පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා

ඉදානි ‘‘පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ’’ති වචනප්පසඞ්ගෙන තං පඨමමහාසඞ්ගීතිං දස්සෙන්තො, යස්සං වා පඨමමහාසඞ්ගීතියං නික්ඛිත්තානුක්කමෙන සංවණ්ණනං කත්තුකාමත්තා තං විභාවෙන්තො තස්සා තන්තියා ආරුළ්හායපි ඉධ වචනෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘පඨමමහාසඞ්ගීති නාම චෙසා’’තිආදිමාහ. එත්ථ හි කිඤ්චාපි…පෙ… මාරුළ්හාති එතෙන නනු සා සඞ්ගීතික්ඛන්ධකෙ තන්තිමාරුළ්හා, කස්මා ඉධ පුන වුත්තා, යදි ච වුත්තා අස්ස නිරත්ථකතා, ගන්ථගරුතා ච සියාති චොදනාලෙසං දස්සෙති. ‘‘නිදාන…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති පන එතෙන නිදානකොසල්ලත්ථභාවතො යථාවුත්තදොසතා න සියාති විසෙසකාරණදස්සනෙන පරිහරති. ‘‘පඨමමහාසඞ්ගීති නාම චෙසා’’ති එත්ථ ච-සද්දො ඊදිසෙසු ඨානෙසු වත්තබ්බසම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන හි පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං නිදානඤ්ච ආදි, එසා ච පඨමමහාසඞ්ගීති නාම එවං වෙදිතබ්බාති ඉමමත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. උපඤ්ඤාසත්ථො වා ච-සද්දො, උපඤ්ඤාසොති ච වාක්‍යාරම්භො වුච්චති. එසා හි ගන්ථකාරානං පකති, යදිදං කිඤ්චි වත්වා පුන අපරං වත්තුමාරභන්තානං ච-සද්දපයොගො. යං පන වජිරබුද්ධිත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘එත්ථ ච-සද්දො අතිරෙකත්ථො, තෙන අඤ්ඤාපි අත්ථීති දීපෙතී’’ති (වජිර ටී. බාහිරනිදානකථාවණ්ණනා), තදයුත්තමෙව. න හෙත්ථ ච-සද්දෙන තදත්ථො විඤ්ඤායති. යදි චෙත්ථ තදත්ථදස්සනත්ථමෙව ච-කාරො අධිප්පෙතො සියා, එවං සති සො න කත්තබ්බොයෙව පඨමසද්දෙනෙව අඤ්ඤාසං දුතියාදිසඞ්ගීතීනම්පි අත්ථිභාවස්ස දස්සිතත්තා. දුතියාදිමුපාදාය හි පඨමසද්දපයොගො දීඝාදිමුපාදාය රස්සාදිසද්දපයොගො විය. යථාපච්චයං තත්ථ තත්ථ දෙසිතත්තා, පඤ්ඤත්තත්තා ච විප්පකිණ්ණානං ධම්මවිනයානං සඞ්ගහෙත්වා ගායනං කථනං සඞ්ගීති, එතෙන තං තං සික්ඛාපදානං, තංතංසුත්තානඤ්ච ආදිපරියොසානෙසු, අන්තරන්තරා ච සම්බන්ධවසෙන ඨපිතං සඞ්ගීතිකාරකවචනං සඞ්ගහිතං හොති. මහාවිසයත්තා, පූජිතත්තා ච මහතී සඞ්ගීති මහාසඞ්ගීති, පඨමා මහාසඞ්ගීති පඨමමහාසඞ්ගීති. කිඤ්චාපීති අනුග්ගහත්ථො, තෙන පාළියම්පි සා සඞ්ගීතිමාරුළ්හාවාති අනුග්ගහං කරොති, එවම්පි තත්ථාරුළ්හමත්තෙන ඉධ සොතූනං නිදානකොසල්ලං න හොතීති පන-සද්දෙන අරුචියත්ථං දස්සෙති. නිදදාති දෙසනං දෙසකාලාදිවසෙන අවිදිතං විදිතං කත්වා නිදස්සෙතීති නිදානං, තස්මිං කොසල්ලං, තදත්ථායාති අත්ථො.

ඉදානි තං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘ධම්මචක්කපවත්තනඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සත්තානං දස්සනානුත්තරියසරණාදිපටිලාභහෙතුභූතාසු විජ්ජමානාසුපි අඤ්ඤාසු භගවතො කිරියාසු ‘‘බුද්ධො බොධෙය්‍ය’’න්ති (බු. වං. අට්ඨ. අබ්භන්තරනිදාන 1; චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථා; උදාන අට්ඨ. 18) පටිඤ්ඤාය අනුලොමනතො විනෙය්‍යානං මග්ගඵලුප්පත්තිහෙතුභූතා කිරියාව නිප්පරියායෙන බුද්ධකිච්චං නාමාති තං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘ධම්මචක්කප්පවත්තනඤ්හි…පෙ… විනයනා’’ති වුත්තං. ධම්මචක්කප්පවත්තනතො පන පුබ්බභාගෙ භගවතා භාසිතං සුණන්තානම්පි වාසනාභාගියමෙව ජාතං, න සෙක්ඛභාගියං, න නිබ්බෙධභාගියං තපුස්සභල්ලිකානං සරණදානං විය. එසා හි ධම්මතා, තස්මා තමෙව මරියාදභාවෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සද්ධින්ද්‍රියාදි ධම්මොයෙව පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං. අථ වා චක්කන්ති ආණා, ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මඤ්ච තං චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං. ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්තිපි ධම්මචක්කං. වුත්තඤ්හි පටිසම්භිදායං –

‘‘ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං. චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම්මචරියාය පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි (පටි. ම. 2.40, 41).

තස්ස පවත්තනං තථා. පවත්තනන්ති ච පවත්තයමානං, පවත්තිතන්ති පච්චුප්පන්නාතීතවසෙන ද්විධා අත්ථො. යං සන්ධාය අට්ඨකථාසු වුත්තං ‘‘ධම්මචක්කපවත්තනසුත්තන්තං දෙසෙන්තො ධම්මචක්කං පවත්තෙති නාම, අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස මග්ගඵලාධිගතතො පට්ඨාය පවත්තිතං නාමා’’ති (සං. නි. අට්ඨ. 3.5.1081-1088; පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.40). ඉධ පන පච්චුප්පන්නවසෙනෙව අත්ථො යුත්තො. යාවාති පරිච්ඡෙදත්ථෙ නිපාතො, සුභද්දස්ස නාම පරිබ්බාජකස්ස විනයනං අන්තොපරිච්ඡෙදං කත්වාති අභිවිධිවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තඤ්හි භගවා පරිනිබ්බානමඤ්චෙ නිපන්නොයෙව විනෙසීති. කතං පරිනිට්ඨාපිතං බුද්ධකිච්චං යෙනාති තථා, තස්මිං. කතබුද්ධකිච්චෙ භගවති ලොකනාථෙ පරිනිබ්බුතෙති සම්බන්ධො, එතෙන බුද්ධකත්තබ්බස්ස කිච්චස්ස කස්සචිපි අසෙසිතභාවං දීපෙති. තතොයෙව හි භගවා පරිනිබ්බුතොති. නනු ච සාවකෙහි විනීතාපි විනෙය්‍යා භගවතායෙව විනීතා නාම. තථා හි සාවකභාසිතං සුත්තං ‘‘බුද්ධභාසිත’’න්ති වුච්චති. සාවකවිනෙය්‍යා ච න තාව විනීතා, තස්මා ‘‘කතබුද්ධකිච්චෙ’’ති න වත්තබ්බන්ති? නායං දොසො තෙසං විනයනුපායස්ස සාවකෙසු ඨපිතත්තා. තෙනෙවාහ –

‘‘න තාවාහං පාපිම පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛූ න සාවකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා…පෙ… උප්පන්නං පරප්පවාදං සහ ධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සපාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’’තිආදි (දී. නි. 2.168; උදා. 51).

‘‘කුසිනාරාය’’න්තිආදිනා භගවතො පරිනිබ්බුතදෙසකාලවිසෙසවචනං ‘‘අපරිනිබ්බුතො භගවා’’ති ගාහස්ස මිච්ඡාභාවදස්සනත්ථං, ලොකෙ ජාතසංවද්ධාදිභාවදස්සනත්ථඤ්ච. තථා හි මනුස්සභාවස්ස සුපාකටකරණත්ථං මහාබොධිසත්තා චරිමභවෙ දාරපරිග්ගහාදීනිපි කරොන්තීති. කුසිනාරායන්ති එවං නාමකෙ නගරෙ. තඤ්හි නගරං කුසහත්ථං පුරිසං දස්සනට්ඨානෙ මාපිතත්තා ‘‘කුසිනාර’’න්ති වුච්චති, සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මං. උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙති තස්ස නගරස්ස උපවත්තනභූතෙ මල්ලරාජූනං සාලවනෙ. තඤ්හි සාලවනං නගරං පවිසිතුකාමා උය්‍යානතො උපච්ච වත්තන්ති ගච්ඡන්ති එතෙනාති උපවත්තනං. යථා හි අනුරාධපුරස්ස දක්ඛිණපච්ඡිමදිසායං ථූපාරාමො, එවං තං උය්‍යානං කුසිනාරාය දක්ඛිණපච්ඡිමදිසායං හොති. යථා ච ථූපාරාමතො දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසනමග්ගො පාචීනමුඛො ගන්ත්වා උත්තරෙන නිවත්තති, එවං උය්‍යානතො සාලපන්ති පාචීනමුඛා ගන්ත්වා උත්තරෙන නිවත්තා, තස්මා තං ‘‘උපවත්තන’’න්ති වුච්චති. අපරෙ පන ‘‘තං සාලවනමුපගන්ත්වා මිත්තසුහජ්ජෙ අපලොකෙත්වා නිවත්තනතො උපවත්තනන්ති පාකටං ජාතං කිරා’’ති වදන්ති. යමකසාලානමන්තරෙති යමකසාලානං වෙමජ්ඣෙ. තත්ථ කිර භගවතො පඤ්ඤත්තස්ස පරිනිබ්බානමඤ්චස්ස සීසභාගෙ එකා සාලපන්ති හොති, පාදභාගෙ එකා. තත්‍රාපි එකො තරුණසාලො සීසභාගස්ස ආසන්නො හොති, එකො පාදභාගස්ස. තස්මා ‘‘යමකසාලානමන්තරෙ’’ති වුත්තං. අපිච ‘‘යමකසාලා නාම මූලක්ඛන්ධවිටපපත්තෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසිබ්බෙත්වා ඨිතසාලා’’තිපි මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. මා ඉති චන්දො වුච්චති තස්ස ගතියා දිවසස්ස මිනිතබ්බතො, තදා සබ්බකලාපාරිපූරියා පුණ්ණො එව මාති පුණ්ණමා. සද්දවිදූ පන ‘‘මො සිවො චන්දිමා චෙවා’’ති වුත්තං සක්කතභාසානයං ගහෙත්වා ඔකාරන්තම්පි චන්දිමවාචක ම-සද්දමිච්ඡන්ති. විසාඛාය යුත්තො පුණ්ණමා යත්ථාති විසාඛාපුණ්ණමො, සොයෙව දිවසො තථා, තස්මිං. පච්චූසති තිමිරං විනාසෙතීති පච්චූසො, පති-පුබ්බො උස-සද්දො රුජායන්ති හි නෙරුත්තිකා, සොයෙව සමයොති රත්තියා පච්ඡිමයාමපරියාපන්නො කාලවිසෙසො වුච්චති, තස්මිං. විසාඛාපුණ්ණමදිවසෙ ඊදිසෙ රත්තියා පච්ඡිමසමයෙති වුත්තං හොති.

උපාදීයතෙ කම්මකිලෙසෙහීති උපාදි, විපාකක්ඛන්ධා, කටත්තා ච රූපං. සො පන උපාදි කිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරනිම්මථනෙ අනොස්සට්ඨො, ඉධ ඛන්ධමච්චුමාරනිම්මථනෙ ඔස්සට්ඨොන සෙසිතො, තස්මා නත්ථි එතිස්සා උපාදිසඞ්ඛාතො සෙසො, උපාදිස්ස වා සෙසොති කත්වා ‘‘අනුපාදිසෙසා’’ති වුච්චති. නිබ්බානධාතූති චෙත්ථ නිබ්බුතිමත්තං අධිප්පෙතං, නිබ්බානඤ්ච තං සභාවධාරණතො ධාතු චාති කත්වා. නිබ්බුතියා හි කාරණපරියායෙන අසඞ්ඛතධාතු තථා වුච්චති. ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චායං කරණනිද්දෙසො. අනුපාදිසෙසතාසඞ්ඛාතං ඉමං පකාරං භූතස්ස පත්තස්ස පරිනිබ්බුතස්ස භගවතො ලක්ඛණෙ නිබ්බානධාතුසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ තතියාති වුත්තං හොති. නනු ච ‘‘අනුපාදිසෙසායා’’ති නිබ්බානධාතුයාව විසෙසනං හොති, න පරිනිබ්බුතස්ස භගවතො, අථ කස්මා තං භගවා පත්තොති වුත්තොති? නිබ්බානධාතුයා සහචරණතො. තංසහචරණෙන හි භගවාපි අනුපාදිසෙසභාවං පත්තොති වුච්චති. අථ වා අනුපාදිසෙසභාවසඞ්ඛාතං ඉමං පකාරං පත්තාය නිබ්බානධාතුයා ලක්ඛණෙ සඤ්ජානනකිරියාය තතියාතිපි වත්තුං යුජ්ජති. අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයාති ච අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු හුත්වාති අත්ථො. ‘‘ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙනා’’ති (පාරා. 612). එත්ථ හි ඌනපඤ්චබන්ධනපත්තො හුත්වාති අත්ථං වදන්ති. අපිච නිබ්බානධාතුයා අනුපාදිසෙසාය අනුපාදිසෙසා හුත්වා භූතායාතිපි යුජ්ජති. වුත්තඤ්හි උදානට්ඨකථාය නන්දසුත්තවණ්ණනායං ‘‘උපඩ්ඪුල්ලිඛිතෙහි කෙසෙහීති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං විප්පකතුල්ලිඛිතෙහි කෙසෙහි උපලක්ඛිතාති අත්ථො’’ති (උදා. අට්ඨ. 22) එසනයො ඊදිසෙසු. ධාතුභාජනදිවසෙති ජෙට්ඨමාසස්ස සුක්කපක්ඛපඤ්චමීදිවසං සන්ධාය වුත්තං, තඤ්ච න ‘‘සන්නිපතිතාන’’න්ති එතස්ස විසෙසනං, ‘‘උස්සාහං ජනෙසී’’ති එතස්ස පන විසෙසනං ‘‘ධාතුභාජනදිවසෙ භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසී’’ති උස්සාහජනනස්ස කාලවසෙන භින්නාධිකරණවිසෙසනභාවතො. ධාතුභාජනදිවසතො හි පුරිමතරදිවසෙසුපි භික්ඛූ සන්නිපතිතාති. අථ වා ‘‘සන්නිපතිතාන’’න්ති ඉදං කායසාමග්ගිවසෙන සන්නිපතනමෙව සන්ධාය වුත්තං, න සමාගමනමත්තෙන. තස්මා ‘‘ධාතුභාජනදිවසෙ’’ති ඉදං ‘‘සන්නිපතිතාන’’න්ති එතස්ස විසෙසනං සම්භවති, ඉදඤ්ච භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසීති එත්ථ ‘‘භික්ඛූන’’න්ති එතෙනපි සම්බජ්ඣනීයං. සඞ්ඝස්ස ථෙරො සඞ්ඝත්ථෙරො. සො පන සඞ්ඝො කිං පරිමාණොති ආහ ‘‘සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සාන’’න්ති. සඞ්ඝසද්දෙන හි අවිඤ්ඤායමානස්ස පරිමාණස්ස විඤ්ඤාපනත්ථමෙවෙතං පුන වුත්තං. සද්දවිදූ පන වදන්ති –

‘‘සමාසො ච තද්ධිතො ච, වාක්‍යත්ථෙසු විසෙසකා;

පසිද්ධියන්තු සාමඤ්ඤං, තෙලං සුගතචීවරං.

තස්මා නාමමත්තභූතස්ස සඞ්ඝත්ථෙරස්ස විසෙසනත්ථමෙවෙතං පුන වුත්තන්ති, නිච්චසාපෙක්ඛතාය ච එදිසෙසු සමාසො යථා ‘‘දෙවදත්තස්ස ගරුකුල’’න්ති. නිච්චසාපෙක්ඛතා චෙත්ථ සඞ්ඝසද්දස්ස භික්ඛුසතසහස්සසද්දං සාපෙක්ඛත්තෙපි අඤ්ඤපදන්තරාභාවෙන වාක්‍යෙ විය අපෙක්ඛිතබ්බත්ථස්ස ගමකත්තා. ‘‘සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සාන’’න්ති හි එතස්ස සඞ්ඝසද්දෙ අවයවීභාවෙන සම්බන්ධො, තස්සාපි සාමිභාවෙන ථෙරසද්දෙති. ‘‘සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සාන’’න්ති ච ගණපාමොක්ඛභික්ඛූයෙව සන්ධාය වුත්තං. තදා හි සන්නිපතිතා භික්ඛූ එත්තකාති ගණනපථමතික්කන්තා. තථා හි වෙළුවගාමෙ වෙදනාවික්ඛම්භනතො පට්ඨාය ‘‘නචිරෙනෙව භගවා පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති සුත්වා තතො තතො ආගතෙසු භික්ඛූසු එකභික්ඛුපි පක්කන්තො නාම නත්ථි. යථාහු –

‘‘සත්තසතසහස්සානි, තෙසු පාමොක්ඛභික්ඛවො;

ථෙරො මහාකස්සපොව, සඞ්ඝත්ථෙරො තදා අහූ’’ති.

ආයස්මා මහාකස්සපො අනුස්සරන්තො මඤ්ඤමානො චින්තයන්තො හුත්වා උස්සාහං ජනෙසි, අනුස්සරන්තො මඤ්ඤමානො චින්තයන්තො ආයස්මා මහාකස්සපො උස්සාහං ජනෙසීති වා සම්බන්ධො. මහන්තෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි සමන්නාගතත්තා මහන්තො කස්සපොති මහාකස්සපො. අපිච ‘‘මහාකස්සපො’’ති උරුවෙලකස්සපො නදීකස්සපො ගයාකස්සපො කුමාරකස්සපොති ඉමෙ ඛුද්දානුඛුද්දකෙ ථෙරෙ උපාදාය වුච්චති. කස්මා පනායස්මා මහාකස්සපො උස්සාහං ජනෙසීති අනුයොගෙ සති තං කාරණං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ’’තිආදි. සත්ත අහානි සමාහටානි සත්තාහං. සත්තාහං පරිනිබ්බුතස්ස අස්සාති තථා යථා ‘‘අචිරපක්කන්තො, මාසජාතො’’ති, අන්තත්ථඅඤ්ඤපදසමාසොයං, තස්මිං. භගවතො පරිනිබ්බානදිවසතො පට්ඨාය සත්තාහෙ වීතිවත්තෙති වුත්තං හොති, එතස්ස ‘‘වුත්තවචන’’න්ති පදෙන සම්බන්ධො, තථා ‘‘සුභද්දෙන වුඩ්ඪපබ්බජිතෙනා’’ති එතස්සපි. තත්ථ සුභද්දොති තස්ස නාමමත්තං, වුඩ්ඪකාලෙ පන පබ්බජිතත්තා ‘‘වුඩ්ඪපබ්බජිතෙනා’’ති වුත්තං, එතෙන සුභද්දපරිබ්බාජකාදීහි තං විසෙසං කරොති. ‘‘අලං ආවුසො’’තිආදිනා තෙන වුත්තවචනං නිදස්සෙති. සො හි සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ භගවති ආයස්මතා මහාකස්සපත්ථෙරෙන සද්ධිං පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගපටිපන්නෙසු පඤ්චමත්තෙසු භික්ඛුසතෙසු අවීතරාගෙ භික්ඛූ අන්තරාමග්ගෙ දිට්ඨආජීවකස්ස සන්තිකා භගවතො පරිනිබ්බානං සුත්වා පත්තචීවරානි ඡඩ්ඩෙත්වා බාහා පග්ගය්හං නානප්පකාරං පරිදෙවන්තෙ දිස්වා එවමාහ.

කස්මා පන සො එවමාහාති? භගවති ආඝාතෙන. අයං කිරෙසො ඛන්ධකෙ ආගතෙ ආතුමාවත්ථුස්මිං (මහාව. 303) නහාපිතපුබ්බකො වුඩ්ඪපබ්බජිතො භගවති කුසිනාරතො නික්ඛමිත්වා අඩ්ඪතෙළසෙහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ආතුමං ගච්ඡන්තෙ ‘‘භගවා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා ‘‘ආගතකාලෙයාගුදානං කරිස්සාමී’’ති සාමණෙරභූමියං ඨිතෙ ද්වෙ පුත්තෙ එතදවොච ‘‘භගවා කිර තාතා ආතුමං ආගච්ඡති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං අඩ්ඪතෙළසෙහි භික්ඛුසතෙහි, ගච්ඡථ තුම්හෙ තාතා, ඛුරභණ්ඩං ආදාය නාළියා වා පසිබ්බකෙන වා අනුඝරකං ආහිණ්ඩථ, ලොණම්පි තෙලම්පි තණ්ඩුලම්පි ඛාදනීයම්පි සංහරථ, භගවතො ආගතස්ස යාගුදානං කරිස්සාමී’’ති. තෙ තථා අකංසු. අථ භගවති ආතුමං ආගන්ත්වා භුසාගාරකං පවිට්ඨෙ සුභද්දො සායන්හසමයං ගාමද්වාරං ගන්ත්වා මනුස්සෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘හත්ථකම්මමත්තං මෙ දෙථා’’ති හත්ථකම්මං යාචිත්වා ‘‘කිං භන්තෙ කරොමා’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච ගණ්හථා’’ති සබ්බූපකරණානි ගාහාපෙත්වා විහාරෙ උද්ධනානි කාරෙත්වා එකං කාළකං කාසාවං නිවාසෙත්වා තාදිසමෙව පාරුපිත්වා ‘‘ඉදං කරොථ, ඉදං කරොථා’’ති සබ්බරත්තිං විචාරෙන්තො සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා භොජ්ජයාගුඤ්ච මධුගොළකඤ්ච පටියාදාපෙසි. භොජ්ජයාගු නාම භුඤ්ජිත්වා පාතබ්බයාගු, තත්ථ සප්පිමධුඵාණිතමච්ඡමංසපුප්ඵඵලරසාදි යං කිඤ්චි ඛාදනීයං නාම අත්ථි, තං සබ්බං පවිසති. කීළිතුකාමානං සීසමක්ඛනයොග්ගා හොති සුගන්ධගන්ධා.

අථ භගවා කාලස්සෙව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො පිණ්ඩාය චරිතුං ආතුමාභිමුඛො පායාසි. අථ තස්ස ආරොචෙසුං ‘‘භගවා පිණ්ඩාය ගාමං පවිසති, තයා කස්ස යාගු පටියාදිතා’’ති. සො යථානිවත්ථපාරුතෙහෙව තෙහි කාළකකාසාවෙහි එකෙන හත්ථෙන දබ්බිඤ්ච කටච්ඡුඤ්ච ගහෙත්වා බ්‍රහ්මා විය දක්ඛිණං ජාණුමණ්ඩලං භූමියං පතිට්ඨපෙත්වා වන්දිත්වා ‘‘පටිග්ගණ්හාතු මෙ භන්තෙ භගවා යාගු’’න්ති ආහ. තතො ‘‘ජානන්තාපි තථාගතා පුච්ඡන්තී’’ති ඛන්ධකෙ (මහාව. 304) ආගතනයෙන භගවා පුච්ඡිත්වා ච සුත්වා ච තං වුඩ්ඪපබ්බජිතං විගරහිත්වා තස්මිං වත්ථුස්මිං අකප්පියසමාදානසික්ඛාපදං, ඛුරභණ්ඩපරිහරණසික්ඛාපදඤ්චාති ද්වෙ සික්ඛාපදානි පඤ්ඤපෙත්වා ‘‘අනෙකකප්පකොටියො භික්ඛවෙ භොජනං පරියෙසන්තෙහෙව වීතිනාමිතා, ඉදං පන තුම්හාකං අකප්පියං, අධම්මෙන උප්පන්නං භොජනං ඉමං පරිභුඤ්ජිත්වා අනෙකානි අත්තභාවසහස්සානි අපායෙස්වෙව නිබ්බත්තිස්සන්ති, අපෙථ මා ගණ්හථා’’ති වත්වා භික්ඛාචාරාභිමුඛො අගමාසි, එකභික්ඛුනාපි න කිඤ්චි ගහිතං. සුභද්දො අනත්තමනො හුත්වා ‘‘අයං සබ්බං ජානාමී’’ති ආහිණ්ඩති, සචෙ න ගහෙතුකාමො පෙසෙත්වා ආරොචෙතබ්බං අස්ස, පක්කාහාරො නාම සබ්බචිරං තිට්ඨන්තො සත්තාහමත්තං තිට්ඨෙය්‍ය, ඉදඤ්ච මම යාවජීවං පරියත්තං අස්ස, සබ්බං තෙන නාසිතං, අහිතකාමො අයං මය්හ’’න්ති භගවති ආඝාතං බන්ධිත්වා දසබලෙ ධරමානෙ කිඤ්චි වත්තුං නාසක්ඛි. එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘අයං උච්චා කුලා පබ්බජිතො මහාපුරිසො, සචෙ කිඤ්චි ධරන්තස්ස වක්ඛාමි, මමංයෙව සන්තජ්ජෙස්සතී’’ති.

