තතියසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා
බ්රහ්මලොකා චවිත්වාති එත්ථ චත්තාරො මග්ගා පඤ්චානන්තරියානි නියතමිච්ඡාදිට්ඨීති ඉමෙයෙව නියතා, න මහග්ගතා, තස්මා පණිධිවසෙන හෙට්ඨුපපත්තිපි හොති. අතිච්ඡථාති අතිච්ච ඉච්ඡථ, ගන්ත්වා භික්ඛං පරියෙසථාති අධිප්පායො. කෙටුභං නාම කබ්යකරණවිධියුත්තං සත්ථං. කිරියාකප්පං ඉත්යෙකෙ, කත්තාඛ්යාදිලක්ඛණයුත්තසත්ථං. අසන්ධිමිත්තාති තස්සා නාමං. තස්සා කිර සරීරෙ සන්ධයො න පඤ්ඤායන්ති, මධුසිත්ථකෙන කතං විය සරීරං හොති. තස්මා ‘‘එවංනාමිකා ජාතා’’තිපි වදන්ති. මාගධකෙන පත්ථෙන චත්තාරො පත්ථා ආළ්හකං, චත්තාරි ආළ්හකානි දොණං, චතුදොණා මානිකා, චතුමානිකා ඛාරිකා, වීසතිඛාරිකො වාහොති. කෙථුමාලාති ‘‘සීසතො උට්ඨහිත්වා ඨිතො ඔභාසපුඤ්ජො’’ති වදන්ති. රාජිද්ධිඅධිකාරප්පසඞ්ගෙනෙතං වත්ථු වුත්තං, නානුක්කමෙන. අනුක්කමෙන පන බුද්ධසාසනාවහාරං වත්ථුං දීපෙන්තො ‘‘රාජා කිරා’’තිආදිමාහ. කිලෙසදමනෙන දන්තං. කායවාචාහි ගුත්තං. ‘‘පාචීනමුඛො’’තිපි පාඨො අත්ථි. පුබ්බෙ ජෙට්ඨභාතිකත්තා තෙනෙව පරිචයෙන පත්තග්ගහණත්ථාය ආකාරං දස්සෙති. අභාසීති ‘‘භාසිස්සාමී’’ති විතක්කෙසි. අපරෙ ‘‘අඤ්ඤාතන්ති වුත්තෙපි සබ්බං අභණී’’ති වදන්ති. අමතන්ති නිබ්බානසඞ්ඛාතාය නිවත්තියා සගුණාධිවචනං, තස්සා අප්පමාදො පදං මග්ගො. මච්චූති පවත්තියා සදොසාධිවචනං, තස්සා පමාදො පදං මග්ගොති එවං චත්තාරි සච්චානි සන්දස්සිතානි හොන්ති. සඞ්ඝසරණගතත්තා සඞ්ඝනිස්සිතා පබ්බජ්ජා, භණ්ඩුකම්මස්ස වා තදායත්තත්තා. නිග්රොධත්ථෙරස්සානුභාවකිත්තනාධිකාරත්තා පුබ්බෙ වුත්තම්පි පච්ඡා වත්තබ්බම්පි සම්පිණ්ඩෙත්වා ආහ ‘‘පුන රාජා අසොකාරාමං නාම මහාවිහාරං කාරෙත්වා සට්ඨිසහස්සානි…පෙ… චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි කාරාපෙසී’’ති. ‘‘පුථුජ්ජනකල්යාණකස්ස වා පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො’’ති වචනතො සෙක්ඛාව පරමත්ථතො දායාදා, තථාපි ථෙරො මහින්දකුමාරස්ස පබ්බජ්ජත්ථං එකෙන පරියායෙන ලොකධම්මසිද්ධෙන එවමාහ ‘‘යො කොචි මහාරාජ…පෙ… ඔරසං පුත්ත’’න්ති. වුත්තඤ්හි වෙදෙ –
‘‘අඞ්ගා අඞ්ගා සම්භවසි, හදයා අධිජායසෙ;
අත්තා වෙ පුත්තො නාමාසි, ස ජීව සරදොසත’’න්ති.
