බාහිරනිදානකථා

ඉදානි ‘‘තං වණ්ණයිස්සං විනය’’න්ති පටිඤ්ඤාතත්තා යථාපටිඤ්ඤාතවිනයසංවණ්ණනං කත්තුකාමො සංවරවිනයපහානවිනයාදිවසෙන විනයස්ස බහුවිධත්තා ඉධ සංවණ්ණෙතබ්බභාවෙන අධිප්පෙතො තාව විනයො වවත්ථපෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති තාසු ගාථාසු. තාව-සද්දො පඨමන්ති ඉමස්මිං අත්ථෙ දට්ඨබ්බො. තෙන පඨමං විනයං වවත්ථපෙත්වා පච්ඡා තස්ස වණ්ණනං කරිස්සාමීති දීපෙති. වවත්ථපෙතබ්බොති නියමෙතබ්බො. තෙනෙතං වුච්චතීති යස්මා වවත්ථපෙතබ්බො, තෙන හෙතුනා එතං ‘‘විනයො නාමා’’තිආදිකං නියාමකවචනං වුච්චතීති අත්ථො. අස්සාති විනයස්ස. මාතිකාති උද්දෙසො. සො හි නිද්දෙසපදානං ජනනීඨානෙ ඨිතත්තා මාතා වියාති මාතිකාති වුච්චති.

ඉදානි වණ්ණෙතබ්බමත්ථං මාතිකං ඨපෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වුත්තං යෙනා’’තිආදි. ඉදං වුත්තං හොති – එතං ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’තිආදිනිදානවචනපටිමණ්ඩිතං විනයපිටකං යෙන පුග්ගලෙන වුත්තං, යස්මිං කාලෙ වුත්තං, යස්මා කාරණා වුත්තං, යෙන ධාරිතං, යෙන ච ආභතං, යෙසු පතිට්ඨිතං, එතං යථාවුත්තවිධානං වත්වා තතො ‘‘තෙන සමයෙනා’’තිආදිපාඨස්ස අත්ථං අනෙකප්පකාරතො දස්සයන්තො විනයස්ස අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමීති. එත්ථ ච ‘‘වුත්තං යෙන යදා යස්මා’’ති ඉදං වචනං ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා’’තිආදිනිදානවචනමත්තං අපෙක්ඛිත්වා වත්තුකාමොපි විසුං අවත්වා ‘‘නිදානෙන ආදිකල්‍යාණං, ‘ඉදමවොචා’ති නිගමනෙන පරියොසානකල්‍යාණ’’න්ති ච වචනතො නිදානනිගමනානිපි සත්ථුදෙසනාය අනුවිධානත්තා තදන්තොගධානෙවාති නිදානස්සපි විනයපාළියංයෙව අන්තොගධත්තා ‘‘වුත්තං යෙන යදා යස්මා’’ති ඉදම්පි විනයපිටකසම්බන්ධංයෙව කත්වා මාතිකං ඨපෙසි. මාතිකාය හි ‘‘එත’’න්ති වුත්තං විනයපිටකංයෙව සාමඤ්ඤතො සබ්බත්ථ සම්බන්ධමුපගච්ඡති.

ඉදානි පන තං විසුං නීහරිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ වුත්තං යෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති තෙසු මාතිකාපදෙසු. අථ කස්මා ඉදමෙව වචනං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉදඤ්හී’’තිආදි. ඉදන්ති ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා’’තිආදිවචනං. හි-සද්දො යස්මාති අත්ථෙ දට්ඨබ්බො, යස්මා බුද්ධස්ස භගවතො අත්තපච්චක්ඛවචනං න හොති, තස්මාති වුත්තං හොති. අත්තපච්චක්ඛවචනං න හොතීති අත්තනො පච්චක්ඛං කත්වා වුත්තවචනං න හොති, භගවතා වුත්තවචනං න හොතීති අධිප්පායො. ‘‘අත්තපච්චක්ඛවචනං න හොතීති ආහච්ච භාසිතං න හොතීති අධිප්පායො’’ති කෙනචි වුත්තං. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘අත්තපච්චක්ඛවචනං න හොතීති අත්තනො ධරමානකාලෙ වුත්තවචනං න හොතී’’ති ලිඛිතං. තදුභයම්පි අත්ථතො සමානමෙව. ඉදානි පඤ්හකරණං වත්වා අනුක්කමෙන යථාවුත්තපඤ්හවිස්සජ්ජනං කරොන්තො ‘‘ආයස්මතා’’තිආදිමාහ. ඉමිනා පුග්ගලං නියමෙති, ‘‘තඤ්චා’’තිආදිනා කාලං නියමෙති. තඤ්ච උපාලිත්ථෙරෙන වුත්තවචනං කාලතො පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තන්ති අත්ථො.

පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා

ඉදානි තං පඨමමහාසඞ්ගීතිං දස්සෙතුකාමො තස්සා තන්තිආරුළ්හාය ඉධ වචනෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘පඨමමහාසඞ්ගීති නාම චෙසා…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති ආහ. පඨමමහාසඞ්ගීති නාම චෙසාති ච-සද්දො ඊදිසෙසු ඨානෙසු වත්තබ්බසම්පිණ්ඩනත්ථො, තඤ්ච පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං, එසා ච පඨමමහාසඞ්ගීති එවං වෙදිතබ්බාති වුත්තං හොති. උපඤ්ඤාසත්ථො වා ච-සද්දො. උපඤ්ඤාසොති ච වාක්‍යාරම්භො වුච්චති. එසා හි ගන්ථකාරානං පකති, යදිදං කිඤ්චි වත්වා පුන පරං වත්තුමාරභන්තානං චසද්දප්පයොගො. යං පන කෙනචි වුත්තං ‘‘පඨමමහාසඞ්ගීති නාම චාති එත්ථ ච-සද්දො අතිරෙකත්ථො, තෙන අඤ්ඤාපි අත්ථීති දීපෙතී’’ති. තදෙව තස්ස ගන්ථක්කමෙ අකොවිදතං දස්සෙති. න හෙත්ථ චසද්දෙන අතිරෙකත්ථො විඤ්ඤායති. යදි චෙත්ථ එතදත්ථොයෙව ච-කාරො අධිප්පෙතො සියා, එවං සති න කත්තබ්බොයෙව පඨමසද්දෙනෙව අඤ්ඤාසං දුතියාදිසඞ්ගීතීනම්පි අත්ථිභාවස්ස දීපිතත්තා. දුතියාදිං උපාදාය හි පඨමසද්දප්පයොගො දීඝාදිං උපාදාය රස්සාදිසද්දප්පයොගො විය. යථාපච්චයං තත්ථ තත්ථ දෙසිතත්තා පඤ්ඤත්තත්තා ච විප්පකිණ්ණානං ධම්මවිනයානං සඞ්ගහෙත්වා ගායනං කථනං සඞ්ගීති. එතෙන තංතංසික්ඛාපදානං සුත්තානඤ්ච ආදිපරියොසානෙසු අන්තරන්තරා ච සම්බන්ධවසෙන ඨපිතං සඞ්ගීතිකාරවචනං සඞ්ගහිතං හොති. මහාවිසයත්තා පූජනීයත්තා ච මහතී සඞ්ගීති මහාසඞ්ගීති, පඨමා මහාසඞ්ගීති පඨමමහාසඞ්ගීති. නිදානකොසල්ලත්ථන්ති නිදදාති දෙසනං දෙසකාලාදිවසෙන අවිදිතං විදිතං කත්වා නිදස්සෙතීති නිදානං, තත්ථ කොසල්ලං නිදානකොසල්ලං, තදත්ථන්ති අත්ථො.

