හාරසඞ්ඛෙපො

1. යා පන අස්සාදාදීනවතාතිආදිකා නිද්දෙසගාථා, තාසු අස්සාදාදීනවතාති අස්සාදො ආදීනවතාති පදවිභාගො. ආදීනවතාති ච ආදීනවො එව. කෙචි ‘‘අස්සාදාදීනවතො’’ති පඨන්ති, තං න සුන්දරං. තත්ථ අස්සාදීයතීති අස්සාදො, සුඛං සොමනස්සඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘යං, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අස්සාදො’’ති (ම. නි. 1.166; සං. නි. 3.26). යථා චෙතං සුඛං සොමනස්සං, එවං ඉට්ඨාරම්මණම්පි. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘සො තදස්සාදෙති තං නිකාමෙතී’’ති ‘‘රූපං අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 1.1.424), ‘‘සංයොජනීයෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො’’ති (සං. නි. 2.53) ච. අස්සාදෙති එතායාති වා අස්සාදො, තණ්හා. තණ්හාය හි කාරණභූතාය පුග්ගලො සුඛම්පි සුඛාරම්මණම්පි අස්සාදෙති. යථා ච තණ්හා, එවං විපල්ලාසාපි. විපල්ලාසවසෙන හි සත්තා අනිට්ඨම්පි ආරම්මණං ඉට්ඨාකාරෙන අස්සාදෙන්ති, එවං වෙදනාය සබ්බෙසං තෙභූමකසඞ්ඛාරානං තණ්හාය විපල්ලාසානඤ්ච අස්සාදවිචාරො වෙදිතබ්බො.

කථං පන දුක්ඛාදුක්ඛමසුඛවෙදනානං අස්සාදනීයතාති? විපල්ලාසතො සුඛපරියායසබ්භාවතො ච. තථා හි වුත්තං – ‘‘සුඛා ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා. දුක්ඛා වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා’’ති (ම. නි. 1.465). තත්ථ වෙදනාය අට්ඨසතපරියායවසෙන, තෙභූමකසඞ්ඛාරානං නික්ඛෙපකණ්ඩරූපකණ්ඩවසෙන, තණ්හාය සංකිලෙසවත්ථුවිභඞ්ගෙ නික්ඛෙපකණ්ඩෙ ච තණ්හානිද්දෙසවසෙන, විපල්ලාසානං සුඛසඤ්ඤාදිවසෙන ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවසෙන ච විභාගො වෙදිතබ්බො.

ආදීනවො දුක්ඛා වෙදනා තිස්සොපි වා දුක්ඛතා. අථ වා සබ්බෙපි තෙභූමකා සඞ්ඛාරා ආදීනවො. ආදීනං අතිවිය කපණං වාති පවත්තතීති හි ආදීනවො, කපණමනුස්සො, එවංසභාවා ච තෙභූමකා ධම්මා අනිච්චතාදියොගෙන. යතො තත්ථ ආදීනවානුපස්සනා ආරද්ධවිපස්සකානං යථාභූතනයොති වුච්චති. තථා ච වුත්තං – ‘‘යං, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු ආදීනවො’’ති. තස්මා ආදීනවො දුක්ඛසච්චනිද්දෙසභූතානං ජාතියාදීනං අනිච්චතාදීනං ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරානඤ්ච වසෙන විභජිත්වා නිද්දිසිතබ්බො.

නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං, අරියමග්ගො. නිස්සරතීති වා නිස්සරණං නිබ්බානං. උභයම්පි සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන එකසෙසෙන වා ‘‘නිස්සරණ’’න්ති වුත්තං. පි-සද්දො පුරිමානං පච්ඡිමානඤ්ච සම්පිණ්ඩනත්ථො. තත්ථ අරියමග්ගපක්ඛෙ සතිපට්ඨානාදීනං සත්තත්තිංසබොධිපක්ඛියධම්මානං කායානුපස්සනාදීනඤ්ච තදන්තොගධභෙදානං වසෙන නිස්සරණං විභජිත්වා නිද්දිසිතබ්බං.

