චෙතොපරියඤාණකථාවණ්ණනා

401. පරියාතීති සරාගාදිවිභාගෙන පරිච්ඡිජ්ජ ජානාති. තෙනාහ ‘‘පරිච්ඡින්දතීති අත්ථො’’ති. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගති අත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. ‘‘පරසත්තාන’’න්ති එත්ථ පර-සද්දො අඤ්ඤත්ථොති ආහ ‘‘අත්තානං ඨපෙත්වා සෙසසත්තාන’’න්ති, යථා හි යො පරො න හොති, සො අත්තා. යො අත්තා න හොති, සො පරොති. සත්තානන්ති චෙත්ථ රූපාදීසු සත්තාති සත්තා. තස්සා පන පඤ්ඤත්තියා සවිඤ්ඤාණකසන්තානෙ නිරුළ්හත්තා නිච්ඡන්දරාගාපි සත්තාත්වෙව වුච්චන්ති, භූතපුබ්බගතියා වා. ‘‘පු’’න්ති නරකං, තත්ථ ගලන්ති පපතන්තීති පුග්ගලා, පාපකාරිනො. ඉතරෙපි සංසාරෙ සංසාරිනො තංසභාවානාතිවත්තනතො පුග්ගලාත්වෙව වුච්චන්ති. තංතංසත්තනිකායස්ස වා තත්ථ තත්ථ උපපත්තියා පූරණතො, අනිච්චතාවසෙන ගලනතො ච පුග්ගලාති නෙරුත්තා.

එතඤ්හීති එත්ථ හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා ‘‘එතං චෙතොපරියඤාණං දිබ්බචක්ඛුඤාණවසෙන ඉජ්ඣතී’’ති තං දිබ්බචක්ඛුඤාණං, එතස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස උප්පාදනෙ පරිකම්මං, තස්මා තෙන චෙතොපරියඤාණං උප්පාදෙතුකාමෙන අධිගතදිබ්බචක්ඛුඤාණෙන භික්ඛුනාති එවං යොජනා කාතබ්බා. හදයරූපන්ති න හදයවත්ථු, අථ ඛො හදයමංසපෙසි. යං බහි කමලමකුළසණ්ඨානං, අන්තො කොසාතකීඵලසදිසන්ති වුච්චති, තඤ්හි නිස්සාය දානි වුච්චමානං ලොහිතං තිට්ඨති. හදයවත්ථු පන ඉමං ලොහිතං නිස්සාය පවත්තතීති. කථං පන දිබ්බචක්ඛුනා ලොහිතස්ස වණ්ණදස්සනෙන අරූපං චිත්තං පරියෙසතීති ආහ ‘‘යදා හී’’තිආදි. කථං පන සොමනස්සසහගතාදිචිත්තවුත්තියා කම්මජස්ස ලොහිතස්ස විවිධවණ්ණභාවාපත්තීති? කො වා එවමාහ ‘‘කම්මජමෙව තං ලොහිත’’න්ති චතුසන්තතිරූපස්සාපි තත්ථ ලබ්භමානත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘ඉදං රූපං සොමනස්සින්ද්‍රියසමුට්ඨාන’’න්තිආදි. එවම්පි යං තත්ථ අචිත්තජං, තස්ස යථාවුත්තවණ්ණභෙදෙන න භවිතබ්බන්ති? භවිතබ්බං, සෙසතිසන්තතිරූපානං තදනුවත්තනතො. යථා හි ගමනාදීසු චිත්තජරූපානි උතුකම්මාහාරසමුට්ඨානරූපෙහි අනුවත්තීයන්ති, අඤ්ඤථා කායස්ස දෙසන්තරුප්පත්තියෙව න සියා, එවමිධාපි චිත්තජරූපං සෙසතිසන්තතිරූපානි අනුවත්තමානානි පවත්තන්ති. පසාදකොධවෙලාසු චක්ඛුස්ස වණ්ණභෙදාපත්තියෙව ච තදත්ථස්ස නිදස්සනං දට්ඨබ්බං.

