති මුඤ්චිතුකම්‍යතාපටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණද්වයෙන අත්ථතො එකං, පවත්තිආකාරභෙදතො නානන්ති අධිප්පායො. යථාවුත්තමත්ථං අට්ඨකථාය, පාළියා ච සාධෙතුං ‘‘තෙනාහූ’’තිආදි වුත්තං. මුඤ්චිතුකම්‍යතාමුඤ්චනුපායකරණඤාණානිපි සඞ්ඛාරෙසු උදාසීනභාවෙනෙව පවත්තනතො සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසමඤ්ඤානෙව හොන්තීති වුත්තං ‘‘ඉදං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං එකමෙව තීණි නාමානි ලභතී’’ති. තෙන සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවොහාරො මුඤ්චිතුකම්‍යතාදිඤාණසමුදායවිසයොති දස්සෙති.

780. උප්පාදාදීනීති උප්පාදපවත්තාදිඅපදෙසෙන වුත්තෙ සඞ්ඛාරෙ. පරිච්චජිතුකාමතාති තප්පටිබන්ධඡන්දරාගප්පහානෙන විස්සජ්ජිතුකාමතා. පටිසඞ්ඛානන්ති පුනප්පුනං තීරණං. මුඤ්චිත්වාති නිරාලයභාවාපත්තියා අපෙක්ඛාවිස්සජ්ජනවසෙන විස්සජ්ජිත්වා. අවසානෙති තථාකරණස්ස උත්තරකාලං. යාව නිබ්බානසම්පක්ඛන්දනා න ඉජ්ඣති, තාව විචිනනෙපි උදාසීනතාය ඤාණස්ස සන්තානවසෙන පවත්තිං සන්ධායාහ ‘‘අජ්ඣුපෙක්ඛනං සන්තිට්ඨනා’’ති. එවන්ති අජ්ඣුපෙක්ඛනාකාරසාමඤ්ඤතො ‘‘මුඤ්චිතුකම්‍යතා ච සා සන්තිට්ඨනා චා’’ති වුත්තාකාරෙන.

781. ඉමෙ ධම්මාති ඉමෙ ඤාණසඞ්ඛාතා ධම්මා, ඤාණපරියායො වා ඉධ ධම්ම-සද්දො, තස්මා ඉමානි ඤාණානීති අත්ථො. එකත්තාති එකසභාවා.

782. වුට්ඨානගාමිනී හොති වුට්ඨානගමනතො. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාදිඤාණත්තයස්සාති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛානුලොමගොත්‍රභුසඤ්ඤිතස්ස ඤාණත්තයස්ස. කිච්චවසෙන පවත්තිට්ඨානවසෙනපි ලොකියඤාණානං උපරි ඨිතත්තා වුත්තං ‘‘උත්තමභාවං පත්තත්තා’’ති. නිමිත්තභූතතොති විපස්සනාය ආරම්මණභූතතො ඛන්ධපඤ්චකතො. තෙනාහ ‘‘අභිනිවිට්ඨවත්ථුතො’’ති. තඤ්හි විපස්සනාය ගොචරකරණසඞ්ඛාතෙන අභිනිවෙසෙන අභිනිවිට්ඨවත්ථුන්ති පවුච්චති. තං පනෙතං සසන්තතිපරියාපන්නම්පි පරතො දිට්ඨිතාය ‘‘බහිද්ධා’’ති වුත්තං. තදෙව හි ‘‘බහිද්ධා සබ්බනිමිත්තානී’’ති තත්ථ තත්ථ වුච්චති. අජ්ඣත්තපවත්තතොති සසන්තානෙ මිච්ඡාදිට්ඨිපවත්තනආදිතො, තදනුවත්තකකිලෙසක්ඛන්ධෙහි ච. තඤ්හි සසන්තතියං කිලෙසප්පවත්තභාවතො, තන්නිමිත්තං අසති මග්ගභාවනාය උප්පජ්ජනකඋපාදින්නක්ඛන්ධපවත්තභාවතො ච තථා වුත්තං. වුට්ඨහනඤ්ච නෙසං ආරම්මණාකරණං, ආයතිං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනඤ්ච. ඝටියති අත්තනො අනන්තරමෙව මග්ගසමුප්පත්තිතො.