නිබ්බානපක්ඛෙ පන කිඤ්චාපි අසඞ්ඛතාය ධාතුයා නිප්පරියායෙන විභාගො නත්ථි. පරියායෙන පන සොපාදිසෙසනිරුපාදිසෙසභෙදෙන. යතො වා තං නිස්සටං, තෙසං පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.3) දස්සිතප්පභෙදානං චක්ඛාදීනං ඡන්නං ද්වාරානං රූපාදීනං ඡන්නං ආරම්මණානං තංතංද්වාරප්පවත්තානං ඡන්නං ඡන්නං විඤ්ඤාණඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාතණ්හාවිතක්කවිචාරානං පථවීධාතුආදීනං ඡන්නං ධාතූනං දසන්නං කසිණායතනානං අසුභානං කෙසාදීනං ද්වත්තිංසාය ආකාරානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ද්වාදසන්නං ආයතනානං අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං ලොකියානං ඉන්ද්‍රියානං කාමධාතුආදීනං තිස්සන්නං ධාතූනං කාමභවාදීනං තිණ්ණං තිණ්ණං භවානං චතුන්නං ඣානානං අප්පමඤ්ඤානං ආරුප්පානං ද්වාදසන්නං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානඤ්චාති එවමාදීනං සඞ්ඛතධම්මානං නිස්සරණභාවෙන ච විභජිත්වා නිද්දිසිතබ්බං.

ඵලන්ති දෙසනාඵලං. කිං පන තන්ති? යං දෙසනාය නිප්ඵාදීයති. නනු ච නිබ්බානාධිගමො භගවතො දෙසනාය නිප්ඵාදීයති. නිබ්බානඤ්ච ‘‘නිස්සරණ’’න්ති ඉමිනා වුත්තමෙවාති? සච්චමෙතං, තඤ්ච ඛො පරම්පරාය. ඉධ පන පච්චක්ඛතො දෙසනාඵලං අධිප්පෙතං. තං පන සුතමයඤාණං. අත්ථධම්මවෙදාදිඅරියමග්ගස්ස පුබ්බභාගප්පටිපත්තිභූතා ඡබ්බිසුද්ධියො. යඤ්ච තස්මිං ඛණෙ මග්ගං අනභිසම්භුණන්තස්ස කාලන්තරෙ තදධිගමකාරණභූතං සම්පත්තිභවහෙතු ච සියා. තථා හි වක්ඛති – ‘‘අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච, එවං මච්චුතරො සියාති (සු. නි. 1125; කථා. 226; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡා 144, මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 88; නෙත්ති. 5; පෙටකො. 22) ඉදං ඵල’’න්ති, ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරින්ති ඉදං ඵල’’න්ති (ජා. 1.10.102-103; 1.15.385) ච. එතෙන නයෙන දෙවෙසු ච මානුසෙසු ච ආයුවණ්ණබලසුඛයසපරිවාරආධිපතෙය්‍යසම්පත්තියො උපධිසම්පත්තියො චක්කවත්තිසිරී දෙවරජ්ජසිරී චත්තාරි සම්පත්තිචක්කානි සීලසම්පදා සමාධිසම්පදා තිස්සො විජ්ජා ඡ අභිඤ්ඤා චතස්සො පටිසම්භිදා සාවකබොධි පච්චෙකබොධි සම්මාසම්බොධීති සබ්බාපි සම්පත්තියො පුඤ්ඤසම්භාරහෙතුකා භගවතො දෙසනාය සාධෙතබ්බතාය ඵලන්ති වෙදිතබ්බා.

උපායොති අරියමග්ගපදට්ඨානභූතා පුබ්බභාගප්පටිපදා. සා හි පුරිමා පුරිමා පච්ඡිමාය පච්ඡිමාය අධිගමූපායභාවතො පරම්පරාය මග්ගනිබ්බානාධිගමස්ස ච හෙතුභාවතො උපායො. යා ච පුබ්බෙ වුත්තඵලාධිගමස්ස උපායපටිපත්ති. කෙචි පන ‘‘සහ විපස්සනාය මග්ගො උපායො’’ති වදන්ති, තෙසං මතෙන නිස්සරණන්ති නිබ්බානමෙව වුත්තං සියා. ඵලං විය උපායොපි පුබ්බභාගොති වුත්තං සියා, යං පන වක්ඛති ‘‘සබ්බෙ ධම්මා…පෙ… විසුද්ධියාති (ධ. ප. 279; ථෙරගා. 678) අයං උපායො’’ති. එත්ථාපි පුබ්බභාගප්පටිපදා එව උදාහටාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. යස්මා පන ‘‘තෙ පහාය තරෙ ඔඝන්ති ඉදං නිස්සරණ’’න්ති අරියමග්ගස්ස නිස්සරණභාවං වක්ඛති. අරියමග්ගො හි ඔඝතරණන්ති.

ආණත්තීති ආණාරහස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යජනස්ස හිතසිද්ධියා ‘‘එවං පටිපජ්ජාහී’’ති විධානං. තථා හි වක්ඛති ‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු, මොඝරාජාති (සු. නි. 1125; කථා. 226; නෙත්ති. 5; පෙටකො. 22; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡා 144, මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 88) ආණත්තී’’ති.

