ආචරියපරම්පරකථාවණ්ණනා
‘‘කෙනාභත’’න්ති ඉමං පඤ්හං විසජ්ජෙන්තෙන ජම්බුදීපෙ තාව ආචරියපරම්පරා යාව තතියසඞ්ගීති, තාව දස්සෙත්වා ඉදානි සීහළදීපෙ ආචරියපරම්පරං දස්සෙතුං ‘‘තතියසඞ්ගහතො පන උද්ධ’’න්තිආදි ආරද්ධං. ඉමං දීපන්ති ඉමං තම්බපණ්ණිදීපං. කඤ්චි කාලන්ති කිස්මිඤ්චි කාලෙ. පොරාණාති අට්ඨකථාචරියා. භද්දනාමොති භද්දසාලත්ථෙරො. නාමස්ස එකදෙසෙනපි හි වොහාරො දිස්සති ‘‘දෙවදත්තො දත්තො’’ති යථා. ආගුං න කරොන්තීති නාගා. විනයපිටකං වාචයිංසූති සම්බන්ධො. තම්බපණ්ණියාති භුම්මවචනං. නිකායෙ පඤ්ච වාචෙසුන්ති විනයාභිධම්මවජ්ජෙ දීඝනිකායාදිකෙ පඤ්ච නිකායෙ ච වාචෙසුං. සත්ත චෙව පකරණෙති ධම්මසඞ්ගණීවිභඞ්ගාදිකෙ සත්ත අභිධම්මප්පකරණෙ ච වාචෙසුන්ති අත්ථො. අසනි විය සිලුච්චයෙ කිලෙසෙ මෙධති හිංසතීති මෙධා, ඛිප්පං ගහණධාරණට්ඨෙන වා මෙධා, පඤ්ඤා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. තිපෙටකොති තීණි පිටකානි එතස්ස අත්ථීති තිපෙටකො, තෙපිටකොති වුත්තං හොති, තිපිටකපරියත්තිධරොති අත්ථො. තාරකානං රාජාති තාරකරාජා, චන්දිමා. අතිරොචථාති අතිවිය විරොචිත්ථ. පුප්ඵනාමොති මහාපදුමත්ථෙරො. සද්ධම්මවංසකොවිදොති සද්ධම්මතන්තියා කොවිදො. පුප්ඵනාමොති සුමනත්ථෙරො. ජම්බුදීපෙ පතිට්ඨිතොති සුමනත්ථෙරො කිර එකස්මිං සමයෙ සීහළදීපම්හි සාසනෙ ඔසක්කමානෙ ජම්බුදීපං ගන්ත්වා උග්ගණ්හිත්වා සාසනං අනුරක්ඛන්තො තත්ථෙව පතිට්ඨාසි. මග්ගකොවිදාති සග්ගමග්ගමොක්ඛමග්ගෙසු කොවිදා.
භාරං කත්වාති තෙසං තෙසං භික්ඛූනං සාසනං භාරං කත්වා, පටිබද්ධං කත්වාති අත්ථො. ‘‘තෙ තෙ භික්ඛූ තත්ථ තත්ථ පෙසෙසී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමෙවත්ථං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මජ්ඣන්තිකත්ථෙරං කස්මීරගන්ධාරරට්ඨං පෙසෙසී’’තිආදි. මහිංසකමණ්ඩලන්ති අන්ධකරට්ඨං වදන්ති. වනවාසින්ති වනවාසිරට්ඨං. අත්තා පඤ්චමො එතෙසන්ති අත්තපඤ්චමා, තං තං දිසාභාගං පඤ්ච පඤ්චෙව භික්ඛූ අගමංසූති වුත්තං හොති.
ඉදානි තත්ථ තත්ථ ගතානං ථෙරානං කිච්චානුභාවං දස්සෙතුකාමො මජ්ඣන්තිකත්ථෙරස්ස ගතට්ඨානෙ කිච්චං තාව දස්සෙන්තො ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන කස්මීරගන්ධාරරට්ඨෙ’’තිආදිමාහ. කරකවස්සන්ති හිමපාතනකවස්සං. හරාපෙත්වාති උදකොඝෙන හරාපෙත්වා. අරවාළදහපිට්ඨියන්ති අරවාළදහස්ස උදකපිට්ඨියං. ඡින්නභින්නපටධරොති සත්ථකෙන ඡින්නං රඞ්ගෙන භින්නං වණ්ණවිකාරමාපන්නං පටං ධාරෙතීති ඡින්නභින්නපටධරො. අථ වා සත්ථකෙන ඡින්නානං ගිහිවත්ථවිසභාගානං කාසාවානං ධාරණතො ඡින්නභින්නපටධරො. භණ්ඩූති මුණ්ඩකො. කාසාවවසනොති කාසාවවත්ථනිවත්ථො. මක්ඛං අසහමානොති ථෙරං පටිච්ච අත්තනො සන්තානෙ උප්පන්නං පරෙසං ගුණමක්ඛනලක්ඛණං මක්ඛං අසහමානො සන්ධාරෙතුං අධිසහිතුං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තො. භිංසනකානීති භෙරවාරම්මණානි. තානි දස්සෙතුං ‘‘තතො තතො භුසා වාතා වායන්තී’’තිආදිමාහ. භුසා වාතාති රුක්ඛභෙදනපබ්බතකූටනිපාතනසමත්ථා බලවවාතා. අසනියො ඵලන්තීති අසනියො භිජ්ජන්ති, පතන්තීති වුත්තං හොති. පහරණවුට්ඨියොති අනෙකප්පකාරා ආවුධවුට්ඨියො. නිද්ධමථාති ගහෙත්වා අපනෙථ. භිංසනකන්ති නාගරාජස්ස කායිකවාචසිකපයොගජනිතභයනිමිත්තං විප්පකාරං.
මෙ භයභෙරවං ජනෙතුං පටිබලො න අස්ස න භවෙය්යාති සම්බන්ධො. තත්ථ භයභෙරවං නාම ඛුද්දානුඛුද්දකං භයං. අථ වා භයන්ති චිත්තුත්රාසභයං, පටිඝභයස්සෙතං අධිවචනං. භෙරවන්ති භයජනකමාරම්මණං. සචෙපි ත්වං මහිං සබ්බන්ති සචෙපි ත්වං මහානාග සබ්බං මහිං සමුද්දෙන සහ සසමුද්දං පබ්බතෙන සහ සපබ්බතං උක්ඛිපිත්වා මමූපරි මය්හං සීසොපරි ඛිපෙය්යාසීති අත්ථො. මෙ භයභෙරවං ජනෙතුං නෙව සක්කුණෙය්යාසීති සම්බන්ධො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසෙන. තවෙවස්ස විඝාතො උරගාධිපාති උරගානං නාගානං අධිපති රාජ තව එව විඝාතො දුක්ඛං විහිංසා අස්ස භවෙය්යාති අත්ථො.
ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වාතිආදීසු තඞ්ඛණානුරූපාය ධම්මදෙසනාය දිට්ඨධම්මසම්පරායිකං අත්ථං සන්දස්සෙත්වා කුසලෙ ධම්මෙ සමාදපෙත්වා ගණ්හාපෙත්වා තත්ථ ච නං සමුත්තෙජෙත්වා සඋස්සාහං කත්වා තාය ච සඋස්සාහතාය අඤ්ඤෙහි ච විජ්ජමානගුණෙහි සම්පහංසෙත්වා තොසෙත්වාති අත්ථො. ථෙරෙන කතං නාගානුසාසනං දස්සෙන්තො ‘‘අථායස්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉතො උද්ධං යථා පුරෙති යථා තුම්හෙ ඉතො පුරෙ සද්ධම්මසවනුප්පත්තිවිරහිතකාලෙ පරස්ස කොධං උප්පාදයිත්ථ, ඉදානි ඉතො පට්ඨාය උද්ධං අනාගතෙ කොධඤ්ච මා ජනයිත්ථ, විජාතමාතුයාපි පුත්තෙ සිනෙහච්ඡෙදනං සබ්බවිනාසමූලකං සස්සඝාතකඤ්ච මා කරිත්ථාති අත්ථො. සුඛකාමා හි පාණිනොති එත්ථ හි-සද්දො කාරණොපදෙසෙ, යස්මා සබ්බෙ සත්තා සුඛකාමා, තස්මා හිතසුඛඋපච්ඡෙදකරං සස්සඝාතඤ්ච මා කරොථාති වුත්තං හොති.
යථානුසිට්ඨන්ති යං යං අනුසිට්ඨං යථානුසිට්ඨං, අනුසිට්ඨං අනතික්කම්ම වා යථානුසිට්ඨං, ථෙරෙන දින්නොවාදං අනතික්කම්මාති වුත්තං හොති. ධම්මාභිසමයො අහොසීති පඨමමග්ගඵලාධිගමො අහොසීති වදන්ති. කුලසතසහස්සන්ති ඉමිනා පුරිසානං සතසහස්සං දස්සෙති. කස්මීරගන්ධාරාති කස්මීරගන්ධාරරට්ඨවාසිනො. කාසාවපජ්ජොතාති භික්ඛූනං නිවත්ථපාරුතකාසාවවත්ථෙහි ඔභාසිතා. ඉසිවාතපටිවාතාති භික්ඛූනං නිවාසනපාරුපනවාතෙන චෙව හත්ථපාදානං සමිඤ්ජනපසාරණාදිවාතෙන ච සමන්තතො බීජියමානා අහෙසුං. දුට්ඨන්ති කුපිතං. බන්ධනාති සංසාරබන්ධනතො.
ධම්මචක්ඛුන්ති හෙට්ඨාමග්ගත්තයෙ ඤාණං. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘පඨමමග්ගඤාණමෙව තෙ පටිලභිංසූ’’ති වදන්ති. චොදෙත්වා දෙවදූතෙහීති (ම. නි. අට්ඨ. 3.263 ආදයො) දෙවදූතසුත්තන්තදෙසනාවසෙන (ම. නි. 3.261 ආදයො) දහරකුමාරො ජරාජිණ්ණසත්තො ගිලානසත්තො කම්මකාරණා කම්මකාරණිකා වා මතසත්තොති ඉමෙහි පඤ්චහි දෙවදූතෙහි චොදෙත්වා ඔවදිත්වා, සංවෙගං උප්පාදෙත්වාති අත්ථො. දහරකුමාරාදයො හි තත්ථ ‘‘දෙවදූතා’’ති වුච්චන්ති. තථා හි දහරකුමාරො අත්ථතො එවං වදති නාම ‘‘පස්සථ භො මය්හම්පි තුම්හාකං විය හත්ථපාදා අත්ථි, සකෙ පනම්හි මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො, අත්තනො ධම්මතාය උට්ඨහිත්වා නහායිතුං න සක්කොමි, ‘අහං කිලිට්ඨො, නහාපෙථ ම’න්ති වත්තුම්පි න සක්කොමි, ජාතිතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො, න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි ජාතිතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි ජාති ආගමිස්සති, ඉති තස්සා පුරෙ ආගමනාව කල්යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො.
ජරාජිණ්ණසත්තොපි අත්ථතො එවං වදති නාම ‘‘පස්සථ භො අහම්පි තුම්හෙ විය තරුණො අහොසිං ඌරුබලබාහුබලජවසම්පන්නො, තස්ස මෙ තා බලජවසම්පත්තියො අන්තරහිතා, හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චඤ්ච න කරොන්ති, ජරායම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො, න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි ජරාය අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි ජරා ආගමිස්සති, ඉති තස්සා පුරෙ ආගමනාව කල්යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො.
ගිලානසත්තොපි අත්ථතො එවං වදති නාම ‘‘පස්සථ භො අහම්පි තුම්හෙ විය නිරොගො අහොසිං, සොම්හි එතරහි බ්යාධිනා අභිහතො සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො, උට්ඨාතුම්පි න සක්කොමි, විජ්ජමානාපි මෙ හත්ථපාදා හත්ථපාදකිච්චං න කරොන්ති, බ්යාධිතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො, න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි බ්යාධිතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි බ්යාධි ආගමිස්සති, ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො.
කම්මකාරණා කම්මකාරණිකා වා චතුත්ථො දෙවදූතොති වෙදිතබ්බා. තත්ථ කම්මකාරණපක්ඛෙ ද්වත්තිංස තාව කම්මකාරණා අත්ථතො එවං වදන්ති නාම ‘‘මයං නිබ්බත්තමානා න රුක්ඛෙ වා පාසාණෙ වා නිබ්බත්තාම, තුම්හාදිසානං සරීරෙ නිබ්බත්තාම, ඉති අම්හාකං පුරෙ නිබ්බත්තිතොව කල්යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙතා දෙවදූතා නාම ජාතා. කම්මකාරණිකාපි අත්ථතො එවං වදන්ති නාම ‘‘මයං ද්වත්තිංස කම්මකාරණා කරොන්තා න රුක්ඛාදීසු කරොම, තුම්හාදිසෙසු සත්තෙසුයෙව කරොම, ඉති අම්හාකං තුම්හෙසු පුරෙ කම්මකාරණාකාරණතොව කල්යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙතෙපි දෙවදූතා නාම ජාතා.
මතකසත්තොපි අත්ථතො එවං වදති නාම ‘‘පස්සථ භො මං ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං උද්ධුමාතකාදිභාවං පත්තං, මරණතොම්හි අපරිමුත්තතාය එදිසො ජාතො, න ඛො පනාහමෙව, තුම්හෙපි මරණතො අපරිමුත්තාව. යථෙව හි මය්හං, එවං තුම්හාකම්පි මරණං ආගමිස්සති, ඉති තස්ස පුරෙ ආගමනාව කල්යාණං කරොථා’’ති. තෙනෙස දෙවදූතො නාම ජාතො. තස්මා දහරකුමාරාදයො එත්ථ ‘‘දෙවදූතා’’ති වෙදිතබ්බා.
අනමතග්ගියන්ති අනමතග්ගසංයුත්තං (සං. නි. 2.124). ධම්මාමතං පායෙසීති ලොකුත්තරධම්මාමතං පානං පටිලාභකරණවසෙන පායෙසීති අත්ථො. සමධිකානීති සහාධිකානි. සහත්ථො හෙත්ථ සංසද්දො. ඉසීති සීලක්ඛන්ධාදයො ධම්මක්ඛන්ධෙ එසි ගවෙසි පරියෙසීති ඉසීති වුච්චති. පඤ්ච රට්ඨානීති පඤ්චවිධචීනරට්ඨානි. හිමවන්තං ගන්ත්වා ධම්මචක්කප්පවත්තනං පකාසෙන්තො යක්ඛසෙනං පසාදයීති යොජෙතබ්බං.