783. තත්‍රාති තස්මිං ‘‘අභිනිවිට්ඨවත්ථුතො වුට්ඨහනතො’’ති සඞ්ඛෙපවචනෙ. අජ්ඣත්තබහිද්ධා රූපාරූපපපඤ්චක්ඛන්ධලක්ඛණත්තයවසෙන අයං මාතිකා උද්දෙසො. අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වාති සසන්තතිපරියාපන්නෙසු ඛන්ධෙසු විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා. ‘‘අජ්ඣත්තා වුට්ඨාතී’’ති ඉදං වුට්ඨානගාමිනියා අජ්ඣත්තධම්මාරම්මණත්තා පරියායතො වුත්තං, නිප්පරියායතො පන මග්ගො සබ්බතොපි වුට්ඨාති. බහිද්ධා වුට්ඨාතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. එකප්පහාරෙනාති එකජ්ඣං, තං පන අජ්ඣත්තාදිවිභාගං අකත්වා ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති (දී. නි. 1.298; සං. නි. 5.1081; මහාව. 16; පටි. ම. 2.30) අවිභාගෙන වුට්ඨානගාමිනියා පවත්තිවසෙන වෙදිතබ්බං, තයිදං සත්ථු සම්මුඛා දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙන්තස්ස ඤාණුත්තරස්ස සම්භවතීති වදන්ති.

784. සුද්ධඅජ්ඣත්තදස්සනමත්තෙනෙව මග්ගවුට්ඨානං න හොති මමංකාරවත්ථුනොපි පරිඤ්ඤෙය්‍යත්තා මග්ගසඞ්ඛාතං වුට්ඨානං, මග්ගෙන වා වුට්ඨානං මග්ගවුට්ඨානං.

785. රාසිං කත්වාති භූතුපාදායවසෙන දුවිධං අන්තරභෙදවසෙන අනෙකභෙදම්පි ‘‘රුප්පනට්ඨෙන රූප’’න්ති පිණ්ඩතො ගහෙත්වා. යථා රූපෙ විපස්සනාභිනිවෙසො යෙභුය්‍යෙන විපස්සනායානිකස්ස, එවං අරූපෙ විපස්සනාභිනිවෙසො යෙභුය්‍යෙන සමථයානිකස්ස හොති. අභිනිවෙසොති ච විපස්සනාය පුබ්බභාගෙ කත්තබ්බනාමරූපපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. තස්මා පඨමං රූපපරිග්ගණ්හනං රූපෙ අභිනිවෙසො. එස නයො සෙසෙසුපි.

786. යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති කාමං උදයබ්බයපරිග්ගණ්හනං අභිනිවෙසොති දස්සිතං, යථාඋපට්ඨිතෙ පන රූපාරූපධම්මෙ, තෙසඤ්ච පච්චයෙ පරිග්ගහෙත්වා සඞ්ඛෙපෙනෙව විපස්සනාඤාණං චාරෙන්තො ඤාණුත්තරො යථානිසින්නොව ඤාණපටිපාටියා ඛිප්පමෙව සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තො එකප්පහාරෙන පඤ්චහි ඛන්ධෙහි වුට්ඨාති නාම. අඤ්ඤථා එකෙනෙව ලොකියචිත්තෙන පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පරිග්ගහපරිජානනාදීනං අසම්භවතො. න හි සනිදස්සනසප්පටිඝාදිං එකජ්ඣං ආරම්මණං කාතුං සක්කා. යස්ස පන එකවාරං ඤාණෙන ඵස්සිතං, පුන තං ඵස්සිතබ්බමෙව, තාදිසස්ස වසෙන වුත්තන්ති වදන්ති.

788. එත්ථ ච අභිනිවෙසො අකාරණං වුට්ඨානමෙව පමාණං, තස්මා හෙට්ඨා වුත්තවිමොක්ඛඅරියපුග්ගලවිභාගාපි වුට්ඨානවසෙන සම්භවන්තීති දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ ච යොපී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තයොපි ජනාති වුට්ඨානවසෙන භෙදෙ අසතිපි අභිනිවෙසවසෙනෙව ලද්ධං භෙදං ගහෙත්වා වුත්තං.

789. සද්ධිං පුරිමපච්ඡිමඤාණෙහීති භයතුපට්ඨානාදිපුරිමඤාණෙහි චෙව ගොත්‍රභුආදිපච්ඡිමඤාණෙහි ච සහ. උද්දානන්ති උද්දෙසො.

යත්ථ කත්ථචි…පෙ… වට්ටෙය්‍යුං තංතංඤාණට්ඨානියස්ස උපමාවත්ථුනො ලබ්භනතො. ඉමස්මිං පන ඨානෙති ඉමස්මිං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාපදෙසෙ. සබ්බන්ති සබ්බං ඤාණං, සබ්බං වා ඤාණකිච්චං පාකටං හොති වෙමජ්ඣෙ ඨත්වා විභාවියමානත්තා. වුත්තා විසුද්ධිකථායං.