යොගීනන්ති චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවනාය යුත්තප්පයුත්තානං වෙනෙය්‍යානං, අත්ථායාති වචනසෙසො. දෙසනාහාරොති එතෙසං යථාවුත්තානං අස්සාදාදීනං විභජනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො දෙසනාහාරො නාමාති අත්ථො. එත්ථාහ – කිං පනෙතෙසං අස්සාදාදීනං අනවසෙසානං වචනං දෙසනාහාරො, උදාහු එකච්චානන්ති? නිරවසෙසානංයෙව. යස්මිඤ්හි සුත්තෙ අස්සාදාදීනවනිස්සරණානි සරූපතො ආගතානි, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. යත්ථ පන එකදෙසෙන ආගතානි, න වා සරූපෙන. තත්ථ අනාගතං අත්ථවසෙන නිද්ධාරෙත්වා හාරො යොජෙතබ්බො. අයඤ්ච අත්ථො දෙසනාහාරවිභඞ්ගෙ ආගමිස්සතීති ඉධ න පපඤ්චිතො.

2. යං පුච්ඡිතන්ති යා පුච්ඡා, විචියමානාති වචනසෙසො. විස්සජ්ජිතං අනුගීතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. තත්ථ විස්සජ්ජිතන්ති විස්සජ්ජනා, සා එකංසබ්‍යාකරණාදිවසෙන චතුබ්බිධං බ්‍යාකරණං. ච-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන ගාථායං අවුත්තං පදාදිං සඞ්ගණ්හාති. තා පන පුච්ඡාවිස්සජ්ජනා කස්සාති ආහ ‘‘සුත්තස්සා’’ති. එතෙන සුත්තෙ ආගතං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං විචෙතබ්බන්ති දස්සෙති. යා ච අනුගීතිති වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස යා අනු පච්ඡා ගීති අනුගීති, සඞ්ගහගාථා, පුච්ඡාය වා අනුරූපා ගීති. එතෙන පුබ්බාපරං ගහිතං. බ්‍යාකරණස්ස හි පුච්ඡානුරූපතා ඉධ පුබ්බාපරං අධිප්පෙතං. යා ‘‘පුච්ඡානුසන්ධී’’ති වුච්චති. පුරිමං ‘‘සුත්තස්සා’’ති පදං පුබ්බාපෙක්ඛන්ති පුන ‘‘සුත්තස්සා’’ති වුත්තං. තෙන සුත්තස්ස නිස්සයභූතෙ අස්සාදාදිකෙ පරිග්ගණ්හාති. එත්තාවතා විචයහාරස්ස විසයො නිරවසෙසෙන දස්සිතො හොති. තථා ච වක්ඛති විචයහාරවිභඞ්ගෙ ‘‘පදං විචිනති…පෙ… අනුගීතිං විචිනතී’’ති.

තත්ථ සුත්තෙ සබ්බෙසං පදානං අනුපුබ්බෙන අත්ථසො බ්‍යඤ්ජනසො ච විචයො පදවිචයො. ‘‘අයං පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනා දිට්ඨසංසන්දනා විමතිච්ඡෙදනා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා සත්තාධිට්ඨානා ධම්මාධිට්ඨානා එකාධිට්ඨානා අනෙකාධිට්ඨානා සම්මුතිවිසයා පරමත්ථවිසයා අතීතවිසයා අනාගතවිසයා පච්චුප්පන්නවිසයා’’තිආදිනා පුච්ඡාවිචයො වෙදිතබ්බො. ‘‘ඉදං විස්සජ්ජනං එකංසබ්‍යාකරණං විභජ්ජබ්‍යාකරණං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණං ඨපනං සාවසෙසං නිරවසෙසං සඋත්තරං අනුත්තරං ලොකියං ලොකුත්තර’’න්තිආදිනා විස්සජ්ජනවිචයො.