සත්තානං දස්සනානුත්තරියසරණාදිපටිලාභහෙතුභූතාසු විජ්ජමානාසුපි අඤ්ඤාසු භගවතො කිරියාසු ‘‘බුද්ධො බොධෙය්‍ය’’න්ති පටිඤ්ඤාය අනුලොමනතො වෙනෙය්‍යානං මග්ගඵලුප්පත්තිහෙතුභූතා කිරියා නිප්පරියායෙන බුද්ධකිච්චන්ති ආහ ‘‘ධම්මචක්කප්පවත්තනඤ්හි ආදිං කත්වා’’ති. තත්ථ සද්ධින්ද්‍රියාදිධම්මොයෙව පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං. අථ වා චක්කන්ති ආණා, ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මඤ්ච තං චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්තිපි ධම්මචක්කං. යථාහ –

‘‘ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම්මචරියාය පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි (පටි. ම. 2.40).

කතබුද්ධකිච්චෙති කතං පරිනිට්ඨාපිතං බුද්ධකිච්චං යෙන, තස්මිං කතබුද්ධකිච්චෙ භගවති ලොකනාථෙති සම්බන්ධො. එතෙන බුද්ධකත්තබ්බස්ස කස්සචිපි අසෙසිතභාවං දස්සෙති. තතොයෙව හි සො භගවා පරිනිබ්බුතොති. නනු ච සාවකෙහි විනීතාපි විනෙය්‍යා භගවතායෙව විනීතා හොන්ති, තථා හි සාවකභාසිතං සුත්තං බුද්ධවචනන්ති වුච්චති, සාවකවිනෙය්‍යා ච න තාව විනීතාති? නායං දොසො තෙසං විනයනූපායස්ස සාවකෙසු ඨපිතත්තා. තෙනෙවාහ –

‘‘න තාවාහං පාපිම පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව න භික්ඛූ වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මධරා විනයධරා මාතිකාධරා උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’’තිආදි (දී. නි. 2.168).

‘‘කුසිනාරාය’’න්තිආදිනා භගවතො පරිනිබ්බුතදෙසකාලවිසෙසදස්සනං, ‘‘අපරිනිබ්බුතො භගවා’’ති ගාහස්ස මිච්ඡාභාවදස්සනත්ථං ලොකෙ ජාතසංවඩ්ඪභාවදස්සනත්ථඤ්ච. තථා හි මනුස්සභාවස්ස සුපාකටකරණත්ථං මහාබොධිසත්තා චරිමභවෙ දාරපරිග්ගහාදීනිපි කරොන්තීති. කුසිනාරායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙති තස්ස නගරස්ස උපවත්තනභූතං මල්ලරාජූනං සාලවනුය්‍යානං දස්සෙති. තත්ථ නගරං පවිසිතුකාමා උය්‍යානතො උපෙච්ච වත්තන්ති ගච්ඡන්ති එතෙනාති උපවත්තනන්ති සාලවනං වුච්චති. යථා හි අනුරාධපුරස්ස ථූපාරාමො දක්ඛිණපච්ඡිමදිසායං, එවං තං උය්‍යානං කුසිනාරාය දක්ඛිණපච්ඡිමදිසාය හොති. යථා ච ථූපාරාමතො දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසනමග්ගො පාචීනමුඛො ගන්ත්වා උත්තරෙන නිවත්තති, එවං උය්‍යානතො සාලපන්ති පාචීනමුඛා ගන්ත්වා උත්තරෙන නිවත්තා, තස්මා තං ‘‘උපවත්තන’’න්ති වුච්චති. යමකසාලානමන්තරෙති යමකසාලානං වෙමජ්ඣෙ. තත්ථ කිර භගවතො පඤ්ඤත්තස්ස පරිනිබ්බානමඤ්චස්ස එකා සාලපන්ති සීසභාගෙ හොති, එකා පාදභාගෙ, තත්‍රාපි එකො තරුණසාලො සීසභාගස්ස ආසන්නො හොති, එකො පාදභාගස්ස, තස්මා ‘‘යමකසාලානමන්තරෙ’’ති වුත්තං. අපි ච ‘‘යමකසාලා නාම මූලක්ඛන්ධවිටපපත්තෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසිබ්බෙත්වා ඨිතසාලා’’තිපි මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං.

අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයාති උපාදීයතෙ කම්මකිලෙසෙහීති උපාදි, විපාකක්ඛන්ධා කටත්තා ච රූපං. සො පන උපාදි කිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරනිම්මථනෙන නිබ්බානප්පත්තියං අනොස්සට්ඨො, ඉධ ඛන්ධමච්චුමාරනිම්මථනෙන ඔස්සට්ඨො නිසෙසිතොති අයං අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු නත්ථි එතිස්සා උපාදිසෙසොති කත්වා. නිබ්බානධාතූති චෙත්ථ නිබ්බුතිමත්තං අධිප්පෙතං, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චායං කරණනිද්දෙසො. පරිනිබ්බානෙති පරිනිබ්බානට්ඨානෙ, නිමිත්තත්ථෙ වා භුම්මවචනං, පරිනිබ්බානහෙතු සන්නිපතිතානන්ති අත්ථො. සඞ්ඝස්ස ථෙරො සඞ්ඝත්ථෙරො. සො පන සඞ්ඝො කිංපරිමාණොති ආහ ‘‘සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සාන’’න්ති. නිච්චසාපෙක්ඛත්තා හි ඊදිසෙසු සමාසො හොතියෙව යථා ‘‘දෙවදත්තස්ස ගරුකුල’’න්ති. සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සානන්ති ච සඞ්ඝත්ථෙරානංයෙව සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සානං. තදා හි ‘‘සන්නිපතිතා භික්ඛූ එත්තකා’’ති පමාණරහිතා. තථා හි වෙළුවගාමෙ වෙදනාවික්ඛම්භනතො පට්ඨාය ‘‘න චිරෙන භගවා පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති සුත්වා තතො තතො ආගතෙසු භික්ඛූසු එකභික්ඛුපි පක්කන්තො නාම නත්ථි, තස්මා ගණනං වීතිවත්තො සඞ්ඝො අහොසි. ආයස්මා මහාකස්සපො ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසීති සම්බන්ධො.