790. නිලීයිත්වාති උපවිසිත්වා. පරාමසිත්වාති වීමංසිත්වා.

ගය්හුපගං අදිස්වාති ගහණයොග්ගං නිච්චසාරාදිං අදිස්වා. චිත්තස්ස වඞ්කභාවකරානං මායාදීනං සුට්ඨු වික්ඛම්භනෙන අනුලොමස්ස උජුකසාඛාසදිසතා. නිබ්බානාලොචනතො ගොත්‍රභුඤාණස්ස උද්ධං උල්ලොකනසදිසතා. අප්පතිට්ඨෙ නිබ්බානෙ පතිට්ඨිතත්තා මග්ගඤාණස්ස ආකාසෙ උප්පතනසදිසතා.

791. සප්පවිස්සජ්ජනං විය ගොත්‍රභුඤාණං සබ්බසඞ්ඛාරගතං විස්සජ්ජිත්වා නිබ්බානස්ස ආලම්බනතො. ආගතමග්ගං ඔලොකෙන්තස්ස ඨානං විය මග්ගඤාණං අසම්මොහපටිවෙධවසෙන අත්තනොපි දස්සනතො. අභයට්ඨානෙ ඨානන්ති අභයට්ඨානං සම්පත්තමාහ, න තස්ස පාපුණපටිපත්තිං.

792. අත්තත්ථාදීනං අනවබුජ්ඣනතො ‘‘අහං, මමා’’ති ගහණස්ස නිද්දොක්කමනසදිසතා. මුඤ්චිතුකම්‍යතාග්ගහණෙනෙව පටිසඞ්ඛා සන්තිට්ඨනාපි ගහිතා. තිස්සන්නම්පි තාසං සංසාරතො නික්ඛමනාධිමුත්තතාය නික්ඛමනමග්ගොලොකනසදිසතා. මග්ගෙ දිට්ඨෙ මග්ගපටිපත්ති විය අනුලොමෙ සිද්ධෙ මග්ගො සිද්ධො එවාති අනුලොමස්ස මග්ගදස්සනසදිසතා. සඞ්ඛාරනිමිත්තතො නික්ඛන්තත්තා ආදිත්තඝරතො නික්ඛමනං විය ගොත්‍රභුඤාණං. වෙගෙනගමනං විය මග්ගඤාණං විස්සජ්ජෙතබ්බගහෙතබ්බපදෙසෙසු සාධනකිච්චවිසෙසයොගතො.

793. පරතො න මමායිතබ්බතො ච පස්සිතබ්බානං ඛන්ධානං ‘‘අහං, මමා’’ති ගහණස්ස රාජගොණානං සකගහණසදිසතා වුත්තා.

794. සභයෙ අභයදස්සනහෙතුතාය ඛන්ධානං ‘‘අහං, මමා’’ති ගහණස්ස යක්ඛිනියා සංවාසසදිසතා. සුසානවිජහනං විය සඞ්ඛාරසුසානං විජහිත්වා නිබ්බානාරම්මණවසෙන පවත්තං ගොත්‍රභු.

795. පුත්තගිද්ධිනීති පුත්තවච්ඡලා. ඔත්තප්පමානාති සාරජ්ජයමානා. ඔළාරිකඔළාරිකලොභක්ඛන්ධාදිවික්ඛම්භනෙන සඞ්ඛාරපරිච්චජනතො අනුලොමස්ස තත්ථෙව දාරකොරොපනසදිසතා.

796. වුට්ඨානගාමිනියා…පෙ… දස්සනත්ථං වුත්තා, න පුරිමාසු විය භයතුපට්ඨානාදීසු ඨිතස්ස භායනාදිආකාරදස්සනත්ථන්ති අධිප්පායො. අපරාපරුප්පත්තිතො, චිරානුබන්ධතො, දුස්සහතො ච වට්ටදුක්ඛසදිසං ජිඝච්ඡාදුක්ඛන්ති ආහ ‘‘සංසාරවට්ටජිඝච්ඡායා’’ති. කායගතාසති එව භොජනං කායගතාසතිභොජනං. සා පනෙත්ථ මග්ගසම්පයුත්තා සම්මාසති කායානුපස්සනාදිකිච්චසාධනවසෙන අමතරසපරිභොගතාය ච ‘‘අමතරසං කායගතාසතිභොජන’’න්ති වුත්තා. තෙනාහ භගවා ‘‘අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං පරිභුඤ්ජන්තී’’තිආදි (අ. නි. 1.600).