තෙන ච සමයෙනාති තස්මිං සමයෙ තෙසං ගමනතො පුබ්බභාගකාලෙ. ලද්ධං භවිස්සතීති වෙස්සවණසන්තිකා ලද්ධං භවිස්සති. වෙගසාති වෙගෙන. සමන්තතො ආරක්ඛං ඨපෙසීති ‘‘ඉතො පට්ඨාය මා පවිසන්තූ’’ති අධිට්ඨානවසෙන සමන්තා ආරක්ඛං ඨපෙසි. අඩ්ඪුඩ්ඪානි සහස්සානීති අඩ්ඪෙන චතුත්ථානි අඩ්ඪුඩ්ඪානි, අතිරෙකපඤ්චසතානි තීණි සහස්සානීති වුත්තං හොති. දියඩ්ඪසහස්සන්ති අඩ්ඪෙන දුතියං දියඩ්ඪං, අතිරෙකපඤ්චසතං එකං සහස්සන්ති අත්ථො. සොණුත්තරාති සොණො ච උත්තරො ච සොණුත්තරා. නිද්ධමෙත්වානාති පලාපෙත්වාන. අදෙසිසුන්ති අදෙසයුං.
අජ්ඣිට්ඨොති ආණත්තො. පුන දානීති එත්ථ දානීති නිපාතමත්තං, පුන ආගච්ඡෙය්යාම වා න වාති අත්ථො. රාජගහනගරපරිවත්තකෙනාති රාජගහනගරං පරිවජ්ජෙත්වා තතො බහි තං පදක්ඛිණං කත්වා ගතමග්ගෙන ගමනෙන වා. ඉදානි ථෙරමාතුයා වෙටිසනගරෙ නිවාසකාරණං දස්සෙතුං තස්ස නගරස්ස තස්සා ජාතිභූමිභාවං ථෙරස්ස ච අට්ඨුප්පත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘අසොකො කිර කුමාරකාලෙ’’තිආදිමාහ.
අයං පනෙත්ථ අනුපුබ්බිකථා – පුබ්බෙ කිර මොරියවංසෙ ජාතස්ස චන්දගුත්තස්ස නාම රඤ්ඤො පුත්තො බින්දුසාරො නාම කුමාරො පිතු අච්චයෙන පාටලිපුත්තම්හි නගරෙ රාජා අහොසි. තස්ස ද්වෙ පුත්තා සඋදරියා අහෙසුං, තෙසං එකූනසතමත්තා වෙමාතිකභාතරො අහෙසුං. රාජා පන තෙසං සබ්බජෙට්ඨකස්ස අසොකකුමාරස්ස උපරජ්ජට්ඨානඤ්ච අවන්තිරට්ඨඤ්ච දත්වා අථෙකදිවසං අත්තනො උපට්ඨානං ආගතං දිස්වා ‘‘තාත, උපරාජ, තව රට්ඨං ගන්ත්වා තත්ථ උජ්ජෙනීනගරෙ වසාහී’’ති ආණාපෙසි. සො පිතු වචනෙන තං උජ්ජෙනිං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ වෙටිසගිරිනගරෙ වෙටිසනාමකස්ස සෙට්ඨිස්ස ඝරෙ නිවාසං උපගන්ත්වා තස්ස සෙට්ඨිස්ස ධීතරං ලක්ඛණසම්පන්නං යොබ්බනප්පත්තං වෙටිසගිරිං නාම කුමාරිං දිස්වා තාය පටිබද්ධචිත්තො මාතාපිතූනං කථාපෙත්වා තං තෙහි දින්නං පටිලභිත්වා තාය සද්ධිං සංවාසං කප්පෙසි. සා තෙන සංවාසෙන සඤ්ජාතගබ්භා හුත්වා තතො උජ්ජෙනිං නීතා මහින්දකුමාරං ජනයි. තතො වස්සද්වයෙ අතික්කන්තෙ සඞ්ඝමිත්තඤ්ච ධීතරං උපලභිත්වා උපරාජෙන සද්ධිං තත්ථ වසති. උපරාජස්ස පන පිතා බින්දුසාරො මරණමඤ්චෙ නිපන්නො පුත්තං අසොකකුමාරං සරිත්වා තං පක්කොසාපෙතුං උජ්ජෙනිං මනුස්සෙ පෙසෙසි. තෙ තතො උජ්ජෙනිං ගන්ත්වා අසොකස්ස තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. තෙසං වචනෙන සො පිතු සන්තිකං තුරිතගමනෙනාගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ වෙටිසගිරිනගරම්හි පුත්තදාරෙ ඨපෙත්වා පිතු සන්තකං පාටලිපුත්තනගරං ගන්ත්වා ගතසමනන්තරමෙව කාලකතස්ස පිතුනො සරීරකිච්චං කාරාපෙත්වා තතො එකූනසතමත්තෙ වෙමාතිකභාතරො ච ඝාතාපෙත්වා විහතකණ්ටකො හුත්වා තත්ථ ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අභිසෙකං ගණ්හි. තදාපි ථෙරමාතා දාරකෙ රඤ්ඤො සන්තිකං පෙසෙත්වා සයං තත්ථෙව වෙටිසගිරිනගරෙ වසි. තෙන වුත්තං ‘‘සා තස්ස මාතා තෙන සමයෙන ඤාතිඝරෙ වසී’’ති.
ආරොපෙසීති පටිපාදෙසි. අම්හාකං ඉධ කත්තබ්බකිච්චං නිට්ඨිතන්ති මාතු දස්සනස්ස කතභාවං සන්ධායාහ. අනුභවතු තාව මෙ පිතරා පෙසිතං අභිසෙකන්තිආදීසු අභිසෙකපෙසනාදිකථා විත්ථාරෙන උත්තරතො ආවි භවිස්සති. ඡණත්ථන්ති ඡණනිමිත්තං, ඡණහෙතූති අත්ථො, සයං ඡණකීළං අකාතුකාමොති වුත්තං හොති. තදා කිර දෙවානංපියතිස්සො ජෙට්ඨමූලමාසපුණ්ණමියං නක්ඛත්තං ඝොසාපෙත්වා ‘‘සලිලකීළාඡණං කරොථා’’ති අමච්චෙ ආණාපෙත්වා සයං මිගවං කීළිතුකාමො මිස්සකපබ්බතං අගමාසි. මිස්සකපබ්බතන්ති පංසුපාසාණමිස්සකත්තා එවංලද්ධනාමං පබ්බතං. දිට්ඨසච්චොති අනාගාමිමග්ගෙන පටිවිද්ධසච්චො, අනාගාමිඵලං පත්තොති වුත්තං හොති. සො කිර ථෙරෙන අත්තනො මාතුදෙවියා දෙසිතං ධම්මං සුත්වා අනාගාමිඵලං සච්ඡාකාසි, සො ච ථෙරස්ස භාගිනෙය්යොති වෙදිතබ්බො. තථා හි ථෙරස්ස මාතුදෙවියා භගිනී තස්සා ධීතා, තස්සා අයං පුත්තො. වුත්තඤ්හෙතං මහාවංසෙ –
‘‘දෙවියා භගිනී ධීතු, පුත්තො භණ්ඩුකනාමකො;
ථෙරෙන දෙවියා ධම්මං, සුත්වා දෙසිතමෙව තු;
අනාගාමිඵලං පත්වා, වසි ථෙරස්ස සන්තිකෙ’’ති.
සම්මාසම්බුද්ධෙන ච තුම්හෙ බ්යාකතාති බොධිමූලෙ එව බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙත්වා තම්බපණ්ණිදීපං දිස්වා අනාගතෙ තස්ස දීපස්ස සම්පත්තිං දිට්ඨෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන ‘‘අනාගතෙ මහින්දො නාම භික්ඛු තම්බපණ්ණිදීපං පසාදෙස්සතී’’ති තුම්හෙ බ්යාකතා. තත්ථ තම්බපණ්ණිදීපන්ති දීපවාසිනො වුත්තා. ඉන්ද්රියපරොපරියත්තඤාණං ආසයානුසයඤාණඤ්ච ‘‘බුද්ධචක්ඛූ’’ති වුච්චති. තෙන පන ඉන්ද්රියපරොපරාදිං විනා අඤ්ඤං න සක්කා දට්ඨුන්ති ‘‘වොලොකෙන්තො’’ති අවත්වා ‘‘වොලොකෙත්වා’’ති වුත්තං. එතමත්ථන්ති ‘‘අනාගතෙ මහින්දො නාම භික්ඛු තම්බපණ්ණිදීපං පසාදෙස්සතී’’ති ඉමමත්ථං.
වෙටිසගිරිම්හි රාජගහෙති දෙවියා කතවිහාරෙ. කාලොව ගමනස්ස, ගච්ඡාම දීපමුත්තමන්ති යොජෙතබ්බං. ඉදඤ්ච තෙසං පරිවිතක්කනිදස්සනං. පළිනාති ආකාසං පක්ඛන්දිංසු. අම්බරෙති ආකාසෙ. එවමාකාසං පක්ඛන්දිත්වා කිං තෙ අකංසූති චෙතියපබ්බතෙ නිපතිංසූති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවමුප්පතිතා ථෙරා, නිපතිංසු නගුත්තමෙ’’ති. ඉදානි තස්ස පබ්බතස්ස පතිට්ඨිතට්ඨානං ථෙරානඤ්ච තත්ථ නිපතිතට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘පුරතො පුරසෙට්ඨස්සා’’තිආදිගාථමාහ. පුරතොති පාචීනදිසාභාගෙ. පුරසෙට්ඨස්සාති අනුරාධපුරසඞ්ඛාතස්ස පුරවරස්ස. මෙඝසන්නිභෙති සමන්තතො නීලවණ්ණත්තා නීලමහාමෙඝසදිසෙ. සීලකූටම්හීති එවංනාමකෙ පබ්බතකූටෙ. හංසාව නගමුද්ධනීති පබ්බතමුද්ධනි හංසා විය.
තත්ථ පන පතිට්ඨහන්තො කදා පතිට්ඨහීති ආහ ‘‘එවං ඉට්ටියාදීහි සද්ධි’’න්තිආදි. පරිනිබ්බානතොති පරිනිබ්බානවස්සතො තං අවධිභූතං මුඤ්චිත්වා තතො උද්ධං ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි ඡත්තිංසතිමෙ වස්සෙති අත්ථො ගහෙතබ්බො. කථං වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘අජාතසත්තුස්ස හී’’තිආදි. තස්මිංයෙව වස්සෙති එත්ථ යස්මිං සංවච්ඡරෙ යස්මිඤ්ච දිවසෙ භගවා පරිනිබ්බුතො, තස්මිං සංවච්ඡරෙ තස්මිංයෙව ච දිවසෙ විජයකුමාරො ඉමං දීපමාගතොති වදන්ති. වුත්තඤ්හෙතං –
‘‘ලඞ්කායං විජයසනාමකො කුමාරො,
ඔතිණ්ණො ථිරමති තම්බපණ්ණිදීපෙ;
සාලානං යමකගුණානමන්තරස්මිං,
නිබ්බාතුං සයිතදිනෙ තථාගතස්සා’’ති.
සීහකුමාරස්ස පුත්තොති එත්ථ කාලිඞ්ගරාජධීතු කුච්ඡිස්මිං සීහස්ස ජාතො කුමාරො සීහකුමාරොති වෙදිතබ්බො, පුබ්බෙ අමනුස්සාවාසත්තා ආහ ‘‘මනුස්සාවාසං අකාසී’’ති. චුද්දසමෙ වස්සෙති චුද්දසමෙ වස්සෙ සම්පත්තෙ. ඉධ විජයො කාලමකාසීති ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ විජයරාජකුමාරො අට්ඨතිංස වස්සානි රජ්ජං කාරෙත්වා කාලමකාසි. තථා හි අජාතසත්තු රාජා ද්වත්තිංස වස්සානි රජ්ජං කාරෙසි, උදයභද්දො සොළස වස්සානි, තස්මා අජාතසත්තුස්ස අට්ඨමවස්සං ඉධ විජයස්ස පඨමවස්සන්ති කත්වා තතො උද්ධං අජාතසත්තුස්ස චතුවීසති වස්සානි උදයභද්දස්ස චුද්දස වස්සානීති විජයස්ස අට්ඨතිංස වස්සානි පරිපූරිංසු. තථා ච වුත්තං –
‘‘විජයො ලඞ්කමාගම්ම, සත්ථු නිබ්බානවාසරෙ;
අට්ඨතිංස සමාකාසි, රජ්ජං යක්ඛවිමද්දකො’’ති.
‘‘උදයභද්දස්ස පඤ්චදසමෙ වස්සෙ පණ්ඩුවාසුදෙවො නාම ඉමස්මිං දීපෙ රජ්ජං පාපුණී’’ති වුත්තත්තා උදයභද්දස්ස චුද්දසමවස්සසඞ්ඛාතං එකං වස්සං ඉමස්මිං දීපෙ විජයස්ස පණ්ඩුවාසුදෙවස්ස ච අන්තරෙ සීහළං අරාජිකං හුත්වා ඨිතන්ති වෙදිතබ්බං. තස්මිඤ්හි වස්සෙ විජයරාජස්ස අමච්චා උපතිස්සං නාම අමච්චං ජෙට්ඨකං කත්වා තස්ස නාමෙන කතෙ උපතිස්සගාමෙ වසන්තා අරාජිකං රජ්ජමනුසාසිංසු. වුත්තඤ්හෙතං –
‘‘තස්මිං මතෙ අමච්චා තෙ, පෙක්ඛන්තා ඛත්තියාගමං;
උපතිස්සගාමෙ ඨත්වාන, රට්ඨං සමනුසාසිසුං.
‘‘මතෙ විජයරාජම්හි, ඛත්තියාගමනා පුරා;
එකං වස්සං අයං ලඞ්කා-දීපො ආසි අරාජිකො’’ති.