තත්ථ මහාකස්සපොති මහන්තෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි සමන්නාගතත්තා මහන්තො කස්සපොති මහාකස්සපො, අපිච කුමාරකස්සපත්ථෙරං උපාදාය අයං මහාථෙරො ‘‘මහාකස්සපො’’ති වුච්චති. අථ කිමත්ථං ආයස්මා මහාකස්සපො ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං උස්සාහං ජනෙසීති ආහ ‘‘සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ’’තිආදි. සත්ත අහානි සමාහටානි සත්තාහං, සත්තාහං පරිනිබ්බුතස්ස අස්සාති සත්තාහපරිනිබ්බුතො, භගවා, තස්මිං සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ භගවති, භගවතො පරිනිබ්බානදිවසතො පට්ඨාය සත්තාහෙ වීතිවත්තෙති වුත්තං හොති. සුභද්දෙන වුඩ්ඪපබ්බජිතෙන වුත්තවචනං සමනුස්සරන්තොති සම්බන්ධො. තත්ථ සුභද්දොති තස්ස නාමං, වුඩ්ඪකාලෙ පන පබ්බජිතත්තා වුඩ්ඪපබ්බජිතොති වුච්චති. ‘‘අලං ආවුසො’’තිආදිනා තෙන වුත්තවචනං නිදස්සෙති. සො හි සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ භගවති ආයස්මතා මහාකස්සපත්ථෙරෙන සද්ධිං පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නෙසු පඤ්චමත්තෙසු භික්ඛුසතෙසු අවීතරාගෙ භික්ඛූ අන්තරාමග්ගෙ දිට්ඨආජීවකස්ස සන්තිකා භගවතො පරිනිබ්බානං සුත්වා පත්තචීවරානි ඡඩ්ඩෙත්වා බාහා පග්ගය්හ නානප්පකාරං පරිදෙවන්තෙ දිස්වා එවමාහ.

කස්මා පන සො එවමාහ? භගවති ආඝාතෙන. අයං කිර සො ඛන්ධකෙ (මහාව. 303) ආගතෙ ආතුමාවත්ථුස්මිං නහාපිතපුබ්බකො වුඩ්ඪපබ්බජිතො භගවති කුසිනාරතො නික්ඛමිත්වා අඩ්ඪතෙළසෙහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ආතුමං ගච්ඡන්තෙ ‘‘භගවා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා ආගතකාලෙ ‘‘යාගුදානං කරිස්සාමී’’ති සාමණෙරභූමියං ඨිතෙ ද්වෙ පුත්තෙ එතදවොච ‘‘භගවා කිර තාතා ආතුමං ආගච්ඡති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං අඩ්ඪතෙළසෙහි භික්ඛුසතෙහි, ගච්ඡථ තුම්හෙ තාතා ඛුරභණ්ඩං ආදාය නාළියාවාපකෙන අනුඝරකං අනුඝරකං ආහිණ්ඩථ, ලොණම්පි තෙලම්පි තණ්ඩුලම්පි ඛාදනීයම්පි සංහරථ, භගවතො ආගතස්ස යාගුදානං කරිස්සාමී’’ති. තෙ තථා අකංසු. අථ භගවති ආතුමං ආගන්ත්වා භුසාගාරකං පවිට්ඨෙ සුභද්දො සායන්හසමයං ගාමද්වාරං ගන්ත්වා මනුස්සෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘හත්ථකම්මමත්තං මෙ දෙථා’’ති හත්ථකම්මං යාචිත්වා ‘‘කිං භන්තෙ කරොමා’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච ගණ්හථා’’ති සබ්බූපකරණානි ගාහාපෙත්වා විහාරෙ උද්ධනානි කාරෙත්වා එකං කාළකං කාසාවං නිවාසෙත්වා තාදිසමෙව පාරුපිත්වා ‘‘ඉදං කරොථ, ඉදං කරොථා’’ති සබ්බරත්තිං විචාරෙන්තො සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා භොජ්ජයාගුඤ්ච මධුගොළකඤ්ච පටියාදාපෙසි. භොජ්ජයාගු නාම භුඤ්ජිත්වා පාතබ්බයාගු, තත්ථ සප්පිමධුඵාණිතමච්ඡමංසපුප්ඵඵලරසාදි යං කිඤ්චි ඛාදනීයං නාම අත්ථි, තං සබ්බං පවිසති, කීළිතුකාමානං සීසමක්ඛනයොග්ගා හොති සුගන්ධගන්ධා.

අථ භගවා කාලස්සෙව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො පිණ්ඩාය චරිතුං ආතුමාභිමුඛො පායාසි. මනුස්සා තස්ස ආරොචෙසුං ‘‘භගවා පිණ්ඩාය ගාමං පවිසති, තයා කස්ස යාගු පටියාදිතා’’ති. සො යථානිවත්ථපාරුතෙහෙව තෙහි කාළකකාසාවෙහි එකෙන හත්ථෙන දබ්බිඤ්ච කටච්ඡුඤ්ච ගහෙත්වා බ්‍රහ්මා විය දක්ඛිණජාණුමණ්ඩලං භූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා වන්දිත්වා ‘‘පටිග්ගණ්හතු මෙ භන්තෙ භගවා යාගු’’න්ති ආහ. තතො ‘‘ජානන්තාපි තථාගතා පුච්ඡන්තී’’ති ඛන්ධකෙ (මහාව. 303) ආගතනයෙන භගවා පුච්ඡිත්වා ච සුත්වා ච තං වුඩ්ඪපබ්බජිතං විගරහිත්වා තස්මිං වත්ථුස්මිං අකප්පියසමාදාපනසික්ඛාපදං ඛුරභණ්ඩපරිහරණසික්ඛාපදඤ්චාති ද්වෙ සික්ඛාපදානි පඤ්ඤපෙත්වා ‘‘භික්ඛවෙ අනෙකකප්පකොටියො භොජනං පරියෙසන්තෙහෙව වීතිනාමිතා, ඉදං පන තුම්හාකං අකප්පියං, අධම්මෙන උප්පන්නභොජනං ඉමං පරිභුඤ්ජිත්වා අනෙකානි අත්තභාවසහස්සානි අපායෙස්වෙව නිබ්බත්තිස්සන්ති, අපෙථ මා ගණ්හථා’’ති භික්ඛාචාරාභිමුඛො අගමාසි, එකභික්ඛුනාපි න කිඤ්චි ගහිතං.