තස්මා ඉමිනා පරියායෙන ඔරසො පුත්තො මාතාපිතූහි පබ්බජිතො චෙ, අත්ථතො තෙ සයං පබ්බජිතා විය හොන්ති. ධම්මකථිකා කස්මා නාරොචෙන්ති? රාජා ‘‘ථෙරං ගණ්හිත්වා ආගච්ඡථා’’ති අමච්චෙ පෙසෙසි, ධම්මකථිකා ථෙරස්ස ආගමනකාලෙ පරිවාරත්ථාය පෙසිතා, තස්මා. අපිච තෙන වුත්තවිධිනාව වදන්ති චණ්ඩත්තා, චණ්ඩභාවො චස්ස ‘‘අම්බං ඡින්දිත්වා වෙළුයා වතිං කරොහී’’ති වුත්තඅමච්චවත්ථුනා විභාවෙතබ්බො. කස්මා පන ධම්මකථිකා රාජාණාපනං කරොන්තීති? ‘‘සාසනං පග්ගහෙතුං සමත්ථො’’ති වුත්තත්තා. දීපකතිත්තිරොති කූටතිත්තිරො. අයං පන කූටතිත්තිරකම්මෙ නියුත්තොපි සුද්ධචිත්තො, තස්මා තාපසං පුච්ඡි. සාණිපාකාරන්ති සාණිපාකාරෙන. විභජිත්වා වදතීති විභජ්ජවාදී ‘‘අත්ථි ඛ්වෙස බ්රාහ්මණ පරියායො’’තිආදිනා (පාරා. 5). අපිච සස්සතවාදී ච භගවා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අසඞ්ඛත’’න්තිආදි (ඉතිවු. 43)-වචනතො. එකච්චසස්සතිකො ච ‘‘සප්පච්චයා ධම්මා, අප්පච්චයා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 7) වචනතො. අන්තානන්තිකො ච –
‘‘ගමනෙන න පත්තබ්බො, ලොකස්සන්තො කුදාචනං;
න ච අප්පත්වා ලොකන්තං, දුක්ඛා අත්ථි පමොචනං’’. (සං. නි. 1.107; අ. නි. 4.45);
‘‘අනමතග්ගොයං, භික්ඛවෙ, සංසාරො පුබ්බකොටි න පඤ්ඤායතී’’ති (සං. නි. 2.124; චූළනි. කප්පමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 61) වචනතො. අමරාවික්ඛෙපිකපක්ඛම්පි ඊසකං භජති භගවා ‘‘සස්සතො ලොකොති අබ්යාකතමෙතං අසස්සතො ලොකොති අබ්යාකතමෙත’’න්තිආදිඅබ්යාකතවත්ථුදීපනතො සම්මුතිසච්චදීපනතො ච. තඤ්හි අජ්ඣත්තබහිද්ධාදිවසෙන න වත්තබ්බං. යථාහ ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං න වත්තබ්බං අජ්ඣත්තාරම්මණන්තිපී’’තිආදි (ධ. ස. 1437). තථා අධිච්චසමුප්පන්නිකපක්ඛම්පි භජති ‘‘ලද්ධා මුධා නිබ්බුතිං භුඤ්ජමානා’’ති (ඛු. පා. 6.7; සු. නි. 230) වචනතො. තත්ථ හි මුධාති අධිච්චසමුප්පන්නවෙවචනං. සඤ්ඤීවාදාදිකො ච භගවා සඤ්ඤීභවඅසඤ්ඤීභවනෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීභවවසෙන. උච්ඡෙදවාදී ච ‘‘අහඤ්හි, බ්රාහ්මණ, උච්ඡෙදං වදාමි රාගස්සා’’ති (පාරා. 6) වචනතො. දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදී ච ‘‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්රහ්මචරිය’’න්ති (මහාව. 23; දී. නි. 2.215; සං. නි. 3.35) වචනතො, ‘‘නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති (මහාව. 16) වචනතො, දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිරොධසමාපත්තිදීපනතො ච. එවං තෙන තෙන පරියායෙන තථා තථා වෙනෙය්යජ්ඣාසයානුරූපං විභජිත්වා වදතීති විභජ්ජවාදී භගවාති.
තතියසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනානයො.