ඵලරසාමලකසිඞ්ගීවෙරමුග්ගමාසාදි අනෙකඞ්ගසම්භාරං.

කපණාසෙරිභාවාදිකරණෙන තණ්හාසිනෙහස්ස සීතසදිසතා. මග්ගතෙජන්ති අරියමග්ගසඞ්ඛාතං ඉන්දග්ගිං.

රාගග්ගිආදයො එකාදසග්ගී වූපසමන්ති එත්ථාති එකාදසග්ගිවූපසමං, නිබ්බානං.

අන්ධකාරපරෙතොති චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙන අන්ධකාරෙන කිඤ්චි අත්තත්ථං වා පරත්ථං වා කාතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවෙන අභිභූතො. ඤාණමයො ආලොකො එතිස්සාති ඤාණාලොකා, මග්ගභාවනා.

අමතභූතං, අමතභාවසාධකං වා ඔසධං අමතොසධං, නිබ්බානං. හෙට්ඨා අත්තනා වුත්තමෙව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාබ්‍යාපාරං නිගමනවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘තෙන වුත්ත’’න්තිආදිමාහ.

797. නිරාලයතාය තණ්හාවසෙන භවාදීසු අවිසටජ්ඣාසයො හුත්වා තතො සඞ්කුචිතචිත්තො පතිලීනභාවෙන චරති පවත්තතීති පතිලීනචරො, තස්ස පතිලීනචරස්ස. සංසාරෙ භයස්ස ඉක්ඛනතාය භික්ඛුනො කායචිත්තවිවෙකසිද්ධියා විවිත්තමාසනං භජමානස්ස. සාමග්ගියන්ති යුත්තං, පතිරූපන්ති අත්ථො. භවනෙති කාමභවාදිකෙ තිවිධෙපි භවෙ. සො හි ඉධ භවනට්ඨෙන භවන්ති වුත්තො. න දස්සයෙති අනුප්පජ්ජනවසෙන න දස්සෙය්‍ය. තස්ස තං අදස්සනං සාමග්ගියන්ති බුද්ධාදයො අරියා ආහූති යොජනා.

නියමෙත්වාති නියතං එකංසිකං කත්වා. බොජ්ඣඞ්ගවිසෙසං, මග්ගඞ්ගවිසෙසං, ඣානඞ්ගවිසෙසං, පටිපදාවිසෙසං, විමොක්ඛවිසෙසන්ති විසෙසසද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. විසෙසන්ති ඡසත්තභාවො සත්තට්ඨභාවො පඤ්චාදිභාවොති ඉමං යථාක්කමං බොජ්ඣඞ්ගාදීනං අරියමග්ගෙ ලබ්භමානභෙදං. පාදකජ්ඣානන්ති මග්ගස්ස ආසන්නවුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය පදට්ඨානභූතං ඣානං. විපස්සනාය ආරම්මණභූතාති මග්ගාසන්නාය එව වුට්ඨානගාමිනියා විපස්සනාය ගොචරභූතා විපස්සිතා. පුග්ගලජ්ඣාසයොති උභින්නං භෙදෙ සති විපස්සකස්ස අජ්ඣාසයො. එත්ථ ච පඨමං කෙචීති වුත්තො තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො. දුතියං කෙචීති වුත්තො මොරවාපීවාසිමහාදත්තත්ථෙරො. තතියං කෙචීති වුත්තො තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො.