සුභද්දො අනත්තමනො හුත්වා ‘‘අයං ‘සබ්බං ජානාමී’ති ආහිණ්ඩති, සචෙ න ගහෙතුකාමො පෙසෙත්වා ආරොචෙතබ්බං අස්ස, පක්කාහාරො නාම සබ්බචිරං තිට්ඨන්තො සත්තාහමත්තං තිට්ඨෙය්‍ය, ඉදඤ්ච මම යාවජීවං පරියත්තං අස්ස, සබ්බං තෙන නාසිතං, අහිතකාමො අයං මය්හ’’න්ති භගවති ආඝාතං බන්ධිත්වා දසබලෙ ධරමානෙ කිඤ්චි වත්තුං නාසක්ඛි. එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘අයං උච්චකුලා පබ්බජිතො මහාපුරිසො, සචෙ කිඤ්චි වක්ඛාමි, මමංයෙව සන්තජ්ජෙස්සතී’’ති. ස්වායං අජ්ජ මහාකස්සපත්ථෙරෙන සද්ධිං ආගච්ඡන්තො ‘‘පරිනිබ්බුතො භගවා’’ති සුත්වා ලද්ධස්සාසො විය හට්ඨතුට්ඨො එවමාහ. ථෙරො පන තං සුත්වා හදයෙ පහාරං විය මත්ථකෙ පතිතසුක්කාසනිං විය මඤ්ඤි, ධම්මසංවෙගො චස්ස උප්පජ්ජි ‘‘සත්තාහමත්තපරිනිබ්බුතො භගවා, අජ්ජාපිස්ස සුවණ්ණවණ්ණං සරීරං ධරතියෙව, දුක්ඛෙන භගවතා ආරාධිතසාසනෙ නාම එවං ලහුං මහන්තං පාපකසටං කණ්ටකො උප්පන්නො, අලං ඛො පනෙස පාපො වඩ්ඪමානො අඤ්ඤෙපි එවරූපෙ සහායෙ ලභිත්වා සාසනං ඔසක්කාපෙතු’’න්ති.

තතො ථෙරො චින්තෙසි ‘‘සචෙ ඛො පනාහං ඉමං මහල්ලකං ඉධෙව පිලොතිකං නිවාසෙත්වා ඡාරිකාය ඔකිරාපෙත්වා නීහරාපෙස්සාමි, මනුස්සා ‘සමණස්ස ගොතමස්ස සරීරෙ ධරමානෙයෙව සාවකා විවදන්තී’ති අම්හාකං දොසං දස්සෙස්සන්ති, අධිවාසෙමි තාව. භගවතා හි දෙසිතධම්මො අසඞ්ගහිතපුප්ඵරාසිසදිසො, තත්ථ යථා වාතෙන පහටපුප්ඵානි යතො වා තතො වා ගච්ඡන්ති, එවමෙව එවරූපානං වසෙන ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ විනයෙ එකං ද්වෙ සික්ඛාපදානි නස්සිස්සන්ති විනස්සිස්සන්ති, සුත්තෙ එකො ද්වෙ පඤ්හවාරා නස්සිස්සන්ති, අභිධම්මෙ එකං ද්වෙ භූමන්තරානි නස්සිස්සන්ති, එවං අනුක්කමෙන මූලෙ නට්ඨෙ පිසාචසදිසා භවිස්සාම, තස්මා ධම්මවිනයසඞ්ගහං කරිස්සාමි, එවං සති දළ්හසුත්තෙන සඞ්ගහිතපුප්ඵානි විය අයං ධම්මවිනයො නිච්චලො භවිස්සති. එතදත්ථඤ්හි භගවා මය්හං තීණි ගාවුතානි පච්චුග්ගමනං අකාසි, තීහි ඔවාදෙහි උපසම්පදං අකාසි, කායතො චීවරපරිවත්තනං අකාසි, ආකාසෙ පාණිං චාලෙත්වා චන්දොපමපටිපදං කථෙන්තො මඤ්ඤෙව සක්ඛිං කත්වා කථෙසි, තික්ඛත්තුං සකලසාසනරතනං පටිච්ඡාපෙසි, මාදිසෙ භික්ඛුම්හි තිට්ඨමානෙ අයං පාපො සාසනෙ වඩ්ඪිං මා අලත්ථු, යාව අධම්මො න දිප්පති, ධම්මො න පටිබාහීයති, අවිනයො න දිප්පති, විනයො න පටිබාහීයති, අධම්මවාදිනො න බලවන්තො හොන්ති, ධම්මවාදිනො න දුබ්බලා හොන්ති, අවිනයවාදිනො න බලවන්තො හොන්ති, විනයවාදිනො න දුබ්බලා හොන්ති, තාව ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිස්සාමි, තතො භික්ඛූ අත්තනො අත්තනො පහොනකං ගහෙත්වා කප්පියාකප්පියෙ කථෙස්සන්ති, අථායං පාපො සයමෙව නිග්ගහං පාපුණිස්සති, පුන සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්ඛිස්සති, සාසනං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච භවිස්සතී’’ති. චින්තෙත්වා සො ‘‘එවං නාම මය්හං චිත්තං උප්පන්න’’න්ති කස්සචි අනාරොචෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සමස්සාසෙත්වා අථ පච්ඡා ධාතුභාජනදිවසෙ ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘ආයස්මා මහාකස්සපො සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ…පෙ… ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසී’’ති.