පුප්ඵනාමො සුමනත්ථෙරො. මහාපදුමත්ථෙරොති එකෙ. මහිංසකමණ්ඩලං අන්ධරට්ඨන්ති වදන්ති. ධම්මචක්ඛු නාම තයො මග්ගා. සොතාපත්තිමග්ගන්ති ච එකෙ. පඤ්චපි රට්ඨානි පඤ්ච චීනරට්ඨානි නාම. රාජගහෙති දෙවියා කතවිහාරෙ. සිලකූටම්හීති පබ්බතකූටෙ. වඩ්ඪමානන්ති අලඞ්කරණචුණ්ණං. අරියදෙසෙ අතීව සම්මතං කිර. එකරසෙන නාථකරණා ඉති දමිළා. සාරපාමඞ්ගන්ති උත්තමං පාමඞ්ගං. පෙතවත්ථුආදිනා සංවෙජෙත්වා අභිසමයත්ථං සච්චසංයුත්තඤ්ච. මෙඝවනුය්යානං නාම මහාවිහාරට්ඨානං. ‘‘ද්වාසට්ඨියා ලෙණෙසූ’’ති පාඨො. දසභාතිකන්ති අභයකුමාරාදයො දස, තෙ ඉධ න වුත්තා. වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වාති චාතුමාසිනියා පවාරණායාති අත්ථො. පඨමපවාරණාය වා පවාරෙත්වා එකමාසං තත්ථෙව වසිත්වා කත්තිකපුණ්ණමාසියං අවොච, අඤ්ඤථා ‘‘පුණ්ණමායං මහාවීරො’’ති වුත්තත්තා න සක්කා ගහෙතුං. මහාවීරොති බුද්ධොපචාරෙන ධාතුයො වදති. ජඞ්ඝප්පමාණන්ති ‘‘ථූපස්ස ජඞ්ඝප්පමාණ’’න්ති වදන්ති. මාතුලභාගිනෙය්යා චූළොදරමහොදරා. ධරමානස්ස විය බුද්ධස්ස රස්මි සරසරස්මි, රඤ්ඤො ලෙඛාසාසනං අප්පෙසි, එවඤ්ච මුඛසාසනමවොච. දොණමත්තා මගධනාළියා ද්වාදසනාළිමත්තා කිර. ‘‘පරිච්ඡින්නට්ඨානෙ ඡිජ්ජිත්වා’’ති පාඨො. සබ්බදිසාහි පඤ්ච රස්මියො ආවට්ටෙත්වාති පඤ්චහි ඵලෙහි නික්ඛන්තත්තා පඤ්ච, තා පන ඡබ්බණ්ණාව. කත්තිකජුණ්හපක්ඛස්ස පාටිපදදිවසෙති ජුණ්හපක්ඛස්ස පඨමදිවසෙති අත්ථො. මහාබොධිට්ඨානෙ පරිවාරෙත්වා ඨිතනාගයක්ඛාදිදෙවතාකුලානි. ගොපකා නාම රාජපරිකම්මිනො තථාභාවකිච්චා. තෙසං කුලානං නාමන්තිපි කෙචි. උදකාදිවාහා කාලිඞ්ගා. කාලිඞ්ගෙසු ජනපදෙසු ජාතිසම්පන්නං කුලං කාලිඞ්ගකුලන්ති කෙචි.
පඨමපාටිපදදිවසෙති දුතියඋපොසථස්ස පාටිපදදිවසෙති අත්ථො. තත්ථ ඨිතෙහි සමුද්දස්ස දිට්ඨත්තා තං ඨානං සමුද්දසාලවත්ථු. සොළස ජාතිසම්පන්නකුලානි අට්ඨ බ්රාහ්මණාමච්චකුලානි. මහාඅරිට්ඨත්ථෙරො චෙතියගිරිම්හි පබ්බජිතො. අමච්චස්ස පරිවෙණට්ඨානෙති සම්පතිකාලවසෙනාහ. මහින්දත්ථෙරො ද්වාදසවස්සිකො හුත්වා තම්බපණ්ණිදීපං සම්පත්තො, තත්ථ ද්වෙ වස්සානි වසිත්වා විනයං පතිට්ඨාපෙසි, ද්වාසට්ඨිවස්සිකො හුත්වා පරිනිබ්බුතො. විනයො සංවරත්ථායාති විනයපිටකං, තස්ස පරියාපුණනං වා. යථාභූතඤාණදස්සනං සප්පච්චයනාමරූපපරිග්ගහො. මග්ගාදිපච්චවෙක්ඛණෙ අසති අන්තරා පරිනිබ්බානං නාම නත්ථි සෙක්ඛස්ස මරණං වා, සතියෙව හොති. තස්මා ආහ ‘‘විමුත්තිඤාණදස්සන’’න්ති. අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථායාති කඤ්චි ධම්මං අනුපාදාය අග්ගහෙත්වා ඊසකම්පි අනවසෙසෙත්වා පරිනිබ්බානත්ථායාති අත්ථො. උපනිසාති ‘‘විනයො සංවරත්ථායා’’තිආදිකා කාරණපරම්පරා. එත්තාවතා අත්තහිතනිප්ඵත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි පරහිතනිප්ඵත්තිං දස්සෙතුං ‘‘එතදත්ථං සොතාවධාන’’න්ති ආහ. තස්සත්ථො – අත්තනො විනයකථනං විනයමන්තනඤ්ච උග්ගහෙතුං පරෙසං සොතස්ස ඔදහනං සොතාවධානං. තතො උග්ගහිතවිනයකථාමන්තනානං තෙසං උපනිසා යථාවුත්තකාරණපරම්පරා සිද්ධායෙවාති න පුන දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා එතදත්ථා උපනිසාති ඉමිනා වචනෙනෙව අනුපාදාපරිනිබ්බානස්ස සඞ්ගහිතත්තා අනුපාදාපරිනිබ්බානතො උද්ධං සොතාවධානාසම්භවතො එතදත්ථං සොතාවධානන්ති අන්තෙ න සම්භවතීති නිරත්ථකං භවෙය්ය, න ච නිරත්ථකං පරහිතනිප්ඵත්තියා මූලකාරණදස්සනත්ථත්තාති වෙදිතබ්බං.
එවං යථා යථා යං යං, සම්භවෙය්ය පදං ඉධ;
තං තං තථා තථා සබ්බං, පයොජෙය්ය විචක්ඛණොති.
බාහිරනිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.