තත්ථාති ජම්බුදීපෙ. ඉධ පණ්ඩුවාසුදෙවො කාලමකාසීති ඉමස්මිං සීහළදීපෙ පණ්ඩුවාසුදෙවො තිංස වස්සානි රජ්ජමනුසාසිත්වා කාලමකාසි. තථා හි උදයභද්දස්ස අනන්තරං අනුරුද්ධො ච මුණ්ඩො ච අට්ඨ වස්සානි රජ්ජමනුසාසිංසු, තදනන්තරං නාගදාසකො චතුවීසති වස්සානි, තස්මා උදයභද්දස්ස පඤ්චදසමසොළසමවස්සෙහි සද්ධිං අනුරුද්ධස්ස ච මුණ්ඩස්ස ච අට්ඨ වස්සානි, නාගදාසකස්ස ච චතුවීසතිවස්සෙසු වීසති වස්සානීති පණ්ඩුවාසුදෙවස්ස රඤ්ඤො තිංස වස්සානි පරිපූරිංසු. තෙනෙව වුත්තං –
‘‘තතො පණ්ඩුවාසුදෙවො, රජ්ජං තිංස සමා අකා’’ති;
තත්ථාති ජම්බුදීපෙ. සත්තරසමෙ වස්සෙති සත්තරසමෙ වස්සෙ සම්පත්තෙ. තථා හි නාගදාසකස්ස අනන්තරා සුසුනාගො අට්ඨාරස වස්සානි රජ්ජං කාරෙසි, තස්මා නාගදාසකස්ස චතුවීසතිවස්සෙසු වීසති වස්සානි ඨපෙත්වා සෙසෙහි චතූහි වස්සෙහි සද්ධිං සුසුනාගස්ස අට්ඨාරසසු වස්සෙසු සොළස වස්සානීති ඉධ අභයරඤ්ඤො වීසති වස්සානි පරිපූරිංසු. වුත්තඤ්හෙතං –
‘‘අභයො වීසති වස්සානි, ලඞ්කාරජ්ජමකාරයී’’ති;
දාමරිකොති යුද්ධකාරකො චොරො. පණ්ඩුකාභයො පන අභයස්ස භාගිනෙය්යො රාජායෙව, න චොරො, බලක්කාරෙන පන රජ්ජස්ස ගහිතත්තා ‘‘දාමරිකො’’ති වුත්තං. රජ්ජං අග්ගහෙසීති එකදෙසස්ස ගහිතත්තා වුත්තං. අභයස්ස හි වීසතිමෙ වස්සෙ න තාව සබ්බං රජ්ජමග්ගහෙසීති. තථා හි වීසතිමවස්සතො පට්ඨාය අභයස්ස නව භාතිකෙ අත්තනො මාතුලෙ තත්ථ තත්ථ යුද්ධං කත්වා ඝාතෙන්තස්ස අනභිසිත්තස්සෙව සත්තරස වස්සානි අතික්කමිංසු, තතොයෙව ච තානි රාජසුඤ්ඤානි නාම අහෙසුං. තථා ච වුත්තං –
‘‘පණ්ඩුකාභයරඤ්ඤො ච, අභයස්ස ච අන්තරෙ;
රාජසුඤ්ඤානි වස්සානි, අහෙසුං දස සත්ත චා’’ති.
තත්ථාති ජම්බුදීපෙ. පණ්ඩුකස්සාති පණ්ඩුකාභයස්ස. භවති හි එකදෙසෙනපි වොහාරො ‘‘දෙවදත්තො දත්තො’’ති යථා. සත්තරස වස්සානි පරිපූරිංසූති අනභිසිත්තස්සෙව පරිපූරිංසු. එත්ථ ච කාළාසොකස්ස සොළසමවස්සං ඨපෙත්වා පන්නරස වස්සානි හෙට්ඨා සුසුනාගස්ස සත්තරසමඅට්ඨාරසමවස්සානි ච ද්වෙ ගහෙත්වා සත්තරස වස්සානි ගණිතබ්බානි. තානි හෙට්ඨා එකෙන වස්සෙන සහ අට්ඨාරස හොන්තීති තානි රාජසුඤ්ඤානි සත්තරස වස්සානි හෙට්ඨා විජයපණ්ඩුවාසුදෙවරාජූනමන්තරෙ අරාජිකෙන එකෙන වස්සෙන සද්ධිං අට්ඨාරස රාජසුඤ්ඤවස්සානි නාම හොන්ති.
චන්දගුත්තස්ස චුද්දසමෙ වස්සෙ ඉධ පණ්ඩුකාභයො කාලමකාසීති චන්දගුත්තස්ස චුද්දසමෙ වස්සෙ ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ පණ්ඩුකාභයො නාම රාජා සත්තති වස්සානි රජ්ජමනුසාසිත්වා කාලමකාසි. තථා හි සුසුනාගස්ස පුත්තො කාළාසොකො අට්ඨවීසති වස්සානි රජ්ජං කාරෙසි. තතො තස්ස පුත්තා දස භාතුකා ද්වෙවීසති වස්සානි රජ්ජං කාරෙසුං, තෙසං පච්ඡා නව නන්දා ද්වෙවීසති, චන්දගුත්තො චතුවීසති වස්සානි රජ්ජං කාරෙසි. තත්ථ කාළාසොකස්ස අට්ඨවීසතිවස්සෙසු පන්නරස වස්සානි හෙට්ඨා ගහිතානීති තානි ඨපෙත්වා සෙසානි තෙරස වස්සානි, දසභාතුකානං ද්වෙවීසති, තථා නවනන්දානං ද්වෙවීසති, චන්දගුත්තස්ස චුද්දසමවස්සං ඨපෙත්වා තෙරස වස්සානීති පණ්ඩුකාභයස්ස සත්තති වස්සානි පරිපූරිංසු. තථා ච වුත්තං –
‘‘පණ්ඩුකාභයනාමස්ස, රඤ්ඤො වස්සානි සත්තතී’’ති;
තත්ථ අසොකධම්මරාජස්ස සත්තරසමෙ වස්සෙ ඉධ මුටසිවරාජා කාලමකාසීති තස්මිං ජම්බුදීපෙ අසොකධම්මරාජස්ස සත්තරසමෙ වස්සෙ ඉධ මුටසිවො නාම රාජා සට්ඨි වස්සානි රජ්ජමනුසාසිත්වා කාලමකාසි. තථා හි චන්දගුත්තස්ස පුත්තො බින්දුසාරො අට්ඨවීසති වස්සානි රජ්ජං කාරෙසි, තතො තස්ස පුත්තො අසොකධම්මරාජා රජ්ජං පාපුණි, තස්මා චන්දගුත්තස්ස හෙට්ඨා වුත්තෙසු චතුවීසතිවස්සෙසු තෙරස වස්සානි ගහිතානීති තානි ඨපෙත්වා සෙසානි එකාදස වස්සානි, බින්දුසාරස්ස අට්ඨවීසති වස්සානි, අසොකස්ස අනභිසිත්තස්ස චත්තාරි වස්සානි, අභිසිත්තස්ස සත්තරස වස්සානීති එවං සට්ඨි වස්සානි ඉධ මුටසිවස්ස පරිපූරිංසු. තථා ච වුත්තං –
‘‘මුටසිවො සට්ඨි වස්සානි, ලඞ්කාරජ්ජමකාරයී’’ති;
දෙවානංපියතිස්සො රජ්ජං පාපුණීති අසොකධම්මරාජස්ස අට්ඨාරසමෙ වස්සෙ පාපුණි. ඉදානි පරිනිබ්බුතෙ භගවති අජාතසත්තුආදීනං වස්සගණනාවසෙන පරිනිබ්බානතො ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි ඡත්තිංසති වස්සානි එකතො ගණෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පරිනිබ්බුතෙ ච සම්මාසම්බුද්ධෙ’’තිආදි. තත්ථ අජාතසත්තුස්ස චතුවීසතීති පරිනිබ්බානවස්සසඞ්ඛාතං අට්ඨමවස්සං මුඤ්චිත්වා වුත්තං. අසොකස්ස පුත්තකා දස භාතුකරාජානොති කාළාසොකස්ස පුත්තා භද්දසෙනො කොරණ්ඩවණ්ණො මඞ්කුරො සබ්බඤ්ජහො ජාලිකො උභකො සඤ්චයො කොරබ්යො නන්දිවඩ්ඪනො පඤ්චමකොති ඉමෙ දස භාතුකරාජානොති වෙදිතබ්බා. උග්ගසෙනනන්දො පණ්ඩුකනන්දො පණ්ඩුගතිනන්දො භූතපාලනන්දො රට්ඨපාලනන්දො ගොවිසාණකනන්දො සවිද්ධකනන්දො කෙවට්ටකනන්දො ධනනන්දොති ඉමෙ නව නන්දාති වෙදිතබ්බා. එතෙන රාජවංසානුසාරෙනාති එතෙන ජම්බුදීපවාසිරාජූනං වංසානුසාරෙන වෙදිතබ්බමෙතන්ති අත්ථො.
තම්බපණ්ණිදීපවාසීනම්පි පුන රාජූනං වසෙන එවං ගණනා වෙදිතබ්බා – සම්මාසම්බුද්ධස්ස පරිනිබ්බානවස්සං ඉධ විජයස්ස පඨමං වස්සන්ති කත්වා තං අපනෙත්වා පරිනිබ්බානවස්සතො උද්ධං විජයස්ස සත්තතිංස වස්සානි, තතො අරාජිකමෙකවස්සං, පණ්ඩුවාසුදෙවස්ස තිංස වස්සානි, අභයස්ස වීසති වස්සානි, පණ්ඩුකාභයස්ස අභිසෙකතො පුබ්බෙ සත්තරස වස්සානි, අභිසිත්තස්ස සත්තති වස්සානි, මුටසිවස්ස සට්ඨි වස්සානි, දෙවානංපියතිස්සස්ස පඨමං වස්සන්ති එවං පරිනිබ්බානතො ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි ඡත්තිංස වස්සානි වෙදිතබ්බානි.
ජෙට්ඨමාසස්ස පුණ්ණමියං ජෙට්ඨනක්ඛත්තං මූලනක්ඛත්තං වා හොතීති ආහ ‘‘ජෙට්ඨමූලනක්ඛත්තං නාම හොතී’’ති. තස්මිං පන නක්ඛත්තෙ කත්තබ්බඡණම්පි තන්නිස්සයත්තා තමෙව නාමං ලභතීති වෙදිතබ්බං. මිගවන්ති මිගානං වානනතො හෙසනතො බාධනතො මිගවන්ති ලද්ධසමඤ්ඤං මිගවං. රොහිතමිගරූපන්ති ගොකණ්ණමිගවෙසං. ජියන්ති ධනුජියං. අනුබන්ධන්තොති පදසා අනුධාවන්තො. මමංයෙව රාජා පස්සතූති එත්ථ ‘‘අම්හෙසු බහූසු දිට්ඨෙසු රාජා අතිවිය භායිස්සතී’’ති ඉමිනා කාරණෙන අත්තානමෙව දස්සෙතුං ‘‘මමංයෙව පස්සතූ’’ති අධිට්ඨාසීති වෙදිතබ්බං. ‘‘චින්තෙසී’’ති වත්වා තස්ස චින්තනාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉමස්මිං දීපෙ ජාතො’’තිආදි. ථෙරො තස්ස පරිවිතක්කං ජානිත්වා අත්තනො සභාවං කථෙත්වා තං අස්සාසෙතුකාමො ‘‘සමණා මයං මහාරාජා’’තිආදිමාහ. මහාරාජ මයං සමණා නාම, ත්වං පරිවිතක්කං මා අකාසීති වුත්තං හොති. තවෙව අනුකම්පායාති තව අනුකම්පත්ථාය එව ආගතා, න විමුඛභාවත්ථායාති අධිප්පායො. ‘‘ඉමෙ සමණා නාමා’’ති අජානන්තස්ස ‘‘සමණා මයං, මහාරාජා’’ති කස්මා ථෙරො ආහාති චෙ? අසොකධම්මරාජෙන පෙසිතසාසනෙනෙව පුබ්බෙ ගහිතසමණසඤ්ඤං සාරෙතුං එවමාහාති. ඉමමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘තෙන ච සමයෙනා’’තිආදි වුත්තං.
අදිට්ඨා හුත්වා සහායකාති අදිට්ඨසහායකා, අඤ්ඤමඤ්ඤං අදිස්වාව සහායකභාවං උපගතාති වුත්තං හොති. ඡාතපබ්බතපාදෙති ඡාතවාහස්ස නාම පබ්බතස්ස පාදෙ. තං කිර පබ්බතං අනුරාධපුරා පුබ්බදක්ඛිණදිසාභාගෙ අතිරෙකයොජනද්වයමත්ථකෙ තිට්ඨති. තම්හි ඨානෙ පච්ඡා සද්ධාතිස්සො නාම මහාරාජා විහාරං කාරාපෙසි, තං ‘‘ඡාතවිහාර’’න්ති වොහරිංසු. ‘‘රථයට්ඨිප්පමාණාති ආයාමතො ච ආවට්ටතො ච රථපතොදෙන සමප්පමාණා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. මහාවංසෙපි වුත්තං –
‘‘ඡාතපබ්බතපාදම්හි, තිස්සො ච වෙළුයට්ඨියො;
ජාතා රථපතොදෙන, සමානා පරිමාණතො’’ති.
ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘රථයට්ඨිප්පමාණාති රථස්ස ධජයට්ඨිප්පමාණා’’ති වුත්තං. උප්පජ්ජිංසූති තස්ස අභිසෙකසමකාලමෙව උප්පජ්ජිංසු. එවමුත්තරිපි වක්ඛමානානං අච්ඡරියානං පාතුභාවො වෙදිතබ්බො. තථා ච වුත්තං මහාවංසෙ –
‘‘දෙවානංපියතිස්සො සො, රාජාසි පිතුඅච්චයෙ;
තස්සාභිසෙකෙන සමං, බහූනච්ඡරියානහූ’’ති.
එකා ලතා යට්ඨි නාමාති කඤ්චනලතාය පටිමණ්ඩිතත්තා එවංලද්ධනාමා එකා යට්ඨි අහොසි. තං අලඞ්කරිත්වා උප්පන්නලතාති තං රජතවණ්ණං යට්ඨිං අලඞ්කරිත්වා තත්ථෙව චිත්තකම්මකතා විය උප්පන්නලතා. ඛායතීති දිස්සති. කිඤ්ජක්ඛානීති කෙසරානි. එතානි ච පුප්ඵයට්ඨියං නීලපුප්ඵාදීනි සකුණයට්ඨියඤ්ච නානප්පකාරා මිගපක්ඛිනො තත්ථෙව චිත්තකම්මකතා විය පඤ්ඤායන්තීති දට්ඨබ්බං. සෙතා රජතයට්ඨීවාති රජතමයයට්ඨි විය එකා යට්ඨි සෙතවණ්ණාති අත්ථො. ලතාති තත්ථෙව චිත්තකම්මකතා විය දිස්සමානලතා. නීලාදි යාදිසං පුප්ඵන්ති යාදිසං ලොකෙ නීලාදිපුප්ඵං අත්ථි, තාදිසං පුප්ඵයට්ඨිම්හි ඛායතීති අත්ථො.
අනෙකවිහිතං රතනං උප්පජ්ජීති අනෙකප්පකාරං රතනං සමුද්දතො සයමෙව තීරං ආරුහිත්වා වෙලන්තෙ ඌමිවෙගාභිජාතමරියාදවට්ටි විය උප්පජ්ජි, උට්ඨහිත්වා අට්ඨාසීති අත්ථො. තම්බපණ්ණියං පන අට්ඨ මුත්තා උප්පජ්ජිංසූති එත්ථාපි තම්බපණ්ණියං සමුද්දතො සයමෙව උට්ඨහිත්වා ජාතිතො අට්ඨ මුත්තා සමුද්දතීරෙ වුත්තනයෙනෙව ඨිතාති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං මහාවංසෙ –
‘‘ලඞ්කාදීපම්හි සකලෙ, නිධයො රතනානි ච;
අන්තොඨිතානි උග්ගන්ත්වා, පථවීතලමාරුහුං.