‘‘අයං පුච්ඡා ඉමිනා සමෙති, එතෙන න සමෙතී’’ති පුච්ඡිතත්ථං ආනෙත්වා විචයො පුබ්බෙනාපරං සංසන්දිත්වා ච විචයො පුබ්බාපරවිචයො. ‘‘අයං අනුගීති වුත්තත්ථසඞ්ගහා අවුත්තත්ථසඞ්ගහා තදුභයත්ථසඞ්ගහා කුසලත්ථසඞ්ගහා අකුසලත්ථසඞ්ගහා’’තිආදිනා අනුගීතිවිචයො. අස්සාදාදීසු සුඛවෙදනාය ‘‘ඉට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණා’’තිආදිනා, තණ්හාය ‘‘ආරම්මණග්ගහණලක්ඛණා’’තිආදිනා, විපල්ලාසානං ‘‘විපරීතග්ගහණලක්ඛණා’’තිආදිනා, අවසිට්ඨානං තෙභූමකධම්මානං ‘‘යථාසකලක්ඛණා’’තිආදිනා සබ්බෙසඤ්ච ද්වාවීසතියා තිකෙසු ද්වාචත්තාලීසාධිකෙ ච දුකසතෙ ලබ්භමානපදවසෙන තංතංඅස්සාදත්ථවිසෙසනිද්ධාරණං අස්සාදවිචයො.

දුක්ඛවෙදනාය ‘‘අනිට්ඨානුභවනලක්ඛණා’’තිආදිනා, දුක්ඛසච්චානං ‘‘පටිසන්ධිලක්ඛණා’’තිආදිනා, අනිච්චතාදීනං ආදිඅන්තවන්තතාය අනිච්චන්තිකතාය ච ‘‘අනිච්චා’’තිආදිනා සබ්බෙසඤ්ච ලොකියධම්මානං සංකිලෙසභාගියහානභාගියතාදිවසෙන ආදීනවවුත්තියා ඔකාරනිද්ධාරණෙන ආදීනවවිචයො. නිස්සරණපදෙ අරියමග්ගස්ස ආගමනතො කායානුපස්සනාදිපුබ්බභාගප්පටිපදාවිභාගවිසෙසනිද්ධාරණවසෙන නිබ්බානස්ස යථාවුත්තපරියායවිභාගවිසෙසනිද්ධාරණවසෙනාති එවං නිස්සරණවිචයො. ඵලාදීනං තංතංසුත්තදෙසනාය සාධෙතබ්බඵලස්ස තදුපායස්ස තත්ථ තත්ථ සුත්තවිධිවචනස්ස ච විභාගනිද්ධාරණවසෙන විචයො වෙදිතබ්බො. එවං පදපුච්ඡාවිස්සජ්ජනපුබ්බාපරානුගීතීනං අස්සාදාදීනඤ්ච විසෙසනිද්ධාරණවසෙනෙව විචයලක්ඛණො ‘‘විචයො හාරො’’ති වෙදිතබ්බො.

3. සබ්බෙසන්ති සොළසන්නං. භූමීති බ්‍යඤ්ජනං සන්ධායාහ. බ්‍යඤ්ජනඤ්හි මූලපදානි විය නයානං හාරානං භූමි පවත්තිට්ඨානං, තෙසං බ්‍යඤ්ජනවිචාරභාවතො. වුත්තඤ්හි – ‘‘හාරා බ්‍යඤ්ජනවිචයො’’ති, පෙටකෙපි හි වුත්තං – ‘‘යත්ථ ච සබ්බෙ හාරා, සම්පතමානා නයන්ති සුත්තත්ථං. බ්‍යඤ්ජනවිධිපුථුත්තා’’ති. ගොචරොති සුත්තත්ථො. සුත්තස්ස හි පදත්ථුද්ධාරණමුඛෙන හාරයොජනා. තෙසං බ්‍යඤ්ජනත්ථානං. යුත්තායුත්තපරික්ඛාති යුත්තස්ස ච අයුත්තස්ස ච උපපරික්ඛා. ‘‘යුත්තායුත්තිපරික්ඛා’’තිපි පාඨො, යුත්තිඅයුත්තීනං විචාරණාති අත්ථො. කථං පන තෙසං යුත්තායුත්තජානනා? චතූහි මහාපදෙසෙහි අවිරුජ්ඣනෙන. තත්ථ බ්‍යඤ්ජනස්ස තාව සභාවනිරුත්තිභාවො අධිප්පෙතත්ථවාචකභාවො ච යුත්තභාවො. අත්ථස්ස පන සුත්තවිනයධම්මතාහි අවිලොමනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පරතො ආවි භවිස්සති. හාරො යුත්තීති නිද්දිට්ඨොති එවං සුත්තෙ බ්‍යඤ්ජනත්ථානං යුත්තායුත්තභාවවිභාවනලක්ඛණො යුත්තිහාරොති වෙදිතබ්බො.