තත්ථ අලන්ති පටික්ඛෙපවචනං. ආවුසොති පරිදෙවන්තෙ භික්ඛූ ආලපති. මා සොචිත්ථාති චිත්තෙ උප්පන්නබලවසොකෙන මා සොචිත්ථ. මා පරිදෙවිත්ථාති වාචාය මා පරිදෙවිත්ථ ‘‘පරිදෙවනං විලාපො’’ති වචනතො. ඉදානි අසොචනාදීසු කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සුමුත්තා මය’’න්තිආදිමාහ. තෙන මහාසමණෙනාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං, තතො මහාසමණතො සුට්ඨු මුත්තා මයන්ති අත්ථො, උපද්දුතා ච හොම තදාති අධිප්පායො. හොමාති වා අතීතත්ථෙ වත්තමානවචනං, අහුම්හාති අත්ථො, අනුස්සරන්තො ධම්මසංවෙගවසෙනාති අධිප්පායො. ධම්මසභාවචින්තාවසෙන පවත්තං සහොත්තප්පඤාණං ධම්මසංවෙගො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සබ්බසඞ්ඛතධම්මෙසු, ඔත්තප්පාකාරසණ්ඨිතං;

ඤාණමොහිතභාරානං, ධම්මසංවෙගසඤ්ඤිත’’න්ති.

ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජතීති තිට්ඨති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ඨානං, හෙතු. ඛොති අවධාරණෙ, එතං කාරණං විජ්ජතෙව, නො න විජ්ජතීති අත්ථො. කිං තං කාරණන්ති ආහ ‘‘යං පාපභික්ඛූ’’තිආදි. එත්ථ යන්ති නිපාතමත්තං, කාරණනිද්දෙසො වා, යෙන කාරණෙන අන්තරධාපෙය්‍යුං, තදෙතං කාරණං විජ්ජතීති අත්ථො. පාපභික්ඛූති පාපිකාය ලාමිකාය ඉච්ඡාය සමන්නාගතා භික්ඛූ. අතීතො අතික්කන්තො සත්ථා එත්ථ, එතස්සාති වා අතීතසත්ථුකං, පාවචනං. පධානං වචනං පාවචනං, ධම්මවිනයන්ති වුත්තං හොති. පක්ඛං ලභිත්වාති අලජ්ජීපක්ඛං ලභිත්වා. න චිරස්සෙවාති න චිරෙනෙව. යාව ච ධම්මවිනයො තිට්ඨතීති යත්තකං කාලං ධම්මො ච විනයො ච ලජ්ජීපුග්ගලෙසු තිට්ඨති.

වුත්තඤ්හෙතං භගවතාති පරිනිබ්බානමඤ්චකෙ නිපන්නෙන භගවතා භික්ඛූ ඔවදන්තෙන එතං වුත්තන්ති අත්ථො. දෙසිතො පඤ්ඤත්තොති ධම්මොපි දෙසිතො චෙව පඤ්ඤත්තො ච. සුත්තාභිධම්මසඞ්ගහිතස්ස හි ධම්මස්ස අභිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනා, තස්සෙව පකාරතො ඤාපනං විනෙය්‍යසන්තානෙ ඨපනං පඤ්ඤාපනං, තස්මා ධම්මොපි දෙසිතො චෙව පඤ්ඤත්තො චාති වුත්තො. පඤ්ඤත්තොති ච ඨපිතොති අත්ථො. විනයොපි දෙසිතො චෙව පඤ්ඤත්තො ච. විනයතන්තිසඞ්ගහිතස්ස හි අත්ථස්ස කායවාචානං විනයනතො විනයොති ලද්ධාධිවචනස්ස අතිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනා, තස්සෙව පකාරතො ඤාපනං අසඞ්කරතො ඨපනං පඤ්ඤාපනං, තස්මා විනයොපි දෙසිතො චෙව පඤ්ඤත්තො චාති වුච්චති.

සො වො මමච්චයෙනාති සො ධම්මවිනයො තුම්හාකං මමච්චයෙන සත්ථා. ඉදං වුත්තං හොති – මයා වො ඨිතෙනෙව ‘‘ඉදං ලහුකං, ඉදං ගරුකං, ඉදං සතෙකිච්ඡං, ඉදං අතෙකිච්ඡං, ඉදං ලොකවජ්ජං, ඉදං පණ්ණත්තිවජ්ජං. අයං ආපත්ති පුග්ගලස්ස සන්තිකෙ වුට්ඨාති, අයං ගණස්ස, අයං සඞ්ඝස්ස සන්තිකෙ වුට්ඨාතී’’ති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං අවීතික්කමනීයතාවසෙන ඔතිණ්ණවත්ථුස්මිං සඛන්ධකපරිවාරො උභතොවිභඞ්ගො මහාවිනයො නාම දෙසිතො, තං සකලම්පි විනයපිටකං මයි පරිනිබ්බුතෙ තුම්හාකං සත්ථුකිච්චං සාධෙස්සති ‘‘ඉදං වො කත්තබ්බං, ඉදං වො න කත්තබ්බ’’න්ති කත්තබ්බාකත්තබ්බස්ස විභාගෙන අනුසාසනතො. ඨිතෙනෙව ච මයා ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගානි, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති තෙන තෙන විනෙය්‍යානං අජ්ඣාසයානුරූපෙන පකාරෙන ඉමෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ විභජිත්වා සුත්තන්තපිටකං දෙසිතං, තං සකලම්පි සුත්තන්තපිටකං මයි පරිනිබ්බුතෙ තුම්හාකං සත්ථුකිච්චං සාධෙස්සති තංතංචරියානුරූපං සම්මාපටිපත්තියා අනුසාසනතො. ඨිතෙනෙව ච මයා ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, චත්තාරි සච්චානි, බාවීසතින්ද්‍රියානි, නව හෙතූ, චත්තාරො ආහාරා, සත්ත ඵස්සා, සත්ත වෙදනා, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත චෙතනා, සත්ත චිත්තානි, තත්‍රාපි එත්තකා ධම්මා කාමාවචරා, එත්තකා රූපාවචරා, එත්තකා අරූපාවචරා, එත්තකා පරියාපන්නා, එත්තකා අපරියාපන්නා, එත්තකා ලොකියා, එත්තකා ලොකුත්තරා’’ති ඉමෙ ධම්මෙ විභජිත්වා අභිධම්මපිටකං දෙසිතං, තං සකලම්පි අභිධම්මපිටකං මයි පරිනිබ්බුතෙ තුම්හාකං සත්ථුකිච්චං සාධෙස්සති, ඛන්ධාදිවිභාගෙන ඤායමානං චතුසච්චසම්බොධාවහත්තා සත්ථාරා සම්මාසම්බුද්ධෙන කත්තබ්බකිච්චං නිප්ඵාදෙස්සති. ඉති සබ්බම්පෙතං අභිසම්බොධිතො යාව පරිනිබ්බානා පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි භාසිතං ලපිතං, තීණි පිටකානි, පඤ්ච නිකායා, නවඞ්ගානි, චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති එවං මහප්පභෙදං හොති. ඉති ඉමානි චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි තිට්ඨන්ති, අහං එකොව පරිනිබ්බායාමි, අහඤ්ච පනිදානි එකොව ඔවදාමි අනුසාසාමි, මයි පරිනිබ්බුතෙ ඉමානි චතුරාසීති බුද්ධසහස්සානි තුම්හෙ ඔවදිස්සන්ති අනුසාසිස්සන්ති ඔවාදානුසාසනීකිච්චස්ස නිප්ඵාදනතොති.