පරියෙසන්තෙනාති පඨමං තාව අනුමානතො ඤාණං පෙසෙත්වා ගවෙසන්තෙන. චෙතොපරියඤාණඤ්හි උප්පාදෙතුකාමෙන යොගිනා හෙට්ඨා වුත්තනයෙන රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස ලාභී සමානො ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බෙන චක්ඛුනා පරස්ස හදයමංසපෙසිං නිස්සාය පවත්තමානස්ස ලොහිතස්ස වණ්ණදස්සනෙන ‘‘ඉදානි ඉමස්ස චිත්තං සොමනස්සසහගත’’න්ති වා ‘‘දොමනස්සසහගත’’න්ති වා ‘‘උපෙක්ඛාසහගත’’න්ති වා නයග්ගාහවසෙනපි වවත්ථපෙත්වා පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘ඉමස්ස චිත්තං ජානාමී’’ති පරිකම්මං කාතබ්බං. කාලසතම්පි කාලසහස්සම්පි පුනප්පුනං පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තථෙව පටිපජ්ජිතබ්බං. තස්සෙවං දිබ්බචක්ඛුනා හදයලොහිතවණ්ණදස්සනාදිවිධිනා පටිපජ්ජන්තස්ස ඉදානි චෙතොපරියඤාණං උප්පජ්ජිස්සතීති යං තදා පවත්තතීති වවත්ථාපිතං චිත්තං, තං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති, තස්මිං නිරුද්ධෙ චත්තාරි, පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති. තෙසං පුරිමානි තීණි, චත්තාරි වා පරිකම්මාදිසමඤ්ඤානි කාමාවචරානි, චතුත්ථං, පඤ්චමං වා අප්පනාචිත්තං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානිකං. තත්ථ යං අන්තෙන අප්පනාචිත්තෙන සද්ධිං උප්පන්නං ඤාණං, ඉදං චෙතොපරියඤාණං. තඤ්හි යත්ථානෙන පරිකම්මං කතං, තං පරස්ස චිත්තං පච්චක්ඛතො පටිවිජ්ඣන්තං විභාවෙන්තමෙව හුත්වා පවත්තති රූපං විය ච දිබ්බචක්ඛුඤාණං, සද්දං විය ච දිබ්බසොතඤාණං. තතො පරං පන කාමාවචරචිත්තෙහි සරාගාදිවවත්ථාපනං හොති නීලාදිවවත්ථාපනං විය. එවමධිගතස්ස පන චෙතොපරියඤාණස්ස ථාමගමනවිධානම්පි අධිගමනවිධානසදිසමෙවාති තං දස්සෙතුං ‘‘තස්මා තෙන…පෙ… ථාමගතං කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

එවං ථාමගතෙ හීතිආදි ථාමගතානිසංසදස්සනං. සබ්බම්පි කාමාවචරචිත්තන්ති චතුපණ්ණාසවිධම්පි කාමාවචරචිත්තං. ‘‘සබ්බම්පී’’ති පදං ‘‘රූපාවචරාරූපාවචරචිත්ත’’න්ති එත්ථාපි ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තෙන පඤ්චදසවිධම්පි රූපාවචරචිත්තං, ද්වාදසවිධම්පි අරූපාවචරචිත්තන්ති වුත්තං හොති. පජානාතීති සරාගාදිපකාරෙහි ජානාති, පච්චක්ඛතො පටිවිජ්ඣතීති අධිප්පායො. පුථුජ්ජනවසෙනායං අභිඤ්ඤාකථාති ලොකුත්තරං චිත්තං ඉධ අනුද්ධටං. තම්පි හි උපරිමො, සදිසො වා අරියො හෙට්ඨිමස්ස, සදිසස්ස ච චිත්තම්පි පජානාති එව. තෙනාහ ‘‘අනුත්තරං වා චිත්ත’’න්තිආදි. සඞ්කමන්තොති ඤාණෙන උපසඞ්කමන්තො. එකච්චඤ්හි චිත්තං ඤත්වා පරිකම්මෙන විනා තදඤ්ඤං චිත්තං ජානන්තො ‘‘චිත්තා චිත්තං සඞ්කමන්තො’’ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘විනාපි හදයරූපදස්සනෙනා’’ති. හදයරූපදස්සනාදිවිධානං හි ආදිකම්මිකවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි. යත්ථ කත්ථචීති පඤ්චවොකාරභවෙ, චතුවොකාරභවෙපි වා. න කතො අභිඤ්ඤානුයොගසඞ්ඛාතො අභිනිවෙසො එතෙනාති අකතාභිනිවෙසො, තස්ස, ආදිකම්මිකස්සාති අත්ථො. අයං කථාති ‘‘ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා’’තිආදිනා වුත්තපරිකම්මකථා.