‘‘ලඞ්කාදීපසමීපම්හි, භින්නනාවාගතානි ච;
තත්ර ජාතානි ච ථලං, රතනානි සමාරුහුං.
‘‘හයගජා රථාමලකා, වලයඞ්ගුලිවෙඨකා;
කකුධඵලා පාකතිකා, ඉච්චෙතා අට්ඨ ජාතිතො.
‘‘මුත්තා සමුද්දා උග්ගන්ත්වා, තීරෙ වට්ටි විය ඨිතා;
දෙවානංපියතිස්සස්ස, සබ්බපුඤ්ඤවිජම්භිත’’න්ති.
හයමුත්තාති අස්සරූපසණ්ඨානමුත්තා. ගජමුත්තාති හත්ථිරූපසණ්ඨානා. එවං සබ්බත්ථ තංතංසණ්ඨානවසෙන මුත්තාභෙදො වෙදිතබ්බො. අඞ්ගුලිවෙඨකමුත්තාති අඞ්ගුලීයකසණ්ඨානා, මුද්දිකාසණ්ඨානාති අත්ථො. කකුධඵලමුත්තාති කකුධරුක්ඛඵලාකාරා බහූ අසාමුද්දිකා මුත්තා. රාජකකුධභණ්ඩානීති රාජාරහඋත්තමභණ්ඩානි. තානි සරූපෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡත්තං චාමර’’න්තිආදි. අඤ්ඤඤ්ච බහුවිධං පණ්ණාකාරං පහිණීති සම්බන්ධො. සඞ්ඛන්ති අභිසෙකාසිඤ්චනකං සාමුද්දිකං දක්ඛිණාවට්ටං සඞ්ඛං. අනොතත්තොදකමෙව ‘‘ගඞ්ගොදක’’න්ති වුත්තං. වඩ්ඪමානන්ති අලඞ්කාරචුණ්ණං. ‘‘නහානචුණ්ණ’’න්ති කෙචි. වටංසකන්ති කණ්ණපිළන්ධනවටංසකන්ති වුත්තං හොති. ‘‘වටංසකං කණ්ණචූළිකට්ඨානෙ ඔලම්බක’’න්තිපි වදන්ති. භිඞ්ගාරන්ති සුවණ්ණමයං මහාභිඞ්ගාරං. ‘‘මකරමුඛසණ්ඨානා බලිකම්මාදිකරණත්ථං කතා භාජනවිකතී’’තිපි වදන්ති. නන්දියාවට්ටන්ති කාකපදසණ්ඨානා මඞ්ගලත්ථං කතා සුවණ්ණභාජනවිකති. කඤ්ඤන්ති ඛත්තියකුමාරිං. අධොවිමං දුස්සයුගන්ති කිලිට්ඨෙ ජාතෙ අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තමත්තෙ පරිසුද්ධභාවමුපගච්ඡන්තං අධොවිමං දුස්සයුගං. හත්ථපුඤ්ඡනන්ති පීතවණ්ණං මහග්ඝං හත්ථපුඤ්ඡනපටං. හරිචන්දනන්ති හරිවණ්ණචන්දනං, සුවණ්ණවණ්ණචන්දනන්ති අත්ථො. ලොහිතචන්දනං වා, ගොසිතචන්දනන්ති අත්ථො. තං කිර උද්ධනෙ කුථිතතෙලම්හි පක්ඛිත්තමත්තං සකලම්පි තෙලං අග්ගිඤ්ච නිබ්බාපනසමත්ථං චන්දනං. තෙනෙව ‘‘ගොසිතචන්දන’’න්ති වුච්චති. ගොසද්දෙන හි ජලං වුච්චති, තං විය සිතං චන්දනං ගොසිතචන්දනං. නාගභවනසම්භවං අරුණවණ්ණමත්තිකං. හරීතකං ආමලකන්ති අගදහරීතකං අගදාමලකං. තං ඛිප්පමෙව සරීරමලසොධනාදිකරණසමත්ථං හොති.
උණ්හීසන්ති උණ්හීසපට්ටං. වෙඨනන්ති සීසවෙඨනං. සාරපාමඞ්ගන්ති උත්තමං රතනපාමඞ්ගසුත්තං. වත්ථකොටිකන්ති වත්ථයුගමෙව. නාගමාහටන්ති නාගෙහි ආහටං. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අමතොසධන්ති එවංනාමිකා ගුළිකජාති, අමතසදිසකිච්චත්තා එවං වුච්චති. තං කිර පරිපන්ථං විධමෙත්වා සබ්බත්ථ සාධෙන්තෙහි අගදොසධසම්භාරෙහි යොජෙත්වා වට්ටෙත්වා කතං ගුළිකං. තං පන රාජූනං මුඛසොධනනහානපරියොසානෙ මහතා පරිහාරෙන උපනෙන්ති. තෙන තෙ අඞ්ගරාගං නාම කරොන්ති, කරොන්තා ච යථාරහං ද්වීහි තීහි අගදොසධරඞ්ගතිලකාහි නලාටකඅංසකූටඋරමජ්ඣසඞ්ඛාතං අඞ්ගං සජ්ජෙත්වා අඞ්ගරාගං කරොන්තීති වෙදිතබ්බං. සා පන ගුළිකා අහිවිච්ඡිකාදීනම්පි විසං හනති, තෙනපි තං වුච්චති ‘‘අමතොසධ’’න්ති.
අහං බුද්ධඤ්චාතිආදීසු සබ්බධම්මෙ යාථාවතො අබුජ්ඣි පටිබුජ්ඣීති බුද්ධොති සඞ්ඛ්යං ගතං සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච, අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ ච අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මොති සඞ්ඛ්යං ගතං පරියත්තියා සද්ධිං නව ලොකුත්තරධම්මඤ්ච, දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතත්තා සඞ්ඝොති සඞ්ඛ්යං ගතං අරියසාවකසඞ්ඝඤ්ච අහං සරණං ගතො පරායණන්ති උපගතො, භජිං සෙවින්ති අත්ථො. අථ වා හිංසති තප්පසාදතග්ගරුකතාහි විහතකිලෙසෙන තප්පරායණතාකාරප්පවත්තෙන චිත්තුප්පාදෙන සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිං පරිකිලෙසං හනති විනාසෙතීති සරණං, රතනත්තයස්සෙතං අධිවචනං. අපිච සම්මාසම්බුද්ධො හිතෙ පවත්තනෙන අහිතා ච නිවත්තනෙන සත්තානං භයං හිංසතීති සරණන්ති වුච්චති. ධම්මොපි භවකන්තාරා උත්තාරණෙන අස්සාසදානෙන ච සත්තානං භයං හිංසතීති සරණන්ති වුච්චති. සඞ්ඝොපි අප්පකානම්පි කාරානං විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සත්තානං භයං හිංසතීති සරණන්ති වුච්චති. ඉමිනා අත්ථෙන සරණභූතං රතනත්තයං තෙනෙව කාරණෙන සරණන්ති ගතො අවගතො, ජානින්ති අත්ථො. උපාසකත්තං දෙසෙසින්ති රතනත්තයං උපාසතීති උපාසකොති එවං දස්සිතං උපාසකභාවං මයි අභිනිවිට්ඨං වාචාය පකාසෙසින්ති අත්ථො, ‘‘උපාසකොහං අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතො’’ති එවං උපාසකත්තං පටිවෙදෙසින්ති වුත්තං හොති. සක්යපුත්තස්ස සාසනෙති සක්යස්ස සුද්ධොදනස්ස පුත්තො සො භගවා සක්යපුත්තො, තස්ස සක්යපුත්තස්ස සාසනෙති අත්ථො. සද්ධාති සද්ධාය, ‘‘සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා’’තිආදීසු විය යකාරලොපො දට්ඨබ්බො. උපෙහීති උපගච්ඡ.
අසොකරඤ්ඤා පෙසිතෙන අභිසෙකෙනාති අසොකරඤ්ඤා පෙසිතෙන අභිසෙකුපකරණෙන. යදා හි දෙවානංපියතිස්සො මහාරාජා අත්තනො සහායස්ස ධම්මාසොකරඤ්ඤො ඉතො වෙළුයට්ඨියාදයො මහාරහෙ පණ්ණාකාරෙ පෙසෙසි. තදා සොපි තෙ දිස්වා පසීදිත්වා අතිවිය තුට්ඨො ‘‘ඉමෙහි අතිරෙකතරං කිං නාම මහග්ඝං පටිපණ්ණාකාරං සහායස්ස මෙ පෙසෙස්සාමී’’ති අමච්චෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා ලඞ්කාදීපෙ අභිසෙකපරිහාරං පුච්ඡිත්වා ‘‘න තත්ථ ඊදිසො අභිසෙකපරිහාරො අත්ථී’’ති සුත්වා ‘‘සාධු වත මෙ සහායස්ස අභිසෙකපරිහාරං පෙසෙස්සාමී’’ති වත්වා සාමුද්දිකසඞ්ඛාදීනි තීණි සඞ්ඛානි ච ගඞ්ගොදකඤ්ච අරුණවණ්ණමත්තිකඤ්ච අට්ඨට්ඨ ඛත්තියබ්රාහ්මණගහපතිකඤ්ඤායො ච සුවණ්ණරජතලොහමත්තිකාමයඝටෙ ච අට්ඨහි සෙට්ඨිකුලෙහි සද්ධිං අට්ඨ අමච්චකුලානි චාති එවං සබ්බට්ඨකං නාම ඉධ පෙසෙසි ‘‘ඉමෙහි මෙ සහායස්ස පුන අභිසෙකං කරොථා’’ති, අඤ්ඤඤ්ච අභිසෙකත්ථාය බහුං පණ්ණාකාරං පෙසෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘අසොකරඤ්ඤා පෙසිතෙන අභිසෙකෙනා’’ති. එකො මාසො අභිසිත්තස්ස අස්සාති එකමාසාභිසිත්තො. කථං පන තස්ස තදා එකමාසාභිසිත්තතා විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘විසාඛපුණ්ණමායං හිස්ස අභිසෙකමකංසූ’’ති, පුබ්බෙ කතාභිසෙකස්සපි අසොකරඤ්ඤා පෙසිතෙන අනග්ඝෙන පරිහාරෙන විසාඛපුණ්ණමායං පුන අභිසෙකමකංසූති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං මහාවංසෙ –
‘‘තෙ මිගසිරමාසස්ස, ආදිචන්දොදයං දිනෙ;
අභිසිත්තඤ්ච ලඞ්කින්දං, අමච්චා සාමිභත්තිනො.
‘‘ධම්මාසොකස්ස වචනං, සුත්වා සාමිහිතෙ රතා;
පුනාපි අභිසෙචිංසු, ලඞ්කාහිතසුඛෙ රත’’න්ති.
දීපවංසෙපි චෙතං වුත්තං –
‘‘විසාඛමාසෙ ද්වාදසියං, ජම්බුදීපා ඉධාගතා;
අභිසෙකං සපරිවාරං, අසොකධම්මෙන පෙසිතං.
‘‘දුතියං අභිසිඤ්චිත්ථ, රාජානං දෙවානංපියං;
අභිසිත්තො දුතියාභිසෙකෙන, විසාඛමාසෙ උපොසථෙ.
‘‘තතො මාසෙ අතික්කම්ම, ජෙට්ඨමාසෙ උපොසථෙ;
මහින්දො සත්තමො හුත්වා, ජම්බුදීපා ඉධාගතො’’ති.
තදා පන තස්ස රඤ්ඤො විසාඛපුණ්ණමාය අභිසෙකස්ස කතත්තා තතො පභුති යාවජ්ජතනා විසාඛපුණ්ණමායමෙව අභිසෙකකරණමාචිණ්ණං. අභිසෙකවිධානඤ්චෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බං – අභිසෙකමඞ්ගලත්ථං අලඞ්කතප්පටියත්තස්ස මණ්ඩපස්ස අන්තො කතස්ස උදුම්බරසාඛමණ්ඩපස්ස මජ්ඣෙ සුප්පතිට්ඨිතෙ උදුම්බරභද්දපීඨම්හි අභිසෙකාරහං අභිජච්චං ඛත්තියං නිසීදාපෙත්වා පඨමං තාව මඞ්ගලාභරණභූසිතා ජාතිසම්පන්නා ඛත්තියකඤ්ඤා ගඞ්ගොදකපුණ්ණං සාමුද්දිකං දක්ඛිණාවට්ටසඞ්ඛං උභොහි හත්ථෙහි සක්කච්චං ගහෙත්වා සීසොපරි උස්සාපෙත්වා තෙන තස්ස මුද්ධනි අභිසෙකොදකං අභිසිඤ්චති, එවඤ්ච වදෙති ‘‘දෙව, තං සබ්බෙපි ඛත්තියගණා අත්තානමාරක්ඛණත්ථං ඉමිනා අභිසෙකෙන අභිසෙකිකං මහාරාජං කරොන්ති, ත්වං රාජධම්මෙසු ඨිතො ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙහි, එතෙසු ඛත්තියගණෙසු ත්වං පුත්තසිනෙහානුකම්පාය සහිතචිත්තො හිතසමමෙත්තචිත්තො ච භව, රක්ඛාවරණගුත්තියා තෙසං රක්ඛිතො ච භවාහී’’ති.
තතො පුන පුරොහිතොපි පුරොහිච්චට්ඨානානුරූපාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතප්පටියත්තො ගඞ්ගොදකපුණ්ණං රජතමයසඞ්ඛං උභොහි හත්ථෙහි සක්කච්චං ගහෙත්වා තස්ස සීසොපරි උස්සාපෙත්වා තෙන තස්ස මුද්ධනි අභිසෙකොදකං අභිසිඤ්චති, එවඤ්ච වදෙති ‘‘දෙව, තං සබ්බෙපි බ්රාහ්මණගණා අත්තානමාරක්ඛණත්ථං ඉමිනා අභිසෙකෙන අභිසෙකිකං මහාරාජං කරොන්ති, ත්වං රාජධම්මෙසු ඨිතො ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙහි, එතෙසු බ්රාහ්මණෙසු ත්වං පුත්තසිනෙහානුකම්පාය සහිතචිත්තො හිතසමමෙත්තචිත්තො ච භව, රක්ඛාවරණගුත්තියා තෙසං රක්ඛිතො ච භවාහී’’ති.