4. ධම්මන්ති යං කිඤ්චි සුත්තාගතං කුසලාදිධම්මමාහ. තස්ස ධම්මස්සාති තස්ස යථාවුත්තස්ස කුසලාදිධම්මස්ස. යං පදට්ඨානන්ති යං කාරණං, යොනිසොමනසිකාරාදි සුත්තෙ ආගතං වා අනාගතං වා සම්භවතො නිද්ධාරෙත්වා කථෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. ඉතීති එවං, වුත්තනයෙනාති අත්ථො. යාව සබ්බධම්මාති යත්තකා තස්මිං සුත්තෙ ආගතා ධම්මා, තෙසං සබ්බෙසම්පි යථානුරූපං පදට්ඨානං නිද්ධාරෙත්වා කථෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. අථ වා යාව සබ්බධම්මාති සුත්තාගතස්ස ධම්මස්ස යං පදට්ඨානං, තස්සපි යං පදට්ඨානන්ති සම්භවතො යාව සබ්බධම්මා පදට්ඨානවිචාරණා කාතබ්බාති අත්ථො. එසො හාරො පදට්ඨානොති එවං සුත්තෙ ආගතධම්මානං පදට්ඨානභූතා ධම්මා තෙසඤ්ච පදට්ඨානභූතාති සම්භවතො පදට්ඨානභූතධම්මනිද්ධාරණලක්ඛණො පදට්ඨානො නාම හාරොති අත්ථො.

5. වුත්තම්හි එකධම්මෙති කුසලාදීසු ඛන්ධාදීසු වා යස්මිං කිස්මිඤ්චි එකධම්මෙ, සුත්තෙ සරූපතො නිද්ධාරණවසෙන වා කථිතෙ. යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා කෙචීති යෙ කෙචි ධම්මා කුසලාදිභාවෙන රූපක්ඛන්ධාදිභාවෙන වා තෙන ධම්මෙන සමානලක්ඛණා. වුත්තා භවන්ති සබ්බෙති තෙ සබ්බෙපි කුසලාදිසභාවා, ඛන්ධාදිසභාවා වා ධම්මා සුත්තෙ අවුත්තාපි තාය සමානලක්ඛණතාය වුත්තා භවන්ති ආනෙත්වා සංවණ්ණනාවසෙනාති අධිප්පායො. එත්ථ ච එකලක්ඛණාති සමානලක්ඛණා වුත්තා. තෙන සහචාරිතා සමානකිච්චතා සමානහෙතුතා සමානඵලතා සමානාරම්මණතාති එවමාදීහි අවුත්තානම්පි වුත්තානං විය නිද්ධාරණං වෙදිතබ්බං. සො හාරො ලක්ඛණො නාමාති එවං සුත්තෙ අනාගතෙපි ධම්මෙ වුත්තප්පකාරෙන ආගතෙ විය නිද්ධාරෙත්වා යා සංවණ්ණනා, සො ලක්ඛණො නාම හාරොති අත්ථො.

6. නෙරුත්තන්ති නිරුත්තං, පදනිබ්බචනන්ති අත්ථො. අධිප්පායොති බුද්ධානං සාවකානං වා තස්ස සුත්තස්ස දෙසකානං අධිප්පායො. බ්‍යඤ්ජනන්ති බ්‍යඤ්ජනෙන, කරණෙ හි එතං පච්චත්තං. කාමඤ්ච සබ්බෙ හාරා බ්‍යඤ්ජනවිචයා, අයං පන විසෙසතො බ්‍යඤ්ජනද්වාරෙනෙව අත්ථපරියෙසනාති කත්වා ‘‘බ්‍යඤ්ජන’’න්ති වුත්තං. තථා හි වක්ඛති – ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙන සුත්තස්ස නෙරුත්තඤ්ච අධිප්පායො ච නිදානඤ්ච පුබ්බාපරානුසන්ධි ච ගවෙසිතබ්බා’’ති. අථාති පදපූරණමත්තං. දෙසනානිදානන්ති නිදදාති ඵලන්ති නිදානං, කාරණං, යෙන කාරණෙන දෙසනා පවත්තා, තං දෙසනාය පවත්තිනිමිත්තන්ති අත්ථො. පුබ්බාපරානුසන්ධීති පුබ්බෙන ච අපරෙන ච අනුසන්ධි. ‘‘පුබ්බාපරෙන සන්ධී’’තිපි පාඨො, සුත්තස්ස පුබ්බභාගෙන අපරභාගං සංසන්දිත්වා කථනන්ති අත්ථො. සඞ්ගීතිවසෙන වා පුබ්බාපරභූතෙහි සුත්තන්තරෙහි සංවණ්ණියමානස්ස සුත්තස්ස සංසන්දනං පුබ්බාපරානුසන්ධි. යඤ්ච පුබ්බපදෙන පරපදස්ස සම්බන්ධනං, අයම්පි පුබ්බාපරානුසන්ධි. එසො හාරො චතුබ්‍යූහොති එවං නිබ්බචනාධිප්පායාදීනං චතුන්නං විභාවනලක්ඛණො චතුබ්‍යූහො හාරො නාමාති අත්ථො.