සාසනන්ති පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධවසෙන තිවිධං සාසනං, නිප්පරියායතො පන සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා. අද්ධනියන්ති අද්ධානමග්ගගාමීති අද්ධනියං, අද්ධානක්ඛමන්ති අත්ථො. චිරට්ඨිතිකන්ති චිරං ඨිති එතස්සාති චිරට්ඨිතිකං, සාසනං, අස්ස භවෙය්‍යාති සම්බන්ධො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා යෙන පකාරෙන ඉදං සාසනං දීඝමද්ධානං පවත්තිතුං සමත්ථං, තතොයෙව චිරට්ඨිතිකං අස්ස, තථා තෙන පකාරෙන ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යන්ති.

ඉදානි සම්මාසම්බුද්ධෙන අත්තනො කතං අනුග්ගහවිසෙසං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘යඤ්චාහං භගවතා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘යඤ්චාහ’’න්ති එතස්ස ‘‘අනුග්ගහිතො’’ති එතෙන සම්බන්ධො. තත්ථ යන්ති යස්මා, යෙන කාරණෙනාති වුත්තං හොති. කිරියාපරාමසනං වා එතං, තෙන ‘‘අනුග්ගහිතො’’ති එත්ථ අනුග්ගණ්හනං පරාමසති. ධාරෙස්සසීතිආදිකං පන භගවා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ මහාකස්සපත්ථෙරෙන පඤ්ඤත්තසඞ්ඝාටියං නිසින්නො තං චීවරං විකසිතපදුමපුප්ඵවණ්ණෙන පාණිනා අන්තරෙ පරාමසන්තො ආහ. වුත්තඤ්හෙතං කස්සපසංයුත්තෙ (සං. නි. 2.154) මහාකස්සපත්ථෙරෙනෙව ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙත්වා කථෙන්තෙන –

‘‘අථ ඛො, ආවුසො, භගවා මග්ගා ඔක්කම්ම යෙන අඤ්ඤතරං රුක්ඛමූලං තෙනුපසඞ්කමි, අථ ඛ්වාහං, ආවුසො, පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටිං චතුග්ගුණං පඤ්ඤාපෙත්වා භගවන්තං එතදවොචං ‘ඉධ, භන්තෙ, භගවා නිසීදතු, යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’ති. නිසීදි ඛො, ආවුසො, භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ, නිසජ්ජ ඛො මං, ආවුසො, භගවා එතදවොච ‘මුදුකා ඛො ත්‍යායං කස්සප පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටී’ති. ‘පටිග්ගණ්හාතු මෙ, භන්තෙ, භගවා පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටිං අනුකම්පං උපාදායා’ති. ‘ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං කස්සප සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානී’ති. ‘ධාරෙස්සාමහං, භන්තෙ, භගවතො සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානී’ති. සො ඛ්වාහං, ආවුසො, පටපිලොතිකානං සඞ්ඝාටිං භගවතො පාදාසිං, අහං පන භගවතො සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානි පටිපජ්ජි’’න්ති (සං. නි. 2.154).

තත්ථ (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.154) මුදුකා ඛො ත්‍යායන්ති මුදුකා ඛො තෙ අයං. කස්මා භගවා එවමාහාති? ථෙරෙන සහ චීවරං පරිවත්තෙතුකාමතාය. කස්මා පරිවත්තෙතුකාමො ජාතොති? ථෙරං අත්තනො ඨානෙ ඨපෙතුකාමතාය. කිං සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා නත්ථීති? අත්ථි, එවං පනස්ස අහොසි ‘‘ඉමෙ න චිරං ඨස්සන්ති, කස්සපො පන වීසවස්සසතායුකො, ‘සො මයි පරිනිබ්බුතෙ සත්තපණ්ණිගුහායං වසිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගහං කත්වා මම සාසනං පඤ්චවස්සසහස්සපරිමාණං කාලං පවත්තනකං කරිස්සතී’ති අත්තනො නං ඨානෙ ඨපෙමි, එවං භික්ඛූ කස්සපස්ස සුස්සූසිතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති, තස්මා එවමාහ. ථෙරො පන යස්මා චීවරස්ස වා පත්තස්ස වා වණ්ණෙ කථිතෙ ‘‘ඉමං තුම්හාකං ගණ්හථා’’ති චාරිත්තමෙව, තස්මා ‘‘පටිග්ගණ්හාතු මෙ භන්තෙ භගවා’’ති ආහ. ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං කස්සපාති කස්සප ත්වං ඉමානි පරිභොගජිණ්ණානි පංසුකූලානි පාරුපිතුං සක්ඛිස්සසීති වදති. තඤ්ච ඛො න කායබලං සන්ධාය, පටිපත්තිපූරණං පන සන්ධාය එවමාහ. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අහං ඉමං චීවරං පුණ්ණං නාම දාසිං පාරුපිත්වා ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං තුම්බමත්තෙහි පාණකෙහි සම්පරිකිණ්ණං තෙ පාණකෙ විධුනිත්වා මහාඅරියවංසෙ ඨත්වා අග්ගහෙසිං, තස්ස මෙ ඉමං චීවරං ගහිතදිවසෙ දසසහස්සචක්කවාළෙ මහාපථවී මහාරවං විරවමානා කම්පිත්ථ, ආකාසං තටතටායි, චක්කවාළදෙවතා සාධුකාරං අදංසු ‘‘ඉමං චීවරං ගණ්හන්තෙන භික්ඛුනා ජාතිපංසුකූලිකෙන ජාතිආරඤ්ඤිකෙන ජාතිඑකාසනිකෙන ජාතිසපදානචාරිකෙන භවිතුං වට්ටති, ත්වං ඉමස්ස චීවරස්ස අනුච්ඡවිකං කාතුං සක්ඛිස්සසී’’ති. ථෙරොපි අත්තනා පඤ්චන්නං හත්ථීනං බලං ධාරෙති. සො තං අතක්කයිත්වා ‘‘අහමෙතං පටිපත්තිං පූරෙස්සාමී’’ති උස්සාහෙන සුගතචීවරස්ස අනුච්ඡවිකං කාතුකාමො ‘‘ධාරෙස්සාමහං භන්තෙ’’ති ආහ. පටිපජ්ජින්ති පටිපන්නොසිං. එවං පන චීවරපරිවත්තනං කත්වා ථෙරෙන පාරුතචීවරං භගවා පාරුපි, සත්ථු චීවරං ථෙරො. තස්මිං සමයෙ මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා උන්නදන්තී කම්පිත්ථ.