තතො පුන සෙට්ඨිපි සෙට්ඨිට්ඨානානුරූපභූසනභූසිතො ගඞ්ගොදකපුණ්ණං රතනමයසඞ්ඛං උභොහි හත්ථෙහි සක්කච්චං ගහෙත්වා තස්ස සීසොපරි උස්සාපෙත්වා තෙන තස්ස මුද්ධනි අභිසෙකොදකං අභිසිඤ්චති, එවඤ්ච වදෙති ‘‘දෙව තං සබ්බෙපි ගහපතිගණා අත්තානමාරක්ඛණත්ථං ඉමිනා අභිසෙකෙන අභිසෙකිකං මහාරාජං කරොන්ති, ත්වං රාජධම්මෙසු ඨිතො ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙහි, එතෙසු ගහපතිගණෙසු ත්වං පුත්තසිනෙහානුකම්පාය සහිතචිත්තො හිතසමමෙත්තචිත්තො ච භව, රක්ඛාවරණගුත්තියා තෙසං රක්ඛිතො ච භවාහී’’ති.
තෙ පන තස්ස එවං වදන්තා ‘‘සචෙ ත්වං අම්හාකං වචනානුරූපෙන රජ්ජං කාරෙස්සසි, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ කාරෙස්සසි, තව මුද්ධා සත්තධා ඵලතූ’’ති එවං රඤ්ඤො අභිසපන්ති වියාති දට්ඨබ්බං. ඉමස්මිං පන දීපෙ දෙවානංපියතිස්සස්ස මුද්ධනි ධම්මාසොකෙනෙව ඉධ පෙසිතා ඛත්තියකඤ්ඤායෙව අනොතත්තොදකපුණ්ණෙන සාමුද්දිකදක්ඛිණාවට්ටසඞ්ඛෙන අභිසෙකොදකං අභිසිඤ්චීති වදන්ති. ඉදඤ්ච යථාවුත්තං අභිසෙකවිධානං මජ්ඣිමනිකායෙ චූළසීහනාදසුත්තවණ්ණනායං සීහළට්ඨකථායම්පි ‘‘පඨමං තාව අභිසෙකං ගණ්හන්තානං රාජූනං සුවණ්ණමයාදීනි තීණි සඞ්ඛානි ච ගඞ්ගොදකඤ්ච ඛත්තියකඤ්ඤඤ්ච ලද්ධුං වට්ටතී’’තිආදිනා වුත්තන්ති වදන්ති.
සම්මොදනීයං කථං කථයමානොති පීතිපාමොජ්ජසඞ්ඛාතසම්මොදජනනතො සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො ච සම්මොදනීයං ‘‘කච්චි භන්තෙ ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි වො අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරො’’ති එවමාදිකථං කථයමානො. ඡ ජනෙ දස්සෙසීති රඤ්ඤා සද්ධිං ආගතානං ‘‘න ඉමෙ යක්ඛා, මනුස්සා ඉමෙ’’ති සඤ්ජානනත්ථං භණ්ඩුකස්ස උපාසකස්ස ආනීතත්තා තෙන සද්ධිං ඡ ජනෙ දස්සෙසි. තෙවිජ්ජාති පුබ්බෙනිවාසදිබ්බචක්ඛුආසවක්ඛයසඞ්ඛාතාහි තීහි විජ්ජාහි සමන්නාගතා. ඉද්ධිප්පත්තාති ඉද්ධිවිධඤාණං පත්තා. චෙතොපරියකොවිදාති පරෙසං චිත්තාචාරෙ කුසලා. එවමෙත්ථ පඤ්ච අභිඤ්ඤා සරූපෙන වුත්තා, දිබ්බසොතං පන තාසං වසෙන ආගතමෙව හොති. බහූති එවරූපා ඡළභිඤ්ඤා බුද්ධසාවකා බහූ ගණනපථං අතික්කන්තා සකලජම්බුදීපං කාසාවපජ්ජොතං කත්වා විචරන්තීති. කෙචි පන ‘‘තෙවිජ්ජා ඉද්ධිප්පත්තා ච ඛීණාසවා චෙතොපරියකොවිදා කෙචි ඛීණාසවාති විසුං යොජෙත්වා ‘අරහන්තො’ති ඉමිනා සුක්ඛවිපස්සකා වුත්තා’’ති වදන්ති.
පඤ්ඤාවෙය්යත්තියන්ති පඤ්ඤාපාටවං, පඤ්ඤාය තික්ඛවිසදභාවන්ති අත්ථො. ආසන්නන්ති ආසන්නෙ ඨිතං. සාධු මහාරාජ පණ්ඩිතොසීති රාජානං පසංසති. පුන වීමංසන්තො ‘‘අත්ථි පන තෙ මහාරාජා’’තිආදිමාහ. චූළහත්ථිපදොපමසුත්තන්තං කථෙසීති ‘‘අයං රාජා ‘ඉමෙ සමණා නාම ඊදිසා, සීලාදිපටිපත්ති ච තෙසං ඊදිසී’ති ච න ජානාති, හන්ද නං ඉමාය චූළහත්ථිපදොපමසුත්තන්තදෙසනාය සමණභාවූපගමනං සමණපටිපත්තිඤ්ච විඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා පඨමං චූළහත්ථිපදොපමසුත්තන්තං කථෙසි. තත්ථ හි –
‘‘එවමෙව ඛො, බ්රාහ්මණ, ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො…පෙ… සාත්ථං සබ්යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්රහ්මචරියං පකාසෙති, තං ධම්මං සුණාති ගහපති වා ගහපතිපුත්තො වා අඤ්ඤතරස්මිං වා කුලෙ පච්චාජාතො, සො තං ධම්මං සුත්වා තථාගතෙ සද්ධං පටිලභති, සො තෙන සද්ධාපටිලාභෙන සමන්නාගතො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘සම්බාධො ඝරාවාසො රජොපථො, අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා, නයිදං සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා එකන්තපරිපුණ්ණං එකන්තපරිසුද්ධං සඞ්ඛලිඛිතං බ්රහ්මචරියං චරිතුං, යන්නූනාහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්ය’න්ති. සො අපරෙන සමයෙන අප්පං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය අප්පං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය මහන්තං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති.
‘‘සො එවං පබ්බජිතො සමානො භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො, ලජ්ජී දයාපන්නො සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී විහරති.
‘‘අදින්නාදානං පහාය අදින්නාදානා පටිවිරතො හොති දින්නාදායී දින්නපාටිකඞ්ඛී, අථෙනෙන සුචිභූතෙන අත්තනා විහරතී’’ති (ම. නි. 1.291-292) –
එවමාදිනා සාසනෙ සද්ධාපටිලාභං පටිලද්ධසද්ධෙහි ච පබ්බජ්ජුපගමනං පබ්බජිතෙහි ච පටිපජ්ජිතබ්බා සීලක්ඛන්ධාදයො ධම්මා පකාසිතා.
රාජා සුත්තන්තං සුණන්තොයෙව අඤ්ඤාසීති ‘‘සො බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොති, එකභත්තිකො හොති රත්තුපරතො විරතො විකාලභොජනා’’ති එවං තස්මිං සුත්තන්තෙ (ම. නි. 1.293) ආගතත්තා තං සුණන්තොයෙව අඤ්ඤාසි. ඉධෙව වසිස්සාමාති න තාව රත්තියා උපට්ඨිතත්තා අනාගතවචනමකාසි. ආගතඵලොති අනාගාමිඵලං සන්ධායාහ, සම්පත්තඅනාගාමිඵලොති අත්ථො. තතොයෙව ච විසෙසතො අවිපරීතවිදිතසත්ථුසාසනත්තා විඤ්ඤාතසාසනො. ඉදානි පබ්බජිස්සතීති ගිහිලිඞ්ගෙන ආනීතකිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා එවමාහ. අචිරපක්කන්තස්ස රඤ්ඤොති රඤ්ඤෙ අචිරපක්කන්තෙති අත්ථො. අධිට්ඨහිත්වාති අන්තොතම්බපණ්ණිදීපෙ සමාගතා සුණන්තූති අධිට්ඨහිත්වා.
භූමත්ථරණසඞ්ඛෙපෙනාති භූමත්ථරණාකාරෙන. උප්පාතපාඨකාති නිමිත්තපාඨකා, නෙමිත්තකාති අත්ථො. ගහිතා දානි ඉමෙහි පථවීති ආසනානං පථවියං අත්ථතත්තා එවමාහංසු. පතිට්ඨහිස්සතීති චින්තෙන්තොති එත්ථ තෙන කාරණෙන සාසනපතිට්ඨානස්ස අභාවතො අවස්සං පතිට්ඨහන්තස්ස සාසනස්ස පුබ්බනිමිත්තමිදන්ති එවං පුබ්බනිමිත්තභාවෙන සල්ලක්ඛෙසීති වෙදිතබ්බං. පණීතෙනාති උත්තමෙන. සහත්ථාති සහත්ථෙන සන්තප්පෙත්වාති සුට්ඨු තප්පෙත්වා, පරිපුණ්ණං සුහිතං යාවදත්ථං කත්වාති අත්ථො. පෙතවත්ථුං විමානවත්ථුං සච්චසංයුත්තඤ්ච කථෙසීති දෙසනාවිධිකුසලො ථෙරො ජනස්ස සංවෙගං ජනෙතුං පඨමං පෙතවත්ථුං කථෙත්වා තදනන්තරං සංවෙගජාතං ජනං අස්සාසෙතුං සග්ගකථාවසෙන විමානවත්ථුඤ්ච කථෙත්වා තදනන්තරං පටිලද්ධස්සාසානං ‘‘මා එත්ථ අස්සාදං කරොථ නිබ්බානං විනා න අඤ්ඤං කිඤ්චි සඞ්ඛාරගතං ධුවං නාම අත්ථි, තස්මා පරමස්සාසකං නිබ්බානමධිගන්තුං වායමථා’’ති සච්චපටිවෙධත්ථාය උස්සාහං ජනෙන්තො අන්තෙ සච්චසංයුත්තං කථෙසීති වෙදිතබ්බං.
තෙසං සුත්වාති තෙසං සන්තිකා ථෙරානං ගුණකථං සුත්වා. රඤ්ඤො සංවිදිතං කත්වාති රඤ්ඤො නිවෙදනං කත්වා, රාජානං පටිවෙදයිත්වාති අත්ථො. අලං ගච්ඡාමාති පුරස්ස අච්චාසන්නත්තා සාරුප්පං න හොතීති පටිපක්ඛිපන්තො ආහ. මෙඝවනං නාම උය්යානන්ති මහාමෙඝවනුය්යානං. තස්ස කිර උය්යානස්ස භූමිග්ගහණදිවසෙ අකාලමහාමෙඝො උට්ඨහිත්වා සබ්බතළාකපොක්ඛරණියො පූරෙන්තො ගිම්හාභිහතරුක්ඛලතාදීනං අනුග්ගණ්හන්තොව පාවස්සි, තෙන කාරණෙන තං මහාමෙඝවනං නාම උය්යානං ජාතං. වුත්තඤ්හෙතං මහාවංසෙ –
‘‘උය්යානට්ඨානග්ගහණෙ, මහාමෙඝො අකාලජො;
පාවස්සි තෙන උය්යානං, මහාමෙඝවනං අහූ’’ති.
සුඛසයිතභාවං පුච්ඡිත්වාති ‘‘කච්චි, භන්තෙ, ඉධ සුඛං සයිත්ථ, තුම්හාකං ඉධ නිවාසො සුඛ’’න්ති එවං සුඛසයිතභාවං පුච්ඡිත්වා තතො ථෙරෙන ‘‘සුඛසයිතම්හි, මහාරාජ, භික්ඛූනං ඵාසුකමිදං උය්යාන’’න්ති වුත්තෙ ‘‘එවං සති ඉදං නො උය්යානං දස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘කප්පති, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරාමො’’ති පුච්ඡි. ඉමං සුත්තන්ති වෙළුවනාරාමපටිග්ගහණෙ වුත්තමිමං සුත්තං. උදකන්ති දක්ඛිණොදකං. මහාමෙඝවනුය්යානං අදාසීති ‘‘ඉමං මහාමෙඝවනුය්යානං සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වත්වා ජෙට්ඨමාසස්ස කාළපක්ඛෙ දුතියදිවසෙ අදාසි. මහාවිහාරස්ස දක්ඛිණොදකපාතෙනෙව සද්ධිං පතිට්ඨිතභාවෙපි න තාව තත්ථ විහාරකම්මං නිට්ඨිතන්ති ආහ ‘‘ඉදඤ්ච පඨමං විහාරට්ඨානං භවිස්සතී’’ති. පුනදිවසෙපීති කාළපක්ඛස්ස දුතියදිවසෙයෙව. අඩ්ඪනවමානං පාණසහස්සානන්ති අඩ්ඪෙන නවමානං පාණසහස්සානං, පඤ්චසතාධිකානං අට්ඨසහස්සානන්ති අත්ථො. ජොතිපාතුභාවට්ඨානන්ති ඤාණාලොකස්ස පාතුභාවට්ඨානං. අප්පමාදසුත්තන්ති අඞ්ගුත්තරනිකායෙ මහාඅප්පමාදසුත්තං, රාජොවාදසුත්තන්ති වුත්තං හොති.
මහච්චන්ති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනං, මහතා රාජානුභාවෙනාති අත්ථො. තුම්හෙ ජානනත්ථන්ති සම්බන්ධො. අරිට්ඨො නාම අමච්චොති රඤ්ඤො භාගිනෙය්යො අරිට්ඨො නාම අමච්චො. පඤ්චපණ්ණාසායාති එත්ථ ‘‘චතුපණ්ණාසායා’’ති වත්තබ්බං. එවඤ්හි සති උපරි වුච්චමානං ‘‘ද්වාසට්ඨි අරහන්තො’’ති වචනං සමෙති. තෙනෙව ච සීහළභාසාය ලිඛිතෙ මහාවංසෙ ‘‘චතුපණ්ණාසාය සද්ධි’’න්ති වුත්තං. දසභාතිකසමාකුලං රාජකුලන්ති මුටසිවස්ස පුත්තෙහි අභයො දෙවානංපියතිස්සො මහානාගො උත්තියො මත්තාභයො සූරතිස්සොති එවමාදීහි දසහි භාතිකෙහි සමාකිණ්ණං රාජකුලං. චෙතියගිරිම්හි වස්සං වසිංසූති ආසාළ්හීපුණ්ණමදිවසෙ රඤ්ඤා දින්නවිහාරෙයෙව පටිග්ගහෙත්වා පාටිපදදිවසෙ වස්සං වසිංසු. පවාරෙත්වාති මහාපවාරණාය පවාරෙත්වා. කත්තිකපුණ්ණමායන්ති අපරකත්තිකපුණ්ණමායං. මහාමහින්දත්ථෙරො හි පුරිමිකායං උපගන්ත්වා වුත්ථවස්සො මහාපවාරණාය පවාරෙත්වා තතො එකමාසං අතික්කම්ම චාතුමාසිනියං පුණ්ණමදිවසෙ අරියගණපරිවුතො රාජකුලං ගන්ත්වා භොජනාවසානෙ ‘‘මහාරාජ, අම්හෙහි චිරදිට්ඨො සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිවචනමබ්ර්වි. එවඤ්ච කත්වා වක්ඛති ‘‘පුණ්ණමායං මහාවීරො, චාතුමාසිනියා ඉධා’’ති. යං පනෙත්ථ කෙනචි වුත්තං ‘‘වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වාති චාතුමාසිනියා පවාරණායාති අත්ථො, පඨමපවාරණාය වා පවාරෙත්වා එකමාසං තත්ථෙව වසිත්වා කත්තිකපුණ්ණමියං අවොච, අඤ්ඤථා ‘පුණ්ණමායං මහාවීරො’ති වුත්තත්තා න සක්කා ගහෙතු’’න්ති, තත්ථ චාතුමාසිනියා පවාරණායාති අයමත්ථවිකප්පො න යුජ්ජති. න හි පුරිමිකාය වස්සූපගතා චාතුමාසිනියං පවාරෙන්ති. චිරදිට්ඨො සම්මාසම්බුද්ධොති සත්ථුස්ස සරීරාවයවො ච සම්මාසම්බුද්ධොයෙවාති කත්වා අවයවෙ සමුදායවොහාරවසෙන එවමාහාති දට්ඨබ්බං යථා ‘‘සමුද්දො දිට්ඨො’’ති.