ස්වායං අජ්ජ මහාකස්සපත්ථෙරෙන සද්ධිං ගච්ඡන්තො ‘‘පරිනිබ්බුතො භගවා’’ති සුත්වා ලද්ධස්සාසො විය හට්ඨතුට්ඨො එවමාහ. ථෙරො පන තං සුත්වා හදයෙ පහාරං විය, මත්ථකෙ පතිතසුක්ඛාසනිං විය (සුක්ඛාසනි විය දී. නි. අට්ඨ. 3.232) මඤ්ඤි, ධම්මසංවෙගො චස්ස උප්පජ්ජි ‘‘සත්තාහමත්තපරිනිබ්බුතො භගවා, අජ්ජාපිස්ස සුවණ්ණවණ්ණං සරීරං ධරතියෙව, දුක්ඛෙන භගවතා ආරාධිතසාසනෙ නාම එවං ලහුං මහන්තං පාපං කසටං කණ්ටකො උප්පන්නො, අලං ඛො පනෙස පාපො වඩ්ඪමානො අඤ්ඤෙපි එවරූපෙ සහායෙ ලභිත්වා සාසනං ඔසක්කාපෙතු’’න්ති.

තතො ථෙරො චින්තෙසි ‘‘සචෙ ඛො පනාහං ඉමං මහල්ලකං ඉධෙව පිලොතිකං නිවාසෙත්වා ඡාරිකාය ඔකිරාපෙත්වා නීහරාපෙස්සාමි, මනුස්සා ‘සමණස්ස ගොතමස්ස සරීරෙ ධරමානෙයෙව සාවකා විවදන්තී’ති අම්හාකං දොසං දස්සෙස්සන්ති, අධිවාසෙමි තාව. භගවතා හි දෙසිතධම්මො අසඞ්ගහිතපුප්ඵරාසිසදිසො, තත්ථ යථා වාතෙන පහටපුප්ඵානි යතො වා තතො වා ගච්ඡන්ති, එවමෙව එවරූපානං වසෙන ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ විනයෙ එකං ද්වෙ සික්ඛාපදානි නස්සිස්සන්ති, සුත්තෙ එකො ද්වෙ පඤ්හාවාරා නස්සිස්සන්ති, අභිධම්මෙ එකං ද්වෙ භූමන්තරානි නස්සිස්සන්ති, එවං අනුක්කමෙන මූලෙ නට්ඨෙ පිසාචසදිසා භවිස්සාම, තස්මා ධම්මවිනයසඞ්ගහං කරිස්සාමි, එවං සති දළ්හසුත්තෙන සඞ්ගහිතපුප්ඵානි විය අයං ධම්මවිනයො නිච්චලො භවිස්සති. එතදත්ථඤ්හි භගවා මය්හං තීණි ගාවුතානි පච්චුග්ගමනං අකාසි, තීහි ඔවාදෙහි (සං. නි. 2.149, 150, 151) උපසම්පදං අකාසි, කායතො චීවරපරිවත්තනං අකාසි, ආකාසෙ පාණිං චාලෙත්වා චන්දොපමපටිපදං කථෙන්තො මඤ්ඤෙව සක්ඛිං කත්වා කථෙසි, තික්ඛත්තුං සකලසාසනරතනං පටිච්ඡාපෙසි, මාදිසෙ භික්ඛුම්හි තිට්ඨමානෙ අයං පාපො සාසනෙ වඩ්ඪිං මා අලත්ථ, යාව අධම්මො න දිප්පති, ධම්මො න පටිබාහිය්‍යති, අවිනයො න දිප්පති, විනයො න පටිබාහිය්‍යති, අධම්මවාදිනො න බලවන්තො හොන්ති, ධම්මවාදිනො න දුබ්බලා හොන්ති, අවිනයවාදිනො න බලවන්තො හොන්ති, විනයවාදිනො න දුබ්බලා හොන්ති, තාව ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිස්සාමි, තතො භික්ඛූ අත්තනො අත්තනො පහොනකං ගහෙත්වා කප්පියාකප්පියෙ කථෙස්සන්ති, අථායං පාපො සයමෙව නිග්ගහං පාපුණිස්සති, පුන සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්ඛිස්සති, සාසනං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීත්තඤ්ච භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා සො ‘‘එවං නාම මය්හං චිත්තං උප්පන්න’’න්ති කස්සචිපි අනාරොචෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සමස්සාසෙත්වා අථ පච්ඡා ධාතුභාජනදිවසෙ ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘ආයස්මා මහාකස්සපො සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ…පෙ… ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසී’’ති.

තත්ථ අලන්ති පටික්ඛෙපවචනං, න යුත්තන්ති අත්ථො. ආවුසොති පරිදෙවන්තෙ භික්ඛූ ආලපති. මා සොචිත්ථාති චිත්තෙ උප්පන්නබලවසොකෙන මා සොකමකත්ථ. මා පරිදෙවිත්ථාති වාචාය මා විලාපමකත්ථ. ‘‘පරිදෙවනං විලාපො’’ති හි වුත්තං. අසොචනාදීනං කාරණමාහ ‘‘සුමුත්තා’’තිආදිනා. තෙන මහාසමණෙනාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං, ස්මාවචනස්ස වා නාබ්‍යප්පදෙසො. ‘‘උපද්දුතා’’ති පදෙ පන කත්තරි තතියාවසෙන සම්බන්ධො. උභයාපෙක්ඛඤ්හෙතං පදං. උපද්දුතා ච හොමාති තංකාලාපෙක්ඛවත්තමානවචනං, ‘‘තදා’’ති සෙසො. අතීතත්ථෙ වා වත්තමානවචනං, අහුම්හාති අත්ථො. අනුස්සරන්තො ධම්මසංවෙගවසෙනෙව, න පන කොධාදිවසෙන. ධම්මසභාවචින්තාවසෙන හි පවත්තං සහොත්තප්පඤාණං ධම්මසංවෙගො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සබ්බසඞ්ඛතධම්මෙසු, ඔත්තප්පාකාරසණ්ඨිතං;

ඤාණමොහිතභාරානං, ධම්මසංවෙගසඤ්ඤිත’’න්ති. (සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා);

අඤ්ඤං උස්සාහජනනකාරණං දස්සෙතුං ‘‘ඊදිසස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඊදිසස්ස ච සඞ්ඝසන්නිපාතස්සාති සත්තසතසහස්සගණපාමොක්ඛත්ථෙරප්පමුඛගණනපථාතික්කන්තසඞ්ඝසන්නිපාතං සන්ධාය වදති. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජතී’’තිආදිනාපි අඤ්ඤං කාරණං දස්සෙති. තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ඨානං, හෙතු. ඛොති අවධාරණෙ. පනාති වචනාලඞ්කාරෙ, එතං ඨානං විජ්ජතෙව, නො න විජ්ජතීති අත්ථො. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘යං පාපභික්ඛූ’’තිආදි. යන්ති නිපාතමත්තං, කාරණනිද්දෙසො වා, යෙන ඨානෙන අන්තරධාපෙය්‍යුං, තදෙතං ඨානං විජ්ජතියෙවාති. පාපෙන ලාමකෙන ඉච්ඡාවචරෙන සමන්නාගතා භික්ඛූ පාපභික්ඛූ. අතීතො සත්ථා එත්ථ, එතස්සාති වා අතීතසත්ථුකං යථා ‘‘බහුකත්තුකො’’ති. පධානං වචනං පාවචනං. පා-සද්දො චෙත්ථ නිපාතො ‘‘පා එව වුත්‍යස්සා’’තිආදීසු විය. උපසග්ගපදං වා එතං, දීඝං කත්වා පන තථා වුත්තං යථා ‘‘පාවදතී’’තිපි වදන්ති. පක්ඛන්ති අලජ්ජිපක්ඛං. ‘‘යාව චා’’තිආදිනා සඞ්ගීතියා සාසනචිරට්ඨිතිකභාවෙ කාරණං, සාධකඤ්ච දස්සෙති. ‘‘තස්මා’’ති හි පදමජ්ඣාහරිත්වා ‘‘සඞ්ගායෙය්‍ය’’න්ති පදෙන සම්බන්ධනීයං.

තත්ථ යාව ච ධම්මවිනයො තිට්ඨතීති යත්තකං කාලං ධම්මො ච විනයො ච ලජ්ජිපුග්ගලෙසු තිට්ඨති. පරිනිබ්බානමඤ්චකෙ නිපන්නෙන භගවතා මහාපරිනිබ්බානසුත්තෙ (දී. නි. 2.216) වුත්තං සන්ධාය ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ. හි-සද්දො ආගමවසෙන දළ්හිජොතකො. දෙසිතො පඤ්ඤත්තොති ධම්මොපි දෙසිතො චෙව පඤ්ඤත්තො ච. සුත්තාභිධම්මසඞ්ගහිතස්ස හි ධම්මස්ස අතිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනා, තස්සෙව පකාරතො ඤාපනං විනෙය්‍යසන්තානෙ ඨපනං පඤ්ඤාපනං. විනයොපි දෙසිතො චෙව පඤ්ඤත්තො ච. විනයතන්තිසඞ්ගහිතස්ස හි අත්ථස්ස අතිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනා, තස්සෙව පකාරතො ඤාපනං අසඞ්කරතො ඨපනං පඤ්ඤාපනං, තස්මා කම්මද්වයම්පි කිරියාද්වයෙන සම්බජ්ඣනං යුජ්ජතීති වෙදිතබ්බං.

සොති සො ධම්මො ච විනයො ච. මමච්චයෙනාති මම අච්චයකාලෙ. ‘‘භුම්මත්ථෙ කරණනිද්දෙසො’’ති හි අක්ඛරචින්තකා වදන්ති. හෙත්වත්ථෙ වා කරණවචනං, මම අච්චයහෙතු තුම්හාකං සත්ථා නාම භවිස්සතීති අත්ථො. වුත්තඤ්හි මහාපරිනිබ්බානසුත්තවණ්ණනායං ‘‘මයි පරිනිබ්බුතෙ තුම්හාකං සත්ථුකිච්චං සාධෙස්සතී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.216). ලක්ඛණවචනඤ්හෙත්ථ හෙත්වත්ථසාධකං යථා ‘‘නෙත්තෙ උජුං ගතෙ සතී’’ති (අ. නි. 4.70; නෙත්ති. 10.90, 93). ඉදං වුත්තං හොති – මයා වො ඨිතෙනෙව ‘‘ඉදං ලහුකං, ඉදං ගරුකං, ඉදං සතෙකිච්ඡං, ඉදං අතෙකිච්ඡං, ඉදං ලොකවජ්ජං, ඉදං පණ්ණත්තිවජ්ජං, අයං ආපත්ති පුග්ගලස්ස සන්තිකෙ වුට්ඨාති, අයං ගණස්ස, අයං සඞ්ඝස්ස සන්තිකෙ වුට්ඨාතී’’ති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං අවීතික්කමනීයතාවසෙන ඔතිණ්ණවත්ථුස්මිං සඛන්ධකපරිවාරො උභතොවිභඞ්ගො මහාවිනයො නාම දෙසිතො, තං සකලම්පි විනයපිටකං මයි පරිනිබ්බුතෙ තුම්හාකං සත්ථුකිච්චං සාධෙස්සති ‘‘ඉදං වො කත්තබ්බං, ඉදං වො න කත්තබ්බ’’න්ති කත්තබ්බාකත්තබ්බස්ස විභාගෙන අනුසාසනතො. ඨිතෙනෙව ච මයා ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති තෙන තෙන විනෙය්‍යානං අජ්ඣාසයානුරූපෙන පකාරෙන ඉමෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ විභජිත්වා විභජිත්වා සුත්තන්තපිටකං දෙසිතං, තං සකලම්පි සුත්තන්තපිටකං මයි පරිනිබ්බුතෙ තුම්හාකං සත්ථුකිච්චං සාධෙස්සති තංතංචරියානුරූපං සම්මාපටිපත්තියා අනුසාසනතො, ඨිතෙනෙව ච මයා ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා (දී. නි. අට්ඨ. 2.216), ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, චත්තාරි සච්චානි, බාවීසතින්ද්‍රියානි, නව හෙතූ, චත්තාරො ආහාරා, සත්ත ඵස්සා, සත්ත වෙදනා, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත චෙතනා, සත්ත චිත්තානි. තත්‍රාපි එත්තකා ධම්මා කාමාවචරා, එත්තකා රූපාවචරා, එත්තකා අරූපාවචරා, එත්තකා පරියාපන්නා, එත්තකා අපරියාපන්නා, එත්තකා ලොකියා, එත්තකා ලොකුත්තරා’’ති ඉමෙ ධම්මෙ විභජිත්වා විභජිත්වා අභිධම්මපිටකං දෙසිතං, තං සකලම්පි අභිධම්මපිටකං මයි පරිනිබ්බුතෙ තුම්හාකං සත්ථුකිච්චං සාධෙස්සති ඛන්ධාදිවිභාගෙන ඤායමානං චතුසච්චසම්බොධාවහත්තා. ඉති සබ්බම්පෙතං අභිසම්බොධිතො යාව පරිනිබ්බානා පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි භාසිතං ලපිතං ‘‘තීණි පිටකානි, පඤ්ච නිකායා, නවඞ්ගානි, චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානී’’ති එවං මහප්පභෙදං හොති. ඉමානි චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි තිට්ඨන්ති, අහං එකොව පරිනිබ්බායිස්සාමි, අහඤ්ච පනිදානි එකොව ඔවදාමි අනුසාසාමි, මයි පරිනිබ්බුතෙ ඉමානි චතුරාසීති බුද්ධසහස්සානි තුම්හෙ ඔවදිස්සන්ති අනුසාසිස්සන්ති ඔවාදානුසාසනකිච්චස්ස නිප්ඵාදනතොති.

සාසනන්ති පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධවසෙන තිවිධම්පි සාසනං, නිප්පරියායතො පන සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා. අද්ධානං ගමිතුමලන්ති අද්ධනියං, අද්ධානගාමි අද්ධානක්ඛමන්ති අත්ථො. චිරං ඨිති එතස්සාති චිරට්ඨිතිකං. ඉදං වුත්තං හොති – යෙන පකාරෙන ඉදං සාසනං අද්ධනියං, තතොයෙව ච චිරට්ඨිතිකං භවෙය්‍ය, තෙන පකාරෙන ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච යදි පනාහං සඞ්ගායෙය්‍යං, සාධු වතාති.

ඉදානි සම්මාසම්බුද්ධෙන අත්තනො කතං අනුග්ගහවිසෙසං සමනුස්සරිත්වා චින්තනාකාරම්පි දස්සෙන්තො ‘‘යඤ්චාහං භගවතා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘යඤ්චාහ’’න්ති එතස්ස ‘‘අනුග්ගහිතො, පසංසිතො’’ති එතෙහි සම්බන්ධො. යන්ති යස්මා, කිරියාපරාමසනං වා එතං, තෙන ‘‘අනුග්ගහිතො, පසංසිතො’’ති එත්ථ අනුග්ගහණං, පසංසනඤ්ච පරාමසති. ‘‘ධාරෙස්සසී’’තිආදිකං පන වචනං භගවා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ මහාකස්සපත්ථෙරෙන පඤ්ඤත්තසඞ්ඝාටියං නිසින්නො තං සඞ්ඝාටිං පදුමපුප්ඵවණ්ණෙන පාණිනා අන්තන්තෙන පරාමසන්තො ආහ. වුත්තඤ්හෙතං කස්සපසංයුත්තෙ (සං. නි. 2.154) මහාකස්සපත්ථෙරෙනෙව ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙත්වා කථෙන්තෙන –

‘‘අථ ඛො ආවුසො භගවා මග්ගා ඔක්කම්ම යෙන අඤ්ඤතරං රුක්ඛමූලං තෙනුපසඞ්කමි, අථ ඛ්වාහං ආවුසො පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටිං චතුග්ගුණං පඤ්ඤපෙත්වා භගවන්තං එතදවොචං ‘ඉධ භන්තෙ භගවා නිසීදතු, යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’ති. නිසීදි ඛො ආවුසො භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ, නිසජ්ජ ඛො මං ආවුසො භගවා එතදවොච ‘මුදුකා ඛො ත්‍යායං කස්සප පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටී’ති. පටිග්ගණ්හාතු මෙ භන්තෙ භගවා පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටිං අනුකම්පං උපාදායාති. ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං කස්සප සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානීති. ධාරෙස්සාමහං භන්තෙ භගවතො සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානීති. සො ඛ්වාහං ආවුසො පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටිං භගවතො පාදාසිං, අහං පන භගවතො සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානි පටිපජ්ජි’’න්ති (සං. නි. 2.154).

තත්ථ මුදුකා ඛො ත්‍යායන්ති මුදුකා ඛො තෙ අයං. කස්මා පන භගවා එවමාහාති? ථෙරෙන සහ චීවරං පරිවත්තෙතුකාමතාය. කස්මා පරිවත්තෙතුකාමො ජාතොති? ථෙරං අත්තනො ඨානෙ ඨපෙතුකාමතාය. කිං සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා නත්ථීති? අත්ථි, එවං පනස්ස අහොසි ‘‘ඉමෙ න චිරං ඨස්සන්ති, ‘කස්සපො පන වීසවස්සසතායුකො, සො මයි පරිනිබ්බුතෙ සත්තපණ්ණිගුහායං වසිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගහං කත්වා මම සාසනං පඤ්චවස්සසහස්සපරිමාණකාලං පවත්තනකං කරිස්සතී’’ති අත්තනො නං ඨානෙ ඨපෙසි, එවං භික්ඛූ කස්සපස්ස සුස්සුසිතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති තස්මා එවමාහ. ථෙරො පන යස්මා චීවරස්ස වා පත්තස්ස වා වණ්ණෙ කථිතෙ ‘‘ඉමං තුම්හෙ ගණ්හථා’’ති වචනං චාරිත්තමෙව, තස්මා ‘‘පටිග්ගණ්හාතු මෙ භන්තෙ භගවා’’ති ආහ.

ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං කස්සපාති කස්සප ත්වං ඉමානි පරිභොගජිණ්ණානි පංසුකූලානි පාරුපිතුං සක්ඛිස්සසීති වදති. තඤ්ච ඛො න කායබලං සන්ධාය, පටිපත්තිපූරණං පන සන්ධාය එවමාහ. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අහං ඉමං චීවරං පුණ්ණං නාම දාසිං පාරුපිත්වා ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං සුසානං පවිසිත්වා තුම්බමත්තෙහි පාණකෙහි සම්පරිකිණ්ණං තෙ පාණකෙ විධුනිත්වා මහාඅරියවංසෙ ඨත්වා අග්ගහෙසිං, තස්ස මෙ ඉමං චීවරං ගහිතදිවසෙ දසසහස්සචක්කවාළෙ මහාපථවී මහාවිරවං විරවමානා කම්පිත්ථ, ආකාසං තටතටායි, චක්කවාළෙ දෙවතා සාධුකාරං අදංසු, ඉමං චීවරං ගණ්හන්තෙන භික්ඛුනා ජාතිපංසුකූලිකෙන ජාතිආරඤ්ඤිකෙන ජාතිඑකාසනිකෙන ජාතිසපදානචාරිකෙන භවිතුං වට්ටති, ත්වං ඉමස්ස චීවරස්ස අනුච්ඡවිකං කාතුං සක්ඛිස්සසීති. ථෙරොපි අත්තනා පඤ්චන්නං හත්ථීනං බලං ධාරෙති, සො තං අතක්කයිත්වා ‘‘අහමෙතං පටිපත්තිං පූරෙස්සාමී’’ති උස්සාහෙන සුගතචීවරස්ස අනුච්ඡවිකං කාතුකාමො ‘‘ධාරෙස්සාමහං භන්තෙ’’ති ආහ. පටිපජ්ජින්ති පටිපන්නොසිං. එවං පන චීවරපරිවත්තනං කත්වා ථෙරෙන පාරුපිතචීවරං භගවා පාරුපි, සත්ථු චීවරං ථෙරො. තස්මිං සමයෙ මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා උන්නදන්තී කම්පිත්ථ.

සාණානි පංසුකූලානීති මතකළෙවරං පරිවෙඨෙත්වා ඡඩ්ඩිතානි තුම්බමත්තෙ කිමී පප්ඵොටෙත්වා ගහිතානි සාණවාකමයානි පංසුකූලචීවරානි. නිබ්බසනානීති නිට්ඨිතවසනකිච්චානි, පරිභොගජිණ්ණානීති අත්ථො. එත්ථ ච කිඤ්චාපි එකමෙව තං චීවරං, අනෙකාවයවත්තා පන බහුවචනං කතන්ති මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙනාති එත්ථ අත්තනා සාධාරණපරිභොගෙනාති අත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තා, විඤ්ඤායමානත්ථස්ස ච සද්දස්ස පයොගෙ කාමාචාරත්තා ‘‘අත්තනා’’ති න වුත්තං. ‘‘ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං කස්සප සාණානි පංසුකූලානී’’ති (සං. නි. 2.154) හි වුත්තත්තා ‘‘අත්තනාව සාධාරණපරිභොගෙනා’’ති විඤ්ඤායති, නාඤ්ඤෙන. න හි කෙවලං සද්දතොයෙව සබ්බත්ථ අත්ථනිච්ඡයො, අත්ථපකරණාදිනාපි යෙභුය්‍යෙන අත්ථස්ස නියමිතත්තා. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පනෙත්ථ එවං වුත්තං ‘‘චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙනාති එත්ථ ‘අත්තනා සමසමට්ඨපනෙනා’ති ඉධ වුත්තං අත්තනා – සද්දමානෙත්වා ‘චීවරෙ අත්තනා සාධාරණපරිභොගෙනා’ති යොජෙතබ්බං.

යස්ස යෙන හි සම්බන්ධො, දූරට්ඨම්පි ච තස්ස තං;

අත්ථතො හ්‍යසමානානං, ආසන්නත්තමකාරණන්ති.

අථ වා භගවතා චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙන භගවතා අනුග්ගහිතොති යොජනීයං. එකස්සාපි හි කරණනිද්දෙසස්ස සහාදියොගකත්තුත්ථජොතකත්තසම්භවතො’’ති. සමානං ධාරණමෙතස්සාති සාධාරණො, තාදිසො පරිභොගොති සාධාරණපරිභොගො, තෙන. සාධාරණපරිභොගෙන ච සමසමට්ඨපනෙන ච අනුග්ගහිතොති සම්බන්ධො.

ඉදානි –

‘‘අහං භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි, කස්සපොපි භික්ඛවෙ යාවදෙ ආකඞ්ඛති විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’තිආදිනා (සං. නි. 2.152) –

නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාපභෙදෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ අත්තනා සමසමට්ඨපනත්ථාය භගවතා වුත්තං කස්සපසංයුත්තෙ (සං. නි. 2.151) ආගතං පාළිමිමං පෙය්‍යාලමුඛෙන, ආදිග්ගහණෙන ච සඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අහං භික්ඛවෙ’’තිආදි.

තත්ථ යාවදෙති යාවදෙව, යත්තකං කාලං ආකඞ්ඛාමි, තත්තකං කාලං විහරාමීති අත්ථො. තතොයෙව හි මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ, චූළගණ්ඨිපදෙ ච ‘‘යාවදෙති යාවදෙවාති වුත්තං හොතී’’ති ලිඛිතං. සංයුත්තට්ඨකථායම්පි ‘‘යාවදෙ ආකඞ්ඛාමීති යාවදෙව ඉච්ඡාමී’’ති (සං. නි. අට්ඨ. 1.2.152) අත්ථො වුත්තො. තථා හි තත්ථ ලීනත්ථපකාසනියං ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන ‘‘යාවදෙවාති ඉමිනා සමානත්ථං ‘යාවදෙ’ති ඉදං පද’’න්ති වුත්තං. පොත්ථකෙසු පන කත්ථචි ‘‘යාවදෙවා’’ති අයමෙව පාඨො දිස්සති. අපි ච යාවදෙති යත්තකං සමාපත්තිවිහාරං විහරිතුං ආකඞ්ඛාමි, තත්තකං සමාපත්තිවිහාරං විහරාමීති සමාපත්තිට්ඨානෙ, යත්තකං අභිඤ්ඤාවොහාරං වොහරිතුං ආකඞ්ඛාමි, තත්තකං අභිඤ්ඤාවොහාරං වොහරාමීති අභිඤ්ඤාඨානෙ ච සහ පාඨසෙසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනාපි තදෙවත්ථං යථාලාභනයෙන දස්සෙතුං ‘‘යත්තකෙ සමාපත්තිවිහාරෙ, අභිඤ්ඤාවොහාරෙ වා ආකඞ්ඛන්තො විහාරාමි චෙව වොහරාමි ච, තථා කස්සපොපීති අත්ථො’’ති වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘යාවදෙති ‘යං පඨමජ්ඣානං ආකඞ්ඛාමි, තං පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාරාමී’තිආදිනා සමාපත්තිට්ඨානෙ, ඉද්ධිවිධාභිඤ්ඤාඨානෙ ච අජ්ඣාහරිතස්ස ත-සද්දස්ස කම්මවසෙන ‘යං දිබ්බසොතං ආකඞ්ඛාමි, තෙන දිබ්බසොතෙන සද්දෙ සුණාමී’තිආදිනා සෙසාභිඤ්ඤාඨානෙ කරණවසෙන යොජනා වත්තබ්බා’’ති වදන්ති. විවිච්චෙව කාමෙහීති එත්ථ එව-සද්දො නියමත්ථො, උභයත්ථ යොජෙතබ්බො. යමෙත්ථ වත්තබ්බං, තදුපරි ආවි භවිස්සති.

නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාප්පභෙදෙති එත්ථ නවානුපුබ්බවිහාරා නාම අනුපටිපාටියා සමාපජ්ජිතබ්බත්තා එවංසඤ්ඤිතා නිරොධසමාපත්තියා සහ අට්ඨ සමාපත්තියො. ඡළභිඤ්ඤා නාම ආසවක්ඛයඤාණෙන සහ පඤ්චාභිඤ්ඤායො. කත්ථචි පොත්ථකෙ චෙත්ථ ආදිසද්දො දිස්සති. සො අනධිප්පෙතො යථාවුත්තාය පාළියා ගහෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස අනවසෙසත්තා. මනුස්සෙසු, මනුස්සානං වා උත්තරිභූතානං, උත්තරීනං වා මනුස්සානං ඣායීනඤ්චෙව අරියානඤ්ච ධම්මොති උත්තරිමනුස්සධම්මො, මනුස්සධම්මා වා උත්තරීති උත්තරිමනුස්සධම්මො. දස කුසලකම්මපථා චෙත්ථ විනා භාවනාමනසිකාරෙන පකතියාව මනුස්සෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතො, මනුස්සත්තභාවාවහනතො ච මනුස්සධම්මො නාම, තතො උත්තරි පන ඣානාදි උත්තරිමනුස්සධම්මොති වෙදිතබ්බො. සමසමට්ඨපනෙනාති ‘‘අහං යත්තකං කාලං, යත්තකෙ වා සමාපත්තිවිහාරෙ, යත්තකා අභිඤ්ඤායො ච වළඤ්ජෙමි, තථා කස්සපොපී’’ති එවං සමසමං කත්වා ඨපනෙන. අනෙකට්ඨානෙසු ඨපනං, කස්සචිපි උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස අසෙසභාවෙන එකන්තසමට්ඨපනං වා සන්ධාය ‘‘සමසමට්ඨපනෙනා’’ති වුත්තං, ඉදඤ්ච නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාභාවසාමඤ්ඤෙන පසංසාමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හි ආයස්මා මහාකස්සපො භගවා විය දෙවසිකං චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති, යමකපාටිහාරියාදිවසෙන ච අභිඤ්ඤායො වළඤ්ජෙතීති. එත්ථ ච උත්තරිමනුස්සධම්මෙ අත්තනා සමසමට්ඨපනෙනා’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තථා හි –

‘‘ඔවද කස්සප භික්ඛූ, කරොහි කස්සප භික්ඛූනං ධම්මිං කථං, අහං වා කස්සප භික්ඛූ ඔවදෙය්‍යං, ත්වං වා. අහං වා කස්සප භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරෙය්‍යං, ත්වං වා’’ති –

එවම්පි අත්තනා සමසමට්ඨපනමකාසියෙවාති.

තථාති රූපූපසංහාරො යථා අනුග්ගහිතො, තථා පසංසිතොති. ආකාසෙ පාණිං චාලෙත්වාති භගවතා අත්තනොයෙව පාණිං ආකාසෙ චාලෙත්වා කුලෙසු අලග්ගචිත්තතාය චෙව කරණභූතාය පසංසිතොති සම්බන්ධො. අලග්ගචිත්තතායාති වා ආධාරෙ භුම්මං, ආකාසෙ පාණිං චාලෙත්වා කුලූපකස්ස භික්ඛුනො අලග්ගචිත්තතාය කුලෙසු අලග්ගනචිත්තෙන භවිතුං යුත්තතාය චෙව මඤ්ඤෙව සක්ඛිං කත්වා පසංසිතොති අත්ථො. යථාහ –

‘‘අථ ඛො භගවා ආකාසෙ පාණිං චාලෙසි සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ, අයං ආකාසෙ පාණි න සජ්ජති න ගය්හති න බජ්ඣති, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ යස්ස කස්සචි භික්ඛුනො කුලානි උපසඞ්කමතො කුලෙසු චිත්තං න සජ්ජති න ගය්හති න බජ්ඣති ‘ලභන්තු ලාභකාමා, පුඤ්ඤකාමා කරොන්තු පුඤ්ඤානී’ති. යථා සකෙන ලාභෙන අත්තමනො හොති සුමනො, එවං පරෙසං ලාභෙන අත්තමනො හොති සුමනො. එවරූපො ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛු අරහති කුලානි උපසඞ්කමිතුං. කස්සපස්ස භික්ඛවෙ කුලානි උපසඞ්කමතො කුලෙසු චිත්තං න සජ්ජති න ගය්හති න බජ්ඣති ‘ලභන්තු ලාභකාමා, පුඤ්ඤකාමා කරොන්තු පුඤ්ඤානී’ති. යථා සකෙන ලාභෙන අත්තමනො හොති සුමනො, එවං පරෙසං ලාභෙන අත්තමනො හොති සුමනො’’ති (සං. නි. 2.146).

තත්ථ ආකාසෙ පාණිං චාලෙසීති නීලෙ ගගනන්තරෙ යමකවිජ්ජුකං සඤ්චාලයමානො විය හෙට්ඨාභාගෙ, උපරිභාගෙ, උභතො ච පස්සෙසු පාණිං සඤ්චාලෙසි, ඉදඤ්ච පන තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අසම්භින්නපදං නාම. අත්තමනොති සකමනො, න දොමනස්සෙන පච්ඡින්දිත්වා ගහිතමනො. සුමනොති තුට්ඨමනො, ඉදානි යො හීනාධිමුත්තිකො මිච්ඡාපටිපන්නො එවං වදෙය්‍ය ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ‘අලග්ගචිත්තතාය ආකාසෙ චාලිතපාණූපමා කුලානි උපසඞ්කමථා’ති වදන්තො අට්ඨානෙ ඨපෙති, අසය්හභාරං ආරොපෙති, යං න සක්කා කාතුං, තං කාරෙහී’’ති, තස්ස වාදපථං පච්ඡින්දිත්වා ‘‘සක්කා ච ඛො එවං කාතුං, අත්ථි එවරූපො භික්ඛූ’’ති ආයස්මන්තං මහාකස්සපත්ථෙරමෙව සක්ඛිං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කස්සපස්ස භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ.

අඤ්ඤම්පි පසංසනමාහ ‘‘චන්දොපමපටිපදාය චා’’ති, චන්දපටිභාගාය පටිපදාය ච කරණභූතාය පසංසිතො, තස්සං වා ආධාරභූතාය මඤ්ඤෙව සක්ඛිං කත්වා පසංසිතොති අත්ථො. යථාහ –

‘‘චන්දූපමා භික්ඛවෙ කුලානි උපසඞ්කමථ අපකස්සෙව කායං, අපකස්ස චිත්තං නිච්චනවකා කුලෙසු අප්පගබ්භා. සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ පුරිසො ජරුදපානං වා ඔලොකෙය්‍ය පබ්බතවිසමං වා නදීවිදුග්ගං වා අපකස්සෙව කායං, අපකස්ස චිත්තං, එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ චන්දූපමා කුලානි උපසඞ්කමථ අපකස්සෙව කායං, අපකස්ස චිත්තං නිච්චනවකා කුලෙසු අප්පගබ්භා. කස්සපො භික්ඛවෙ චන්දූපමො කුලානි උපසඞ්කමති අපකස්සෙව කායං, අපකස්ස චිත්තං නිච්චනවකො කුලෙසු අප්පගබ්භො’’ති (සං. නි. 2.146).

තත්ථ චන්දූපමාති චන්දසදිසා හුත්වා. කිං පරිමණ්ඩලතාය සදිසාති? නො, අපිච ඛො යථා චන්දො ගගනතලං පක්ඛන්දමානො න කෙනචි සද්ධිං සන්ථවං වා සිනෙහං වා ආලයං වා නිකන්තිං වා පත්ථනං වා පරියුට්ඨානං වා කරොති, න ච න හොති මහාජනස්ස පියො මනාපො, තුම්හෙපි එවං කෙනචි සද්ධිං සන්ථවාදීනං අකරණෙන බහුජනස්ස පියා මනාපා චන්දූපමා හුත්වා ඛත්තියකුලාදීනි චත්තාරි කුලානි උපසඞ්කමථාති අත්ථො. අපිච යථා චන්දො අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං ඵරති, එවං කිලෙසන්ධකාරවිධමනෙන, ඤාණාලොකඵරණෙන ච චන්දූපමා හුත්වාති එවමාදීහිපි නයෙහි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

අපකස්සෙව කායං, අපකස්ස චිත්තන්ති තෙනෙව සන්ථවාදීනමකරණෙන කායඤ්ච චිත්තඤ්ච අපකස්සිත්වා, අකඩ්ඪිත්වා අපනෙත්වාති අත්ථො. නිච්චනවකාති නිච්චං නවිකාව, ආගන්තුකසදිසා එව හුත්වාති අත්ථො. ආගන්තුකො හි පටිපාටියා සම්පත්තගෙහං පවිසිත්වා සචෙ නං ඝරසාමිකා දිස්වා ‘‘අම්හාකං පුත්තභාතරොපි විප්පවාසගතා එවං විචරිංසූ’’ති අනුකම්පමානා නිසීදාපෙත්වා භොජෙන්ති, භුත්තමත්තොයෙව ‘‘තුම්හාකං භාජනං ගණ්හථා’’ති උට්ඨාය පක්කමති, න තෙහි සද්ධිං සන්ථවං වා කරොති, කිච්චකරණීයානි වා සංවිදහති, එවං තුම්හෙපි පටිපාටියා සම්පත්තඝරං පවිසිත්වා යං ඉරියාපථෙසු පසන්නා මනුස්සා දෙන්ති, තං ගහෙත්වා පච්ඡින්නසන්ථවා තෙසං කිච්චකරණීයෙ අබ්‍යාවටා හුත්වා නික්ඛමථාති දීපෙති. අප්පගබ්භාති න පගබ්භා, අට්ඨට්ඨානෙන කායපාගබ්භියෙන, චතුට්ඨානෙන වචීපාගබ්භියෙන, අනෙකට්ඨානෙන මනොපාගබ්භියෙන ච විරහිතා කුලානි උපසඞ්කමථාති අත්ථො.

ජරුදපානන්ති ජිණ්ණකූපං. පබ්බතවිසමන්ති පබ්බතෙ විසමං පපාතට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදියා විදුග්ගං ඡින්නතටට්ඨානං. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – ජරුදපානාදයො විය හි චත්තාරි කුලානි, ඔලොකනපුරිසො විය භික්ඛු, යථා පන අනපකට්ඨකායචිත්තො තානි ඔලොකෙන්තො පුරිසො තත්ථ පතති, එවං අරක්ඛිතෙහි කායාදීහි කුලානි උපසඞ්කමන්තො භික්ඛු කුලෙසු බජ්ඣති, තතො නානප්පකාරං සීලපාදභඤ්ජනාදිකං අනත්ථං පාපුණාති. යථා පන අපකට්ඨකායචිත්තො පුරිසො තත්ථ න පතති, එවං රක්ඛිතෙනෙව කායෙන, රක්ඛිතාය වාචාය, රක්ඛිතෙහි චිත්තෙහි, සූපට්ඨිතාය සතියා අපකට්ඨකායචිත්තො හුත්වා කුලානි උපසඞ්කමන්තො භික්ඛු කුලෙසු න බජ්ඣති, අථස්ස සීලසද්ධාසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතානි පාදහත්ථකුච්ඡිසීසානි න භඤ්ජන්ති, රාගකණ්ටකාදයො න විජ්ඣන්ති, සුඛිතො යෙනකාමං අගතපුබ්බං නිබ්බානදිසං ගච්ඡති, එවරූපො අයං මහාකස්සපොති හීනාධිමුත්තිකස්ස මිච්ඡාපටිපන්නස්ස වාදපථපච්ඡින්දනත්ථං මහාකස්සපත්ථෙරං එව සක්ඛිං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කස්සපො භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහාති. එවම්පෙත්ථ අත්ථමිච්ඡන්තිඅලග්ගචිත්තතාසඞ්ඛාතාය චන්දොපමපටිපදාය කරණභූතාය පසංසිතො, තස්සං වා ආධාරභූතාය මඤ්ඤෙව සක්ඛිං කත්වා පසංසිතොති, එවං සති චෙව-සද්දො, ච-සද්දො ච න පයුජ්ජිතබ්බො ද්වින්නං පදානං තුල්‍යාධිකරණත්තා, අයමෙව අත්ථො පාඨො ච යුත්තතරො විය දිස්සති පරිනිබ්බානසුත්තවණ්ණනායං ‘‘ආකාසෙ පාණිං චාලෙත්වා චන්දූපමං පටිපදං කථෙන්තො මං කායසක්ඛිං කත්වා කථෙසී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.232) වුත්තත්තාති.

තස්ස කිමඤ්ඤං ආණණ්‍යං භවිස්සති, අඤ්ඤත්‍ර ධම්මවිනයසඞ්ගායනාති අධිප්පායො. තත්ථ තස්සාති යං-සද්දස්ස කාරණනිදස්සනෙ ‘‘තස්මා’’ති අජ්ඣාහරිත්වා තස්ස මෙති අත්ථො, කිරියාපරාමසනෙ පන තස්ස අනුග්ගහණස්ස, පසංසනස්ස චාති. පොත්ථකෙසුපි කත්ථචි ‘‘තස්ස මෙ’’ති පාඨො දිස්සති, එවං සති කිරියාපරාමසනෙ ‘‘තස්සා’’ති අපරං පදමජ්ඣාහරිතබ්බං. නත්ථි ඉණං යස්සාති අණණො, තස්ස භාවො ආණණ්‍යං. ධම්මවිනයසඞ්ගායනං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං කිං නාම තස්ස ඉණවිරහිතත්තං භවිස්සති, න භවිස්සති එවාති අත්ථො. ‘‘නනු මං භගවා’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං උපමාවසෙන විභාවෙති. සකකවචඉස්සරියානුප්පදානෙනාති එත්ථ කවචො නාම උරච්ඡදො, යෙන උරො ඡාදීයතෙ, තස්ස ච චීවරනිදස්සනෙන ගහණං, ඉස්සරියස්ස පන අභිඤ්ඤාසමාපත්තිනිදස්සනෙනාති දට්ඨබ්බං. කුලවංසප්පතිට්ඨාපකන්ති කුලවංසස්ස කුලපවෙණියා පතිට්ඨාපකං. ‘‘මෙ’’ති පදස්ස නිච්චසාපෙක්ඛත්තා සද්ධම්මවංසප්පතිට්ඨාපකොති සමාසො. ඉදං වුත්තං හොති – සත්තුසඞ්ඝනිම්මද්දනෙන අත්තනො කුලවංසප්පතිට්ඨාපනත්ථං සකකවචඉස්සරියානුප්පදානෙන කුලවංසප්පතිට්ඨාපකං පුත්තං රාජා විය භගවාපි මං දීඝදස්සී ‘‘සද්ධම්මවංසප්පතිට්ඨාපකො මෙ අයං භවිස්සතී’’ති මන්ත්වා සාසනපච්චත්ථිකගණනිම්මද්දනෙන සද්ධම්මවංසප්පතිට්ඨාපනත්ථං චීවරදානසමසමට්ඨපනසඞ්ඛාතෙන ඉමිනා අසාධාරණානුග්ගහෙන අනුග්ගහෙසි නනු, ඉමාය ච උළාරාය පසංසාය පසංසි නනූති. ඉති චින්තයන්තොති එත්ථ ඉතිසද්දෙන ‘‘අන්තරධාපෙය්‍යුං, සඞ්ගායෙය්‍යං, කිමඤ්ඤං ආණණ්‍යං භවිස්සතී’’ති වචනපුබ්බඞ්ගමං, ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජතී’’තිආදි වාක්‍යත්තයං නිදස්සෙති.

ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සඞ්ගීතික්ඛන්ධකපාළියා සාධෙන්තො ආහ ‘‘යථාහා’’තිආදි. තත්ථ යථාහාති කිං ආහ, මයා වුත්තස්ස අත්ථස්ස සාධකං කිං ආහාති වුත්තං හොති. යථා වා යෙන පකාරෙන මයා වුත්තං, තථා තෙන පකාරෙන පාළියම්පි ආහාති අත්ථො. යථා වා යං වචනං පාළියං ආහ, තථා තෙන වචනෙන මයා වුත්තවචනං සංසන්දති චෙව සමෙති ච යථා තං ගඞ්ගොදකෙන යමුනොදකන්තිපි වත්තබ්බො පාළියා සාධනත්ථං උදාහරිතභාවස්ස පච්චක්ඛතො විඤ්ඤායමානත්තා, විඤ්ඤායමානත්ථස්ස ච සද්දස්ස පයොගෙ කාමාචාරත්තා. අධිප්පායවිභාවනත්ථා හි අත්ථයොජනා. යථා වා යෙන පකාරෙන ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසි, තථා තෙන පකාරෙන පාළියම්පි ආහාති අත්ථො. එවමීදිසෙසු.

එකමිදාහන්ති එත්ථ ඉදන්ති නිපාතමත්තං. එකං සමයන්ති ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං, එකස්මිං සමයෙති අත්ථො. පාවායාති පාවානගරතො, තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්වා ‘‘කුසිනාරං ගමිස්සාමී’’ති අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නොති වුත්තං හොති. අද්ධානමග්ගොති ච දීඝමග්ගො වුච්චති, දීඝපරියායො හෙත්ථ අද්ධානසද්දො. මහතාති ගුණමහත්තෙනපි සඞ්ඛ්‍යාමහත්තෙනපි මහතා. ‘‘පඤ්චමත්තෙහී’’තිආදිනා සඞ්ඛ්‍යාමහත්තං දස්සෙති, මත්තසද්දො ච පමාණවචනො ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා’’තිආදීසු (අ. නි. 3.16) විය. ‘‘ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං උස්සාහං ජනෙසී’’ති එතස්සත්ථස්ස සාධනත්ථං ආහතා ‘‘අථ ඛො’’තිආදිකා පාළි යථාවුත්තමත්ථං න සාධෙති. න හෙත්ථ උස්සාහජනනප්පකාරො ආගතොති චොදනං පරිහරිතුමාහ ‘‘සබ්බං සුභද්දකණ්ඩං විත්ථාරතො වෙදිතබ්බ’’න්ති. එවම්පෙසා චොදනා තදවත්ථායෙවාති වුත්තං ‘‘තතො පරං ආහා’’තිආදි. අපිච යථාවුත්තත්ථසාධිකා පාළි මහතරාති ගන්ථගරුතාපරිහරණත්ථං මජ්ඣෙ පෙය්‍යාලමුඛෙන ආදිඅන්තමෙව පාළිං දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බං සුභද්දකණ්ඩං විත්ථාරතො වෙදිතබ්බ’’න්ති ආහ. තෙන හි ‘‘අථ ඛ්වාහං ආවුසො මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදී’’ති (චූළව. 437) වුත්තපාළිතො පට්ඨාය ‘‘යං න ඉච්ඡිස්සාම, න තං කරිස්සාමා’’ති (චූළව. 437) වුත්තපාළිපරියොසානං සුභද්දකණ්ඩං දස්සෙති.

‘‘තතො පර’’න්තිආදිනා පන තදවසෙසං ‘‘හන්ද මයං ආවුසො’’තිආදිකං උස්සාහජනනප්පකාරදස්සනපාළිං. තස්මා තතො පරං ආහාති එත්ථ සුභද්දකණ්ඩතො පරං උස්සාහජනනප්පකාරදස්සනවචනමාහාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. මහාගණ්ඨිපදෙපි හි සොයෙවත්ථො වුත්තො. ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරෙනාපි (සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) තථෙව අධිප්පෙතො. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘තතො පරන්ති තතො භික්ඛූනං උස්සාහජනනතො පරතො’’ති (දී. නි. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) වුත්තං, තදෙතං විචාරෙතබ්බං හෙට්ඨා උස්සාහජනනප්පකාරස්ස පාළියං අවුත්තත්තා. අයමෙව හි උස්සාහජනනප්පකාරො යදිදං ‘‘හන්ද මයං ආවුසො ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම, පුරෙ අධම්මො දිප්පතී’’තිආදි. යදි පන සුභද්දකණ්ඩමෙව උස්සාහජනනහෙතුභූතස්ස සුභද්දෙන වුත්තවචනස්ස පකාසනත්තා උස්සාහජනනන්ති වදෙය්‍ය, නත්ථෙවෙත්ථ විචාරෙතබ්බතාති. පුරෙ අධම්මො දිප්පතීති එත්ථ අධම්මො නාම දසකුසලකම්මපථපටිපක්ඛභූතො අධම්මො. ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං උස්සාහජනනප්පසඞ්ගත්තා වා තදසඞ්ගායනහෙතුකො දොසගණොපි සම්භවති, ‘‘අධම්මවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, ධම්මවාදිනො දුබ්බලා හොන්තී’’ති වුත්තත්තා සීලවිපත්තිආදිහෙතුකො පාපිච්ඡතාදිදොසගණො අධම්මොතිපි වදන්ති. පුරෙ දිප්පතීති අපි නාම දිප්පති. සංසයත්ථෙ හි පුරෙ-සද්දො. අථ වා යාව අධම්මො ධම්මං පටිබාහිතුං සමත්ථො හොති, තතො පුරෙතරමෙවාති අත්ථො. ආසන්නෙ හි අනධිප්පෙතෙ අයං පුරෙ-සද්දො. දිප්පතීති දිප්පිස්සති, පුරෙ-සද්දයොගෙන හි අනාගතත්ථෙ අයං වත්තමානපයොගො යථා ‘‘පුරා වස්සති දෙවො’’ති. තථා හි වුත්තං –

‘‘අනාගතෙ සන්නිච්ඡයෙ, තථාතීතෙ චිරතනෙ;

කාලද්වයෙපි කවීහි, පුරෙසද්දො පයුජ්ජතෙ’’ති. (වජිර. ටී. බාහිරනිදානකථාවණ්ණනා);

‘‘පුරෙයාවපුරායොගෙ, නිච්චං වා කරහි කදා;

ලච්ඡායමපි කිං වුත්තෙ, වත්තමානා භවිස්සතී’’ති ච.

කෙචි පනෙත්ථ එවං වණ්ණයන්ති – පුරෙති පච්ඡා අනාගතෙ, යථා අද්ධානං ගච්ඡන්තස්ස ගන්තබ්බමග්ගො ‘‘පුරෙ’’ති වුච්චති, තථා ඉධාපි මග්ගගමනනයෙන අනාගතකාලො ‘‘පුරෙ’’ති වුච්චතීති. එවං සති තංකාලාපෙක්ඛාය චෙත්ථ වත්තමානපයොගො සම්භවති. ධම්මො පටිබාහිය්‍යතීති එත්ථාපි පුරෙ-සද්දෙන යොජෙත්වා වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො, තථා ධම්මොපි අධම්මවිපරීතවසෙන, ඉතො පරම්පි එසෙව නයො. අවිනයොති පහානවිනයසංවරවිනයානං පටිපක්ඛභූතො අවිනයො. විනයවාදිනො දුබ්බලා හොන්තීති එවං ඉති-සද්දෙන පාඨො, සො ‘‘තතො පරං ආහා’’ති එත්ථ ආහ-සද්දෙන සම්බජ්ඣිතබ්බො.

තෙන හීති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො. උච්චිනනෙ උය්‍යොජෙන්තා හි මහාකස්සපත්ථෙරං එවමාහංසු ‘‘භික්ඛූ උච්චිනතූ’’ති, සඞ්ගීතියා අනුරූපෙ භික්ඛූ උච්චිනිත්වා උපධාරෙත්වා ගණ්හාතූති අත්ථො. ‘‘සකල…පෙ… පරිග්ගහෙසී’’ති එතෙන සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවපරියන්තානං යථාවුත්තපුග්ගලානං සතිපි ආගමාධිගමසම්භවෙ සහ පටිසම්භිදාහි පන තෙවිජ්ජාදිගුණයුත්තානං ආගමාධිගමසම්පත්තියා උක්කංසගතත්තා සඞ්ගීතියා බහූපකාරතං දස්සෙති. සකලං සුත්තගෙය්‍යාදිකං නවඞ්ගං එත්ථ, එතස්සාති වා සකලනවඞ්ගං, සත්ථු භගවතො සාසනං සත්ථුසාසනං සාසීයති එතෙනාති කත්වා, තදෙව සත්ථුසාසනන්ති සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනං. නව වා සුත්තගෙය්‍යාදීනි අඞ්ගානි එත්ථ, එතස්සාති වා නවඞ්ගං, තමෙව සත්ථුසාසනං, තඤ්ච සකලමෙව, න එකදෙසන්ති තථා. අත්ථකාමෙන පරියාපුණිතබ්බා සික්ඛිතබ්බා, දිට්ඨධම්මිකාදිපුරිසත්ථං වා නිප්ඵාදෙතුං පරියත්තා සමත්ථාති පරියත්ති, තීණි පිටකානි, සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනසඞ්ඛාතා පරියත්ති, තං ධාරෙන්තීති තථා, තාදිසෙති අත්ථො. පුථුජ්ජන…පෙ… සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවභික්ඛූති එත්ථ –

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.7; ම. නි. අට්ඨ. 1.2; සං. නි. අට්ඨ. 2.61; අ. නි. අට්ඨ. 1.51; චූළනි. අට්ඨ. 88; පටි. ම. අට්ඨ. 2.130); –

වුත්තෙසු කල්‍යාණපුථුජ්ජනාව අධිප්පෙතා සද්දන්තරසන්නිධානෙනපි අත්ථවිසෙසස්ස විඤ්ඤාතබ්බත්තා. සමථභාවනාසිනෙහාභාවෙන සුක්ඛා ලූඛා අසිනිද්ධා විපස්සනා එතෙසන්ති සුක්ඛවිපස්සකා, තෙයෙව ඛීණාසවාති තථා. ‘‘භික්ඛූ’’ති පන සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. වුත්තඤ්හි –

‘‘යඤ්චත්ථවතො සද්දෙකසෙසතො වාපි සුය්‍යතෙ;

තං සම්බජ්ඣතෙ පච්චෙකං, යථාලාභං කදාචිපී’’ති.