තෙසම්පි වාදෙසු අයං පුබ්බභාගවුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා නියමෙතියෙවාති වෙදිතබ්බා. කස්මා? විපස්සනානියමෙනෙව හි පඨමත්ථෙරවාදෙපි අපාදකපඨමජ්ඣානපාදකමග්ගා පඨමජ්ඣානිකාව හොන්ති, ඉතරෙ ච දුතියජ්ඣානිකාදිමග්ගා පාදකජ්ඣානවිපස්සනානියමෙහි තංතංඣානිකාව තතො තතො දුතියාදිපාදකජ්ඣානතො උප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස පාදකජ්ඣානාතික්කන්තානං අඞ්ගානං අසමාපජ්ජිතුකාමතාවිරාගභාවනාභාවතො, ඉතරස්ස ච අතබ්භාවතො. යථා හි මග්ගාසන්නාය විපස්සනාය සොමනස්සසහගතත්තෙ මග්ගස්ස පඨමාදිඣානිකතා ච උපෙක්ඛාසහගතත්තෙ පඤ්චමජ්ඣානිකතා එව ච හොති, තතො ච බොජ්ඣඞ්ගාදීනං විසෙසොති තෙසං නියමනෙ ආසන්නකාරණං, පධානකාරණඤ්ච වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා, න එවං පාදකජ්ඣානාදයො. යස්මා පන පාදකජ්ඣානෙන විනා විපස්සනාව ඉමං යථාවුත්තවිසෙසං නියමෙතුං න සක්කොති, වුත්තනයෙන පන පධානකාරණං හොතියෙව, තස්මා ‘‘වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාව නියමෙතී’’ති අවත්වා ‘‘වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා නියමෙතියෙවා’’ති වුත්තං. එවං සෙසවාදෙසුපි විපස්සනානියමො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො. යථා හි පාදකජ්ඣානාතික්කන්තානං අඞ්ගානං අසමාපජ්ජිතුකාමතාවිරාගභාවනාභූතා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අධිට්ඨානභූතෙන පාදකජ්ඣානෙන ආහිතවිසෙසා මග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසනියාමිකා හොති, එවං ආරම්මණභූතසම්මසිතජ්ඣානාතික්කන්තානං අඞ්ගානං ජිගුච්ඡනාකාරවිරාගභාවනාභූතා සම්මසිතජ්ඣානෙන ආහිතවිසෙසා, උභයසබ්භාවෙ අජ්ඣාසයවසෙන තතො අඤ්ඤතරෙන ආහිතවිසෙසා ච වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා මග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසං නියමෙතීති.

798. තත්‍ර තස්මිං බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසනියමනෙ. අඣානලාභී සුද්ධවිපස්සනායානිකොව සුක්ඛවිපස්සකො. සො හි ඣානසිනෙහෙන විපස්සනාය අසිනිද්ධභාවතො සුක්ඛා ලූඛා විපස්සනා එතස්සාති සුක්ඛවිපස්සකොති වුච්චති. පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙති පාදකජ්ඣානතො අඤ්ඤෙ සඞ්ඛාරෙ. තෙන පාදකජ්ඣානසඞ්ඛාරෙසු සම්මසිතෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. ‘‘පඨමං ඣානං පාදකං කත්වා’’ති හි වුත්තං. එත්ථ ච සුක්ඛවිපස්සකාදිග්ගහණං විපස්සනානියමස්ස එකන්තිකභාවදස්සනත්ථං. න හි වුට්ඨානගාමිනිං විනා කෙවලං පාදකජ්ඣානාදයො නියමහෙතූ දිට්ඨා, වුට්ඨානගාමිනී පන පාදකජ්ඣානාදීනං අභාවෙපි සුක්ඛවිපස්සකාදීනං මග්ගස්ස පඨමජ්ඣානිකභාවහෙතු, තස්මා සා බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසනියමනෙ එකන්තිකහෙතූති. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘තෙසං හී’’තිආදි වුත්තං. අයං විසෙසොති අයං ඣානාදීනං චතුරඞ්ගිකාදිවිසෙසො, න පුබ්බෙ විය විපස්සනානියමෙනෙව, අථ ඛො පාදකජ්ඣානනියමෙන චෙව විපස්සනානියමෙන ච. තෙසම්පීති පඤ්චකනයෙ දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානානි පාදකානි කත්වා උප්පාදිතමග්ගානම්පි. ‘‘ආසන්නපදෙසෙ’’ති ඉමිනා විපස්සකෙන අන්තරන්තරා පවිට්ඨසමාපත්තියා වසෙන අයං විසෙසො නත්ථීති දස්සෙති.

799. තත්‍රාපි චාති දුතියත්ථෙරවාදෙපි. තංතංසමාපත්තිසදිසතා තංතංසම්මසිතසඞ්ඛාරවිපස්සනානියමෙහි හොති. තත්‍රාපි හි විපස්සනා තංතංවිරාගාවිරාගභාවනාභාවෙන සොමනස්සසහගතා, උපෙක්ඛාසහගතා ච හුත්වා ඣානඞ්ගාදිනියමං මග්ගස්ස කරොතීති එවං විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