7. එකම්හි පදට්ඨානෙති එකස්මිං ආරම්භධාතුආදිකෙ පරක්කමධාතුආදීනං පදට්ඨානභූතෙ ධම්මෙ දෙසනාරුළ්හෙ සති. පරියෙසති සෙසකං පදට්ඨානන්ති තස්ස විසභාගතාය අග්ගහණෙන වා සෙසකං පමාදාදීනං ආසන්නකාරණත්තා පදට්ඨානභූතං කොසජ්ජාදිකං ධම්මන්තරං පරියෙසති පඤ්ඤාය ගවෙසති, පරියෙසිත්වා ච සංවණ්ණනාය යොජෙන්තො දෙසනං ආවට්ටති පටිපක්ඛෙති වීරියාරම්භාදිමුඛෙන ආරද්ධසුත්තං වුත්තනයෙන පමාදාදිවසෙන නිද්දිසන්තො දෙසනං පටිපක්ඛතො ආවට්ටෙති නාම. ආවට්ටො නාම සො හාරොති දෙසනාය ගහිතධම්මානං සභාගවිසභාගධම්මවසෙන ආවට්ටනලක්ඛණො ආවට්ටො හාරො නාමාති අත්ථො.

8. ධම්මන්ති සභාවධම්මං, තං කුසලාදිවසෙන අනෙකවිධං. පදට්ඨානන්ති යස්මිං පතිට්ඨිතෙ උත්තරි ගුණවිසෙසෙ අධිගච්ඡති, තං විසෙසාධිගමනකාරණං. භූමින්ති පුථුජ්ජනභූමි දස්සනභූමීති එවමාදිකං භූමිං. විභජ්ජතෙති විභාගෙන කථෙති. සාධාරණෙති දස්සනපහාතබ්බාදිනාමවසෙන වා පුථුජ්ජනසොතාපන්නාදිවත්ථුවසෙන වා සාධාරණෙ අවිසිට්ඨෙ සමානෙති අත්ථො. වුත්තවිපරියායෙන අසාධාරණා වෙදිතබ්බා. නෙය්‍යො විභත්තීති යථාවුත්තධම්මාදීනං විභජනො අයං හාරො විභත්තීති ඤාතබ්බොති අත්ථො. තස්මා සංකිලෙසධම්මෙ වොදානධම්මෙ ච සාධාරණාසාධාරණතො පදට්ඨානතො භූමිතො ච විභජනලක්ඛණො ‘‘විභත්තිහාරො’’ති දට්ඨබ්බං.

9. නිද්දිට්ඨෙති කථිතෙ සුත්තෙ ආගතෙ, සංවණ්ණිතෙ වා. භාවිතෙති යථා උප්පන්නසදිසා උප්පන්නාති වුච්චන්ති, එවං භාවිතසදිසෙ භාවෙතබ්බෙති අත්ථො. පහීනෙති එත්ථාපි එසෙව නයො. පරිවත්තති පටිපක්ඛෙති වුත්තානං ධම්මානං යෙ පටිපක්ඛා, තෙසං වසෙන පරිවත්තෙතීති අත්ථො. එවං නිද්දිට්ඨානං ධම්මානං පටිපක්ඛතො පරිවත්තනලක්ඛණො ‘‘පරිවත්තනො හාරො’’ති වෙදිතබ්බො.

10. විවිධානි එකස්මිංයෙව අත්ථෙ වචනානි විවචනානි, විවචනානි එව වෙවචනානි, පරියායසද්දාති අත්ථො. තානි වෙවචනානි. බහූනීති අනෙකානි. තු-සද්දො අවධාරණෙ. තෙන බහූ එව පරියායසද්දා වෙවචනහාරයොජනායං කථෙතබ්බා, න කතිපයාති දස්සෙති. සුත්තෙ වුත්තානීති නවවිධසුත්තන්තසඞ්ඛාතෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ භාසිතානි. එත්ථාපි තු-සද්දස්ස අත්ථො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො, තෙන පාළියං ආගතානියෙව වෙවචනානි ගහෙතබ්බානීති වුත්තං හොති. එකධම්මස්සාති එකස්ස පදත්ථස්ස. යො ජානාති සුත්තවිදූති යථා ‘‘සප්පිස්ස ජානාහී’’ති වුත්තෙ ‘‘සප්පිනා විචාරෙහි, සප්පිං දෙහි, දෙථා’’ති වා ආණාපෙතීති අත්ථො, එවං යො සුත්තකොවිදො ධම්මකථිකො එකස්ස අත්ථස්ස බහූපි පරියායසද්දෙ විචාරෙති විභාවෙති යොජෙතීති අත්ථො. වෙවචනො නාම සො හාරොති තස්ස අත්ථස්ස වුත්තප්පකාරපරියායසද්දයොජනාලක්ඛණො වෙවචනහාරො නාම. තස්මා එකස්මිං අත්ථෙ අනෙකපරියායසද්දයොජනාලක්ඛණො ‘‘වෙවචනහාරො’’ති වෙදිතබ්බං.