තිපිටකසබ්බපරියත්තිප්පභෙදධරෙති එත්ථ තිණ්ණං පිටකානං සමාහාරො තිපිටකං, තංසඞ්ඛාතං නවඞ්ගාදිවසෙන අනෙකභෙදභින්නං සබ්බං පරියත්තිප්පභෙදං ධාරෙන්තීති තථා, තාදිසෙ. අනු අනු තං සමඞ්ගිනං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති අනුභාවො, සොයෙව ආනුභාවො, පභාවො, මහන්තො ආනුභාවො යෙසං තෙ මහානුභාවා. ‘‘එතදග්ගං භික්ඛවෙ’’ති භගවතා වුත්තවචනමුපාදාය පවත්තත්තා ‘‘එතදග්ග’’න්ති පදං අනුකරණජනාමං නාම යථා ‘‘යෙවාපනක’’න්ති, තබ්බසෙන වුත්තට්ඨානන්තරමිධ එතදග්ගං, තමාරොපිතෙති අත්ථො. එතදග්ගං එසො භික්ඛු අග්ගොති වා ආරොපිතෙපි වට්ටති. තදනාරොපිතාපි අවසෙසගුණසම්පන්නත්තා උච්චිනිතා තත්ථ සන්තීති දස්සෙතුං ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති වුත්තං. තිස්සො විජ්ජා තෙවිජ්ජා, තා ආදි යෙසං ඡළභිඤ්ඤාදීනන්ති තෙවිජ්ජාදයො, තෙ භෙදා අනෙකප්පකාරා යෙසන්ති තෙවිජ්ජාදිභෙදා. අථ වා තිස්සො විජ්ජා අස්ස ඛීණාසවස්සාති තෙවිජ්ජො, සො ආදි යෙසං ඡළභිඤ්ඤාදීනන්ති තෙවිජ්ජාදයො, තෙයෙව භෙදා යෙසන්ති තෙවිජ්ජාදිභෙදා. තෙවිජ්ජඡළභිඤ්ඤාදිවසෙන අනෙකභෙදභින්නෙ ඛීණාසවභික්ඛූයෙවාති වුත්තං හොති. යෙ සන්ධාය වුත්තන්ති යෙ භික්ඛූ සන්ධාය ඉදං ‘‘අථ ඛො’’තිආදිවචනං සඞ්ගීතික්ඛන්ධකෙ වුත්තං. ඉමිනා කිඤ්චාපි පාළියං අවිසෙසතොව වුත්තං, තථාපි විසෙසෙන යථාවුත්තඛීණාසවභික්ඛූයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති පාළියා සංසන්දනං කරොති.

නනු ච සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනපරියත්තිධරා ඛීණාසවා අනෙකසතා, අනෙකසහස්සා ච, කස්මා ථෙරො එකෙනූනමකාසීති චොදනං උද්ධරිත්වා විසෙසකාරණදස්සනෙන තං පරිහරිතුං ‘‘කිස්ස පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කිස්සාති කස්මා. පක්ඛන්තරජොතකො පන-සද්දො. ඔකාසකරණත්ථන්ති ඔකාසකරණනිමිත්තං ඔකාසකරණහෙතු. අත්ථ-සද්දො හි ‘‘ඡණත්ථඤ්ච නගරතො නික්ඛමිත්වා මිස්සකපබ්බතං අභිරුහතූ’’තිආදීසු විය කාරණවචනො, ‘‘කිස්ස හෙතූ’’තිආදීසු (ම. නි. 1.238) විය ච හෙත්වත්ථෙ පච්චත්තවචනං. තථා හි වණ්ණයන්ති ‘‘ඡණත්ථන්ති ඡණනිමිත්තං ඡණහෙතූති අත්ථො’’ති. එවඤ්ච සති පුච්ඡාසභාගතාවිස්සජ්ජනාය හොති, එස නයො ඊදිසෙසු.

කස්මා පනස්ස ඔකාසමකාසීති ආහ ‘‘තෙනා’’තිආදි. හි-සද්දො කාරණත්ථෙ. ‘‘සො හායස්මා’’තිආදිනා ‘‘සහාපි විනාපි න සක්කා’’ති වුත්තවචනෙ පච්චෙකං කාරණං දස්සෙති. කෙචි පන ‘‘තමත්ථං විවරතී’’ති වදන්ති, තදයුත්තං ‘‘තස්මා’’ති කාරණවචනදස්සනතො. ‘‘තස්මා’’තිආදිනා හි කාරණදස්සනට්ඨානෙ කාරණජොතකොයෙව හි-සද්දො. සඤ්ඤාණමත්තජොතකා සාඛාභඞ්ගොපමා හි නිපාතාති, එවමීදිසෙසු. සික්ඛතීති සෙක්ඛො, සික්ඛනං වා සික්ඛා, සායෙව තස්ස සීලන්ති සෙක්ඛො. සො හි අපරියොසිතසික්ඛත්තා, තදධිමුත්තත්තා ච එකන්තෙන සික්ඛනසීලො, න අසෙක්ඛො විය පරිනිට්ඨිතසික්ඛො තත්ථ පටිප්පස්සද්ධුස්සාහො, නාපි විස්සට්ඨසික්ඛො පචුරජනො විය තත්ථ අනධිමුත්තො, කිතවසෙන විය ච තද්ධිතවසෙනිධ තප්පකතියත්ථො ගය්හති යථා ‘‘කාරුණිකො’’ති. අථ වා අරියාය ජාතියා තීසුපි සික්ඛාසු ජාතො, තත්ථ වා භවොති සෙක්ඛො. අපිච ඉක්ඛති එතායාති ඉක්ඛා, මග්ගඵලසම්මාදිට්ඨි, සහ ඉක්ඛායාති සෙක්ඛො. උපරිමග්ගත්තයකිච්චස්ස අපරියොසිතත්තා සහ කරණීයෙනාති සකරණීයො. අස්සාති අනෙන, ‘‘අප්පච්චක්ඛං නාමා’’ති එතෙන සම්බන්ධො. අස්සාති වා ‘‘නත්ථී’’ති එත්ථ කිරියාපටිග්ගහකවචනං. පගුණප්පවත්තිභාවතො අප්පච්චක්ඛං නාම නත්ථි. විනයට්ඨකථායං පන ‘‘අසම්මුඛා පටිග්ගහිතං නාම නත්ථී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) වුත්තං, තං’’ ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතො’’ති වුත්තම්පි භගවතො සන්තිකෙ පටිග්ගහිතමෙව නාමාති කත්වා වුත්තං. තථා හි සාවකභාසිතම්පි සුත්තං ‘‘බුද්ධභාසිත’’න්ති වුච්චතීති.

‘‘යථාහා’’තිආදිනා ආයස්මතා ආනන්දෙන වුත්තගාථමෙව සාධකභාවෙන දස්සෙති. අයඤ්හි ගාථා ගොපකමොග්ගල්ලානෙන නාම බ්‍රාහ්මණෙන ‘‘බුද්ධසාසනෙ ත්වං බහුස්සුතොති පාකටො, කිත්තකා ධම්මා තෙ සත්ථාරා භාසිතා, තයා ච ධාරිතා’’ති පුච්ඡිතෙන තස්ස පටිවචනං දෙන්තෙන ආයස්මතා ආනන්දෙනෙව ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තෙ, අත්තනො ගුණදස්සනවසෙන වා ථෙරගාථායම්පි භාසිතා. තත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – බුද්ධතො සත්ථු සන්තිකා ද්වාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි අහං ගණ්හිං අධිගණ්හිං, ද්වෙ ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි භික්ඛුතො ධම්මසෙනාපතිආදීනං භික්ඛූනං සන්තිකා ගණ්හිං. යෙ ධම්මා මෙ ජිව්හාග්ගෙ, හදයෙ වා පවත්තිනො පගුණා වාචුග්ගතා, තෙ ධම්මා තදුභයං සම්පිණ්ඩෙත්වා චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති. කෙචි පන ‘‘යෙමෙති එත්ථ ‘යෙ ඉමෙ’ති පදච්ඡෙදං කත්වා යෙ ඉමෙ ධම්මා බුද්ධස්ස, භික්ඛූනඤ්ච පවත්තිනො පවත්තිතා, තෙසු ධම්මෙසු බුද්ධතො ද්වාසීති සහස්සානි අහං ගණ්හිං, ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතො ගණ්හිං, එවං චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානී’’ති සම්බන්ධං වදන්ති, අයඤ්ච සම්බන්ධො ‘‘එත්තකායෙව ධම්මක්ඛන්ධා’’ති සන්නිට්ඨානස්ස අවිඤ්ඤායමානත්තා කෙචිවාදො නාම කතො.

‘‘සහාපි න සක්කා’’ති වත්තබ්බහෙතුතො ‘‘විනාපි න සක්කා’’ති වත්තබ්බහෙතුයෙව බලවතරො සඞ්ගීතියා බහුකාරත්තා. තස්මා තත්ථ චොදනං දස්සෙත්වා පරිහරිතුං ‘‘යදි එව’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යදි එවන්ති එවං විනා යදි න සක්කා, තථා සතීති අත්ථො. සෙක්ඛොපි සමානොති සෙක්ඛපුග්ගලො සමානොපි. මාන-සද්දො හෙත්ථ ලක්ඛණෙ. බහුකාරත්තාති බහූපකාරත්තා. උපකාරවචනො හි කාර-සද්දො ‘‘අප්පකම්පි කතං කාරං, පුඤ්ඤං හොති මහප්ඵල’’න්තිආදීසු විය. අස්සාති භවෙය්‍ය. අථ-සද්දො පුච්ඡායං. පඤ්හෙ ‘‘අථ ත්වං කෙන වණ්ණෙනා’’ති හි පයොගමුදාහරන්ති. ‘‘එවං සන්තෙ’’ති පන අත්ථො වත්තබ්බො. පරූපවාදවිවජ්ජනතොති යථාවුත්තකාරණං අජානන්තානං පරෙසං ආරොපිතඋපවාදතො විවජ්ජිතුකාමත්තා. තං විවරති ‘‘ථෙරො හී’’තිආදිනා. අතිවිය විස්සත්ථොති අතිරෙකං විස්සාසිකො. කෙන විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තථා හී’’තිආදි. දළ්හීකරණං වා එතං වචනං. ‘‘වුත්තඤ්හි, තථා හි ඉච්චෙතෙ දළ්හීකරණත්ථෙ’’ති හි වදන්ති සද්දවිදූ. නන්ති ආනන්දත්ථෙරං. ‘‘ඔවදතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ආනන්දත්ථෙරස්ස යෙභුය්‍යෙන නවකාය පරිසාය විබ්භමනෙ මහාකස්සපත්ථෙරො ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති (සං. නි. 2.154) ආහ. තථා හි පරිනිබ්බුතෙ භගවති මහාකස්සපත්ථෙරො භගවතො පරිනිබ්බානෙ සන්නිපතිතස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං පඤ්චසතෙ භික්ඛූ උච්චිනිත්වා ‘‘රාජගහෙ ආවුසො වස්සං වසන්තා ධම්මවිනයං සඞ්ගායිස්සාම, තුම්හෙ පුරෙ වස්සූපනායිකාය අත්තනො අත්තනො පලිබොධං පච්ඡින්දිත්වා රාජගහෙ සන්නිපතථා’’ති වත්වා අත්තනා රාජගහං ගතො.

ආනන්දත්ථෙරොපි භගවතො පත්තචීවරමාදාය මහාජනං සඤ්ඤාපෙන්තො සාවත්ථිං ගන්ත්වා තතො නික්ඛම්ම රාජගහං ගච්ඡන්තො දක්ඛිණාගිරිස්මිං චාරිකං චරි. තස්මිං සමයෙ ආනන්දත්ථෙරස්ස තිංසමත්තා සද්ධිවිහාරිකා යෙභුය්‍යෙන කුමාරකා එකවස්සිකදුවස්සිකභික්ඛූ චෙව අනුපසම්පන්නා ච විබ්භමිංසු. කස්මා පනෙතෙ පබ්බජිතා, කස්මා ච විබ්භමිංසූති? තෙසං කිර මාතාපිතරො චින්තෙසුං ‘‘ආනන්දත්ථෙරො සත්ථුවිස්සාසිකො අට්ඨ වරෙ යාචිත්වා උපට්ඨහති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානං සත්ථාරං ගහෙත්වා ගන්තුං සක්කොති, අම්හාකං දාරකෙ එතස්ස සන්තිකෙ පබ්බජෙය්‍යාම, එවං සො සත්ථාරං ගහෙත්වා ආගමිස්සති, තස්මිං ආගතෙ මයං මහාසක්කාරං කාතුං ලභිස්සාමා’’ති. ඉමිනා තාව කාරණෙන නෙසං ඤාතකා තෙ පබ්බාජෙසුං, සත්ථරි පන පරිනිබ්බුතෙ තෙසං සා පත්ථනා උපච්ඡින්නා, අථ නෙ එකදිවසෙනෙව උප්පබ්බාජෙසුං. අථ ආනන්දත්ථෙරං දක්ඛිණාගිරිස්මිං චාරිකං චරිත්වා රාජගහමාගතං දිස්වා මහාකස්සපත්ථෙරො එවමාහාති. වුත්තඤ්හෙතං කස්සපසංයුත්තෙ –

‘‘අථ කිඤ්චරහි ත්වං ආවුසො ආනන්ද ඉමෙහි නවෙහි භික්ඛූහි ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරෙහි භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූහි ජාගරියං අනනුයුත්තෙහි සද්ධිං චාරිකං චරසි, සස්සඝාතං මඤ්ඤෙ චරසි, කුලූපඝාතං මඤ්ඤෙ චරසි, ඔලුජ්ජති ඛො තෙ ආවුසො ආනන්ද පරිසා, පලුජ්ජන්ති ඛො තෙ ආවුසො නවප්පායා, න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසීති.

අපි මෙ භන්තෙ කස්සප සිරස්මිං පලිතානි ජාතානි, අථ ච පන මයං අජ්ජාපි ආයස්මතො මහාකස්සපස්ස කුමාරකවාදා න මුච්චාමාති. තථා හි පන ත්වං ආවුසො ආනන්ද ඉමෙහි නවෙහි භික්ඛූහි ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරෙහි භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූහි ජාගරියං අනනුයුත්තෙහි සද්ධිං චාරිකං චරසි, සස්සඝාතං මඤ්ඤෙ චරසි, කුලූපඝාතං මඤ්ඤෙ චරසි, ඔලුජ්ජති ඛො තෙ ආවුසො ආනන්ද පරිසා, පලුජ්ජන්ති ඛො තෙ ආවුසො නවප්පායා, න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති (සං. නි. 2.154).

තත්ථ සස්සඝාතං මඤ්ඤෙ චරසීති සස්සං ඝාතෙන්තො විය ආහිණ්ඩසි. කුලූපඝාතං මඤ්ඤෙ චරසීති කුලානි උපඝාතෙන්තො විය ආහිණ්ඩසි. ඔලුජ්ජතීති පලුජ්ජති භිජ්ජති. පලුජ්ජන්ති ඛො තෙ ආවුසො නවප්පායාති ආවුසො ආනන්ද එතෙ තුය්හං පායෙන යෙභුය්‍යෙන නවකා එකවස්සිකදුවස්සිකදහරා චෙව සාමණෙරා ච පලුජ්ජන්ති. න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසීති අයං කුමාරකො අත්තනො පමාණං න වත ජානාතීති ථෙරං තජ්ජෙන්තො ආහ. කුමාරකවාදා න මුච්චාමාති කුමාරකවාදතො න මුච්චාම. තථා හි පන ත්වන්ති ඉදමස්ස එවං වත්තබ්බතාය කාරණදස්සනත්ථං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – යස්මා ත්වං ඉමෙහි නවෙහි ඉන්ද්‍රියසංවරවිරහිතෙහි භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූහි සද්ධිං විචරසි, තස්මා කුමාරකෙහි සද්ධිං විචරන්තො ‘‘කුමාරකො’’ති වත්තබ්බතං අරහසීති.

න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසීති එත්ථ වා-සද්දො පදපූරණෙ. වා-සද්දො හි උපමානසමුච්චයසංසයවිස්සග්ගවිකප්පපදපූරණාදීසු බහූසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘පණ්ඩිතො වාපි තෙන සො’’තිආදීසු (ධ. ප. 63) උපමානෙ දිස්සති, සදිසභාවෙති අත්ථො. ‘‘තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තී’’තිආදීසු (සු. නි. 213) සමුච්චයෙ. ‘‘කෙ වා ඉමෙ කස්ස වා’’තිආදීසු (පාරා. 296) සංසයෙ. ‘‘අයං වා ඉමෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං සබ්බබාලො සබ්බමූළ්හො’’තිආදීසු (දී. නි. 181) වවස්සග්ගෙ. ‘‘යෙ හි කෙචි භික්ඛවෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා’’තිආදීසුපි (ම. නි. 1.170; සං. නි. 2.13) විකප්පෙ. ‘‘න වාහං පණ්ණං භුඤ්ජාමි, න හෙතං මය්හ භොජන’’න්තිආදීසු පදපූරණෙ. ඉධාපි පදපූරණෙ දට්ඨබ්බො. තෙනෙව ච ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වා-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං කරොන්තෙන වුත්තං ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’තිආදීසු පදපූරණෙ’’ති. සංයුත්තට්ඨකථායම්පි ඉදමෙව වුත්තං ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසීති අයං කුමාරකො අත්තනො පමාණං න වත ජානාසීති ථෙරං තජ්ජෙන්තො ආහා’’ති (සං. නි. අට්ඨ. 2.154). එත්ථාපි ‘‘වතා’’ති වචනසිලිට්ඨතාය වුත්තං. ‘‘න වාය’’න්ති එතස්ස වා ‘‘න වෙ අය’’න්ති පදච්ඡෙදං කත්වා වෙ-සද්දස්සත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘වතා’’ති වුත්තං. තථා හි වෙ-සද්දස්ස එකංසත්ථභාවෙ තදෙව පාළිං පයොගං කත්වා උදාහරන්ති නෙරුත්තිකා. වජිරබුද්ධිත්ථෙරො පන එවං වදති ‘‘න වායන්ති එත්ථ ච වාති විභාසා, අඤ්ඤාසිපි න අඤ්ඤාසිපී’’ති, (වජිර. ටී. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) තං තස්ස මතිමත්තං සංයුත්තට්ඨකථාය තථා අවුත්තත්තා. ඉදමෙකං පරූපවාදසම්භවකාරණං ‘‘තත්ථ කෙචී’’තිආදිනා සම්බජ්ඣිතබ්බං.

අඤ්ඤම්පි කාරණමාහ ‘‘සක්‍යකුලප්පසුතො චායස්මා’’ති. සාකියකුලෙ ජාතො, සාකියකුලභාවෙන වා පාකටො ච ආයස්මා ආනන්දො. තත්ථ…පෙ… උපවදෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො. අඤ්ඤම්පි කාරණං වදති ‘‘තථාගතස්ස භාතා චූළපිතුපුත්තො’’ති. භාතාති චෙත්ථ කනිට්ඨභාතා චූළපිතුපුත්තභාවෙන, න පන වයසා සහජාතභාවතො.

‘‘සුද්ධොදනො ධොතොදනො, සක්කසුක්කාමිතොදනා;

අමිතා පාලිතා චාති, ඉමෙ පඤ්ච ඉමා දුවෙ’’ති.

වුත්තෙසු හි සබ්බකනිට්ඨස්ස අමිතොදනසක්කස්ස පුත්තො ආයස්මා ආනන්දො. වුත්තඤ්හි මනොරථපූරණියං –

‘‘කප්පසතසහස්සං පන දානං දදමානො අම්හාකං බොධිසත්තෙන සද්ධිං තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අමිතොදනසක්කස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති, අථස්ස සබ්බෙ ඤාතකෙ ආනන්දිතෙ පමොදිතෙ කරොන්තො ජාතොති ‘ආනන්දො’ත්වෙව නාමමකංසූ’’ති.

තථායෙව වුත්තං පපඤ්චසූදනියම්පි –

‘‘අඤ්ඤෙ පන වදන්ති – නායස්මා ආනන්දො භගවතා සහජාතො, වයසා ච චූළපිතුපුත්තතාය ච භගවතො කනිට්ඨභාතායෙව. තථා හි මනොරථපූරණියං එකනිපාතවණ්ණනායං සහජාතගණනෙ සො න වුතො’’ති.

යං වුච්චති, තං ගහෙතබ්බං. තත්ථාති තස්මිං විස්සත්ථාදිභාවෙ සති. අතිවිස්සත්ථසක්‍යකුලප්පසුතතථාගතභාතුභාවතොති වුත්තං හොති. භාවෙනභාවලක්ඛණෙ හි කත්ථචි හෙත්වත්ථො සම්පජ්ජති. තථා හි ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන නෙත්තිට්ඨකථායං ‘‘ගුන්නඤ්චෙ තරමානාන’’න්ති ගාථාවණ්ණනායං වුත්තං –

‘‘සබ්බා තා ජිම්හං ගච්ඡන්තීති සබ්බා තා ගාවියො කුටිලමෙව ගච්ඡන්ති, කස්මා? නෙත්තෙ ජිම්හගතෙ සති නෙත්තෙ කුටිලං ගතෙ සති, නෙත්තස්ස කුටිලං ගතත්තාති අත්ථො’’ති.

උදානට්ඨකථායම්පි ‘‘ඉති ඉමස්මිං සති ඉදං හොතී’’ති සුත්තපදවණ්ණනායං ‘‘හෙතුඅත්ථතා භුම්මවචනස්ස කාරණස්ස භාවෙන තදවිනාභාවී ඵලස්ස භාවො ලක්ඛීයතීති වෙදිතබ්බා’’ති (උදා. අට්ඨ. 1.1). තත්ථාති වා නිමිත්තභූතෙ විස්සත්ථාදිම්හීති අත්ථො, තස්මිං උච්චිනනෙතිපි වදන්ති. ඡන්දාගමනං වියාති එත්ථ ඡන්දා ආගමනං වියාති පදච්ඡෙදො. ඡන්දාති ච හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං, ඡන්දෙන ආගමනං පවත්තනං වියාති අත්ථො, ඡන්දෙන අකත්තබ්බකරණමිවාති වුත්තං හොති, ඡන්දං වා ආගච්ඡති සම්පයොගවසෙනාති ඡන්දාගමනං, තථා පවත්තො අපායගමනීයො අකුසලචිත්තුප්පාදො. අථ වා අනනුරූපං ගමනං අගමනං. ඡන්දෙන අගමනං ඡන්දාගමනං, ඡන්දෙන සිනෙහෙන අනනුරූපං ගමනං පවත්තනං විය අකත්තබ්බකරණං වියාති වුත්තං හොති. අසෙක්ඛභූතා පටිසම්භිදා, තංපත්තාති තථා, අසෙක්ඛා ච තෙ පටිසම්භිදාප්පත්තා චාති වා තථා, තාදිසෙ. සෙක්ඛපටිසම්භිදාප්පත්තන්ති එත්ථාපි එස නයො. පරිවජ්ජෙන්තොති හෙත්වත්ථෙ අන්තසද්දො, පරිවජ්ජනහෙතූති අත්ථො. අනුමතියාති අනුඤ්ඤාය, යාචනායාති වුත්තං හොති.

‘‘කිඤ්චාපි සෙක්ඛො’’ති ඉදං අසෙක්ඛානංයෙව උච්චිනිතත්තා වුත්තං, න සෙක්ඛානං අගතිගමනසම්භවෙන. පඨමමග්ගෙනෙව හි චත්තාරි අගතිගමනානි පහීයන්ති, තස්මා කිඤ්චාපි සෙක්ඛො, තථාපි ථෙරො ආයස්මන්තං ආනන්දං උච්චිනතූති සම්බන්ධො. න පන කිඤ්චාපි සෙක්ඛො, තථාපි අභබ්බො අගතිං ගන්තුන්ති. ‘‘අභබ්බො’’තිආදිනා පන ධම්මසඞ්ගීතියා තස්ස අරහභාවං දස්සෙන්තො විජ්ජමානගුණෙ කථෙති, තෙන සඞ්ගීතියා ධම්මවිනයවිනිච්ඡයෙ සම්පත්තෙ ඡන්දාදිවසෙන අඤ්ඤථා අකථෙත්වා යථාභූතමෙව කථෙස්සතීති දස්සෙති. න ගන්තබ්බා, අනනුරූපා වා ගතීති අගති, තං. පරියත්තොති අධිගතො උග්ගහිතො.

‘‘එව’’න්තිආදිනා සන්නිට්ඨානගණනං දස්සෙති. උච්චිනිතෙනාති උච්චිනිත්වා ගහිතෙන. අපිච එවං…පෙ… උච්චිනීති නිගමනං, ‘‘තෙනායස්මතා’’තිආදි පන සන්නිට්ඨානගණනදස්සනන්තිපි වදන්ති.

එවං සඞ්ගායකවිචිනනප්පකාරං දස්සෙත්වා අඤ්ඤම්පි සඞ්ගායනත්ථං දෙසවිචිනනාදිප්පකාරං දස්සෙන්තො ‘‘අථ ඛො’’තිආදිමාහ. තත්ථ එතදහොසීති එතං පරිවිතක්කනං අහොසි. නු-සද්දෙන හි පරිවිතක්කනං දස්සෙති. රාජගහන්ති ‘‘රාජගහසාමන්තං ගහෙත්වා වුත්ත’’න්ති ගණ්ඨිපදෙසු වදන්ති. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ගුන්නං චරණට්ඨානං, සො වියාති ගොචරො, භික්ඛූනං චරණට්ඨානං, මහන්තො සො අස්ස, එත්ථාති වා මහාගොචරං. අට්ඨාරසන්නං මහාවිහාරානම්පි අත්ථිතාය පහූතසෙනාසනං.

ථාවරකම්මන්ති චිරට්ඨායිකම්මං. විසභාගපුග්ගලො සුභද්දසදිසො. උක්කොටෙය්‍යාති නිවාරෙය්‍ය. ඉති-සද්දො ඉදමත්ථෙ, ඉමිනා මනසිකාරෙන හෙතුභූතෙන එතදහොසීති අත්ථො. ගරුභාවජනනත්ථං ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන සඞ්ඝං සාවෙසි, න අපලොකනඤත්තිකම්මමත්තෙනාති අධිප්පායො.