800. තන්ති තංතංඣානසදිසභවං. ස්වායමත්ථො පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානුපනිස්සයෙහි විනා අජ්ඣාසයමත්තෙන අසිජ්ඣනං උපනිස්සයෙන විනා සඞ්කප්පමත්තෙන සකදාගාමිඵලාදීනං අසිජ්ඣනදීපකෙන නන්දකොවාදෙන දීපෙතබ්බො. තත්ථ හි යථා සොතාපන්නායපි පරිපුණ්ණසඞ්කප්පතං වදන්තෙන භගවතා ‘‘යස්ස යස්ස උපනිස්සයො අත්ථි, තස්ස තස්සෙව අජ්ඣාසයො නියාමකො, නාඤ්ඤස්සා’’ති තෙන තෙන පරිපුණ්ණසඞ්කප්පතා හොති, න තතො පරං, සඞ්කප්පසබ්භාවෙ සතිපි අසිජ්ඣනතොති අයමත්ථො දීපිතො, එවමිධාපි යස්ස යස්ස දුතියාදිඣානිකස්ස මග්ගස්ස යථාවුත්තො උපනිස්සයො අත්ථි, තස්ස තස්සෙව අජ්ඣාසයො නියාමකො, නාඤ්ඤස්ස සතිපි තස්මිං අසිජ්ඣනතො. ඉමස්මිං පන වාදෙ පාදකසම්මසිතජ්ඣානුපනිස්සයසබ්භාවෙ අජ්ඣාසයො එකන්තෙන හොති තංතංඵලූපනිස්සයසබ්භාවෙ තංතංසඞ්කප්පො වියාති තදභාවාභාවතො ‘‘අජ්ඣාසයො නියමෙතී’’ති වුත්තං. එත්ථාපීති තතියත්ථෙරවාදෙපි. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘යතො යතො සමාපත්තිතො වුට්ඨායා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. තස්මා ‘‘තත්‍රාපි හි විපස්සනා’’තිආදිනා ඉධ වුත්තනයෙන තදත්ථො වෙදිතබ්බො.

801. එවං විපස්සනාය බොජ්ඣඞ්ගාදිනියාමිකතං දස්සෙත්වා ඉදානි පටිපදාදිනියාමිකතං දස්සෙන්තො ‘‘සචෙ පනාය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අයන්ති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා වුත්තා. සාපි හි කාමං ‘‘ඉමං වාරං රොචෙසු’’න්ති එත්ථ කලාපසම්මසනාවසානෙ උදයබ්බයානුපස්සනාය පවත්තමානාය උප්පන්නස්ස විපස්සනුපක්කිලෙසස්ස තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනෙන කිච්ඡතාවාරං දුක්ඛාපටිපදාති රොචෙසුන්ති වදන්ති, අට්ඨකථායං පන ‘‘විපස්සනාඤාණෙ තික්ඛෙ සූරෙ පසන්නෙ වහන්තෙ උප්පන්නං විපස්සනානිකන්තිං දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො පරියාදියතී’’ති වුත්තත්තා පුබ්බභාගෙ මුඤ්චිතුකම්‍යතාදිභාවෙන පවත්තමානා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා අත්තනො පටිපක්ඛෙ කිච්ඡෙන කසිරෙන වික්ඛම්භෙන්තී දුක්ඛාපටිපදාපක්ඛෙයෙව තිට්ඨතීති. තෙනාහ ‘‘ආදිතො කිලෙසෙ වික්ඛම්භයමානා’’තිආදි. කෙචි පන ‘‘යෙන ඤාණෙන විපස්සනුපක්කිලෙසා වික්ඛම්භිතා, තෙන සද්ධිං ඉදං ඤාණං එකත්තනයවසෙන එකං කත්වා ‘ආදිතො කිලෙසෙ වික්ඛම්භයමානා’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. සප්පයොගෙනාති චිත්තප්පයොගසඞ්ඛාතෙන සඋස්සාහනෙන. සසඞ්ඛාරෙනාති තස්සෙව වෙවචනං. උභයෙනාපි වික්ඛම්භනස්ස කිච්ඡසිද්ධිමෙව වදති. විපරියායෙනාති අදුක්ඛෙන අප්පයොගෙන අසඞ්ඛාරෙන. මග්ගසඤ්ඤිතං ඉච්ඡිතට්ඨානං අනුගන්ත්වා පරිවසති විප්පවසති එත්ථාති පරිවාසො, විපස්සනා පරිවාසො එතස්ස අත්ථීති විපස්සනාපරිවාසො, මග්ගපාතුභාවො, තං පන සීඝං කුරුමානා ඛිප්පාභිඤ්ඤා නාම හොතීති වුත්තං ‘‘සණික’’න්ති. කුරුමානා අයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාති යොජනා. යතො මග්ගො ආගච්ඡති, තං ආගමනීයට්ඨානං, තස්මිං ආගමනීයට්ඨානෙ. මග්ගස්ස පභවට්ඨානෙ ඨත්වා නාමං දෙතීති සම්බන්ධො. දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදිවිපස්සනානයො අඤ්ඤො, අඤ්ඤො එව මග්ගොති ආහ ‘‘අත්තනො අත්තනො මග්ගස්සා’’ති. තෙන ආගමනතො ලද්ධනාමෙන ‘‘දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා’’තිආදීනි චත්තාරි නාමානි ලභති. න හි මග්ගස්ස සරසතො එදිසං නාමං අත්ථි.