සාණානි පංසුකූලානීති මතකළෙවරං පරිවෙඨෙත්වා ඡඩ්ඩිතානි තුම්බමත්තෙ කිමී පප්ඵොටෙත්වා ගහිතානි සාණවාකමයානි පංසුකූලචීවරානි. රථිකසුසානසඞ්කාරකූටාදීනං යත්ථ කත්ථචි පංසූනං උපරි ඨිතත්තා අබ්භුග්ගතට්ඨෙන තෙසු පංසුකූලමිවාති පංසුකූලං. අථ වා පංසු විය කුච්ඡිතභාවං උලති ගච්ඡතීති පංසුකූලන්ති පංසුකූලසද්දස්ස අත්ථො දට්ඨබ්බො. නිබ්බසනානීති නිට්ඨිතවසනකිච්චානි, පරිභොගජිණ්ණානීති අත්ථො. එත්ථ ‘‘කිඤ්චාපි එකමෙව තං චීවරං, අනෙකාවයවත්තා පන බහුවචනං කත’’න්ති මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙනාති එත්ථ අත්තනා සාධාරණපරිභොගෙනාති විඤ්ඤායමානත්තා විඤ්ඤායමානත්ථස්ස ච-සද්දස්ස පයොගෙ කාමාචාරත්තා ‘‘අත්තනා’’ති න වුත්තං. ‘‘ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං, කස්සප, සාණානි පංසුකූලානී’’ති හි වුත්තත්තා අත්තනාව සාධාරණපරිභොගො විඤ්ඤායති, නාඤ්ඤෙන. න හි කෙවලං සද්දතොයෙව සබ්බත්ථ අත්ථනිච්ඡයො භවිස්සති අත්ථපකරණාදිනාපි යෙභුය්‍යෙන අත්ථස්ස නියමෙතබ්බත්තා. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පනෙත්ථ ඉදං වුත්තං ‘‘චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙනාති එත්ථ අත්තනා සමසමට්ඨපනෙනාති ඉධ අත්තනාසද්දං ආනෙත්වා චීවරෙ අත්තනා සාධාරණපරිභොගෙනා’’ති යොජෙතබ්බං.

‘‘යස්ස යෙන හි සම්බන්ධො, දූරට්ඨම්පි ච තස්ස තං;

අත්ථතො හ්‍යසමානානං, ආසන්නත්තමකාරණ’’න්ති.

අථ වා භගවතා චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙන භගවතා අනුග්ගහිතොති යොජනීයං එකස්සපි කරණනිද්දෙසස්ස සහයොගකත්තුත්ථජොතකත්තසම්භවතොති. සබ්බත්ථ ‘‘ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනා’’ති වුත්තෙ සුත්තන්තටීකාකාරෙනාති ගහෙතබ්බං. සමානං ධාරණමෙතස්සාති සාධාරණො, පරිභොගො. සාධාරණපරිභොගෙන චෙව සමසමට්ඨපනෙන ච අනුග්ගහිතොති සම්බන්ධො.

ඉදානි (සං. නි. 2.152) –

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති විතක්කවිචාරානං වූපසමා…පෙ… දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරාමි, සතො ච සම්පජානො සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙමි, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති ‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’ති, තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති…පෙ… තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා…පෙ… ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම…පෙ… විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති…පෙ… ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. කස්සපොපි…පෙ… සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොමි, එකොපි හුත්වා බහුධා හොමි, බහුධාපි හුත්වා එකො හොමි, ආවිභාවං තිරොභාවං තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡාමි සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ, පථවියාපි උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොමි සෙය්‍යථාපි උදකෙ, උදකෙපි අභිජ්ජමානෙ ගච්ඡාමි සෙය්‍යථාපි පථවියං, ආකාසෙපි පල්ලඞ්කෙන කමාමි සෙය්‍යථාපි පක්ඛී සකුණො, ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ පාණිනා පරිමසාමි පරිමජ්ජාමි, යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙමි. කස්සපොපි භික්ඛවෙ යාවදෙ ආකඞ්ඛති අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොති…පෙ… යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය උභො සද්දෙ සුණාමි දිබ්බෙ ච මානුසෙ ච යෙ දූරෙ සන්තිකෙ ච. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති දිබ්බාය සොතධාතුයා…පෙ… යෙ දූරෙ සන්තිකෙ ච.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි, සරාගං වා චිත්තං ‘සරාගං චිත්ත’න්ති පජානාමි, වීතරාගං වා චිත්තං ‘වීතරාගං චිත්ත’න්ති පජානාමි, සදොසං වා චිත්තං…පෙ… වීතදොසං වා චිත්තං…පෙ… සමොහං වා චිත්තං…පෙ… වීතමොහං වා චිත්තං…පෙ… සංඛිත්තං වා චිත්තං…පෙ… වික්ඛිත්තං වා චිත්තං…පෙ… මහග්ගතං වා චිත්තං…පෙ… අමහග්ගතං වා චිත්තං…පෙ… සඋත්තරං වා චිත්තං…පෙ… අනුත්තරං වා චිත්තං…පෙ… සමාහිතං වා චිත්තං…පෙ… අසමාහිතං වා චිත්තං…පෙ… විමුත්තං වා චිත්තං…පෙ… අවිමුත්තං වා චිත්තං ‘අවිමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාති, සරාගං වා චිත්තං ‘සරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති…පෙ… අවිමුත්තං වා චිත්තං ‘අවිමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි. සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො තිස්සොපි ජාතියො චතස්සොපි ජාතියො පඤ්චපි ජාතියො දසපි ජාතියො වීසම්පි ජාතියො තිංසම්පි ජාතියො චත්තාලීසම්පි ජාතියො පඤ්ඤාසම්පි ජාතියො ජාතිසතම්පි ජාතිසහස්සම්පි ජාතිසතසහස්සම්පි අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ ‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං, තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො’ති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං…පෙ… ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සාමි චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාමි ‘ඉමෙ වත භොන්තො සත්තා කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා වචීදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා මනොදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං උපවාදකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා. ඉමෙ වා පන භොන්තො සත්තා කායසුචරිතෙන සමන්නාගතා වචීසුචරිතෙන සමන්නාගතා මනොසුචරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං අනුපවාදකා සම්මාදිට්ඨිකා සම්මාදිට්ඨිකම්මසමාදානා, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා’ති. ඉති දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සාමි චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාති.