කදා පනායං කතාති ආහ ‘‘අයං පනා’’තිආදි. එවං කතභාවො ච ඉමාය ගණනාය විඤ්ඤායතීති දස්සෙති ‘‘භගවා හී’’තිආදිනා. අථාති අනන්තරත්ථෙ නිපාතො, පරිනිබ්බානන්තරමෙවාති අත්ථො. සත්තාහන්ති හි පරිනිබ්බානදිවසම්පි සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තං. අස්සාති භගවතො, ‘‘සරීර’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. සංවෙගවත්ථුං කිත්තෙත්වා කිත්තෙත්වා අනිච්චතාපටිසඤ්ඤුත්තානි ගීතානි ගායිත්වා පූජාවසෙන කීළනතො සුන්දරං කීළනදිවසා සාධුකීළනදිවසා නාම, සපරහිතසාධනට්ඨෙන වා සාධූති වුත්තානං සප්පුරිසානං සංවෙගවත්ථුං කිත්තෙත්වා කිත්තෙත්වා කීළනදිවසාතිපි යුජ්ජති. ඉමස්මිඤ්ච පුරිමසත්තාහෙ එකදෙසෙනෙව සාධුකීළනමකංසු. විසෙසතො පන ධාතුපූජාදිවසෙසුයෙව. තථා හි වුත්තං මහාපරිනිබ්බානසුත්තට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.235) –

‘‘ඉතො පුරිමෙසු හි ද්වීසු සත්තාහෙසු තෙ භික්ඛූ සඞ්ඝස්ස ඨානනිසජ්ජොකාසං කරොන්තා ඛාදනීයං භොජනීයං සංවිදහන්තා සාධුකීළිකාය ඔකාසං න ලභිංසු, තතො නෙසං අහොසි ‘ඉමං සත්තාහං සාධුකීළිතං කීළිස්සාම, ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං අම්හාකං පමත්තභාවං ඤත්වා කොචිදෙව ආගන්ත්වා ධාතුයො ගණ්හෙය්‍ය, තස්මා ආරක්ඛං ඨපෙත්වා කීළිස්සාමා’ති, තෙන තෙ එවමකංසූ’’ති.

තථාපි තෙ ධාතුපූජායපි කතත්තා ධාතුපූජාදිවසා නාම. ඉමෙයෙව විසෙසෙන භගවති කත්තබ්බස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවතො එකදෙසෙන කතම්පි සාධුකීළනං උපාදාය ‘‘සාධුකීළනදිවසා’’ති පාකටා ජාතාති ආහ ‘‘එවං සත්තාහං සාධුකීළනදිවසා නාම අහෙසු’’න්ති.

චිතකායාති වීසසතරතනුච්චාය චන්දනදාරුචිතකාය, පධානකිච්චවසෙනෙව ච සත්තාහං චිතකායං අග්ගිනා ඣායීති වුත්තං. න හි අච්චන්තසංයොගවසෙන නිරන්තරං සත්තාහමෙව අග්ගිනා ඣායි තත්ථ පච්ඡිමදිවසෙයෙව ඣායිතත්තා, තස්මා සත්තාහස්මින්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. පුරිමපච්ඡිමානඤ්හි ද්වින්නං සත්තාහානමන්තරෙ සත්තාහෙ යත්ථ කත්ථචිපි දිවසෙ ඣායමානෙ සති ‘‘සත්තාහෙ ඣායී’’ති වත්තුං යුජ්ජති. යථාහ –

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන චත්තාරො මල්ලපාමොක්ඛා සීසං න්හාතා අහතානි වත්ථානි නිවත්ථා ‘මයං භගවතො චිතකං ආළිම්පෙස්සාමා’ති න සක්කොන්ති ආළිම්පෙතු’’න්තිආදි (දී. නි. 2.233).

සත්තිපඤ්ජරං කත්වාති සත්තිඛග්ගාදිහත්ථෙහි පුරිසෙහි මල්ලරාජූනං භගවතො ධාතුආරක්ඛකරණං උපලක්ඛණවසෙනාහ. සත්තිහත්ථා පුරිසා හි සත්තියො යථා ‘‘කුන්තා පචරන්තී’’ති, තාහි සමන්තතො රක්ඛාපනවසෙන පඤ්ජරපටිභාගත්තා සත්තිපඤ්ජරං. සන්ධාගාරං නාම රාජූනං එකා මහාසාලා. උය්‍යොගකාලාදීසු හි රාජානො තත්ථ ඨත්වා ‘‘එත්තකා පුරතො ගච්ඡන්තු, එත්තකා පච්ඡතො, එත්තකා උභොහි පස්සෙහි, එත්තකා හත්ථීසු අභිරුහන්තු, එත්තකා අස්සෙසු, එත්තකා රථෙසූ’’ති එවං සන්ධිං කරොන්ති මරියාදං බන්ධන්ති, තස්මා තං ඨානං ‘‘සන්ධාගාර’’න්ති වුච්චති. අපිච උය්‍යොගට්ඨානතො ආගන්ත්වාපි යාව ගෙහෙසු අල්ලගොමයපරිභණ්ඩාදීනි කරොන්ති, තාව ද්වෙ තීණි දිවසානි රාජානො තත්ථ සන්ථම්භන්ති විස්සමන්ති පරිස්සයං විනොදෙන්තීතිපි සන්ධාගාරං, රාජූනං වා සහ අත්ථානුසාසනං අගාරන්තිපි සන්ධාගාරං හ-කාරස්ස ධ-කාරං, අනුසරාගමඤ්ච කත්වා, යස්මා වා රාජානො තත්ථ සන්නිපතිත්වා ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ කසිතුං වට්ටති, ඉමස්මිං කාලෙ වපිතු’’න්ති එවමාදිනා නයෙන ඝරාවාසකිච්චානි සම්මන්තයන්ති, තස්මා ඡින්නවිච්ඡින්නං ඝරාවාසං තත්ථ සන්ධාරෙන්තීතිපි සන්ධාගාරං. විසාඛපුණ්ණමිතො පට්ඨාය යාව විසාඛමාසස්ස අමාවාසී, තාව සොළස දිවසා සීහළවොහාරවසෙන ගහිතත්තා, ජෙට්ඨමූලමාසස්ස සුක්කපක්ඛෙ ච පඤ්ච දිවසාති ආහ ‘‘ඉති එකවීසති දිවසා ගතා’’ති. තත්ථ චරිමදිවසෙයෙව ධාතුයො භාජයිංසු, තස්මිංයෙව ච දිවසෙ අයං කම්මවාචා කතා. තෙන වුත්තං ‘‘ජෙට්ඨමූලසුක්කපක්ඛපඤ්චමිය’’න්තිආදි. තත්ථ ජෙට්ඨනක්ඛත්තං වා මූලනක්ඛත්තං වා තස්ස මාසස්ස පුණ්ණමියං චන්දෙන යුත්තං, තස්මා සො මාසො ‘‘ජෙට්ඨමූලමාසො’’ති වුච්චති. අනාචාරන්ති හෙට්ඨා වුත්තං අනාචාරං.

යදි එවං කස්මා විනයට්ඨකථායං, (පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) මඞ්ගලසුත්තට්ඨකථායඤ්ච (ඛු. පා. අට්ඨ. මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනා) ‘‘සත්තසු සාධුකීළනදිවසෙසු, සත්තසු ච ධාතුපූජාදිවසෙසු වීතිවත්තෙසූ’’ති වුත්තන්ති? සත්තසු ධාතුපූජාදිවසෙසු ගහිතෙසු තදවිනාභාවතො මජ්ඣෙ චිතකාය ඣායනසත්තාහම්පි ගහිතමෙවාති කත්වා විසුං න වුත්තං විය දිස්සති. යදි එවං කස්මා ‘‘අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො, දියඩ්ඪමාසො සෙසො’’ති ච වුත්තන්ති? නායං දොසො. අප්පකඤ්හි ඌනමධිකං වා ගණනූපගං න හොති, තස්මා අප්පකෙන අධිකොපි සමුදායො අනධිකො විය හොතීති කත්වා අඩ්ඪමාසතො අධිකෙපි පඤ්චදිවසෙ ‘‘අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො’’ති වුත්තං ද්වාසීතිඛන්ධකවත්තානං කත්ථචි ‘‘අසීති ඛන්ධකවත්තානී’’ති වචනං විය, තථා අප්පකෙන ඌනොපි සමුදායො අනූනො විය හොතීති කත්වා දියඩ්ඪමාසතො ඌනෙපි පඤ්චදිවසෙ ‘‘දියඩ්ඪමාසො සෙසො’’ති වුත්තං සතිපට්ඨානවිභඞ්ගට්ඨකථායං (විභ. 356) ඡමාසතො ඌනෙපි අඩ්ඪමාසෙ ‘‘ඡමාසං සජ්ඣායො කාතබ්බො’’ති වචනං විය, අඤ්ඤථා අට්ඨකථානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධො සියා. අපිච දීඝභාණකානං මතෙන තිණ්ණං සත්තාහානං වසෙන ‘‘එකවීසති දිවසා ගතා’’ති ඉධ වුත්තං. විනයසුත්තනිපාතඛුද්දකපාඨට්ඨකථාසු පන ඛුද්දකභාණකානං මතෙන එකමෙව ඣායනදිවසං කත්වා තදවසෙසානං ද්වින්නං සත්තාහානං වසෙන ‘‘අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො, දියඩ්ඪමාසො සෙසො’’ති ච වුත්තං. පඨමබුද්ධවචනාදීසු විය තං තං භාණකානං මතෙන අට්ඨකථාසුපි වචනභෙදො හොතීති ගහෙතබ්බං. එවම්පෙත්ථ වදන්ති – පරිනිබ්බානදිවසතො පට්ඨාය ආදිම්හි චත්තාරො සාධුකීළනදිවසායෙව, තතො පරං තයො සාධුකීළනදිවසා චෙව චිතකඣායනදිවසා ච, තතො පරං එකො චිතකඣායනදිවසොයෙව, තතො පරං තයො චිතකඣායනදිවසා චෙව ධාතුපූජාදිවසා ච, තතො පරං චත්තාරො ධාතුපූජාදිවසායෙව, ඉති තං තං කිච්චානුරූපගණනවසෙන තීණි සත්තාහානි පරිපූරෙන්ති, අගහිතග්ගහණෙන පන අඩ්ඪමාසොව හොති. ‘‘එකවීසති දිවසා ගතා’’ති ඉධ වුත්තවචනඤ්ච තං තං කිච්චානුරූපගණනෙනෙව. එවඤ්හි චතූසුපි අට්ඨකථාසු වුත්තවචනං සමෙතීති විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. වජිරබුද්ධිත්ථෙරෙන පන වුත්තං ‘‘අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තොති එත්ථ එකො දිවසො නට්ඨො, සො පාටිපදදිවසො, කොලාහලදිවසො නාම සො, තස්මා ඉධ න ගහිතො’’ති, (වජිර. ටී. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) තං න සුන්දරං පරිනිබ්බානසුත්තන්තපාළියං (දී. නි. 2.227) පාටිපදදිවසතොයෙව පට්ඨාය සත්තාහස්ස වුත්තත්තා, අට්ඨකථායඤ්ච පරිනිබ්බානදිවසෙන සද්ධිං තිණ්ණං සත්තාහානං ගණිතත්තා. තථා හි පරිනිබ්බානදිවසෙන සද්ධිං තිණ්ණං සත්තාහානං ගණනෙනෙව ජෙට්ඨමූලසුක්කපක්ඛපඤ්චමී එකවීසතිමො දිවසො හොති.

චත්තාලීස දිවසාති ජෙට්ඨමූලසුක්කපක්ඛඡට්ඨදිවසතො යාව ආසළ්හී පුණ්ණමී, තාව ගණෙත්වා වුත්තං. එත්ථන්තරෙති චත්තාලීසදිවසබ්භන්තරෙ. රොගො එව රොගපලිබොධො. ආචරියුපජ්ඣායෙසු කත්තබ්බකිච්චමෙව ආචරියුපජ්ඣායපලිබොධො, තථා මාතාපිතුපලිබොධො. යථාධිප්පෙතං අත්ථං, කම්මං වා පරිබුන්ධෙති උපරොධෙති පවත්තිතුං න දෙතීති පලිබොධො ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා. තං පලිබොධං ඡින්දිත්වා තං කරණීයං කරොතූති සඞ්ගාහකෙන ඡින්දිතබ්බං තං සබ්බං පලිබොධං ඡින්දිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගායනසඞ්ඛාතං තදෙව කරණීයං කරොතු.

අඤ්ඤෙපි මහාථෙරාති අනුරුද්ධත්ථෙරාදයො. සොකසල්ලසමප්පිතන්ති සොකසඞ්ඛාතෙන සල්ලෙන අනුපවිට්ඨං පටිවිද්ධං. අසමුච්ඡින්නඅවිජ්ජාතණ්හානුසයත්තා අවිජ්ජාතණ්හාභිසඞ්ඛාතෙන කම්මුනා භවයොනිගතිට්ඨිතිසත්තාවාසෙසු ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතං අත්තභාවං ජනෙති අභිනිබ්බත්තෙතීති ජනො. කිලෙසෙ ජනෙති, අජනි, ජනිස්සතීති වා ජනො, මහන්තො ජනො තථා, තං. ආගතාගතන්ති ආගතමාගතං යථා ‘‘එකෙකො’’ති. එත්ථ සියා – ‘‘ථෙරො අත්තනො පඤ්චසතාය පරිසාය පරිවුත්තො රාජගහං ගතො, අඤ්ඤෙපි මහාථෙරා අත්තනො අත්තනො පරිවාරෙ ගහෙත්වා සොකසල්ලසමප්පිතං මහාජනං අස්සාසෙතුකාමා තං තං දිසං පක්කන්තා’’ති ඉධ වුත්තවචනං සමන්තපාසාදිකාය ‘‘මහාකස්සපත්ථෙරො ‘රාජගහං ආවුසො ගච්ඡාමා’ති උපඩ්ඪං භික්ඛුසඞ්ඝං ගහෙත්වා එකං මග්ගං ගතො, අනුරුද්ධත්ථෙරොපි උපඩ්ඪං ගහෙත්වා එකං මග්ගං ගතො’’ති (පාරා. අට්ඨ. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) වුත්තවචනඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධං හොති. ඉධ හි මහාකස්සපත්ථෙරාදයො අත්තනො අත්තනො පරිවාරභික්ඛූහියෙව සද්ධිං තං තං දිසං ගතාති අත්ථො ආපජ්ජති, තත්ථ පන මහාකස්සපත්ථෙරඅනුරුද්ධත්ථෙරායෙව පච්චෙකමුපඩ්ඪසඞ්ඝෙන සද්ධිං එකෙකං මග්ගං ගතාති? වුච්චතෙ – තදුභයම්පි හි වචනං න විරුජ්ඣති අත්ථතො සංසන්දනත්තා. ඉධ හි නිරවසෙසෙන ථෙරානං පච්චෙකගමනවචනමෙව තත්ථ නයවසෙන දස්සෙති, ඉධ අත්තනො අත්තනො පරිසාය ගමනවචනඤ්ච තත්ථ උපඩ්ඪසඞ්ඝෙන සද්ධිං ගමනවචනෙන. උපඩ්ඪසඞ්ඝොති හි සකසකපරිසාභූතො භික්ඛුගණො ගය්හති උපඩ්ඪසද්දස්ස අසමෙපි භාගෙ පවත්තත්තා. යදි හි සන්නිපතිතෙ සඞ්ඝෙ උපඩ්ඪසඞ්ඝෙන සද්ධින්ති අත්ථං ගණ්හෙය්‍ය, තදා සඞ්ඝස්ස ගණනපථමතීතත්තා න යුජ්ජතෙව, යදි ච සඞ්ගායනත්ථං උච්චිනිතානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං මජ්ඣෙ උපඩ්ඪසඞ්ඝෙන සද්ධින්ති අත්ථං ගණ්හෙය්‍ය, එවම්පි තෙසං ගණපාමොක්ඛානංයෙව උච්චිනිතත්තා න යුජ්ජතෙව. පච්චෙකගණිනො හෙතෙ. වුත්තඤ්හි ‘‘සත්තසතසහස්සානි, තෙසු පාමොක්ඛභික්ඛවො’’ති, ඉති අත්ථතො සංසන්දනත්තා තදෙතං උභයම්පි වචනං අඤ්ඤමඤ්ඤං න විරුජ්ඣතීති. තංතංභාණකානං මතෙනෙවං වුත්තන්තිපි වදන්ති.

‘‘අපරිනිබ්බුතස්ස භගවතො’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. පත්තචීවරමාදායාති එත්ථ චතුමහාරාජදත්තියසෙලමයපත්තං, සුගතචීවරඤ්ච ගණ්හිත්වාති අත්ථො. සොයෙව හි පත්තො භගවතා සදා පරිභුත්තො. වුත්තඤ්හි සමචිත්තපටිපදාසුත්තට්ඨකථායං ‘‘වස්සංවුත්ථානුසාරෙන අතිරෙකවීසතිවස්සකාලෙපි තස්සෙව පරිභුත්තභාවං දීපෙතුකාමෙන පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා සුනිවත්ථනිවාසනො සුගතචීවරං පාරුපිත්වා සෙලමයපත්තමාදාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වා පිණ්ඩාය චරන්තො’’ති (අ. නි. අට්ඨ. 2.37) ගන්ධමාලාදයො නෙසං හත්ථෙති ගන්ධමාලාදිහත්ථා.

තත්‍රාති තිස්සං සාවත්ථියං. සුදන්ති නිපාතමත්තං. අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තායාති ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’තිආදිනා (ධ. ප. 277) අනිච්චසභාවපටිසඤ්ඤුත්තාය. ධම්මෙන යුත්තා, ධම්මස්ස වා පතිරූපාති ධම්මී, තාදිසාය. සඤ්ඤාපෙත්වාති සුට්ඨු ජානාපෙත්වා, සමස්සාසෙත්වාති වුත්තං හොති. වසිතගන්ධකුටින්ති නිච්චසාපෙක්ඛත්තා සමාසො. පරිභොගචෙතියභාවතො ‘‘ගන්ධකුටිං වන්දිත්වා’’ති වුත්තං. ‘‘වන්දිත්වා’’ති ච ‘‘විවරිත්වා’’ති එත්ථ පුබ්බකාලකිරියා. තථා හි ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘ගන්ධකුටියා ද්වාරං විවරිත්වාති පරිභොගචෙතියභාවතො ගන්ධකුටිං වන්දිත්වා ගන්ධකුටියා ද්වාරං විවරීති වෙදිතබ්බ’’න්ති (සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා) මිලාතා මාලා, සායෙව කචවරං, මිලාතං වා මාලාසඞ්ඛාතං කචවරං තථා. අතිහරිත්වාති පඨමං ඨපිතට්ඨානමභිමුඛං හරිත්වා. යථාඨානෙ ඨපෙත්වාති පඨමං ඨපිතට්ඨානං අනතික්කමිත්වා යථාඨිතට්ඨානෙයෙව ඨපෙත්වා. භගවතො ඨිතකාලෙ කරණීයං වත්තං සබ්බමකාසීති සෙනාසනෙ කත්තබ්බවත්තං සන්ධාය වුත්තං. කුරුමානො චාති තං සබ්බං වත්තං කරොන්තො ච. ලක්ඛණෙ හි අයං මාන-සද්දො. න්හානකොට්ඨකස්ස සම්මජ්ජනඤ්ච තස්මිං උදකස්ස උපට්ඨාපනඤ්ච, තානි ආදීනි යෙසං ධම්මදෙසනාඔවාදාදීනන්ති තථා, තෙසං කාලෙසූති අත්ථො. සීහස්ස මිගරාජස්ස සෙය්‍යා සීහසෙය්‍යා, තද්ධිතවසෙන, සදිසවොහාරෙන වා භගවතො සෙය්‍යාපි ‘‘සීහසෙය්‍යා’’ති වුච්චති. තෙජුස්සදඉරියාපථත්තා උත්තමසෙය්‍යා වා, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො’’ති, (දී. නි. 2.198) තං. කප්පනකාලො කරණකාලො නනූති යොජෙතබ්බං.

‘‘යථා ත’’න්තිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං උපමාය ආවි කරොති. තත්ථ යථා අඤ්ඤොපි භගවතො…පෙ… පතිට්ඨිතපෙමො චෙව අඛීණාසවො ච අනෙකෙසු…පෙ… උපකාරසඤ්ජනිතචිත්තමද්දවො ච අකාසි, එවං ආයස්මාපි ආනන්දො භගවතො ගුණ…පෙ… මද්දවො ච හුත්වා අකාසීති යොජනා. න්ති නිපාතමත්තං. අපිච එතෙන තථාකරණහෙතුං දස්සෙති, යථා අඤ්ඤෙපි යථාවුත්තසභාවා අකංසු, තථා ආයස්මාපි ආනන්දො භගවතො…පෙ… පතිට්ඨිතපෙමත්තා චෙව අඛීණාසවත්තා ච අනෙකෙසු…පෙ… උපකාරසඤ්ජනිතචිත්තමද්දවත්තා චාති හෙතුඅත්ථස්ස ලබ්භමානත්තා. හෙතුගබ්භානි හි එතානි පදානි තදත්ථස්සෙව තථාකරණහෙතුභාවතො. ධනපාලදමන (චූළව. 342), සුවණ්ණකක්කට (ජා. 1.5.94), චූළහංස (ජා. 1.15.133) -මහාහංසජාතකාදීහි (ජා. 2.21.89) චෙත්ථ විභාවෙතබ්බො. ගුණානං ගණො, සොයෙව අමතනිප්ඵාදකරසසදිසතාය අමතරසො. තං ජානනපකතිතායාති පතිට්ඨිතපදෙ හෙතු. උපකාර…පෙ… මද්දවොති උපකාරපුබ්බභාවෙන සම්මාජනිතචිත්තමුදුකො. එවම්පි සො ඉමිනා කාරණෙන අධිවාසෙසීති දස්සෙන්තො ‘‘තමෙන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ තමෙනන්ති තං ආයස්මන්තං ආනන්දං. එත-සද්දො හි පදාලඞ්කාරමත්තං. අයඤ්හි සද්දපකති, යදිදං ද්වීසු සබ්බනාමෙසු පුබ්බපදස්සෙව අත්ථපදතා. සංවෙජෙසීති ‘‘නනු භගවතා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො’තිආදිනා (දී. නි. 2.183; සං. නි. 5.379; අ. නි. 10.48) සංවෙගං ජනෙසී’’ති (දී. නි. ටී. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං, එවං සති ‘‘භන්තෙ…පෙ… අස්සාසෙස්සථාති පඨමං වත්වා’’ති සහ පාඨසෙසෙන යොජනා අස්ස. යථාරුතතො පන ආද්‍යත්ථෙන ඉති-සද්දෙන ‘‘එවමාදිනා සංවෙජෙසී’’ති යොජනාපි යුජ්ජතෙව. යෙන කෙනචි හි වචනෙන සංවෙගං ජනෙසි, තං සබ්බම්පි සංවෙජනස්ස කරණං සම්භවතීති. සන්ථම්භිත්වාති පරිදෙවනාදිවිරහෙන අත්තානං පටිබන්ධෙත්වා පතිට්ඨාපෙත්වා. උස්සන්නධාතුකන්ති උපචිතපිත්තසෙම්හාදිදොසං. පිත්තසෙම්හවාතවසෙන හි තිස්සො ධාතුයො ඉධ භෙසජ්ජකරණයොග්‍යතාය අධිප්පෙතා, යා ‘‘දොසා, මලා’’ති ච ලොකෙ වුච්චන්ති, පථවී ආපො තෙජො වායො ආකාසොති ච භෙදෙන පච්චෙකං පඤ්චවිධා. වුත්තඤ්හි –

‘‘වායුපිත්තකඵා දොසා, ධාතවො ච මලා තථා;

තත්ථාපි පඤ්චධාඛ්‍යාතා, පච්චෙකං දෙහධාරණා.

සරීරදූසනා දොසා, මලීනකරණා මලා;

ධාරණා ධාතවො තෙ තු, ඉත්ථමන්වත්ථසඤ්ඤකා’’ති.

සමස්සාසෙතුන්ති සන්තප්පෙතුං. දෙවතාය සංවෙජිතදිවසතො, ජෙතවනවිහාරං පවිට්ඨදිවසතො වා දුතියදිවසෙ. විරිච්චති එතෙනාති විරෙචනං, ඔසධපරිභාවිතං ඛීරමෙව විරෙචනං තථා. යං සන්ධායාති යං භෙසජ්ජපානං සන්ධාය. අඞ්ගපච්චඞ්ගෙන සොභතීති සුභො, මනුනො අපච්චං මානවො, න-කාරස්ස පන ණ-කාරෙ කතෙ මාණවො. මනූති හි පඨමකප්පිකකාලෙ මනුස්සානං මාතාපිතුට්ඨානෙ ඨිතො පුරිසො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතරාජා’’ති වුත්තො. සො හි සකලලොකස්ස හිතං මනභි ජානාතීති මනූති වුච්චති. එවම්පෙත්ථ වදන්ති ‘‘දන්තජ න-කාරසහිතො මානවසද්දො සබ්බසත්තසාධාරණවචනො, මුද්ධජ ණ-කාරසහිතො පන මාණවසද්දො කුච්ඡිතමූළ්හාපච්චවචනො’’ති. චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තට්ඨකථායම්පි (ම. නි. අට්ඨ. 4.289) හි මුද්ධජ ණ-කාරසහිතස්සෙව මාණවසද්දස්ස අත්ථො වණ්ණිතො. තට්ටීකායම්පි ‘‘යං අපච්චං කුච්ඡිතං මූළ්හං වා, තත්ථ ලොකෙ මාණවවොහාරො, යෙභුය්‍යෙන ච සත්තා දහරකාලෙ මූළ්හධාතුකා හොන්තීති තස්සෙවත්ථො පකාසිතො’’ති වදන්ති ආචරියා. අඤ්ඤත්ථ ච වීසතිවස්සබ්භන්තරො යුවා මාණවො, ඉධ පන තබ්බොහාරෙන මහල්ලකොපි. වුත්තඤ්හි චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනායං ‘‘මාණවොති පන තං තරුණකාලෙ වොහරිංසු, සො මහල්ලකකාලෙපි තෙනෙව වොහාරෙන වොහරීයතී’’ති, (ම. නි. අට්ඨ. 4.289) සුභනාමකෙන ලද්ධමාණවවොහාරෙනාති අත්ථො. සො පන ‘‘සත්ථා පරිනිබ්බුතො, ආනන්දත්ථෙරො කිරස්ස පත්තචීවරමාදාය ආගතො, මහාජනො තං දස්සනාය උපසඞ්කමතී’’ති සුත්වා ‘‘විහාරං ඛො පන ගන්ත්වා මහාජනමජ්ඣෙ න සක්කා සුඛෙන පටිසන්ථාරං වා කාතුං, ධම්මකථං වා සොතුං, ගෙහමාගතංයෙව නං දිස්වා සුඛෙන පටිසන්ථාරං කරිස්සාමි, එකා ච මෙ කඞ්ඛා අත්ථි, තම්පි නං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එකං මාණවකං පෙසෙසි, තං සන්ධායාහ ‘‘පහිතං මාණවක’’න්ති ඛුද්දකෙ චෙත්ථ කපච්චයො. එතදවොචාති එතං ‘‘අකාලො’’තිආදිකං වචනං ආනන්දත්ථෙරො අවොච.