සා පනායං වුත්තප්පභෙදා පටිපදා. නානා හොතීති විසුං විසුං හොති. එකස්ස භික්ඛුනො චතූසුපි මග්ගෙසු එකාව හොතීති නියමො නත්ථි චලනතො. අහෙසුන්ති වුත්තං, අම්හාකං භගවන්තං සන්ධාය හොන්තීති පන වත්තබ්බං. සබ්බෙසම්පි හි සම්මාසම්බුද්ධානං චත්තාරොපි මග්ගා සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤාව හොන්තීති. පටිපදාපසඞ්ගෙන අධිපතිම්පි දස්සෙතුං ‘‘යථා චා’’තිආදි වුත්තං. අධිපතයොති ඡන්දාදිඅධිපතයො. පුබ්බාභිසඞ්ඛාරානුරූපඤ්හි මග්ගො පච්චෙකං ඡන්දාධිපතෙය්‍යො වා හොති වීරියාදීසු අඤ්ඤතරාධිපතෙය්‍යො වා, න කස්සචි නියමො අත්ථි. තෙනාහ ‘‘කස්සචි භික්ඛුනො’’තිආදි.

802. පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරතො සාතිසයං කත්වා අනවසෙසතො මග්ගස්ස නාමලාභෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සරසෙනාති සභාවෙන අත්තනො පවත්තිවිසෙසෙන. පච්චනීකෙනාති පටිපක්ඛවසෙන. සගුණෙනාති අත්තනො ගුණවසෙන.

කාමඤ්චෙත්ථ යථා ආගමනෙන විනා සගුණෙන, ආරම්මණෙන ච මග්ගස්ස නාමලාභො අවවත්ථිතො, එවං පච්චනීකෙන විනා සරසෙනෙව නාමලාභො, තථාපි සරසාදයො පච්චෙකං නාමලාභස්ස කාරණමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සරසෙන වා’’තිආදිනා සබ්බත්ථ අනියමත්ථො වා-සද්දො වුත්තො. තෙ ච අසඞ්කරතො දස්සෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ සම්මසිත්වාති සම්මසනහෙතු. හෙතුඅත්ථො හි අයං ත්වා-සද්දො ‘‘ඝතං පිවිත්වා බලං හොති, සීහං දිස්වා භයං හොතී’’තිආදීසු විය, මග්ගකත්තුකාය වුට්ඨානකිරියාය එකන්තිකහෙතුභූතා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා ඵලූපචාරෙන ‘‘වුට්ඨාතී’’ති වුත්තා. යස්මා වා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාති වුට්ඨානගාමිනියා එතං උපලක්ඛණං, තදන්තොගධඤ්ච ගොත්‍රභුඤාණං නිමිත්තතො වුට්ඨාති, තස්මා වුත්තං එකත්තනයෙන ‘‘සම්මසිත්වා වුට්ඨාතී’’ති. අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන විමුච්චතීති අනිමිත්තසඤ්ඤිතෙන විමුච්චනෙන විමුච්චති, ‘‘මග්ගො’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. විමුච්චතීති වා තංසමඞ්ගී අරියපුග්ගලො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉදං සරසතො නාමං නාමාති ඉදං නිමිත්තාදිවිරහතො අනිමිත්තං අප්පණිහිතං සුඤ්ඤතන්ති තිවිධම්පි මග්ගස්ස සභාවතො සිද්ධනාමං නාම.

එසාති මග්ගො. සො ච ඛො පුබ්බභාගමග්ගෙන සද්ධිං එකං කත්වා වුත්තො එකත්තනයෙන. ඉදං පච්චනීකතො නාමං නාමාති ඉදං නිච්චනිමිත්තාදීනං පණිධියා, අත්තසඤ්ඤාය ච පහානවසෙන ලද්ධං මග්ගස්ස අනිමිත්තාදිනාමත්තයං පටිපක්ඛතො සිද්ධනාමං නාම.