ථෙරෙන වුත්තම්පි ගමනකාරණං ඨපෙත්වා ඉධ වාසෙ පයොජනමෙව දස්සෙත්වා ගමනං පටිසෙධෙතුකාමො ආහ ‘‘අහං භන්තෙ තුම්හෙ’’තිආදි. අභිවාදනාදීසු ආචරියං දිස්වා අභිවාදනකරණං අභිවාදනං නාම. යස්මිං වා දිසාභාගෙ ආචරියො වසති ඉරියාපථෙ කප්පෙන්තො, තතො අභිමුඛොව වන්දිත්වා ගච්ඡති, වන්දිත්වා තිට්ඨති, වන්දිත්වා නිසීදති, වන්දිත්වා නිපජ්ජති, ඉදං අභිවාදනං නාම. ආචරියං පන දූරතොව දිස්වා පච්චුට්ඨාය පච්චුග්ගමනකරණං පච්චුට්ඨානං නාම. ආචරියං පන දිස්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ සීසෙ ඨපෙත්වා ආචරියං නමස්සති, යස්මිං දිසාභාගෙ සො වසති, තදභිමුඛොපි තථෙව නමස්සති, ගච්ඡන්තොපි ඨිතොපි නිසින්නොපි අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සතියෙවාති ඉදං අඤ්ජලිකම්මං නාම. අනුච්ඡවිකකම්මස්ස පන කරණං සාමීචිකරණං නාම. චීවරාදීසු හි චීවරං දෙන්තො න යං වා තං වා දෙති, මහග්ඝං සතමූලග්ඝම්පි පඤ්චසතමූලග්ඝම්පි සතසහස්සමූලග්ඝම්පි දෙතියෙව. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො. ඉදං සාමීචිකරණං නාම. සරීරධාතුයොති සරීරාවයවා. අඤ්ඤාතන්ති අඤ්ඤාතං, විදිතං මයාති අත්ථො. කුතො ලච්ඡාමාති කුතො ලභිස්සාම. සුමනෙන සද්ධිං මන්තෙහීති පඨමමෙව සාමණෙරස්ස කථිතත්තා වා ‘‘ජානාති එස අම්හාකමධිප්පාය’’න්ති ඤත්වා වා එවමාහාති දට්ඨබ්බං.
අප්පොස්සුක්කො ත්වං මහාරාජාති මහාරාජ ත්වං ධාතූනං පටිලාභෙ මා උස්සුක්කං කරොහි, මා ත්වං තත්ථ වාවටො භව, අඤ්ඤං තයා කත්තබ්බං කරොහීති අධිප්පායො. ඉදානි තදෙව රඤ්ඤා කත්තබ්බකිච්චං දස්සෙන්තො ‘‘වීථියො සොධාපෙත්වා’’තිආදිමාහ. සබ්බතාළාවචරෙ උපට්ඨාපෙත්වාති කංසතාළාදිතාළං අවචරති එත්ථාති තාළාවචරං වුච්චති ආතතවිතතාදි සබ්බං තූරියභණ්ඩං. තෙනෙව පරිනිබ්බානසුත්තට්ඨකථායං ‘‘සබ්බඤ්ච තාළාවචරං සන්නිපාතෙථාති එත්ථ සබ්බඤ්ච තාළාවචරන්ති සබ්බං තූරියභණ්ඩ’’න්ති වුත්තං. එත්ථ පන සහචරණනයෙන සබ්බතූරියභණ්ඩානං වාදකාපි ගහෙතුං වට්ටන්තීති තෙ සබ්බෙ උපට්ඨාපෙත්වා සන්නිපාතෙත්වාති වුත්තං හොති. ලච්ඡසීති ලභිස්සසි. ථෙරා චෙතියගිරිමෙව අගමංසූති රාජනිවෙසනතො නික්ඛමිත්වා පුන චෙතියගිරිමෙව අගමංසු.
තාවදෙවාති තං ඛණංයෙව. පාටලිපුත්තද්වාරෙති පාටලිපුත්තනගරද්වාරෙ. කිං භන්තෙ සුමන ආහිණ්ඩසීති සුමන ත්වං සමණධම්මං අකත්වා කස්මා විචරසීති පුච්ඡති. චෙතියගිරිම්හියෙව පතිට්ඨාපෙත්වාති පච්ඡා තත්ථ විහාරත්ථාය ආකඞ්ඛිතබ්බභාවතො චෙතියගිරිම්හියෙව පතිට්ඨාපෙත්වා. වඩ්ඪමානකච්ඡායායාති පච්ඡාභත්තන්ති අත්ථො. පච්ඡාභත්තමෙව හි ඡායා වඩ්ඪති. අථස්ස එතදහොසීති ධාතුචඞ්කොටකං දිස්වා එවං චින්තෙසි. ඡත්තං අපනමතූති ඉදං සෙතච්ඡත්තං සයමෙව මෙ සීසොපරිතො ධාතුචඞ්කොටකාභිමුඛං හුත්වා නමතූති අත්ථො. මය්හං මත්ථකෙ පතිට්ඨාතූති ඉදං ධාතුචඞ්කොටකං ථෙරස්ස හත්ථතො ධාතුයා සහ ආගන්ත්වා සිරස්මිං මෙ පතිට්ඨාතූති අත්ථො. පොක්ඛරවස්සං නාම පොක්ඛරපත්තප්පමාණං වලාහකමජ්ඣෙ උට්ඨහිත්වා කමෙන ඵරිත්වා තෙමෙතුකාමෙයෙව තෙමයමානං මහන්තං හුත්වා වස්සති. මහාවීරොති මහාපරක්කමො. මහාවීරාවයවත්තා චෙත්ථ සත්ථුවොහාරෙන ධාතුයො එව නිද්දිට්ඨා. ධාතුසරීරෙනාගමනඤ්හි සන්ධාය අයං ගාථා වුත්තා.
පච්ඡිමදිසාභිමුඛොව හුත්වා අපසක්කන්තොති පිට්ඨිතො පිට්ඨිතොයෙව පච්ඡිමදිසාභිමුඛො හුත්වා ඔසක්කන්තො, ගච්ඡන්තොති අත්ථො. කිඤ්චාපි එස පච්ඡිමදිසං න ඔලොකෙති, තථාපි පච්ඡිමදිසං සන්ධාය ගච්ඡතීති ‘‘පච්ඡිමදිසාභිමුඛො’’ති වුත්තං. පුරත්ථිමෙන ද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වාති එත්ථ පිට්ඨිතො පිට්ඨිතොයෙව ආගන්ත්වා ද්වාරෙ සම්පත්තෙ පරිවත්තෙත්වා උජුකෙනෙව නගරං පාවිසීති වෙදිතබ්බං. මහෙජවත්ථු නාමාති මහෙජනාමකෙන යක්ඛෙන පරිග්ගහිතං එකං දෙවට්ඨානන්ති වෙදිතබ්බං. පරිභොගචෙතියට්ඨානන්ති එත්ථ පරිභුත්තූපකරණානි නිදහිත්වා කතං චෙතියං පරිභොගචෙතියන්ති දට්ඨබ්බං. තිවිධඤ්හි චෙතියං වදන්ති පරිභොගචෙතියං ධාතුචෙතියං ධම්මචෙතියන්ති. තත්ථ පරිභොගචෙතියං වුත්තනයමෙව. ධාතුචෙතියං පන ධාතුයො නිදහිත්වා කතං. පටිච්චසමුප්පාදාදිලිඛිතපොත්ථකං නිදහිත්වා කතං පන ධම්මචෙතියං නාම. සාරීරිකං පරිභොගිකං උද්දිස්සකන්ති එවම්පි තිප්පභෙදං චෙතියං වදන්ති. අයං පන පභෙදො පටිමාරූපස්සපි උද්දිස්සකචෙතියෙනෙව සඞ්ගහිතත්තා සුට්ඨුතරං යුජ්ජති.
කථං පන ඉදං ඨානං තිණ්ණං බුද්ධානං පරිභොගචෙතියට්ඨානං අහොසීති ආහ ‘‘අතීතෙ කිරා’’තිආදි. පජ්ජරකෙනාති එත්ථ පජ්ජරකො නාම රොගො වුච්චති. සො ච යක්ඛානුභාවෙන සමුප්පන්නොති වෙදිතබ්බො. තදා කිර පුණ්ණකාළො නාම යක්ඛො අත්තනො ආනුභාවෙන මනුස්සානම්පි සරීරෙ පජ්ජරකං නාම රොගං සමුට්ඨාපෙසි. වුත්තඤ්හෙතං මහාවංසෙ –
‘‘රක්ඛසෙහි ජනස්සෙත්ථ, රොගො පජ්ජරකො අහූ’’ති;
දීපවංසෙපි චෙතං වුත්තං –
‘‘රක්ඛසා ච බහූ තත්ථ, පජ්ජරා ච සමුට්ඨිතා;
පජ්ජරෙන බහූ සත්තා, නස්සන්ති දීපමුත්තමෙ’’ති.
අනයබ්යසනන්ති එත්ථ අනයොති අවඩ්ඪි. කායිකං චෙතසිකඤ්ච සුඛං බ්යසති වික්ඛිපති විනාසෙතීති බ්යසනන්ති දුක්ඛං වුච්චති. කිඤ්චාපි ‘‘බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං ඔලොකෙන්තො’’ති වුත්තං, තථාපි ‘‘තෙ සත්තෙ අනයබ්යසනමාපජ්ජන්තෙ දිස්වා’’ති වචනතො පඨමං බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං ඔලොකෙත්වා පච්ඡා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ලොකං ඔලොකෙන්තො තෙ සත්තෙ අනයබ්යසනමාපජ්ජන්තෙ දිස්වාති ගහෙතබ්බං. න හි ආසයානුසයාදිබුද්ධචක්ඛුස්ස තෙ සත්තා අනයබ්යසනං ආපජ්ජන්තා දිස්සන්ති. දුබ්බුට්ඨිකාති විසමවස්සාදිවසෙන දුට්ඨා අසොභනා වුට්ඨියෙව දුබ්බුට්ඨිකා, සස්සුප්පත්තිහෙතුභූතා කායසුඛුප්පත්තිසප්පායා සත්තුපකාරා සම්මා වුට්ඨි තත්ථ න හොතීති අධිප්පායො. තතොයෙව ච ‘‘දුබ්භික්ඛං දුස්සස්ස’’න්ති වුත්තං. භික්ඛාය අභාවො, දුල්ලභභාවො වා දුබ්භික්ඛං, සුලභා තත්ථ භික්ඛා න හොතීති වුත්තං හොති. සස්සානං අභාවො, අසම්පන්නතා වා දුස්සස්සං. දෙවොති මෙඝස්සෙතං නාමං. සම්මාධාරමනුපවෙච්ඡීති උදකධාරං සම්මා විමුඤ්චි, සම්මා අනුපවස්සීති වුත්තං හොති.
මහාවිවාදො හොතීති තස්මිං කිර කාලෙ ජයන්තමහාරාජෙන ච තස්ස රඤ්ඤො කනිට්ඨභාතුකෙන සමිද්ධකුමාරනාමකෙන උපරාජෙන ච සද්ධිං ඉමස්මිං දීපෙ මහායුද්ධං උපට්ඨිතං. තෙනෙතං වුත්තං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන මණ්ඩදීපෙ මහාවිවාදො හොතී’’ති. හොතීති කිරියා කාලමපෙක්ඛිත්වා වත්තමානපයොගො, විවාදස්ස පන අතීතකාලිකත්තං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙනා’’ති ඉමිනාව විඤ්ඤායති. සද්දන්තරසන්නිධානෙන හෙත්ථ අතීතකාලාවගමො යථා ‘‘භාසතෙ වඩ්ඪතෙ තදා’’ති. එවං සබ්බත්ථ ඊදිසෙසු ඨානෙසු වත්තමානපයොගො දට්ඨබ්බො. කලහවිග්ගහජාතාති එත්ථ කලහො නාම මත්ථකප්පත්තො කායකලහොපි වාචාකලහොපි. තත්ථ හත්ථපරාමාසාදිවසෙන කායෙන කාතබ්බො කලහො කායකලහො. මම්මඝට්ටනාදිවසෙන වාචාය කාතබ්බො කලහො වාචාකලහො. විපච්චනීකගහණං විග්ගහො. කලහස්ස පුබ්බභාගෙ උප්පන්නො අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධගාහො. අථ වා කලහො නාම වාචාකලහො. අඤ්ඤමඤ්ඤං හත්ථපරාමාසාදිවසෙන විරූපං විරුද්ධං වා ගහණං විග්ගහො කායකලහො. යථාවුත්තො කලහො ච විග්ගහො ච ජාතො සඤ්ජාතො එතෙසන්ති කලහවිග්ගහජාතා, සඤ්ජාතකලහවිග්ගහාති අත්ථො.