අකාලොති අජ්ජ ගන්තුං අයුත්තකාලො. කස්මාති චෙ ‘‘අත්ථි මෙ’’තිආදිමාහ. භෙසජ්ජමත්තාති අප්පකං භෙසජ්ජං. අප්පත්ථො හෙත්ථ මත්තාසද්දො ‘‘මත්තා සුඛපරිච්චාගා’’තිආදීසු (ධ. ප. 290) විය. පීතාති පිවිතා. ස්වෙපීති එත්ථ ‘‘අපි-සද්දො අපෙක්ඛො මන්තා නුඤ්ඤායා’’ති (වජිර. ටී. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) වජිරබුද්ධිත්ථෙරෙන වුත්තං. අයං පන තස්සාධිප්පායො – ‘‘අප්පෙව නාමා’’ති සංසයමත්තෙ වුත්තෙ අනුඤ්ඤාතභාවො න සිද්ධො, තස්මා තං සාධනත්ථං ‘‘අපී’’ති වුත්තං, තෙන ඉමමත්ථං දීපෙති ‘‘අප්පෙව නාම ස්වෙ මයං උපසඞ්කමෙය්‍යාම, උපසඞ්කමිතුං පටිබලා සමානා උපසඞ්කමිස්සාම චා’’ති.

දුතියදිවසෙති ඛීරවිරෙචනපීතදිවසතො දුතියදිවසෙ. චෙතකත්ථෙරෙනාති චෙතියරට්ඨෙ ජාතත්තා චෙතකොති එවං ලද්ධනාමෙන ථෙරෙන. පච්ඡාසමණෙනාති පච්ඡානුගතෙන සමණෙන. සහත්ථෙ චෙතං කරණවචනං. සුභෙන මාණවෙන පුට්ඨොති ‘‘යෙසු ධම්මෙසු භවං ගොතමො ඉමං ලොකං පතිට්ඨපෙසි, තෙ තස්ස අච්චයෙන නට්ඨා නු ඛො, ධරන්ති නු ඛො, සචෙ ධරන්ති, භවං (නත්ථි දී. නි. අට්ඨ. 1.448) ආනන්දො ජානිස්සති, හන්ද නං පුච්ඡාමී’’ති එවං චින්තෙත්වා ‘‘යෙසං සො භවං ගොතමො ධම්මානං වණ්ණවාදී අහොසි, යත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසි, කතමෙසානං ඛො භො ආනන්ද ධම්මානං සො භවං ගොතමො වණ්ණවාදී අහොසී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.448) පුට්ඨො, අථස්ස ථෙරො තීණි පිටකානි සීලක්ඛන්ධාදීහි තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තිණ්ණං ඛො මාණව ඛන්ධානං සො භගවා වණ්ණවාදී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.449) ඉධ සීලක්ඛන්ධවග්ගෙ දසමං සුත්තමභාසි, තං සන්ධායාහ ‘‘ඉමස්මිං…පෙ… මභාසී’’ති.

ඛණ්ඩන්ති ඡින්නං. ඵුල්ලන්ති භින්නං, සෙවාලාහිඡත්තකාදිවිකස්සනං වා, තෙසං පටිසඞ්ඛරණං සම්මා පාකතිකකරණං, අභිනවපටිකරණන්ති වුත්තං හොති. උපකට්ඨායාති ආසන්නාය. වස්සං උපනෙන්ති උපගච්ඡන්ති එත්ථාති වස්සූපනායිකා, වස්සූපගතකාලො, තාය. සඞ්ගීතිපාළියං (චූළව. 440) සාමඤ්ඤෙන වුත්තම්පි වචනං එවං ගතෙයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති සංසන්දෙතුං සාධෙතුං වා ආහ ‘‘එවඤ්හී’’තිආදි.

රාජගහං පරිවාරෙත්වාති බහිනගරෙ ඨිතභාවෙන වුත්තං. ඡඩ්ඩිතපතිතඋක්ලාපාති ඡඩ්ඩිතා ච පතිතා ච උක්ලාපා ච. ඉදං වුත්තං හොති – භගවතො පරිනිබ්බානට්ඨානං ගච්ඡන්තෙහි භික්ඛූහි ඡඩ්ඩිතා විස්සට්ඨා, තතොයෙව ච උපචිකාදීහි ඛාදිතත්තා ඉතො චිතො ච පතිතා, සම්මජ්ජනාභාවෙන ආකිණ්ණකචවරත්තා උක්ලාපා චාති. තදෙවත්ථං ‘‘භගවතො හී’’තිආදිනා විභාවෙති. අවකුථි පූතිභාවමගමාසීති උක්ලාපො ථ-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා, උජ්ඣිට්ඨො වා කලාපොසමූහොති උක්ලාපො, වණ්ණසඞ්ගමනවසෙනෙවං වුත්තං යථා ‘‘උපක්ලෙසො, ස්නෙහො’’ – ඉච්චාදි, තෙන යුත්තාති තථා. පරිච්ඡෙදවසෙන වෙණීයන්ති දිස්සන්තීති පරිවෙණා. කුරුමානාති කත්තුකාමා. සෙනාසනවත්තානං පඤ්ඤත්තත්තා, සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ ච සෙනාසනපටිබද්ධානං බහූනම්පි වචනානං වුත්තත්තා සෙනාසනපටිසඞ්ඛරණම්පි තස්ස පූජායෙව නාමාති ආහ ‘‘භගවතො වචනපූජනත්ථ’’න්ති. පඨමං මාසන්ති වස්සානස්ස පඨමං මාසං. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. ‘‘තිත්ථියවාදපරිමොචනත්ථඤ්චා’’ති වුත්තමත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘තිත්ථියා හී’’තිආදි වුත්තං.

යන්ති කතිකවත්තකරණං. එදිසෙසු හි ඨානෙසු යං-සද්දො තං-සද්දානපෙක්ඛො තෙනෙව අත්ථස්ස පරිපුණ්ණත්තා. යං වා කතිකවත්තං සන්ධාය ‘‘අථ ඛො’’තිආදි වුත්තං, තදෙව මයාපි වුත්තන්ති අත්ථො. එස නයො ඊදිසෙසු භගවතා…පෙ… වණ්ණිතන්ති සෙනාසනවත්තං පඤ්ඤපෙන්තෙන සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 308) ච සෙනාසනපටිබද්ධවචනං කථෙන්තෙන වණ්ණිතං. සඞ්ගායිස්සාමාති එත්ථ ඉති-සද්දස්ස ‘‘වුත්තං අහොසී’’ති ච උභයත්ථ සම්බන්ධො, එකස්ස වා ඉති-සද්දස්ස ලොපො.

දුතියදිවසෙති එවං චින්තිතදිවසතො දුතියදිවසෙ, සො ච ඛො වස්සූපනායිකදිවසතො දුතියදිවසොව. ථෙරා හි ආසළ්හිපුණ්ණමිතො පාටිපදදිවසෙයෙව සන්නිපතිත්වා වස්සමුපගන්ත්වා එවං චින්තෙසුන්ති. රාජද්වාරෙති රාජගෙහද්වාරෙ. හත්ථකම්මන්ති හත්ථකිරියං, හත්ථකම්මස්ස කරණන්ති වුත්තං හොති. පටිවෙදෙසුන්ති ජානාපෙසුං. විසට්ඨාති නිරාසඞ්කචිත්තා. ආණායෙව අප්පටිහතවුත්තියා පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ආණාචක්කං. තථා ධම්මොයෙව චක්කන්ති ධම්මචක්කං, තං පනිධ දෙසනාඤාණපටිවෙධඤාණවසෙන දුවිධම්පි යුජ්ජති තදුභයෙනෙව සඞ්ගීතියා පවත්තනතො. ‘‘ධම්මචක්කන්ති චෙතං දෙසනාඤාණස්සාපි නාමං, පටිවෙධඤාණස්සාපී’’ති (සං. නි. අට්ඨ. 2.3.78) හි අට්ඨකථාසු වුත්තං. සන්නිසජ්ජට්ඨානන්ති සන්නිපතිත්වා නිසීදනට්ඨානං. සත්ත පණ්ණානි යස්සාති සත්තපණ්ණී, යො ‘‘ඡත්තපණ්ණො, විසමච්ඡදො’’ තිපි වුච්චති, තස්ස ජාතගුහද්වාරෙති අත්ථො.

විස්සකම්මුනාති සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස කම්මාකම්මවිධායකං දෙවපුත්තං සන්ධායාහ. සුවිභත්තභිත්තිථම්භසොපානන්ති එත්ථ සුවිභත්තපදස්ස ද්වන්දතො පුබ්බෙ සුය්‍යමානත්තා සබ්බෙහි ද්වන්දපදෙහි සම්බන්ධො, තථා ‘‘නානාවිධ…පෙ… විචිත්ත’’න්තිආදීසුපි. රාජභවනවිභූතින්ති රාජභවනසම්පත්තිං, රාජභවනසොභං වා. අවහසන්තමිවාති අවහාසං කුරුමානං විය. සිරියාති සොභාසඞ්ඛාතාය ලක්ඛියා. නිකෙතනමිවාති වසනට්ඨානමිව, ‘‘ජලන්තමිවා’’තිපි පාඨො. එකස්මිංයෙව පානීයතිත්ථෙ නිපතන්තා පක්ඛිනො විය සබ්බෙසම්පි ජනානං චක්ඛූනි මණ්ඩපෙයෙව නිපතන්තීති වුත්තං ‘‘එකනිපාත…පෙ… විහඞ්ගාන’’න්ති. නයනවිහඞ්ගානන්ති නයනසඞ්ඛාතවිහඞ්ගානං. ලොකරාමණෙය්‍යකමිව සම්පිණ්ඩිතන්ති යදි ලොකෙ විජ්ජමානං රාමණෙය්‍යකං සබ්බමෙව ආනෙත්වා එකත්ථ සම්පිණ්ඩිතං සියා, තං වියාති වුත්තං හොති, යං යං වා ලොකෙ රමිතුමරහති, තං සබ්බං සම්පිණ්ඩිතමිවාතිපි අත්ථො. දට්ඨබ්බසාරමණ්ඩන්ති ඵෙග්ගුරහිතං සාරං විය, කසටවිනිමුත්තං පසන්නං විය ච දට්ඨුමරහරූපෙසු සාරභූතං, පසන්නභූතඤ්ච. අපිච දට්ඨබ්බො දස්සනීයො සාරභූතො විසිට්ඨතරො මණ්ඩො මණ්ඩනං අලඞ්කාරො එතස්සාති දට්ඨබ්බසාරමණ්ඩො, තං. මණ්ඩං සූරියරස්මිං පාති නිවාරෙති, සබ්බෙසං වා ජනානං මණ්ඩං පසන්නං පාති රක්ඛති, මණ්ඩනමලඞ්කාරං වා පාති පිවති අලඞ්කරිතුං යුත්තභාවෙනාති මණ්ඩපො, තං.

කුසුමදාමානි ච තානි ඔලම්බකානි චෙති කුසුමදාමොලම්බකානි. විසෙසනස්ස චෙත්ථ පරනිපාතො යථා ‘‘අග්‍යාහිතො’’ති. විවිධානියෙව කුසුමදාමොලම්බකානි තථා, තානි විනිග්ගලන්තං විසෙසෙන වමෙන්තං නික්ඛාමෙන්තමිව චාරු සොභනං විතානං එත්ථාති තථා. කුට්ටෙන ගහිතො සමං කතොති කුට්ටිමො, කොට්ටිමො වා, තාදිසොයෙව මණීති මණිකොට්ටිමො, නානාරතනෙහි විචිත්තො මණිකොට්ටිමො, තස්ස තලං තථා. අථ වා මණියො කොට්ටෙත්වා කතතලත්තා මණිකොට්ටෙන නිප්ඵත්තන්ති මණිකොට්ටිමං, තමෙව තලං, නානාරතනවිචිත්තං මණිකොට්ටිමතලං තථා. තමිව ච නානාපුප්ඵූපහාරවිචිත්තං සුපරිනිට්ඨිතභූමිකම්මන්ති සම්බන්ධො. පුප්ඵපූජා පුප්ඵූපහාරො. එත්ථ හි නානාරතනවිචිත්තග්ගහණං නානාපුප්ඵූපහාරවිචිත්තතායනිදස්සනං, මණිකොට්ටිමතලග්ගහණං සුපරිනිට්ඨිතභූමිකම්මතායාති දට්ඨබ්බං. නන්ති මණ්ඩපං. බ්‍රහ්මවිමානසදිසන්ති භාවනපුංසකං, යථා බ්‍රහ්මවිමානං සොභති, තථා අලඞ්කරිත්වාති අත්ථො. විසෙසෙන මානෙතබ්බන්ති විමානං. සද්දවිදූ පන ‘‘විහෙ ආකාසෙ මායන්ති ගච්ඡන්ති දෙවා යෙනාති විමාන’’න්ති වදන්ති. විසෙසෙන වා සුචරිතකම්මුනා මීයති නිම්මීයතීති විමානං, වීති වා සකුණො වුච්චති, තං සණ්ඨානෙන මීයති නිම්මීයතීති විමානන්තිආදිනාපි වත්තබ්බො. විමානට්ඨකථායං පන ‘‘එකයොජනද්වියොජනාදිභාවෙන පමාණවිසෙසයුත්තතාය, සොභාතිසයයොගෙන ච විසෙසතො මානනීයතාය විමාන’’න්ති (වි. ව. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා) වුත්තං. නත්ථි අග්ඝමෙතෙසන්ති අනග්ඝානි, අපරිමාණග්ඝානි අග්ඝිතුමසක්කුණෙය්‍යානීති වුත්තං හොති. පතිරූපං, පච්චෙකං වා අත්ථරිතබ්බානීති පච්චත්ථරණානි, තෙසං සතානි තථා. උත්තරාභිමුඛන්ති උත්තරදිසාභිමුඛං. ධම්මොපි සත්ථායෙව සත්ථුකිච්චනිප්ඵාදනතොති වුත්තං ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො ආසනාරහං ධම්මාසනං පඤ්ඤපෙත්වා’’ති. යථාහ ‘‘යො ඛො…පෙ… මමච්චයෙන සත්ථා’’තිආදි, (දී. නි. 2.216) තථාගතප්පවෙදිතධම්මදෙසකස්ස වා සත්ථුකිච්චාවහත්තා තථාරූපෙ ආසනෙ නිසීදිතුමරහතීති දස්සෙතුම්පි එවං වුත්තං. ආසනාරහන්ති නිසීදනාරහං. ධම්මාසනන්ති ධම්මදෙසකාසනං, ධම්මං වා කථෙතුං යුත්තාසනං. දන්තඛචිතන්ති දන්තෙහි ඛචිතං, හත්ථිදන්තෙහි කතන්ති වුත්තං හොති. ‘‘දන්තො නාම හත්ථිදන්තො වුච්චතී’’ති හි වුත්තං. එත්ථාති එතස්මිං ධම්මාසනෙ. මම කිච්චන්ති මම කම්මං, මයා වා කරණීයං.

ඉදානි ආයස්මතො ආනන්දස්ස අසෙක්ඛභූමිසමාපජ්ජනං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මිඤ්ච පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තස්මිඤ්ච පන දිවසඑති තථා රඤ්ඤා ආරොචාපිතදිවසෙ, සාවණමාසස්සකාළපක්ඛචතුත්ථදිවසෙති වුත්තං හොති. අනත්ථජනනතො විසසඞ්කාසතාය කිලෙසො විසං, තස්ස ඛීණාසවභාවතො අඤ්ඤථාභාවසඞ්ඛාතා සත්ති ගන්ධො. තථා හි සො භගවතො පරිනිබ්බානාදීසු විලාපාදිමකාසි. අපිච විසජනනකපුප්ඵාදිගන්ධපටිභාගතාය නානාවිධදුක්ඛහෙතුකිරියාජනනකො කිලෙසොව ‘‘විසගන්ධො’’ති වුච්චති. තථා හි සො ‘‘විසං හරතීති විසත්තිකා, විසමූලාති විසත්තිකා, විසඵලාති විසත්තිකා, විසපරිභොගාති විසත්තිකා’’තිආදිනා (මහානි. 3) වුත්තොති. අපිච විසගන්ධොනාම විරූපො මංසාදිගන්ධො, තංසදිසතාය පන කිලෙසො. ‘‘විස්සසද්දො හි විරූපෙ’’ති (ධ. ස. ටී. 624) අභිධම්මටීකායංවුත්තං. අද්ධාති එකංසතො. සංවෙගන්ති ධම්මසංවෙගං. ‘‘ඔහිතභාරාන’’න්ති හි යෙභුය්‍යෙන, පධානෙන ච වුත්තං. එදිසෙසු පන ඨානෙසු තදඤ්ඤෙසම්පි ධම්මසංවෙගොයෙව අධිප්පෙතො. තථා හි ‘‘සංවෙගො නාම සහොත්තප්පං ඤාණං, සො තස්සා භගවතො දස්සනෙ උප්පජ්ජී’’ති (වි. ව. අට්ඨ. 838) රජ්ජුමාලාවිමානවණ්ණනායංවුත්තං, සා ච තදා අවිඤ්ඤාතසාසනා අනාගතඵලාති. ඉතරථා හි චිත්තුත්‍රාසවසෙන දොසොයෙව සංවෙගොති ආපජ්ජති, එවඤ්ච සති සො තස්ස අසෙක්ඛභූමිසමාපජ්ජනස්ස එකංසකාරණං න සියා. එවමභූතො ච සො ඉධ න වත්තබ්බොයෙවාති අලමතිපපඤ්චෙන. තෙනාති තස්මා ස්වෙ සඞ්ඝසන්නිපාතස්ස වත්තමානත්තා, සෙක්ඛසකරණීයත්තා වා. තෙ න යුත්තන්ති තව න යුත්තං, තයා වා සන්නිපාතං ගන්තුං න පතිරූපං.

මෙතන්ති මම එතං ගමනං. ය්වාහන්ති යො අහං, යන්ති වා කිරියාපරාමසනං, තෙන ‘‘ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති එත්ථ ගමනකිරියං පරාමසති, කිරියාපරාමසනස්ස ච යං තං-සද්දස්ස අයං පකති, යදිදං නපුංසකලිඞ්ගෙන, එකවචනෙන ච යොග්‍යතා තථායෙව තත්ථ තත්ථ දස්සනතො. කිරියාය හි සභාවතො නපුංසකත්තමෙකත්තඤ්ච ඉච්ඡන්ති සද්දවිදූ. ආවජ්ජෙසීති උපනාමෙසි. මුත්තාති මුච්චිතා. අප්පත්තඤ්චාති අගතඤ්ච, බිම්බොහනෙ න තාව ඨපිතන්ති වුත්තං හොති. එතස්මිං අන්තරෙති එත්ථන්තරෙ, ඉමිනා පදද්වයෙන දස්සිතකාලානං වෙමජ්ඣක්ඛණෙ, තථාදස්සිතකාලද්වයස්ස වා විවරෙති වුත්තං හොති.

‘‘කාරණෙ චෙව චිත්තෙ ච, ඛණස්මිං විවරෙපි ච;

වෙමජ්ඣාදීසු අත්ථෙසු ‘අන්තරා’ති රවො ගතො’’ති.

හි වුත්තං. අනුපාදායාති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන කඤ්චි ධම්මං අග්ගහෙත්වා, යෙහි වා කිලෙසෙහි මුච්චති, තෙසං ලෙසමත්තම්පි අග්ගහෙත්වා. ආසවෙහීති භවතො ආ භවග්ගං, ධම්මතො ච ආ ගොත්‍රභුං සවනතො පවත්තනතො ආසවසඤ්ඤිතෙහි කිලෙසෙහි. උපලක්ඛණවචනමත්තඤ්චෙතං. තදෙකට්ඨතාය හි සබ්බෙහිපි කිලෙසෙහි සබ්බෙහිපි පාපධම්මෙහි චිත්තං විමුච්චතියෙව. චිත්තං විමුච්චීති චිත්තං අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ ආසවෙහි විමුච්චමානං හුත්වා අරහත්තඵලක්ඛණෙ විමුච්චි. තදත්ථං විවරති ‘‘අයඤ්හී’’තිආදිනා. චඞ්කමෙනාති චඞ්කමනකිරියාය. විසෙසන්ති අත්තනා ලද්ධමග්ගඵලතො විසෙසමග්ගඵලං. විවට්ටූපනිස්සයභූතං කතං උපචිතං පුඤ්ඤං යෙනාති කතපුඤ්ඤො, අරහත්තාධිගමාය කතාධිකාරොති අත්ථො. පධානමනුයුඤ්ජාති වීරියමනුයුඤ්ජාහි, අරහත්තසමාපත්තියා අනුයොගං කරොහීති වුත්තං හොති. හොහිසීති භවිස්සසි. කථාදොසොති කථාය දොසො විතථභාවො. අච්චාරද්ධන්ති අතිවිය ආරද්ධං. උද්ධච්චායාති උද්ධතභාවාය. හන්දාති වොස්සග්ගවචනං. තෙන හි අධුනායෙව යොජෙමි, න පනාහං පපඤ්චං කරොමීති වොස්සග්ගං කරොති. වීරියසමතං යොජෙමීති චඞ්කමනවීරියස්ස අධිමත්තත්තා තස්ස හාපනවසෙන සමාධිනා සමතාපාදනෙන වීරියස්ස සමතං සමභාවං යොජෙමි, වීරියෙන වා සමථසඞ්ඛාතං සමාධිං යොජෙමීතිපි අත්ථො. ද්විධාපි හි පාඨො දිස්සති. විස්සමිස්සාමීති අස්සසිස්සාමි. ඉදානි තස්ස විසෙසතො පසංසනාරහභාවං දස්සෙතුං ‘‘තෙනා’’තිආදි වුත්තං. තෙනාති චතුඉරියාපථවිරහිතතාකාරණෙන. ‘‘අනිපන්නො’’තිආදීනි පච්චුප්පන්නවචනානෙව. පරිනිබ්බුතොපි සො ආකාසෙයෙව පරිනිබ්බායි. තස්මා ථෙරස්ස කිලෙසපරිනිබ්බානං, ඛන්ධපරිනිබ්බානඤ්ච විසෙසෙන පසංසාරහං අච්ඡරියබ්භුතමෙවාති.

දුතියදිවසෙති ථෙරෙන අරහත්තපත්තදිවසතො දුතියදිවසෙ. පඤ්චමියන්ති තිථීපෙක්ඛාය වුත්තං, ‘‘දුතියදිවසෙ’’ති ඉමිනා තුල්‍යාධිකරණං. භින්නලිඞ්ගම්පි හි තුල්‍යත්ථපදං දිස්සති යථා ‘‘ගුණො පමාණං, වීසති චිත්තානි’’ ඉච්චාදි. කාළපක්ඛස්සාති සාවණමාසකාළපක්ඛස්ස. පඨමඤ්හි මාසං ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණමකංසු, පඨමමාසභාවො ච මජ්ඣිමප්පදෙසවොහාරෙන. තත්ථ හි පුරිමපුණ්ණමිතො යාව අපරා පුණ්ණමී, තාව එකො මාසොති වොහරන්ති. තතො තීණි දිවසානි රාජා මණ්ඩපමකාසි, තතො දුතියදිවසෙ ථෙරො අරහත්තං සච්ඡාකාසි, තතියදිවසෙ පන සන්නිපතිත්වා ථෙරා සඞ්ගීතිමකංසු, තස්මා ආසළ්හිමාසකාළපක්ඛපාටිපදතො යාව සාවණමාසකාළපක්ඛපඤ්චමී, තාව පඤ්චදිවසාධිකො එකමාසො හොති. සමානොති උප්පජ්ජමානො. හට්ඨතුට්ඨචිත්තොති අතිවිය සොමනස්සචිත්තො, පාමොජ්ජෙන වා හට්ඨචිත්තො පීතියා තුට්ඨචිත්තො. එකංසන්ති එකස්මිං අංසෙ, වාමංසෙති අත්ථො. තථා හි වඞ්ගීසසුත්තවණ්ණනායං වුත්තං –

‘‘එකංසං චීවරන්ති එත්ථ පුන සණ්ඨාපනවසෙන එවං වුත්තං, එකංසන්ති ච වාමංසං පාරුපිත්වා ඨිතස්සෙතං අධිවචනං. යතො යථා වාමංසං පාරුපිත්වා ඨිතං හොති, තථා චීවරං කත්වාති එවමස්සත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති (සු. නි. අට්ඨ. 2.345).