11. ධම්මන්ති ඛන්ධාදිධම්මං. පඤ්ඤත්තීහීති පඤ්ඤාපනෙහි පකාරෙහි ඤාපනෙහි, අසඞ්කරතො වා ඨපනෙහි. විවිධාහීති නික්ඛෙපප්පභවාදිවසෙන අනෙකවිධාහි. සො ආකාරොති යො එකස්සෙවත්ථස්ස නික්ඛෙපප්පභවපඤ්ඤත්තිආදිවසෙන අනෙකාහි පඤ්ඤත්තීහි පඤ්ඤාපනාකාරො. ඤෙය්‍යො පඤ්ඤත්ති නාම හාරොති පඤ්ඤත්තිහාරො නාමාති ඤාතබ්බො. තස්මා එකෙකස්ස ධම්මස්ස අනෙකාහි පඤ්ඤත්තීහි පඤ්ඤාපෙතබ්බාකාරවිභාවනලක්ඛණො ‘‘පඤ්ඤත්තිහාරො’’ති වෙදිතබ්බං.

12. පටිච්චුප්පාදොති පටිච්චසමුප්පාදො. ඉන්ද්‍රියඛන්ධාති ඉන්ද්‍රියානි ච ඛන්ධා ච. ධාතුආයතනාති ධාතුයො ච ආයතනානි ච. එතෙහීති යො ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරො යානි ච ද්වාවීසතින්ද්‍රියානි යෙ ච පඤ්චක්ඛන්ධා යා ච අට්ඨාරස ධාතුයො යානි ච ද්වාදසායතනානි, එතෙහි සුත්තෙ ආගතපදත්ථමුඛෙන නිද්ධාරියමානෙහි. ඔතරති යොති යො සංවණ්ණනානයො ඔගාහති, පටිච්චසමුප්පාදාදිකෙ අනුපවිසතීති අත්ථො. ඔතරණො නාම සො හාරොති යො යථාවුත්තො සංවණ්ණනාවිසෙසො, සො ඔතරණහාරො නාම. ච-සද්දෙන චෙත්ථ සුඤ්ඤතමුඛාදීනං ගාථායං අවුත්තානම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. එවං පටිච්චසමුප්පාදාදිමුඛෙහි සුත්තත්ථස්ස ඔතරණලක්ඛණො ඔතරණො හාරො නාමාති වෙදිතබ්බං.

13. විස්සජ්ජිතම්හීති බුද්ධාදීහි බ්‍යාකතෙ. පඤ්හෙති ඤාතුං ඉච්ඡිතෙ අත්ථෙ. ගාථායන්ති ගාථාරුළ්හෙ. ඉදඤ්ච පුච්ඡන්තා යෙභුය්‍යෙන ගාථාබන්ධවසෙන පුච්ඡන්තීති කත්වා වුත්තං. යමාරබ්භාති සා පන ගාථා යං අත්ථං ආරබ්භ අධිකිච්ච පුච්ඡිතා, තස්ස අත්ථස්ස. සුද්ධාසුද්ධපරික්ඛාති පදං සොධිතං, ආරම්භො න සොධිතො, පදඤ්ච සොධිතං ආරම්භො ච සොධිතොති එවං පදාදීනං සොධිතාසොධිතභාවවිචාරො. හාරො සො සොධනොනාමාති යථාවුත්තවිචාරො සොධනො හාරො නාම. එවං සුත්තෙ පදපදත්ථපඤ්හාරම්භානං සොධනලක්ඛණො ‘‘සොධනො හාරො’’ති වෙදිතබ්බං.