තානි සාසනන්තරධානෙන නස්සන්තීති පරියත්තිපටිවෙධපටිපත්තිසඞ්ඛාතස්ස තිවිධස්සපි සාසනස්ස අන්තරධානෙන ධාතුපරිනිබ්බානෙ සති තානි චෙතියානි විනස්සන්ති. තීණි (දී. නි. අට්ඨ. 3.161; විභ. අට්ඨ. 809) හි පරිනිබ්බානානි කිලෙසපරිනිබ්බානං ඛන්ධපරිනිබ්බානං ධාතුපරිනිබ්බානන්ති, තානි පන අම්හාකං භගවතො වසෙන එවං වෙදිතබ්බානි. තස්ස හි කිලෙසපරිනිබ්බානං බොධිපල්ලඞ්කෙ අහොසි, ඛන්ධපරිනිබ්බානං කුසිනාරායං. ධාතුපරිනිබ්බානං අනාගතෙ භවිස්සති. සාසනස්ස කිර ඔසක්කනකාලෙ ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ ධාතුයො සන්නිපතිත්වා මහාචෙතියං ගමිස්සන්ති, මහාචෙතියතො නාගදීපෙ රාජායතනචෙතියං, තතො මහාබොධිපල්ලඞ්කං ගමිස්සන්ති, නාගභවනතොපි දෙවලොකතොපි බ්රහ්මලොකතොපි ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කමෙව ගමිස්සන්ති, සාසපමත්තාපි ධාතු න අන්තරා නස්සිස්සති. සබ්බා ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ රාසිභූතා සුවණ්ණක්ඛන්ධො විය එකග්ඝනා හුත්වා ඡබ්බණ්ණරස්මියො විස්සජ්ජෙස්සන්ති, තා දසසහස්සිලොකධාතුං ඵරිස්සන්ති. තතො දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවතා සන්නිපතිත්වා ‘‘අජ්ජ සත්ථා පරිනිබ්බාති, අජ්ජ සාසනං ඔසක්කති, පච්ඡිමදස්සනං දානි ඉදං අම්හාක’’න්ති දසබලස්ස පරිනිබ්බුතදිවසතො මහන්තතරං කාරුඤ්ඤං කරිස්සන්ති, ඨපෙත්වා අනාගාමිඛීණාසවෙ අවසෙසා සකභාවෙන සණ්ඨාතුං න සක්ඛිස්සන්ති. ධාතූසු තෙජොධාතු උට්ඨහිත්වා යාව බ්රහ්මලොකා උග්ගච්ඡිස්සති, සාසපමත්තියාපි ධාතුයා සති එකජාලාව භවිස්සති, ධාතූසු පරියාදානං ගතාසු පරිච්ඡිජ්ජිස්සති. එවං මහන්තං ආනුභාවං දස්සෙත්වා ධාතූසු අන්තරහිතාසු සාසනං අන්තරහිතං නාම හොති.
දිවා බොධිරුක්ඛට්ඨානෙ හත්ථිසාලායං තිට්ඨතීති දිවා වත්ථුවිචිනනාය ඔකාසං කුරුමානො තතො ධාතුං ගහෙත්වා කුම්භෙ ඨපෙත්වා සධාතුකොව හුත්වා තිට්ඨතීති වදන්ති. වුත්තඤ්හෙතං මහාවංසෙ –
‘‘රත්තිං නාගොනුපරියාති, තං ඨානං සො සධාතුකං;
බොධිට්ඨානම්හි සාලායං, දිවා ඨාති සධාතුකො’’ති.
ථූපපතිට්ඨානභූමිං පරියායතීති මත්ථකතො ධාතුං තත්ථ පතිට්ඨාපෙත්වා සධාතුකං ථූපපතිට්ඨානභූමිං රත්තිභාගෙ පරියායති, සමන්තතො විචරතීති අත්ථො. ජඞ්ඝප්පමාණන්ති පුප්ඵට්ඨානප්පමාණං. ථූපකුච්ඡිතො හෙට්ඨාභාගඤ්හි ථූපස්ස ජඞ්ඝාති වදන්ති. ධාතුඔරොපනත්ථායාති හත්ථිකුම්භතො ධාතුකරණ්ඩකස්ස ඔරොපනත්ථාය. සකලනගරඤ්ච ජනපදො චාති නගරවාසිනො ජනපදවාසිනො ච අභෙදතො නගරජනපදසද්දෙහි වුත්තා ‘‘සබ්බො ගාමො ආගතො, මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’තිආදීසු විය. මහාජනකායෙති මහාජනසමූහෙ. සමූහපරියායො හෙත්ථ කායසද්දො. එකෙකධාතුප්පදෙසතො තෙජොදකනික්ඛමනාදිවසෙන යමකයමකං හුත්වා පවත්තං පාටිහාරියං යමකපාටිහාරියං. ඡන්නං වණ්ණානං රස්මියො චාති සම්බන්ධො කාතබ්බො. ඡන්නං වණ්ණානං උදකධාරා චාති එවම්පෙත්ථ සම්බන්ධං වදන්ති. පරිනිබ්බුතෙපි භගවති තස්සානුභාවෙන එවරූපං පාටිහාරියමහොසියෙවාති දස්සෙතුං ‘‘එවං අචින්තියා’’තිආදිගාථමාහ. බුද්ධධම්මාති එත්ථ බුද්ධගුණා.
ධරමානකාලෙපි තික්ඛත්තුං ආගමාසීති භගවා කිර අභිසම්බොධිතො නවමෙ මාසෙ ඵුස්සපුණ්ණමදිවසෙ යක්ඛාධිවාසං ලඞ්කාදීපමුපගන්ත්වා ලඞ්කාමජ්ඣෙ තියොජනායතෙ යොජනවිත්ථතෙ මහානාගවනුය්යානෙ මහායක්ඛසමාගමෙ උපරිආකාසෙ ඨත්වා කප්පුට්ඨානසමයෙ සමුට්ඨිතවුට්ඨිවාතනිබ්බිසෙසවස්සවායුනා ච ලොකන්තරිකනිරයන්ධකාරසදිසඝොරන්ධකාරනිකායෙන ච සීතනරකනිබ්බිසෙසබහලසීතෙන ච සංවට්ටකාලසඤ්ජාතවාතසඞ්ඛුභිතෙහි මෙඝනභගජ්ජිතසදිසෙන ගගනමෙදනීනින්නාදෙන ච යක්ඛානං භයං සන්තාසං ජනෙත්වා තෙහි යාචිතාභයො ‘‘දෙථ මෙ සමග්ගා නිසීදනට්ඨාන’’න්ති වත්වා ‘‘දෙම තෙ සකලදීපං, දෙහි නො, මාරිස, අභය’’න්ති වුත්තෙ සබ්බං තං උපද්දවං අන්තරධාපෙත්වා යක්ඛදත්තභූමියා චම්මඛණ්ඩං පත්ථරිත්වා තත්ථ නිසින්නො සමන්තතො ජලමානං චම්මඛණ්ඩං පසාරෙත්වා කප්පුට්ඨානග්ගිසදිසදහනාභිභූතානං ජලධිසලිලභීතානං සමන්තා වෙලන්තෙ භමන්තානං යක්ඛානං ගිරිදීපං දස්සෙත්වා තෙසු තත්ථ පතිට්ඨිතෙසු තං යථාඨානෙ පතිට්ඨාපෙත්වා චම්මඛණ්ඩං සඞ්ඛිපිත්වා නිසින්නො තදා සමාගතෙ අනෙකදෙවතාසන්නිපාතෙ ධම්මං දෙසෙත්වා අනෙකපාණකොටීනං ධම්මාභිසමයං කත්වා සුමනකූටවාසිනා මහාසුමනදෙවරාජෙන සමධිගතසොතාපත්තිඵලෙන යාචිතපූජනීයො සීසං පරාමසිත්වා මුට්ඨිමත්තා නීලාමලකෙසධාතුයො තස්ස දත්වා ජම්බුදීපමගමාසි.
දුතියං අභිසම්බොධිතො පඤ්චමෙ සංවච්ඡරෙ චූළොදරමහොදරානං ජලථලනිවාසීනං මාතුලභාගිනෙය්යානං නාගරාජූනං මණිපල්ලඞ්කං නිස්සාය උපට්ඨිතමහාසඞ්ගාමෙ නාගානං මහාවිනාසං දිස්වා චිත්තමාසකාළපක්ඛස්ස උපොසථදිවසෙ පාතොව සමිද්ධසුමනෙන නාම රුක්ඛදෙවපුත්තෙන ඡත්තං කත්වා ධාරිතරාජායතනො නාගදීපං සමාගන්ත්වා සඞ්ගාමමජ්ඣෙ ආකාසෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නො ඝොරන්ධකාරෙන නාගෙ සන්තාසෙත්වා අස්සාසෙන්තො ආලොකං දස්සෙත්වා සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සානං උපගතනාගානං සාමග්ගිකරණීයං ධම්මං දෙසෙත්වා මාතුලභාගිනෙය්යෙහි ද්වීහි නාගරාජූහි පූජිතෙ පථවීතලගතෙ මණිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො නාගෙහි දිබ්බන්නපානෙහි සන්තප්පිතො ජලථලනිවාසිනො අසීතිකොටිනාගෙ සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාපෙත්වා තෙහි නමස්සිතුං පල්ලඞ්කඤ්ච රාජායතනපාදපඤ්ච තත්ථ පතිට්ඨාපෙත්වා ජම්බුදීපමගමාසි.
තතියම්පි අභිසම්බොධිතො අට්ඨමෙ සංවච්ඡරෙ මහොදරමාතුලෙන මණිඅක්ඛිකනාගරාජෙනාභියාචිතො විසාඛපුණ්ණමදිවසෙ පඤ්චභික්ඛුසතපරිවුතො කල්යාණීපදෙසෙ මණිඅක්ඛිකස්ස භවනමුපගන්ත්වා තත්ථ මාපිතරුචිරරතනමණ්ඩපෙ මනොහරවරපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො නාගරාජෙන දිබ්බන්නපානෙහි සන්තප්පෙත්වා නාගමාණවිකගණපරිවුතෙන දිබ්බමාලාගන්ධාදීහි පූජිතො තත්ථ ධම්මං දෙසෙත්වා වුට්ඨායාසනා සුමනකූටෙ පදං දස්සෙත්වා පබ්බතපාදෙ දිවාවිහාරං කත්වා දීඝවාපිචෙතියට්ඨානෙ ච මුභියඞ්ගණචෙතියට්ඨානෙ ච කල්යාණීචෙතියට්ඨානෙ ච මහාබොධිට්ඨානෙ ච ථූපාරාමට්ඨානෙ ච මහාචෙතියට්ඨානෙ ච සසාවකො නිසීදිත්වා නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා සිලාචෙතියට්ඨානෙයෙව ඨත්වා දෙවනාගෙ සමනුසාසිත්වා ජම්බුදීපමගමාසි. එවං භගවා ධරමානකාලෙපි ඉමං දීපං තික්ඛත්තුං ආගමාසීති වෙදිතබ්බං.
ඉදානි තදෙව තික්ඛත්තුමාගමනං සඞ්ඛෙපතො විභාවෙන්තො ආහ ‘‘පඨමං යක්ඛදමනත්ථ’’න්තිආදි. රක්ඛං කරොන්තොති යක්ඛානං පුන අපවිසනත්ථාය රක්ඛං කරොන්තො. ආවිජ්ජීති සමන්තතො විචරි. මාතුලභාගිනෙය්යානන්ති චූළොදරමහොදරානං. එත්ථ පන කිඤ්චාපි භගවා සමිද්ධසුමනෙන නාම දෙවපුත්තෙන සද්ධිං ආගතො, තථාපි පච්ඡාසමණෙන එකෙනපි භික්ඛුනා සද්ධිං අනාගතත්තා ‘‘එකකොව ආගන්ත්වා’’ති වුත්තං. තදනුරූපස්ස පරිපන්ථස්ස විහතත්තා ‘‘පරිළාහං වූපසමෙත්වා’’ති වුත්තං. රඤ්ඤො භාතාති රඤ්ඤො කනිට්ඨභාතා. අභයොති මත්තාභයො.
අනුළා දෙවීති රඤ්ඤො ජෙට්ඨභාතුජායා අනුළා දෙවී. පුරිමකානං තිණ්ණං සම්මාසම්බුද්ධානං බොධි පතිට්ඨාසීති යදා හි සො කකුසන්ධො නාම භගවා ඉමස්මිං දීපෙ මනුස්සෙ පජ්ජරකාභිභූතෙ අනයබ්යසනමාපජ්ජන්තෙ දිස්වා කරුණාය සඤ්චොදිතහදයො ඉමං දීපමාගතො, තදා තං රොගභයං වූපසමෙත්වා සන්නිපතිතානං ධම්මං දෙසෙන්තො චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයං කත්වා සායන්හසමයෙ බොධිපතිට්ඨානාරහට්ඨානං ගන්ත්වා තත්ථ සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘මම සිරීසමහාබොධිතො දක්ඛිණමහාසාඛමාදාය රුචනන්දා භික්ඛුනී ඉධාගච්ඡතූ’’ති අධිට්ඨාසි. සා සත්ථු චිත්තං ඤත්වා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ඛෙමවතීරාජධානියා ඛෙමරාජානමාදාය මහාබොධිමුපගන්ත්වා දක්ඛිණමහාසාඛාය මනොසිලාලෙඛං ඛෙමරාජෙන දාපෙත්වා තං සයං ඡිජ්ජිත්වා සුවණ්ණකටාහෙ ඨිතං බොධිසාඛමාදාය පඤ්චසතභික්ඛුනීහි චෙව දෙවතාහි ච පරිවාරිතා ඉද්ධියා ඉධානෙත්වා තථාගතෙන පසාරිතෙ දක්ඛිණහත්ථෙ සසුවණ්ණකටාහං මහාබොධිං ඨපෙසි. තං තථාගතො අභයස්ස නාම රඤ්ඤො දත්වා තෙන තස්මිං සමයෙ ‘‘මහාතිත්ථවන’’න්ති පඤ්ඤාතෙ මහාමෙඝවනුය්යානෙ පතිට්ඨාපෙසි.
කොණාගමනො ච භගවා දුබ්බුට්ඨිපීළිතෙ දීපවාසිනො දිස්වා ඉමං දීපමාගතො තං භයං වූපසමෙත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො චතුරාසීති පාණසහස්සානි මග්ගඵලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා පුබ්බබොධිට්ඨානං ගන්ත්වා සමාපත්තිපරියොසානෙ ‘‘මම උදුම්බරමහාබොධිතො දක්ඛිණමහාසාඛමාදාය කරකනත්තා භික්ඛුනී ඉධාගච්ඡතූ’’ති චින්තෙසි. සා භගවතො අධිප්පායං විදිත්වා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව සොභරාජධානියා සොභරාජානමාදාය මහාබොධිමුපගන්ත්වා දක්ඛිණමහාසාඛාය මනොසිලාලෙඛං සොභරාජෙන දාපෙත්වා තං සයං ඡිජ්ජිත්වා හෙමකටාහෙ පතිට්ඨිතං බොධිසාඛමාදාය පඤ්චසතභික්ඛුනීහි සද්ධිං සුරගණපරිවුතා ඉද්ධියා ඉධාහරිත්වා සත්ථාරා පසාරිතදක්ඛිණපාණිතලෙ සහෙමකටාහං මහාබොධිං ඨපෙසි. තං තථාගතො සමිද්ධස්ස රඤ්ඤො දත්වා තෙන තස්මිං සමයෙ ‘‘මහානාගවන’’න්ති සඞ්ඛ්යං ගතෙ මහාමෙඝවනුය්යානෙ මහාබොධිං පතිට්ඨාපෙසි.