බන්ධ…පෙ… වියාති වණ්ටතො පවුත්තසුපරිපක්කතාලඵලමිව. පණ්ඩු…පෙ… වියාති සිතපීතපභායුත්තපණ්ඩුරොමජකම්බලෙ ඨපිතො ජාතිමා මණි විය, ජාතිවචනෙන චෙත්ථ කුත්තිමං නිවත්තෙති. සමුග්ගතපුණ්ණචන්දො වියාති ජුණ්හපක්ඛපන්නරසුපොසථෙ සමුග්ගතො සොළසකලාපරිපුණ්ණො චන්දො විය. බාලා…පෙ… වියාති තරුණසූරියපභාසම්ඵස්සෙන ඵුල්ලිතසුවණ්ණවණ්ණපරාගගබ්භං සතපත්තපද්ධං විය. ‘‘පිඤ්ජරසද්දො හි හෙමවණ්ණපරියායො’’ති (සාරත්ථ. ටී. 1.22) සාරත්ථදීපනියං වුත්තො. පරියොදාතෙනාති පභස්සරෙන. සප්පභෙනාති වණ්ණප්පභාය, සීලප්පභාය ච සමන්නාගතෙන. සස්සිරිකෙනාති සරීරසොභග්ගාදිසඞ්ඛාතාය සිරියා අතිවිය සිරිමතා. මුඛවරෙනාති යථාවුත්තසොභාසමලඞ්කතත්තා උත්තමමුඛෙන. කාමං ‘‘අහමස්මි අරහත්තං පත්තො’’ති නාරොචෙසි, තථාරූපාය පන උත්තමලීළාය ගමනතො පස්සන්තා සබ්බෙපි තමත්ථං ජානන්ති, තස්මා ආරොචෙන්තො විය හොතීති ආහ ‘‘අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං ආරොචයමානො විය අගමාසී’’ති.

කිමත්ථං පනායං එවමාරොචයමානො විය අගමාසීති? වුච්චතෙ – සො හි ‘‘අත්තුපනායිකං අකත්වා අඤ්ඤබ්‍යාකරණං භගවතා සංවණ්ණිත’’න්ති මනසි කරිත්වා ‘‘සෙක්ඛතාය ධම්මවිනයසඞ්ගීතියා ගහෙතුමයුත්තම්පි බහුස්සුතත්තා ගණ්හිස්සාමා’’ති නිසින්නානං ථෙරානං අරහත්තප්පත්තිවිජානනෙන සොමනස්සුප්පාදනත්ථං, ‘‘අප්පමත්තො හොහී’’ති භගවතා දින්නඔවාදස්ස ච සඵලතාදීපනත්ථං එවමාරොචයමානො විය අගමාසීති. ආයස්මතොමහාකස්සපස්ස එතදහොසි සමසමට්ඨපනාදිනා යථාවුත්තකාරණෙන සත්ථුකප්පත්තා. ධරෙය්‍යාති විජ්ජමානො භවෙය්‍ය. ‘‘සොභති වත තෙ ආවුසො ආනන්ද අරහත්තසමධිගමතා’’තිආදිනා සාධුකාරමදාසි. අයමිධ දීඝභාණකානං වාදො. ඛුද්දකභාණකෙසු ච සුත්තනිපාතඛුද්දකපාඨභාණකානං වාදොතිපි යුජ්ජති තදට්ඨකථාසුපි තථා වුත්තත්තා.

මජ්ඣිමං නිකායං භණන්ති සීලෙනාති මජ්ඣිමභාණකා, තප්පගුණා ආචරියා. යථාවුඩ්ඪන්ති වුඩ්ඪපටිපාටිං, තදනතික්කමිත්වා වා. තත්ථාති තස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ. ආනන්දස්ස එතමාසනන්ති සම්බන්ධො. තස්මිං සමයෙති තස්මිං එවංකථනසමයෙ. ථෙරො චින්තෙසි ‘‘කුහිං ගතො’’ති පුච්ඡන්තානං අත්තානං දස්සෙන්තෙ අතිවිය පාකටභාවෙන භවිස්සමානත්තා, අයම්පි මජ්ඣිමභාණකෙස්වෙව එකච්චානං වාදො, තස්මා ඉතිපි එකෙ වදන්තීති සම්බන්ධො. ආකාසෙන ආගන්ත්වා අත්තනො ආසනෙයෙව අත්තානං දස්සෙසීතිපි තෙසමෙව එකච්චෙ වදන්ති. පුල්ලිඞ්ගවිසයෙ හි ‘‘එකෙ’’ති වුත්තෙ සබ්බත්ථ ‘‘එකච්චෙ’’ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තීසුපි චෙත්ථ වාදෙසු තෙසං තෙසං භාණකානං තෙන තෙනාකාරෙන ආගතමත්තං ඨපෙත්වා විසුං විසුං වචනෙ අඤ්ඤං විසෙසකාරණං නත්ථි. සත්තමාසං කතාය හි ධම්මවිනයසඞ්ගීතියා කදාචි පකතියාව, කදාචි පථවියං නිමුජ්ජිත්වා, කදාචි ආකාසෙන ආගතත්තා තං තදාගමනමුපාදාය තථා තථා වදන්ති. අපිච සඞ්ගීතියා ආදිදිවසෙයෙව පඨමං පකතියා ආගන්ත්වා තතො පරං ආකාසමබ්භුග්ගන්ත්වා පරිසං පත්තකාලෙ තතො ඔතරිත්වා භික්ඛුපන්තිං අපීළෙන්තො පථවියං නිමුජ්ජිත්වා ආසනෙ අත්තානං දස්සෙසීතිපි වදන්ති. යථා වා තථා වා ආගච්ඡතු, ආගමනාකාරමත්තං න පමාණං, ආගන්ත්වා ගතකාලෙ ආයස්මතො මහාකස්සපස්ස සාධුකාරදානමෙව පමාණං සත්ථාරා දාතබ්බසාධුකාරදානෙනෙව අරහත්තප්පත්තියා අඤ්ඤෙසම්පි ඤාපිතත්තා, භගවති ධරමානෙ පටිග්ගහෙතබ්බාය ච පසංසාය ථෙරස්ස පටිග්ගහිතත්තා. තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යථා වා’’තිආදිමාහ. සබ්බත්ථාපීති සබ්බෙසුපි තීසු වාදෙසු.

භික්ඛූ ආමන්තෙසීති භික්ඛූ ආලපීති අයමෙත්ථ අත්ථො, අඤ්ඤත්‍ර පන ඤාපනෙපි දිස්සති යථා ‘‘ආමන්තයාමි වො භික්ඛවෙ, (දී. නි. 2.218) පටිවෙදයාමි වො භික්ඛවෙ’’ති (අ. නි. 7.72) පක්කොසනෙපි දිස්සති යථා ‘‘එහි ත්වං භික්ඛු මම වචනෙන සාරිපුත්තං ආමන්තෙහී’’ති (අ. නි. 9.11) ආලපනෙපි දිස්සති යථා ‘‘තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි ‘භික්ඛවො’ති’’ (සං. නි. 1.249), ඉධාපි ආලපනෙති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) වුත්තං. ආලපනමත්තස්ස පන අභාවතො ‘‘කිං පඨමං සඞ්ගායාමා’’තිආදිනා වුත්තෙන විඤ්ඤාපියමානත්ථන්තරෙන ච සහචරණතො ඤාපනෙව වට්ටති, තස්මා ආමන්තෙසීති පටිවෙදෙසි විඤ්ඤාපෙසීති අත්ථො වත්තබ්බො. ‘‘තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි ‘භික්ඛවො’ති, ‘භද්දන්තෙ’ති තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසු’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.249) හි ආලපනමත්තමෙව දිස්සති, න විඤ්ඤාපියමානත්ථන්තරං, තං පන ‘‘භූතපුබ්බං භික්ඛවෙ’’තිආදිනා (සං. නි. 1.249) පච්චෙකමෙව ආරද්ධං. තස්මා තාදිසෙස්වෙව ආලපනෙ වට්ටතීති නො තක්කො. සද්දවිදූ පන වදන්ති ‘‘ආමන්තයිත්වා දෙවින්දො, විස්සකම්මං මහිද්ධික’න්තිආදීසු (චරියා. 107) විය මන්තසද්දො ගුත්තභාසනෙ. තස්මා ‘ආමන්තෙසී’ති එතස්ස සම්මන්තයීති අත්ථො’’ති. ‘‘ආවුසො’’තිආදි ආමන්තනාකාරදීපනං. ධම්මං වා විනයං වාති එත්ථ වා-සද්දො විකප්පනෙ, තෙන ‘‘කිමෙකං තෙසු පඨමං සඞ්ගායාමා’’ති දස්සෙති. කස්මා ආයූති ආහ ‘‘විනයෙ ඨිතෙ’’තිආදි. ‘‘යස්මා, තස්මා’’ති ච අජ්ඣාහරිත්වා යොජෙතබ්බං. තස්මාති තාය ආයුසරික්ඛතාය. ධුරන්ති ජෙට්ඨකං. නො නප්පහොතීති පහොතියෙව. ද්විපටිසෙධො හි සහ අතිසයෙන පකත්‍යත්ථදීපකො.

එතදග්ගන්ති එසො අග්ගො. ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන හි අයං නිද්දෙසො. යදිදන්ති ච යො අයං, යදිදං ඛන්ධපඤ්චකන්ති වා යොජෙතබ්බං. එවඤ්හි සති ‘‘එතදග්ග’’න්ති යථාරුතලිඞ්ගමෙව. ‘‘යදිද’’න්ති පදස්ස ච අයං සභාවො, යා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස වත්තබ්බස්ස ලිඞ්ගානුරූපෙන ‘‘යො අය’’න්ති වා ‘‘යා අය’’න්ති වා ‘‘යං ඉද’’න්ති වා යොජෙතබ්බතා තථායෙවස්ස තත්ථ තත්ථ දස්සිතත්තා. භික්ඛූනං විනයධරානන්ති නිද්ධාරණඡට්ඨීනිද්දෙසො.

අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නීති සයමෙව අත්තානං සම්මතං අකාසි. ‘‘අත්තනා’’ති හි ඉදං තතියාවිසෙසනං භවති, තඤ්ච පරෙහි සම්මන්නනං නිවත්තෙති, ‘‘අත්තනා’’ති වා අයං විභත්‍යන්තපතිරූපකො අබ්‍යයසද්දො. කෙචි පන ‘‘ලිඞ්ගත්ථෙ තතියා අභිහිතකත්තුභාවතො’’ති වදන්ති. තදයුත්තමෙව ‘‘ථෙරො’’ති කත්තුනො විජ්ජමානත්තා. විස්සජ්ජනත්ථාය අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නීති යොජෙතබ්බං. පුච්ඡධාතුස්ස ද්විකම්මිකත්තා ‘‘උපාලිං විනය’’න්ති කම්මද්වයං වුත්තං.

බීජනිං ගහෙත්වාති එත්ථ බීජනීගහණං ධම්මකථිකානං ධම්මතාති වෙදිතබ්බං. තාය හි ධම්මකථිකානං පරිසාය හත්ථකුක්කුච්චමුඛවිකාරාදි පටිච්ඡාදීයති. භගවා ච ධම්මකථිකානං ධම්මතාදස්සනත්ථමෙව විචිත්‍රබීජනිං ගණ්හාති. අඤ්ඤථා හි සබ්බස්සපි ලොකස්ස අලඞ්කාරභූතං පරමුක්කංසගතසික්ඛාසංයමානං බුද්ධානං මුඛචන්දමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙතබ්බං න සියා. ‘‘පඨමං ආවුසො උපාලි පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු තස්ස සඞ්ගීතියා පුරිමකාලෙ පඨමභාවො න යුත්තොති? නො න යුත්තො භගවතා පඤ්ඤත්තානුක්කමෙන, පාතිමොක්ඛුද්දෙසානුක්කමෙන ච පඨමභාවස්ස සිද්ධත්තා. යෙභුය්‍යෙන හි තීණි පිටකානි භගවතො ධරමානකාලෙ ඨිතානුක්කමෙනෙව සඞ්ගීතානි, විසෙසතො විනයාභිධම්මපිටකානීති දට්ඨබ්බං. කිස්මිං වත්ථුස්මින්ති, මෙථුනධම්මෙති ච නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං. ‘‘කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්තිආදිනා දස්සිතෙන සහ තදවසිට්ඨම්පි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘වත්ථුම්පි පුච්ඡී’’තිආදි වුත්තං.

සඞ්ගීතිකාරකවචනසම්මිස්සං වා නු ඛො, සුද්ධං වා බුද්ධවචනන්ති ආසඞ්කාපරිහරණත්ථං, යථාසඞ්ගීතස්සෙව පමාණභාවං දස්සනත්ථඤ්ච පුච්ඡං සමුද්ධරිත්වා විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘කිං පනෙත්ථා’’තිආදිමාහ. එත්ථ පඨමපාරාජිකෙති එතිස්සං තථාසඞ්ගීතාය පඨමපාරාජිකපාළියං. තෙනෙවාහ ‘‘න හි තථාගතා එකබ්‍යඤ්ජනම්පි නිරත්ථකං වදන්තී’’ති. අපනෙතබ්බන්ති අතිරෙකභාවෙන නිරත්ථකතාය, විතථභාවෙන වා අයුත්තතාය ඡඩ්ඩෙතබ්බවචනං. පක්ඛිපිතබ්බන්ති අසම්පුණ්ණතාය උපනෙතබ්බවචනං. කස්මාති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. සාවකානං පන දෙවතානං වා භාසිතෙති භගවතො පුච්ඡාථොමනාදිවසෙන භාසිතං සන්ධායාහ. සබ්බත්ථාපීති භගවතො සාවකානං දෙවතානඤ්ච භාසිතෙපි. තං පන පක්ඛිපනං සම්බන්ධවචනමත්තස්සෙව, න සභාවායුත්තියා අත්ථස්සාති දස්සෙති ‘‘කිං පන ත’’න්තිආදිනා සම්බන්ධවචනමත්තන්ති පුබ්බාපරසම්බන්ධවචනමෙව. ඉදං පඨමපාරාජිකන්ති වවත්ථපෙත්වා ඨපෙසුං ඉමිනාව වාචනාමග්ගෙන උග්ගහණධාරණාදිකිච්චනිප්ඵාදනත්ථං, තදත්ථමෙව ච ගණසජ්ඣායමකංසු ‘‘තෙන…පෙ… විහරතී’’ති. සජ්ඣායාරම්භකාලෙයෙව පථවී අකම්පිත්ථාති වදන්ති, තදිදං පන පථවීකම්පනං ථෙරානං ධම්මසජ්ඣායානුභාවෙනාති ඤාපෙතුං ‘‘සාධුකාරං දදමානා වියා’’ති වුත්තං. උදකපරියන්තන්ති පථවීසන්ධාරකඋදකපරියන්තං. තස්මිඤ්හි චලිතෙයෙව සාපි චලති, එතෙන ච පදෙසපථවීකම්පනං නිවත්තෙති.

කිඤ්චාපි පාළියං ගණනා නත්ථි, සඞ්ගීතිමාරොපිතානි පන එත්තකානෙවාති දීපෙතුං ‘‘පඤ්චසත්තති සික්ඛාපදානී’’ති වුත්තං ‘‘පුරිමනයෙනෙවා’’ති එතෙන සාධුකාරං දදමානා වියාති අත්ථමාහ. න කෙවලං සික්ඛාපදකණ්ඩවිභඞ්ගනියමෙනෙව, අථ ඛො පමාණනියමෙනාපීති දස්සෙතුං ‘‘චතුසට්ඨිභාණවාරා’’ති වුත්තං. එත්ථ ච භාණවාරොති –

‘‘අට්ඨක්ඛරා එකපදං, එකගාථා චතුප්පදං;

ගාථා චෙකා මතො ගන්ථො, ගන්ථො බාත්තිංසතක්ඛරො.

බාත්තිංසක්ඛරගන්ථානං, පඤ්ඤාසද්විසතං පන;

භාණවාරො මතො එකො, ස්වට්ඨක්ඛරසහස්සකො’’ති.

එවං අට්ඨක්ඛරසහස්සපරිමාණො පාඨො වුච්චති. භණිතබ්බො වාරො යස්සාති හි භාණවාරො, එකෙන සජ්ඣායනමග්ගෙන කථෙතබ්බවාරොති අත්ථො. ඛන්ධකන්ති මහාවග්ගචූළවග්ගං. ඛන්ධානං සමූහතො, පකාසනතො වා ඛන්ධකොති හි වුච්චති, ඛන්ධාති චෙත්ථ පබ්බජ්ජූපසම්පදාදිවිනයකම්මසඞ්ඛාතා, චාරිත්තවාරිත්තසික්ඛාපදසඞ්ඛාතා ච පඤ්ඤත්තියො අධිප්පෙතා. පබ්බජ්ජාදීනි හි භගවතා පඤ්ඤත්තත්තා පඤ්ඤත්තියොති වුච්චන්ති. පඤ්ඤත්තියඤ්ච ඛන්ධසද්දො දිස්සති ‘‘දාරුක්ඛන්ධො, (අ. නි. 6.41) අග්ගික්ඛන්ධො (අ. නි. 7.72), උදකක්ඛන්ධො’’තිආදීසු (අ. නි. 5.45; 6.37) විය. අපිච භාගරාසට්ඨතාපි යුජ්ජතියෙව තාසං පඤ්ඤත්තීනං භාගතො, රාසිතො ච විභත්තත්තා, තං පන විනයපිටකං භාණකෙහි රක්ඛිතං ගොපිතං සඞ්ගහාරුළ්හනයෙනෙව චිරකාලං අනස්සමානං හුත්වා පතිට්ඨහිස්සතීති ආයස්මන්තං උපාලිත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසුං ‘‘ආවුසො ඉමං තුය්හං නිස්සිතකෙ වාචෙහී’’ති.

ධම්මං සඞ්ගායිතුකාමොති සුත්තන්තාභිධම්මසඞ්ගීතිං කත්තුකාමො ‘‘ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.216) විය පාරිසෙසනයෙන ධම්මසද්දස්ස සුත්තන්තාභිධම්මෙස්වෙව පවත්තනතො. අයමත්ථො උපරි ආවි භවිස්සති.

සඞ්ඝං ඤාපෙසීති එත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. කතරං ආවුසො පිටකන්ති විනයාවසෙසෙසු ද්වීසු පිටකෙසු කතරං පිටකං. විනයාභිධම්මානම්පි ඛුද්දකසඞ්ගීතිපරියාපන්නත්තා තමන්තරෙන වුත්තං ‘‘සුත්තන්තපිටකෙ චතස්සො සඞ්ගීතියො’’ති. සඞ්ගීතියොති ච සඞ්ගායනකාලෙ දීඝාදිවසෙන විසුං විසුං නියමෙත්වා සඞ්ගය්හමානත්තා නිකායාව වුච්චන්ති. තෙනාහ ‘‘දීඝසඞ්ගීති’’න්තිආදි. සුත්තානෙව සම්පිණ්ඩෙත්වා වග්ගකරණවසෙන තයො වග්ගා, නාඤ්ඤානීති දස්සෙතුං ‘‘චතුත්තිංස සුත්තානි තයො වග්ගා’’ති වුත්තං. තස්මා චතුත්තිසං සුත්තානි තයො වග්ගා හොන්ති, සුත්තානි වා චතුත්තිංස, තෙසං වග්ගකරණවසෙන තයො වග්ගා, තෙසු තීසු වග්ගෙසූති යොජෙතබ්බං. ‘‘බ්‍රහ්මජාලසුත්තං නාම අත්ථි, තං පඨමං සඞ්ගායාමා’’ති වුත්තෙ කස්මාති චොදනාසම්භවතො ‘‘තිවිධසීලාලඞ්කත’’න්තිආදිමාහ. හෙතුගබ්භානි හි එතානි. චූළමජ්ඣිමමහාසීලවසෙන තිවිධස්සාපි සීලස්ස පකාසනත්තා තෙන අලඞ්කතං විභූසිතං තථා නානාවිධෙ මිච්ඡාජීවභූතෙ කුහනලපනාදයො විද්ධංසෙතීති නානාවිධමිච්ඡාජීවකුහනලපනාදිවිද්ධංසනං. තත්ථ කුහනාති කුහායනා, පච්චයපටිසෙවනසාමන්තජප්පනඉරියාපථසන්නිස්සිතසඞ්ඛාතෙන තිවිධෙන වත්ථුනා විම්හාපනාති අත්ථො. ලපනාති විහාරං ආගතෙ මනුස්සෙ දිස්වා ‘‘කිමත්ථාය භොන්තො ආගතා, කිං භික්ඛූ නිමන්තෙතුං. යදි එවං ගච්ඡථ, අහං පච්ඡතො භික්ඛූ ගහෙත්වා ආගච්ඡාමී’’ති එවමාදිනා භාසනා. ආදිසද්දෙන පුප්ඵදානාදයො, නෙමිත්තිකතාදයො ච සඞ්ගණ්හාති. අපිචෙත්ථ මිච්ඡාජීවසද්දෙන කුහනලපනාහි සෙසං අනෙසනං ගණ්හාති. ආදිසද්දෙන පන තදවසෙසං මහිච්ඡතාදිකං දුස්සිල්‍යන්ති දට්ඨබ්බං. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො එව පලිවෙඨනට්ඨෙන ජාලසරික්ඛතාය ජාලං, තස්ස විනිවෙඨනං අපලිවෙඨකරණං තථා.

අන්තරා ච භන්තෙ රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දන්ති එත්ථ අන්තරාසද්දො විවරෙ ‘‘අපිචායං භික්ඛවෙ තපොදාද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡතී’’තිආදීසු (පාරා. 231) විය. තස්මා රාජගහස්ස ච නාළන්දස්ස ච විවරෙති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අන්තරාසද්දෙන පන යුත්තත්තා උපයොගවචනං කතං. ඊදිසෙසු ඨානෙසු අක්ඛරචින්තකා ‘‘අන්තරා ගාමඤ්ච නදිඤ්ච යාතී’’ති එවං එකමෙව අන්තරාසද්දං පයුජ්ජන්ති, සො දුතියපදෙනපි යොජෙතබ්බො හොති. අයොජියමානෙ හි උපයොගවචනං න පාපුණාති සාමිවචනස්ස පසඞ්ගෙ අන්තරාසද්දයොගෙන උපයොගවචනස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තත්ථ රඤ්ඤො කීළනත්ථං පටිභානචිත්තවිචිත්‍රඅගාරමකංසු, තං ‘‘රාජාගාරක’’න්ති වුච්චති, තස්මිං. අම්බලට්ඨිකාති රඤ්ඤො උය්‍යානං. තස්ස කිර ද්වාරසමීපෙ තරුණො අම්බරුක්ඛො අත්ථි, තං ‘‘අම්බලට්ඨිකා’’ති වදන්ති, තස්ස සමීපෙ පවත්තත්තා උය්‍යානම්පි ‘‘අම්බලට්ඨිකා’’ ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතං යථා ‘‘වරුණනගර’’න්ති, තස්මා අම්බලට්ඨිකායං නාම උය්‍යානෙ රාජාගාරකෙති අත්ථො. අවිඤ්ඤායමානස්ස හි විඤ්ඤාපනත්ථං එතං ආධාරද්වයං වුත්තං රාජාගාරමෙතස්සාති වා රාජාගාරකං, උය්‍යානං, රාජාගාරවති අම්බලට්ඨිකායං නාම උය්‍යානෙති අත්ථො. භින්නලිඞ්ගම්පි හි විසෙසනපදමත්ථී’’ති කෙචි වදන්ති, එවං සති රාජාගාරං ආධාරො න සියා. ‘‘රාජාගාරකෙති එවංනාමකෙ උය්‍යානෙ අභිරමනාරහං කිර රාජාගාරම්පි. තත්ථ, යස්ස වසෙනෙතං එවං නාමං ලභතී’’ති (වජිර. ටී. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) වජිරබුද්ධිත්ථෙරො. එවං සති ‘‘අම්බලට්ඨිකාය’’න්ති ආසන්නතරුණම්බරුක්ඛෙන විසෙසෙත්වා ‘‘රාජාගාරකෙ’’ති උය්‍යානමෙව නාමවසෙන වුත්තන්ති අත්ථො ආපජ්ජති, තථා ච වුත්තදොසොව සියා. සුප්පියඤ්ච පරිබ්බාජකන්ති සුප්පියං නාම සඤ්චයස්ස අන්තෙවාසිං ඡන්නපරිබ්බාජකඤ්ච. බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච මාණවන්ති එත්ථ තරුණො ‘‘මාණවො’’ති වුත්තො ‘‘අම්බට්ඨො මාණවො, අඞ්ගකො මාණවො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.259, 211) විය, තස්මා බ්‍රහ්මදත්තං නාම තරුණපුරිසඤ්ච ආරබ්භාති අත්ථො. වණ්ණාවණ්ණෙති පසංසාය චෙව ගරහාය ච. අථ වා ගුණො වණ්ණො, අගුණො අවණ්ණො, තෙසං භාසනං උත්තරපදලොපෙන තථා වුත්තං යථා ‘‘රූපභවො රූප’’න්ති.

‘‘තතො පර’’න්තිආදිම්හි අයං වචනක්කමො – සාමඤ්ඤඵලං පනාවුසො ආනන්ද කත්ථ භාසිතන්ති? රාජගහෙ භන්තෙ ජීවකම්බවනෙති. කෙන සද්ධින්ති? අජාතසත්තුනා වෙදෙහිපුත්තෙන සද්ධින්ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං ආනන්දං සාමඤ්ඤඵලස්ස නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡීති. එත්ථ හි ‘‘කං ආරබ්භා’’ති අවත්වා ‘‘කෙන සද්ධි’’න්ති වත්තබ්බං. කස්මාති චෙ? න භගවතා එව එතං සුත්තං භාසිතං, රඤ්ඤාපි ‘‘යථා නු ඛො ඉමානි පුථුසිප්පායතනානී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.163) කිඤ්චි කිඤ්චි වුත්තමත්ථි, තස්මා එවමෙව වත්තබ්බන්ති. ඉමිනාව නයෙන සබ්බත්ථ ‘‘කං ආරබ්භා’’ති වා ‘‘කෙන සද්ධි’’න්ති වා යථාරහං වත්වා සඞ්ගීතිමකාසීති දට්ඨබ්බං. තන්තින්ති සුත්තවග්ගසමුදායවසෙන වවත්ථිතං පාළිං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘තිවග්ගසඞ්ගහං චතුත්තිංසසුත්තපටිමණ්ඩිත’’න්ති වචනං උපපන්නං හොති. පරිහරථාති උග්ගහණවාචනාදිවසෙන ධාරෙථ. තතො අනන්තරං සඞ්ගායිත්වාති සම්බන්ධො.