සුඤ්ඤත්තාති විවිත්තත්තා. න හි මග්ගෙ රාගාදයො සන්ති. රූපනිමිත්තාදීනන්ති රූපනිමිත්තවෙදනානිමිත්තාදීනං ගහෙතබ්බානන්ති අධිප්පායො. රාගනිමිත්තාදීනන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සවිග්ගහානං විය උපට්ඨානඤ්හෙත්ථ නිමිත්තන්ති අධිප්පෙතං. ඉදමස්ස සගුණතො නාමන්ති ඉදං රාගාදිවිවිත්තත්තා රූපනිමිත්තාදිපණිධිආදිඅභාවවසෙන අස්ස මග්ගස්ස සගුණතො සිද්ධං නාමං.

ස්වායන්ති සො අයං මග්ගො. සුඤ්ඤතන්ති සබ්බසඞ්ඛාරසුඤ්ඤතො, අත්තසුඤ්ඤතො ච සුඤ්ඤතං. සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තාභාවතො අනිමිත්තං. තණ්හාපණිධිආදීනං අභාවෙන අප්පණිහිතං. ඉදමස්ස ආරම්මණතො නාමන්ති යථා සුඛාරම්මණං රූපං ‘‘සුඛ’’න්ති වුච්චති, එවං සුඤ්ඤතාදිනාමස්ස නිබ්බානස්ස ආරම්මණකරණතො ඉදං අස්ස මග්ගස්ස සුඤ්ඤතාදිභෙදං ආරම්මණතො සිද්ධං නාමං.

803. අනත්තානුපස්සනා අත්තසුඤ්ඤතාය දිට්ඨත්තා සරසතො සුඤ්ඤතා නාම. තස්සා සුඤ්ඤතාවිපස්සනාය මග්ගො විපස්සනාගමනෙන සුඤ්ඤතො. අනිමිත්තා නාම නිච්චනිමිත්තාදීනං උග්ඝාටනතො. ඉදං පන මග්ගස්ස අනිමිත්තනාමං න අභිධම්මපරියායෙන ලබ්භති. කිං කාරණං? අභිධම්මෙ සරසං අනාමසිත්වා පච්චනීකතො නාමලාභතො. යො හි සගුණාරම්මණෙහි නාමලාභො, සො සරසප්පධානො හොති, සරසෙනෙව ච නාමලාභෙ සබ්බමග්ගානං සුඤ්ඤතාදිභාවොති වවත්ථානං න සියා. තස්මා අභිධම්මෙ සතිපි ද්වීහිපි කාරණෙහි අනිමිත්තනාමලාභෙ පච්චනීකතොව නාමවවත්ථානකරණං ගය්හතීති තදභාවා න ලබ්භති. අථ වා න ලබ්භතීති අඤ්ඤනිරපෙක්ඛෙහි සගුණාරම්මණෙහි න ලබ්භති. කිං කාරණං? අභිධම්මෙ සරසපච්චනීකෙහි සහිතෙහි නාමලාභතො. පච්චනීකඤ්හි වවත්ථානකරණං අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලස්ස සරසස්ස නාමහෙතුභාවො අභිධම්මෙ නත්ථි, අවවත්ථානාපත්තිතො. තස්මා අත්තාභිනිවෙසපණිධිපටිපක්ඛවිපස්සනානුලොමා මග්ගා සතිපි සරසන්තරෙ පච්චනීකසහිතෙන සරසෙන නාමං ලභන්ති. අනිමිත්තමග්ගස්ස පන විපස්සනා නිමිත්තපටිපක්ඛා න හොති, සයං නිමිත්තග්ගහණතො නිමිත්තග්ගහණානිවාරණාති තදනුලොමො මග්ගොපි න නිමිත්තස්ස පටිපක්ඛො. යදි සියා, නිමිත්තගතවිපස්සනායපි පටිපක්ඛො සියා, තස්මා විජ්ජමානොපි සරසො වවත්ථානකරපච්චනීකාභාවා අභිධම්මෙ අනිමිත්තනාමදායකො න ගය්හතීති. යදි එවං, අනිච්චානුපස්සනානුලොමො මග්ගො අභිධම්මෙ අසඞ්ගහිතො සියාති? න, සුද්ධිකපටිපදානයෙ තස්ස සඞ්ගහිතත්තා. තස්මා එව හි සො වුත්තො. සුත්තන්තෙ පන පරියායදෙසනත්තා සගුණාරම්මණමත්තෙනපි නාමං ගය්හතීති ආහ ‘‘සුත්තන්තපරියායෙන ලබ්භතී’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ආගමනවසෙනපි මග්ගස්ස අනිමිත්තනාමං ලබ්භතියෙවාති දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රා හී’’තිආදි වුත්තං. ආගමනීයට්ඨානෙති ආගමනපටිපදාඨානෙ. සෙසං වුත්තනයත්තා උත්තානමෙවාති.

සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං නිට්ඨිතං.