14. එකත්තතායාති එකස්ස භාවො එකත්තං, එකත්තමෙව එකත්තතා, තාය එකත්තතාය. එක-සද්දො චෙත්ථ සමානසද්දපරියායො, තස්මා සාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. විසිට්ඨා මත්තා විමත්තා, විමත්තාව වෙමත්තං, තස්ස භාවො වෙමත්තතා, තාය වෙමත්තතාය, විසෙසෙනාති අත්ථො. තෙ න විකප්පයිතබ්බාති යෙ ධම්මා ‘‘දුක්ඛං සමුදයො’’තිආදිනා සාමඤ්ඤෙන, ‘‘ජාති ජරා කාමතණ්හා භවතණ්හා’’තිආදිනා විසෙසෙන ච සුත්තෙ දෙසිතා, තෙ ‘‘කිමෙත්ථ සාමඤ්ඤං, කො වා විසෙසො’’ති එවං සාමඤ්ඤවිසෙසවිකප්පනවසෙන න විකප්පයිතබ්බා. කස්මා? සාමඤ්ඤවිසෙසකප්පනාය වොහාරභාවෙන අනවට්ඨානතො කාලදිසාවිසෙසාදීනං විය අපෙක්ඛාසිද්ධිතො ච. යථා හි ‘‘අජ්ජ හිය්‍යො ස්වෙ’’ති වුච්චමානා කාලවිසෙසා අනවට්ඨිතසභාවා ‘‘පුරිමා දිසා පච්ඡිමා දිසා’’ති වුච්චමානා දිසාවිසෙසා ච, එවං සාමඤ්ඤවිසෙසාපි. තථා හි ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති වුච්චමානං ජාතිආදිඅපෙක්ඛාය සාමඤ්ඤම්පි සමානං සච්චාපෙක්ඛාය විසෙසො හොති. එස නයො සමුදයාදීසුපි. එසො හාරො අධිට්ඨානොති එවං සුත්තාගතානං ධම්මානං අවිකප්පනවසෙන සාමඤ්ඤවිසෙසනිද්ධාරණලක්ඛණො අධිට්ඨානො හාරො නාමාති අත්ථො.

15. යෙ ධම්මාති යෙ අවිජ්ජාදිකා පච්චයධම්මා. යං ධම්මන්ති යං සඞ්ඛාරාදිකං පච්චයුප්පන්නධම්මං. ජනයන්තීති නිබ්බත්තෙන්ති. පච්චයාති සහජාතපච්චයභාවෙන. පරම්පරතොති පරම්පරපච්චයභාවෙන, අනුරූපසන්තානඝටනවසෙන පච්චයො හුත්වාති අත්ථො. උපනිස්සයකොටි හි ඉධාධිප්පෙතා. පුරිමස්මිං අවසිට්ඨො පච්චයභාවො. හෙතුමවකඩ්ඪයිත්වාති තං යථාවුත්තපච්චයසඞ්ඛාතං ජනකාදිභෙදභින්නං හෙතුං ආකඩ්ඪිත්වා සුත්තතො නිද්ධාරෙත්වා යො සංවණ්ණනාසඞ්ඛාතො, එසො හාරො පරික්ඛාරොති එවං සුත්තෙ ආගතධම්මානං පරික්ඛාරසඞ්ඛාතෙ හෙතුපච්චයෙ නිද්ධාරෙත්වා සංවණ්ණනලක්ඛණො පරික්ඛාරො හාරොති අත්ථො.

16. යෙ ධම්මාති යෙ සීලාදිධම්මා. යංමූලාති යෙසං සමාධිආදීනං මූලභූතා, තෙ තෙසං සමාධිආදීනං පදට්ඨානභාවෙන සමාරොපයිතබ්බාති සම්බන්ධො. යෙ චෙකත්ථා පකාසිතා මුනිනාති යෙ ච රාගවිරාගාචෙතොවිමුත්තිසෙක්ඛඵලකාමධාතුසමතික්කමනාදිසද්දා අනාගාමිඵලත්ථතාය එකත්ථා බුද්ධමුනිනා පරිදීපිතා, තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනභාවෙන සමාරොපයිතබ්බාති සම්බන්ධො. සමාරොපනඤ්චෙත්ථ සුත්තෙ යථාරුතවසෙන නිද්ධාරණවසෙන වා ගය්හමානස්ස සික්ඛත්තයසඞ්ඛාතස්ස සීලාදික්ඛන්ධත්තයස්ස පරියායන්තරවිභාවනමුඛෙන භාවනාපාරිපූරිකථනං, භාවනාපාරිපූරී ච පහාතබ්බස්ස පහානෙනාති පහානසමාරොපනාපි අත්ථතො දස්සිතා එව හොති. එස සමාරොපනො හාරොති එස සුත්තෙ ආගතධම්මානං පදට්ඨානවෙවචනභාවනාපහානසමාරොපනවිචාරණලක්ඛණො සමාරොපනො නාම හාරොති අත්ථො.