කස්සපොපි ච භගවා උපට්ඨිතරාජූපරාජයුද්ධෙන පාණිනො විනාසං දිස්වා කරුණාය චොදිතො ඉමං දීපමාගන්ත්වා තං කලහං වූපසමෙත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො චතුරාසීති පාණසහස්සානි මග්ගඵලං පාපෙත්වා මහාබොධිට්ඨානං ගන්ත්වා තත්ථ සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘මම නිග්රොධමහාබොධිතො දක්ඛිණමහාසාඛමාදාය සුධම්මා භික්ඛුනී ඉධාගච්ඡතූ’’ති අධිට්ඨාසි. සා භගවතො චිත්තං විදිත්වා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව බාරාණසීරාජධානියා බ්රහ්මදත්තරාජානමාදාය මහාබොධිමුපගන්ත්වා දක්ඛිණමහාසාඛාය මනොසිලාලෙඛං බ්රහ්මදත්තෙන දාපෙත්වා තං සයං ඡිජ්ජිත්වා කනකකටාහෙ ඨිතං බොධිසාඛමාදාය පඤ්චසතභික්ඛුනීපරිවාරා දෙවගණපරිවුතා ඉද්ධියා එත්ථ ආනෙත්වා මුනින්දෙන පසාරිතෙ දක්ඛිණකරතලෙ සසුවණ්ණකටාහං මහාබොධිං ඨපෙසි. තං භගවා ජයන්තරඤ්ඤො දත්වා තෙන තස්මිං සමයෙ ‘‘මහාසාලවන’’න්ති සඞ්ඛ්යං ගතෙ මහාමෙඝවනුය්යානෙ මහාබොධිං පතිට්ඨාපෙසි. එවං ඉමස්මිං දීපෙ පුරිමකානං තිණ්ණං සම්මාසම්බුද්ධානං බොධිං පතිට්ඨාපෙසි. තං සන්ධාය එවමාහ ‘‘ඉමස්මිඤ්ච මහාරාජ දීපෙ පුරිමකානං තිණ්ණං සම්මාසම්බුද්ධානං බොධි පතිට්ඨාසී’’ති.
සරසරංසිජාලවිස්සජ්ජනකෙනාති සිනිද්ධතාය රසවන්තං ඔජවන්තං අභිනවරංසිජාලං විස්සජ්ජෙන්තෙන. අථ වා ඉතො චිතො ච සංසරණතො සරසං සජීවං ජීවමානං විය රංසිජාලං විස්සජ්ජෙන්තෙන. අථ වා සරසකාලෙ ධරමානකාලෙ බුද්ධෙන විය රංසිජාලං මුඤ්චන්තෙනාති එවමෙත්ථ අත්ථං වණ්ණයන්ති. එකදිවසෙනෙව අගමාසීති සම්බන්ධො. පඤ්චහි කඤ්ඤාසතෙහීති අත්තනො පරිචාරිකෙහි පඤ්චහි කඤ්ඤාසතෙහි. උපස්සයං කාරාපෙත්වාති භික්ඛුනුපස්සයං කාරාපෙත්වා. අප්පෙසීති ලෙඛසාසනං පතිට්ඨාපෙසි. එවඤ්ච අවොචාති රාජසන්දෙසං අප්පෙත්වා ථෙරස්ස මුඛසාසනං විඤ්ඤාපෙන්තො එවං අවොච. උදික්ඛතීති අපෙක්ඛති පත්ථෙති.
ඡින්නහත්ථං වියාති ඡින්නහත්ථවන්තං විය. ඡින්නා හත්ථා එතස්සාති ඡින්නහත්ථොති අඤ්ඤපදත්ථසමාසො දට්ඨබ්බො. පබ්බජ්ජාපුරෙක්ඛාරාති පබ්බජ්ජාභිමුඛා, පබ්බජ්ජාය සඤ්ජාතාභිලාසා ‘‘කදා නු ඛො පබ්බජිස්සාමී’’ති තත්ථ උස්සුක්කමාපන්නාති වුත්තං හොති. මං පටිමානෙතීති මං උදික්ඛති. සත්ථෙන ඝාතං න අරහතීති අසත්ථඝාතාරහං. හිමවලාහකගබ්භන්ති හිමපුණ්ණවලාහකගබ්භං. පාටිහාරියවසෙන ජාතං හිමමෙව ‘‘වලාහකගබ්භ’’න්තිපි වදන්ති. දොණමත්තාති මගධනාළියා සොළසනාළිප්පමාණා.
මග්ගන්ති සත්තයොජනිකං මග්ගං. පටිජග්ගාපෙත්වාති සොධාපෙත්වා, ඛාණුකණ්ටකාදීනි හරාපෙත්වා තත්ථ බහලවිපුලවාලුකං ඔකිරාපෙත්වාති වුත්තං හොති. කම්මාරවණ්ණන්ති රඤ්ඤො පකතිසුවණ්ණකාරවණ්ණං. නවහත්ථපරික්ඛෙපන්ති නවහත්ථප්පමාණො පරික්ඛෙපො අස්සාති නවහත්ථපරික්ඛෙපං, පරික්ඛෙපතො නවහත්ථප්පමාණන්ති වුත්තං හොති. ‘‘පඤ්චහත්ථුබ්බෙධ’’න්තිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තිහත්ථවික්ඛම්භන්ති තිහත්ථප්පමාණවිත්ථාරං. සමුස්සිතධජපටාකන්ති උස්සාපිතනීලපීතාදිවිවිධධජපටාකං. නානාරතනවිචිත්තන්ති තත්ථ තත්ථ රචිතනානාරතනෙහි සුවිචිත්තං. අනෙකාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතන්ති පසන්නජනපූජිතෙහි හත්ථූපගාදීහි නානාලඞ්කාරෙහි සජ්ජිතං. නානාවිධකුසුමසමාකිණ්ණන්ති උපහාරවසෙන උපනීතෙහි නානප්පකාරෙහි වණ්ණගන්ධසම්පන්නෙහි ජලථලපුප්ඵෙහි ආකිණ්ණං. අනෙකතූරියසඞ්ඝුට්ඨන්ති ආතභවිතතාදිපඤ්චඞ්ගිකතූරියසඞ්ඝොසිතං. අවසෙසං අදස්සනං අගමාසීති එත්ථ ‘‘හන්ද, මහාරාජ, තයා ගහෙතබ්බා අයං සාඛා, තස්ස උපනිස්සයභූතො අයං ඛන්ධො, න මයං තයා ගහෙතබ්බා’’ති වදන්තා විය අවසෙසා සාඛා සත්ථු තෙජසා අදස්සනමගමංසූති වදන්ති. ගවක්ඛජාලසදිසන්ති භාවනපුංසකං, ජාලකවාටසදිසං කත්වාති අත්ථො. චෙලුක්ඛෙපසතසහස්සානි පවත්තිංසූති තෙසං තෙසං ජනානං සීසොපරි භමන්තානං උත්තරාසඞ්ගචෙලානං උක්ඛෙපසතසහස්සානි පවත්තිංසූති අත්ථො. මූලසතෙනාති දසසු ලෙඛාසු එකෙකාය දස දස හුත්වා නික්ඛන්තමූලසතෙන. දස මහාමූලාති පඨමලෙඛාය නික්ඛන්තදසමහාමූලානි.
දෙවදුන්දුභියො ඵලිංසූති දෙවදුන්දුභියො ථනිංසු. දෙවදුන්දුභීති ච න එත්ථ කාචි භෙරී අධිප්පෙතා, අථ ඛො උප්පාතභාවෙන ආකාසගතො නිග්ඝොසසද්දො. දෙවොති හි මෙඝො. තස්ස හි අච්ඡභාවෙන ආකාසවණ්ණස්ස දෙවස්සාභාවෙන සුක්ඛගජ්ජිතසඤ්ඤිතෙ සද්දෙ නිච්ඡරන්තෙ දෙවදුන්දුභීති සමඤ්ඤා, තස්මා දෙවදුන්දුභියො ඵලිංසූති දෙවො සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජීති වුත්තං හොති. පබ්බතානං නච්චෙහීති පථවීකම්පෙන ඉතො චිතො ච භමන්තානං පබ්බතානං නච්චෙහි. යක්ඛානං හිඞ්කාරෙහීති විම්හයජාතානං යක්ඛානං විම්හයප්පකාසනවසෙන පවත්තෙහි හිඞ්කාරසද්දෙහි. යක්ඛා හි විම්හයජාතා ‘‘හිං හි’’න්ති සද්දං නිච්ඡාරෙන්ති. ථුතිජප්පෙහීති පසංසාවචනෙහි. බ්රහ්මානං අප්ඵොටනෙහීති පීතිසොමනස්සජාතානං බ්රහ්මානං බාහායං පහරණසඞ්ඛාතෙහි අප්ඵොටනෙහි. පීතිසොමනස්සජාතා හි බ්රහ්මානො වාමහත්ථං සමිඤ්ජිත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන බාහායං පහාරං දෙන්ති. එකකොලාහලන්ති එකතො පවත්තකොලාහලං. එකනින්නාදන්ති එකතො පවත්තනිග්ඝොසං. ඵලතො නික්ඛන්තා ඡබ්බණ්ණරස්මියො උජුකං උග්ගන්ත්වා ඔනමිත්වා චක්කවාළපබ්බතමුඛවට්ටිං ආහච්ච තිට්ඨන්තීති ආහ ‘‘සකලචක්කවාළං රතනගොපානසීවිනද්ධං විය කුරුමානා’’ති. තඞ්ඛණතො ච පන පභුතීති වුත්තනයෙන සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨිතස්ස මහාබොධිස්ස ඡබ්බණ්ණරස්මීනං විස්සජ්ජිතකාලතො පභුති. හිමවලාහකගබ්භං පවිසිත්වා අට්ඨාසීති සුවණ්ණකටාහෙනෙව සද්ධිං උග්ගන්ත්වා හිමොදකපුණ්ණං වලාහකගබ්භං පවිසිත්වා අට්ඨාසි. පඨමං සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨිතොයෙව හි බොධි පච්ඡා වුත්තප්පකාරඅච්ඡරියපටිමණ්ඩිතො හුත්වා හිමවලාහකගබ්භං පවිසිත්වා අට්ඨාසි. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘පඨමං සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨහි, තතො හිමගබ්භසත්තාහං අභිසෙකසත්තාහඤ්ච වීතිනාමෙත්වා’’තිආදි. තතොයෙව ච මහාවංසෙපි වුත්තං –
‘‘එවං සතෙන මූලානං, තත්ථෙසා ගන්ධකද්දමෙ;
පතිට්ඨාසි මහාබොධි, පසාදෙන්තී මහාජනං.
‘‘තස්සා ඛන්ධො දසහත්ථො, පඤ්ච සාඛා මනොරමා;
චතුහත්ථා චතුහත්ථා, දසඩ්ඪඵලමණ්ඩිතා.
‘‘සහස්සන්තු පසාඛානං, සාඛානං තාසමාසි ච;
එවං ආසි මහාබොධි, මනොහරසිරින්ධරා.
‘‘කටාහම්හි මහාබොධි, පතිට්ඨිතක්ඛණෙ මහී;
අකම්පි පාටිහීරානි, අහෙසුං විවිධානි ච.
‘‘සයං නාදෙහි තූරියානං, දෙවෙසු මානුසෙසු ච;
සාධුකාරනින්නාදෙහි, දෙවබ්රහ්මගණස්ස ච.
‘‘මෙඝානං මිගපක්ඛීනං, යක්ඛාදීනං රවෙහි ච;
රවෙහි ච මහීකම්පෙ, එකකොලාහලං අහු.
‘‘බොධියා ඵලපත්තෙහි, ඡබ්බණ්ණරංසියො සුභා;
නික්ඛමිත්වා චක්කවාළං, සකලං සොභයිංසු ච.
‘‘සකටාහා මහාබොධි, උග්ගන්ත්වාන තතො නභං;
අට්ඨාසි හිමගබ්භම්හි, සත්තාහානි අදස්සනා’’ති.
තස්මා සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨිතොයෙව බොධි කටාහෙනෙව සද්ධි උග්ගන්ත්වා හිමවලාහකගබ්භං පවිසිත්වා අට්ඨාසීති වෙදිතබ්බං.
හෙට්ඨා පන භගවතො අධිට්ඨානක්කමං දස්සෙන්තෙන යං වුත්තං –
‘‘භගවා කිර මහාපරිනිබ්බානමඤ්චෙ නිපන්නො ලඞ්කාදීපෙ මහාබොධිපතිට්ඨාපනත්ථාය අසොකමහාරාජා මහාබොධිග්ගහණත්ථං ගමිස්සති, තදා මහාබොධිස්ස දක්ඛිණසාඛා සයමෙව ඡිජ්ජිත්වා සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨාතූති අධිට්ඨාසි, ඉදමෙකමධිට්ඨානං.
‘‘තත්ථ පතිට්ඨානකාලෙ ච ‘මහාබොධි හිමවලාහකගබ්භං පවිසිත්වා තිට්ඨතූ’ති අධිට්ඨාසි, ඉදං දුතියමධිට්ඨානං.
‘‘සත්තමෙ දිවසෙ හිමවලාහකගබ්භතො ඔරුය්හ සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨහන්තො පත්තෙහි ච ඵලෙහි ච ඡබ්බණ්ණරස්මියො මුඤ්චතූති අධිට්ඨාසි, ඉදං තතියමධිට්ඨාන’’න්ති.
තං ඉමිනා න සමෙති. තත්ථ හි පඨමං හිමවලාහකගබ්භං පවිසිත්වා පච්ඡා සත්තමෙ දිවසෙ හිමවලාහකගබ්භතො ඔරුය්හ ඡබ්බණ්ණරංසිවිස්සජ්ජනං සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨහනඤ්ච වුත්තං, තස්මා අට්ඨකථාය පුබ්බෙනාපරං න සමෙති. මහාවංසෙ පන අධිට්ඨානෙපි පඨමං සුවණ්ණකටාහෙ පතිට්ඨහනං පච්ඡායෙව ඡබ්බණ්ණරංසිවිස්සජ්ජනං හිමවලාහකගබ්භපවිසනඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං –
‘‘පරිනිබ්බානමඤ්චම්හි, නිපන්නෙන ජිනෙන හි;
කතං මහාඅධිට්ඨානං, පඤ්චකං පඤ්චචක්ඛුනා.
‘‘ගය්හමානා මහාබොධි-සාඛාසොකෙන දක්ඛිණා;