අවසෙසන්ති වුත්තාවසෙසං. එවං අවිභාගෙන වුත්තං විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘චතුභූමකං කුසලාබ්‍යාකතං චිත්තං වීතරාග’’න්ති ආහ. තඤ්හි යොනිසොමනසිකාරප්පච්චයතංහෙතුකතාහි රාගෙන සම්පයොගාසඞ්කාභාවතො ‘‘වීතරාග’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති. සෙසාකුසලචිත්තානං රාගෙන සම්පයොගාභාවතො නත්ථෙව සරාගතා, තංනිමිත්තකතාය පන සියා තංසහිතතාලෙසොති නත්ථෙව වීතරාගතාපීති දුකවිනිමුත්තතාව යුත්තාති වුත්තං ‘‘ඉමස්මිං දුකෙ සඞ්ගහං න ගච්ඡන්තී’’ති. යදි එවං පදෙසිකං චෙතොපරියඤාණං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, දුකන්තරපරියාපන්නත්තා තෙසං. යෙ පන ‘‘පටිපක්ඛභාවෙ අසතිපි සම්පයොගාභාවො එවෙත්ථ පමාණං එකච්චඅබ්‍යාකතානං වියා’’ති සෙසාකුසලචිත්තානම්පි වීතරාගතං පටිජානන්ති, තෙ සන්ධායාහ ‘‘කෙචි පන ථෙරා තානිපි සඞ්ගණ්හන්තී’’ති. සදොසදුකෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

පාටිපුග්ගලිකනයෙනාති ආවෙණිකනයෙන, තදඤ්ඤාකුසලචිත්තෙසු විය ලොභදොසෙහි අමිස්සිතස්ස මොහස්සෙව සබ්භාවතොති අත්ථො. අකුසලමූලසඞ්ඛාතෙසු සහ මොහෙනෙවාති සමොහං පඨමනයෙ, දුතියනයෙ පන සහෙව මොහෙනාති සමොහන්ති එවං උත්තරපුරිමපදාවධාරණතො ද්වීසු නයෙසු භෙදො වෙදිතබ්බො. අත්තනා සම්පයුත්තං ථිනමිද්ධං අනුවත්තනවසෙන ගතං පවත්තං ථිනමිද්ධානුගතං පඤ්චවිධං සසඞ්ඛාරිකාකුසලචිත්තං සංඛිත්තං, ආරම්මණෙ සඞ්කොචනවසෙන පවත්තනතො. වුත්තනයෙන උද්ධච්චානුගතං වෙදිතබ්බං, තං පන උද්ධච්චසහගතං චිත්තං, යත්ථ වා උද්ධච්චං පච්චයවිසෙසෙන ථාමජාතං හුත්වා පවත්තති. කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථතාය, විපුලඵලතාය, දීඝසන්තානතාය ච මහන්තභාවං ගතං, මහන්තෙහි වා උළාරච්ඡන්දවීරියචිත්තපඤ්ඤෙහි ගතං පටිපන්නන්ති මහග්ගතං. අවසෙසන්ති පරිත්තඅප්පමාණං. අත්තානං උත්තරිතුං සමත්ථෙහි සහ උත්තරෙහීති සඋත්තරං. උත්තිණ්ණන්ති උත්තරං, ලොකෙ අපරියාපන්නභාවෙන ලොකතො උත්තරන්ති ලොකුත්තරං. තතො එව නත්ථි එතස්ස උත්තරන්ති අනුත්තරං. උපනිජ්ඣානලක්ඛණප්පත්තෙන සමාධිනා සම්මදෙව ආහිතන්ති සමාහිතං. තදඞ්ගවිමුත්තිප්පත්තං කාමාවචරකුසලචිත්තං. වික්ඛම්භනවිමුත්තිප්පත්තං මහග්ගතචිත්තං. සමුච්ඡෙදවිමුත්තිප්පත්තං මග්ගචිත්තං. පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තිප්පත්තං ඵලචිත්තං. නිස්සරණවිමුත්තිප්පත්තම්පි තදුභයමෙව. කාමං කානිචි පච්චවෙක්ඛණචිත්තාදීනි නිබ්බානාරම්මණානි හොන්ති, නිස්සරණවිමුත්තිප්පත්තානි පන න හොන්ති තාදිසකිච්චායොගතො. පාළියං ආගතසරාගාදිභෙදවසෙන චෙව තෙසං අන්තරභෙදවසෙන ච සබ්බප්පකාරම්පි.

චෙතොපරියඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.