‘‘ධම්මසඞ්ගහො චා’’තිආදිනා සමාසො. එවං සංවණ්ණිතං පොරාණකෙහීති අත්ථො. එතෙන ‘‘මහාධම්මහදයෙන, මහාධාතුකථාය වා සද්ධිං සත්තප්පකරණං අභිධම්මපිටකං නාමා’’ති වුත්තං විතණ්ඩවාදිමතං පටික්ඛිපිත්වා ‘‘කථාවත්ථුනාව සද්ධි’’න්ති වුත්තං සමානවාදිමතං දස්සෙති. සණ්හඤාණස්ස, සණ්හඤාණවන්තානං වා විසයභාවතො සුඛුමඤාණගොචරං.

චූළනිද්දෙසමහානිද්දෙසවසෙන දුවිධොපි නිද්දෙසො. ජාතකාදිකෙ ඛුද්දකනිකායපරියාපන්නෙ, යෙභුය්‍යෙන ච ධම්මනිද්දෙසභූතෙ තාදිසෙ අභිධම්මපිටකෙව සඞ්ගණ්හිතුං යුත්තං, න පන දීඝනිකායාදිප්පකාරෙ සුත්තන්තපිටකෙ, නාපි පඤ්ඤත්තිනිද්දෙසභූතෙ විනයපිටකෙති දීඝභාණකා ජාතකාදීනං අභිධම්මපිටකෙ සඞ්ගහං වදන්ති. චරියාපිටකබුද්ධවංසානඤ්චෙත්ථ අග්ගහණං ජාතකගතිකත්තා, නෙත්තිපෙටකොපදෙසාදීනඤ්ච නිද්දෙසපටිසම්භිදාමග්ගගතිකත්තා. මජ්ඣිමභාණකා පන අට්ඨුප්පත්තිවසෙන දෙසිතානං ජාතකාදීනං යථානුලොමදෙසනාභාවතො තාදිසෙ සුත්තන්තපිටකෙ සඞ්ගහො යුත්තො, න පන සභාවධම්මනිද්දෙසභූතෙ යථාධම්මසාසනෙ අභිධම්මපිටකෙ, නාපි පඤ්ඤත්තිනිද්දෙසභූතෙ යථාපරාධසාසනෙ විනයපිටකෙති ජාතකාදීනං සුත්තන්තපිටකපරියාපන්නතං වදන්ති. යුත්තමෙත්ථ විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

එවං නිමිත්තපයොජනකාලදෙසකාරකකරණප්පකාරෙහි පඨමං සඞ්ගීතිං දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ වවත්ථාපිතෙසු ධම්මවිනයෙසු නානප්පකාරකොසල්ලත්ථං එකවිධාදිභෙදං දස්සෙතුං ‘‘එවමෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘එව’’න්ති ඉමිනා එතසද්දෙන පරාමසිතබ්බං යථාවුත්තසඞ්ගීතිප්පකාරං නිදස්සෙති. ‘‘යඤ්හී’’තිආදි විත්ථාරො. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති අනාවරණඤාණපදට්ඨානං මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච අනාවරණඤාණං. එත්ථන්තරෙති අභිසම්බුජ්ඣනස්ස, පරිනිබ්බායනස්ස ච විවරෙ. තදෙතං පඤ්චචත්තාලීස වස්සානීති කාලවසෙන නියමෙති. පච්චවෙක්ඛන්තෙන වාති උදානාදිවසෙන පවත්තධම්මං සන්ධායාහ. යං වචනං වුත්තං, සබ්බං තන්ති සම්බන්ධො. කිං පනෙතන්ති ආහ ‘‘විමුත්තිරසමෙවා’’ති, න තදඤ්ඤරසන්ති වුත්තං හොති. විමුච්චිත්ථාති විමුත්ති, රසිතබ්බං අස්සාදෙතබ්බන්ති රසං, විමුත්තිසඞ්ඛාතං රසමෙතස්සාති විමුත්තිරසං, අරහත්තඵලස්සාදන්ති අත්ථො. අයං ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස මති (සාරත්ථ. ටී. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා). ආචරියධම්මපාලත්ථෙරො පන තං කෙචිවාදං කත්වා ඉමමත්ථමාහ ‘‘විමුච්චති විමුච්චිත්ථාති විමුත්ති, යථාරහං මග්ගො ඵලඤ්ච. රසන්ති ගුණො, සම්පත්තිකිච්චං වා, වුත්තනයෙන සමාසො. විමුත්තානිසංසං, විමුත්තිසම්පත්තිකං වා මග්ගඵලනිප්ඵාදනතො, විමුත්තිකිච්චං වා කිලෙසානමච්චන්තවිමුත්තිසම්පාදනතොති අත්ථො’’ති (දී. නි. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා). අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං පන ‘‘අත්ථරසස්සාදීසු අත්ථරසො නාම චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, ධම්මරසො නාම චත්තාරො මග්ගා, විමුත්තිරසො නාම අමතනිබ්බාන’’න්ති (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.335) වුත්තං.

කිඤ්චාපි අවිසෙසෙන සබ්බම්පි බුද්ධවචනං කිලෙසවිනයනෙන විනයො, යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායපතනාදිතො ධාරණෙන ධම්මො ච හොති, තථාපි ඉධාධිප්පෙතෙයෙව ධම්මවිනයෙ වත්තිච්ඡාවසෙන සරූපතො නිද්ධාරෙතුං ‘‘තත්ථ විනයපිටක’’න්තිආදිමාහ. අවසෙසං බුද්ධවචනං ධම්මො ඛන්ධාදිවසෙන සභාවධම්මදෙසනාබාහුල්ලතො. අථ වා යදිපි විනයො ච ධම්මොයෙව පරියත්තියාදිභාවතො, තථාපි විනයසද්දසන්නිධානෙ භින්නාධිකරණභාවෙන පයුත්තො ධම්මසද්දො විනයතන්ති විපරීතං තන්තිමෙව දීපෙති යථා ‘‘පුඤ්ඤඤාණසම්භාරා, ගොබලීබද්ද’’න්ති. පයොගවසෙන තං දස්සෙන්තෙන ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි වුත්තං. යෙන විනය…පෙ… ධම්මො, තෙනෙව තෙසං තථාභාවං සඞ්ගීතික්ඛන්ධකෙ (චූළව. 347) ආහාති අත්ථො.

‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති අයං ගාථා භගවතා අත්තනො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං අරහත්තප්පත්තිං පච්චවෙක්ඛන්තෙන එකූනවීසතිමස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස අනන්තරං භාසිතා, තස්මා ‘‘පඨමබුද්ධවචන’’න්ති වුත්තා. ඉදං කිර සබ්බබුද්ධෙහි අවිජහිතං උදානං. අයමස්ස සඞ්ඛෙපත්ථො – අහං ඉමස්ස අත්තභාවසඞ්ඛාතස්ස ගෙහස්ස කාරකං තණ්හාවඩ්ඪකිං ගවෙසන්තො යෙන ඤාණෙන තං දට්ඨුං සක්කා, තස්ස බොධිඤාණස්සත්ථාය දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරො එත්තකං කාලං අනෙකජාතිසංසාරං අනෙකජාතිසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යං සංසාරවට්ටං අනිබ්බිසං අනිබ්බිසන්තො තං ඤාණං අවින්දන්තො අලභන්තොයෙව සන්ධාවිස්සං සංසරිං. යස්මා ජරාබ්‍යාධිමරණමිස්සතාය ජාති නාමෙසා පුනප්පුනං උපගන්තුං දුක්ඛා, න ච සා තස්මිං අදිට්ඨෙ නිවත්තති, තස්මා තං ගවෙසන්තො සන්ධාවිස්සන්ති අත්ථො. ඉදානි භො අත්තභාවසඞ්ඛාතස්ස ගෙහස්ස කාරක තණ්හාවඩ්ඪකි ත්වං මයා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣන්තෙන දිට්ඨො අසි. පුන ඉමං අත්තභාවසඞ්ඛාතං මම ගෙහං න කාහසි න කරිස්සසි. තව සබ්බා අවසෙසකිලෙස ඵාසුකා මයා භග්ගා භඤ්ජිතා. ඉමස්ස තයා කතස්ස අත්තභාවසඞ්ඛාතස්ස ගෙහස්ස කූටං අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං කණ්ණිකමණ්ඩලං විසඞ්ඛතං විද්ධංසිතං. ඉදානි මම චිත්තං විසඞ්ඛාරං නිබ්බානං ආරම්මණකරණවසෙන ගතං අනුපවිට්ඨං. අහඤ්ච තණ්හානං ඛය සඞ්ඛාතං අරහත්තමග්ගං, අරහත්තඵලං වා අජ්ඣගා අධිගතො පත්තොස්මීති. ගණ්ඨිපදෙසු පන විසඞ්ඛාරගතං චිත්තමෙව තණ්හානං ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තමග්ගං, අරහත්තඵලං වා අජ්ඣගා අධිගතන්ති අත්ථො වුත්තො.

‘‘සන්ධාවිස්ස’’න්ති එත්ථ ච ‘‘ගාථායමතීතත්ථෙ ඉමිස්ස’’න්ති නෙරුත්තිකා. ‘‘තංකාලවචනිච්ඡායමතීතෙපි භවිස්සන්තී’’ති කෙචි. පුනප්පුනන්ති අභිණ්හත්ථෙ නිපාතො. පාතබ්බා රක්ඛිතබ්බාති ඵාසු ප-කාරස්ස ඵ-කාරං කත්වා, ඵුසිතබ්බාති වා ඵාසු, සායෙව ඵාසුකා. අජ්ඣගාති ච ‘‘අජ්ජතනියමාත්තමිං වා අං වා’’ති වදන්ති. යදි පන චිත්තමෙව කත්තා, තදා පරොක්ඛායෙව. අන්තොජප්පනවසෙන කිර භගවා ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති ගාථාද්වයමාහ, තස්මා එසා මනසා පවත්තිතධම්මානමාදි. ‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා’’ති අයං පන වාචාය පවත්තිතධම්මානන්ති වදන්ති.

කෙචීති ඛන්ධකභාණකා. පඨමං වුත්තො පන ධම්මපදභාණකානං වාදො. යදා…පෙ… ධම්මාති එත්ථ නිදස්සනත්ථො, ආද්‍යත්ථො ච ඉති-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො. නිදස්සනෙන හි මරියාදවචනෙන විනා පදත්ථවිපල්ලාසකාරිනාව අත්ථො පරිපුණ්ණො න හොති. තත්ථ ආද්‍යත්ථමෙව ඉති-සද්දං ගහෙත්වා ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, ‘‘තෙන ආතාපිනො…පෙ… සහෙතුධම්ම’න්තිආදිගාථාත්තයං සඞ්ගණ්හාතී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) ආචරියසාරිපුත්තත්ථෙරෙන වුත්තං. ඛන්ධකෙති මහාවග්ගෙ. උදානගාථන්ති ජාතියා එකවචනං, තත්ථාපි වා පඨමගාථමෙව ගහෙත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

එත්ථ ච ඛන්ධකභාණකා එවං වදන්ති ‘‘ධම්මපදභාණකානං ගාථා මනසාව දෙසිතත්තා තදා මහතො ජනස්ස උපකාරාය නාහොසි, අම්හාකං පන ගාථා වචීභෙදං කත්වා දෙසිතත්තා තදා සුණන්තානං දෙවබ්‍රහ්මානං උපකාරාය අහොසි, තස්මා ඉදමෙව පඨමබුද්ධවචන’’න්ති. ධම්මපදභාණකා පන ‘‘දෙසනාය ජනස්ස උපකාරානුපකාරභාවො පඨමභාවෙ ලක්ඛණං න හොති, භගවතා මනසා පඨමං දෙසිතත්තා ඉදමෙව පඨමබුද්ධවචන’’න්ති වදන්ති. තස්මා උභයම්පි උභයථා යුජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. නනු ච යදි ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති ගාථා මනසාව දෙසිතා, අථ කස්මා ධම්මපදට්ඨකථායං ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’න්ති ඉමං ධම්මදෙසනං සත්ථා බොධිරුක්ඛමූලෙ නිසින්නො උදානවසෙන උදානෙත්වා අපරභාගෙ ආනන්දත්ථෙරෙන පුට්ඨො කථෙසී’’ති (ධ. ප. අට්ඨ. 2.152 උදානවත්ථු) වුත්තන්ති? අත්ථවසෙන තථායෙව ගහෙතබ්බත්තා. තත්ථාපි හි මනසා උදානෙත්වාති අත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො. දෙසනා විය හි උදානම්පි මනසා උදානං, වචසා උදානන්ති ද්විධා විඤ්ඤායති. යදි චායං වචසා උදානං සියා, උදානපාළියමාරුළ්හා භවෙය්‍ය, තස්මා උදානපාළියමනාරුළ්හභාවොයෙව වචසා අනුදානෙත්වා මනසා උදානභාවෙ කාරණන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘පාටිපදදිවසෙ’’ති ඉදං ‘‘සබ්බඤ්ඤුභාවප්පත්තස්සා’’ති එතෙන න සම්බජ්ඣිතබ්බං, ‘‘පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නා’’ති එතෙන පන සම්බජ්ඣිතබ්බං. විසාඛපුණ්ණමායමෙව හි භගවා පච්චූසසමයෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො. ලොකියසමයෙ පන එවම්පි සම්බජ්ඣනං භවති, තථාපි නෙස සාසනසමයොති න ගහෙතබ්බං. සොමනස්සමෙව සොමනස්සමයං යථා ‘‘දානමයං, සීලමය’’න්ති, (දී. නි. 3.305; ඉතිවු. 60; නෙත්ති. 34) තංසම්පයුත්තඤාණෙනාති අත්ථො. සොමනස්සෙන වා සහජාතාදිසත්තියා පකතං, තාදිසෙන ඤාණෙනාතිපි වට්ටති.

හන්දාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. ඉඞ්ඝ සම්පාදෙථාති හි චොදෙති. ආමන්තයාමීති පටිවෙදයාමි, බොධෙමීති අත්ථො. වොති පන ‘‘ආමන්තයාමී’’ති එතස්ස කම්මපදං. ‘‘ආමන්තනත්ථෙ දුතියායෙව, න චතුත්ථී’’ති හි වත්වා තමෙවුදාහරන්ති අක්ඛරචින්තකා. වයධම්මාති අනිච්චලක්ඛණමුඛෙන සඞ්ඛාරානං දුක්ඛානත්තලක්ඛණම්පි විභාවෙති ‘‘යදනිච්චං, තං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං, තදනත්තා’’ති (සං. නි. 2.15, 45, 76, 77; 2.3.1, 4; පටි. ම. 2.10) වචනතො. ලක්ඛණත්තයවිභාවනනයෙනෙව ච තදාරම්මණං විපස්සනං දස්සෙන්තො සබ්බතිත්ථියානං අවිසයභූතං බුද්ධාවෙණිකං චතුසච්චකම්මට්ඨානාධිට්ඨානං අවිපරීතං නිබ්බානගාමිනිපටිපදං පකාසෙතීති දට්ඨබ්බං. ඉදානි තත්ථ සම්මාපටිපත්තියං නියොජෙති ‘‘අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති, තාය චතුසච්චකම්මට්ඨානාධිට්ඨානාය අවිපරීතනිබ්බානගාමිනිපටිපදාය අප්පමාදෙන සම්පාදෙථාති අත්ථො. අපිච ‘‘වයධම්මා සඞ්ඛාරා’’ති එතෙන සඞ්ඛෙපෙන සංවෙජෙත්වා ‘‘අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති සඞ්ඛෙපෙනෙව නිරවසෙසං සම්මාපටිපත්තිං දස්සෙති. අප්පමාදපදඤ්හි සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං කෙවලපරිපුණ්ණං සාසනං පරියාදියිත්වා තිට්ඨති, සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතාය කෙවලපරිපුණ්ණාය සාසනසඞ්ඛාතාය සම්මාපටිපත්තියා අප්පමාදෙන සම්පාදෙථාති අත්ථො. උභින්නමන්තරෙති ද්වින්නං වචනානමන්තරාළෙ වෙමජ්ඣෙ. එත්ථ හි කාලවතා කාලොපි නිදස්සිතො තදවිනාභාවිත්තාති වෙදිතබ්බො.

සුත්තන්තපිටකන්ති එත්ථ සුත්තමෙව සුත්තන්තං යථා ‘‘කම්මන්තං, වනන්ත’’න්ති. සඞ්ගීතඤ්ච අසඞ්ගීතඤ්චාති සබ්බසරූපමාහ. ‘‘අසඞ්ගීතන්ති ච සඞ්ගීතික්ඛන්ධකකථාවත්ථුප්පකරණාදි. කෙචි පන ‘සුභසුත්තං (දී. නි. 1.444) පඨමසඞ්ගීතියමසඞ්ගීත’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති. පඨමසඞ්ගීතිතො පුරෙතරමෙව හි ආයස්මතා ආනන්දත්ථෙරෙන ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සුභස්ස මාණවස්ස භාසිත’’න්ති (දී. නි. ටී. පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. සුභසුත්තං පන ‘‘එවං මෙ සුත්තං එකං සමයං ආයස්මා ආනන්දො සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ අචිරපරිනිබ්බුතෙ භගවතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.444) ආගතං. තත්ථ ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිවචනං පඨමසඞ්ගීතියං ආයස්මතා ආනන්දත්ථෙරෙනෙව වත්තුං යුත්තරූපං න හොති. න හි ආනන්දත්ථෙරො සයමෙව සුභසුත්තං දෙසෙත්වා ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදීනි වදති. එවං පන වත්තබ්බං සියා ‘‘එකමිදාහං භන්තෙ සමයං සාවත්ථියං විහරාමි ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’’තිආදි. තස්මා දුතියතතියසඞ්ගීතිකාරකෙහි ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිනා සුභසුත්තං සඞ්ගීතිමාරොපිතං විය දිස්සති. අථාචරියධම්මපාලත්ථෙරස්ස එවමධිප්පායො සියා ‘‘ආනන්දත්ථෙරෙනෙව වුත්තම්පි සුභසුත්තං පඨමසඞ්ගීතිමාරොපෙත්වා තන්තිං ඨපෙතුකාමෙහි මහාකස්සපත්ථෙරාදීහි අඤ්ඤෙසු සුත්තෙසු ආගතනයෙනෙව ‘එවං මෙ සුත’න්තිආදිනා තන්ති ඨපිතා’’ති. එවං සති යුජ්ජෙය්‍ය. අථ වා ආයස්මා ආනන්දො සුභසුත්තං සයං දෙසෙන්තොපි සාමඤ්ඤඵලාදීසු භගවතා දෙසිතනයෙනෙව දෙසෙසීති භගවතො සම්මුඛා ලද්ධනයෙ ඨත්වා දෙසිතත්තා භගවතා දෙසිතං ධම්මං අත්තනි අදහන්තො ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිමාහාති එවමධිප්පායෙපි සති යුජ්ජතෙව. ‘‘අනුසඞ්ගීතඤ්චා’’තිපි පාඨො. දුතියතතියසඞ්ගීතීසු පුන සඞ්ගීතඤ්චාති අත්ථවසෙන නින්නානාකරණමෙව. සමොධානෙත්වා විනයපිටකං නාම වෙදිතබ්බං, සුත්ත…පෙ… අභිධම්මපිටකං නාම වෙදිතබ්බන්ති යොජනා.

භික්ඛුභික්ඛුනීපාතිමොක්ඛවසෙන උභයානි පාතිමොක්ඛානි. භික්ඛුභික්ඛුනීවිභඞ්ගවසෙන ද්වෙ විභඞ්ගා. මහාවග්ගචූළවග්ගෙසු ආගතා ද්වාවීසති ඛන්ධකා. පච්චෙකං සොළසහි වාරෙහි උපලක්ඛිතත්තා සොළස පරිවාරාති වුත්තං. පරිවාරපාළියඤ්හි මහාවිභඞ්ගෙ සොළස වාරා, භික්ඛුනීවිභඞ්ගෙ සොළස වාරා චාති බාත්තිංස වාරා ආගතා. පොත්ථකෙසු පන කත්ථචි ‘‘පරිවාරා’’ති එත්තකමෙව දිස්සති, බහූසු පන පොත්ථකෙසු විනයට්ඨකථායං, අභිධම්මට්ඨකථායඤ්ච ‘‘සොළස පරිවාරා’’ති එවමෙව දිස්සමානත්තා අයම්පි පාඨො න සක්කා පටිබාහිතුන්ති තස්සෙවත්ථො වුත්තො. ‘‘ඉතී’’ති යථාවුත්තං බුද්ධවචනං නිදස්සෙත්වා ‘‘ඉද’’න්ති තං පරාමසති. ඉති-සද්දො වා ඉදමත්ථෙ, ඉදන්ති වචනසිලිට්ඨතාමත්තං, ඉති ඉදන්ති වා පරියායද්වයං ඉදමත්ථෙයෙව වත්තති ‘‘ඉදානෙතරහි විජ්ජතී’’තිආදීසු විය. එස නයො ඊදිසෙසු. බ්‍රහ්මජාලාදීනි චතුත්තිංස සුත්තානි සඞ්ගය්හන්ති එත්ථ, එතෙන වා, තෙසං වා සඞ්ගහො ගණනා එතස්සාති බ්‍රහ්මජාලාදිචතුත්තිංසසුත්තසඞ්ගහො. එවමිතරෙසුපි. හෙට්ඨා වුත්තෙසු දීඝභාණකමජ්ඣිමභාණකානං වාදෙසු මජ්ඣිමභාණකානඤ්ඤෙව වාදස්ස යුත්තතරත්තා ඛුද්දකපාඨාදයොපි සුත්තන්තපිටකෙයෙව සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ඛුද්දක…පෙ… සුත්තන්තපිටකං නාමා’’ති ආහ. තත්ථ ‘‘සුණාථ භාවිතත්තානං, ගාථා අත්ථූපනායිකාති (ථෙරගා. නිදානගාථා) වුත්තත්තා ‘‘ථෙරගාථා ථෙරීගාථා’’ති ච පාඨො යුත්තො.

එවං සරූපතො පිටකත්තයං නියමෙත්වා ඉදානි නිබ්බචනං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තෙසු තිබ්බිධෙසු පිටකෙසු. විවිධවිසෙසනයත්තාති විවිධනයත්තා, විසෙසනයත්තා ච. විනයනතොති විනයනභාවතො, භාවප්පධානනිද්දෙසොයං, භාවලොපො වා, ඉතරථා දබ්බමෙව පධානං සියා, තථා ච සති විනයනතාගුණසමඞ්ගිනා විනයදබ්බෙනෙව හෙතුභූතෙන විනයොති අක්ඛාතො, න පන විනයනතාගුණෙනාති අනධිප්පෙතත්ථප්පසඞ්ගො භවෙය්‍ය. අයං නයො එදිසෙසු. විනීයතෙ වා විනයනං, තතොති අත්ථො. අයං විනයොති අත්ථපඤ්ඤත්තිභූතො සඤ්ඤීසඞ්ඛාතො අයං තන්ති විනයො. විනයොති අක්ඛාතොති සද්දපඤ්ඤත්තිභූතො සඤ්ඤාසඞ්ඛාතො විනයො නාමාති කථිතො. අත්ථපඤ්ඤත්තියා හි නාමපඤ්ඤත්තිවිභාවනං නිබ්බචනන්ති.

ඉදානි ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘විවිධා හී’’තිආදි. ‘‘විවිධා එත්ථ නයා, තස්මා විවිධනයත්තා විනයොති අක්ඛාතො’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. විවිධත්තං සරූපතො දස්සෙති ‘‘පඤ්චවිධා’’තිආදිනා, තථා විසෙසත්තම්පි ‘‘දළ්හීකම්මා’’තිආදිනා. ලොකවජ්ජෙසු සික්ඛාපදෙසු දළ්හීකම්මපයොජනා, පණ්ණත්තිවජ්ජෙසු සිථිලකරණපයොජනා. සඤ්ඤමවෙලං අභිභවිත්වා පවත්තො ආචාරො අජ්ඣාචාරො, වීතික්කමො, කායෙ, වාචාය ච පවත්තො සො, තස්ස නිසෙධනං තථා, තෙන තථානිසෙධනමෙව පරියායෙන කායවාචාවිනයනං නාමාති දස්සෙති. ‘‘තස්මා’’ති වත්වා තස්සානෙකධා පරාමසනමාහ ‘‘විවිධනයත්තා’’තිආදි. යථාවුත්තා ච ගාථා ඊදිසස්ස නිබ්බචනස්ස පකාසනත්ථං වුත්තාති දස්සෙතුං ‘‘තෙනා’’තිආදි වුත්තං. තෙනාති විවිධනයත්තාදිහෙතුනා කරණභූතෙනාති වදන්ති. අපිච ‘‘විවිධා හී’’තිආදිවාක්‍යස්ස යථාවුත්තස්ස ගුණං දස්සෙන්තො ‘‘තෙනා’’තිආදිමාහාතිපි සම්බන්ධං වදන්ති. එවං සති තෙනාති විවිධනයත්තාදිනා හෙතුභූතෙනාති අත්ථො. අථ වා යථාවුත්තවචනමෙව සන්ධාය පොරාණෙහි අයං ගාථා වුත්තාති සංසන්දෙතුං ‘‘තෙනා’’තිආදි වුත්තන්තිපි වදන්ති, දුතියනයෙ විය ‘‘තෙනා’’ති පදස්ස අත්ථො. එතන්ති ගාථාවචනං. එතස්සාති විනයසද්දස්ස, ‘‘වචනත්ථා’’ති පදෙන සම්බන්ධො. ‘‘වචනස්ස අත්ථො’’ති හි සම්බන්ධෙ වුත්තෙපි තස්ස වචනසාමඤ්ඤතො විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘එතස්සා’’ති පුන වුත්තං. නෙරුත්තිකා පන සමාසතද්ධිතෙසු සිද්ධෙසු සාමඤ්ඤත්තා, නාමසද්දත්තා ච එදිසෙසු සද්දන්තරෙන විසෙසිතභාවං ඉච්ඡන්ති.