‘‘අහං, භික්ඛවෙ, ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (සං. නි. 2.152) –

එවං නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාප්පභෙදෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ අත්තනා සමසමට්ඨපනත්ථාය භගවතා වුත්තං කස්සපසංයුත්තෙ ආගතං පාළිමිමං පෙය්‍යාලමුඛෙන ආදිග්ගහණෙන ච සඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අහං භික්ඛවෙ’’තිආදි.

තත්ථ යාවදෙ ආකඞ්ඛාමීති යාවදෙව ඉච්ඡාමීති අත්ථො. තතොයෙව හි මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ චූළගණ්ඨිපදෙ ච ‘‘යාවදෙති යාවදෙවාති වුත්තං හොතී’’ති ලිඛිතං. සංයුත්තනිකායට්ඨකථායම්පි ‘‘යාවදෙ ආකඞ්ඛාමීති යාවදෙව ඉච්ඡාමී’’ති අත්ථො වුත්තො. තථා හි තත්ථ ලීනත්ථපකාසනියං ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනෙව වුත්තං ‘‘යාවදෙවාති ඉමිනා සමානත්ථං යාවදෙති ඉදං පද’’න්ති. පොත්ථකෙසු පන කත්ථචි ‘‘යාවදෙවා’’ති අයමෙව පාඨො දිස්සති. යානි පන ඉතො පරං ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදිනා නයෙන චත්තාරි රූපාවචරකිරියඣානානි, ‘‘සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’’තිආදිනා නයෙන චතස්සො අරූපසමාපත්තියො, ‘‘සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධ’’න්තිආදිනා නයෙන නිරොධසමාපත්ති, ‘‘අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධ’’න්තිආදිනා නයෙන අභිඤ්ඤා ච වුත්තා. තත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං අනුපදවණ්ණනාය චෙව භාවනාවිධානෙන ච සද්ධිං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.69-70) සබ්බසො විත්ථාරිතං. ඉධාපි ච වෙරඤ්ජකණ්ඩෙ චත්තාරි රූපාවචරඣානානි තිස්සො ච විජ්ජා ආවි භවිස්සන්ති, තස්මා තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං තත්ථෙව වණ්ණයිස්සාම.

නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාප්පභෙදෙති එත්ථ නවානුපුබ්බවිහාරා නාම අනුපටිපාටියා සමාපජ්ජිතබ්බභාවතො එවංසඤ්ඤිතා නිරොධසමාපත්තියා සහ අට්ඨ සමාපත්තියො. ඡළභිඤ්ඤා නාම ආසවක්ඛයඤාණෙන සද්ධිං පඤ්චාභිඤ්ඤායොති එවං ලොකියලොකුත්තරභෙදා සබ්බා අභිඤ්ඤායො. උත්තරිමනුස්සධම්මෙති උත්තරිමනුස්සානං ඣායීනඤ්චෙව අරියානඤ්ච ධම්මො උත්තරිමනුස්සධම්මො. අථ වා උත්තරි මනුස්සධම්මාති උත්තරිමනුස්සධම්මො, මනුස්සධම්මො නාම දසකුසලකම්මපථධම්මො. සො හි විනා භාවනාමනසිකාරෙන පකතියාව මනුස්සෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතො මනුස්සත්තභාවාවහතො වා ‘‘මනුස්සධම්මො’’ති වුච්චති, තතො උත්තරි පන ඣානාදීනි ‘‘උත්තරිමනුස්සධම්මො’’ති වෙදිතබ්බානි. අත්තනා සමසමට්ඨපනෙනාති අහං යත්තකං කාලං යත්තකෙ වා සමාපත්තිවිහාරෙ අභිඤ්ඤායො ච වළඤ්ජෙමි, තථා කස්සපොපීති එවං යථාවුත්තඋත්තරිමනුස්සධම්මෙ අත්තනා සමසමං කත්වා ඨපනෙන. ඉදඤ්ච නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාදිභාවසාමඤ්ඤෙන පසංසාමත්තං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හි ආයස්මා මහාකස්සපො භගවා විය දෙවසිකං චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති, යමකපාටිහාරියාදිවසෙන වා අභිඤ්ඤායො වළඤ්ජෙති. එත්ථ ච ‘‘උත්තරිමනුස්සධම්මෙ අත්තනා සමසමට්ඨපනෙනා’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තථා හි –

‘‘ඔවද කස්සප භික්ඛූ, කරොහි කස්සප භික්ඛූනං ධම්මිං කථං, අහං වා කස්සප භික්ඛූ ඔවදෙය්‍යං ත්වං වා, අහං වා කස්සප භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරෙය්‍යං ත්වං වා’’ති (සං. නි. 2.149).

එවම්පි අත්තනා සමසමට්ඨානෙ ඨපෙතියෙව, තස්ස කිමඤ්ඤං ආණණ්‍යං භවිස්සති අඤ්ඤත්‍ර ධම්මවිනයසඞ්ගායනාති අධිප්පායො. තත්ථ ‘‘තස්සාති තස්ස අනුග්ගහස්සා’’ති මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. තස්ස මෙති වා අත්ථො ගහෙතබ්බො. පොත්ථකෙසු හි කත්ථචි ‘‘තස්ස මෙ’’ති පාඨොයෙව දිස්සති, ධම්මවිනයසඞ්ගායනං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං කිං නාම තස්ස මෙ ආණණ්‍යං අණණභාවො භවිස්සතීති අත්ථො. ‘‘නනු මං භගවා’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං උපමාවසෙන විභාවෙති. සකකවචඉස්සරියානුප්පදානෙනාති එත්ථ චීවරස්ස නිදස්සනවසෙන කවචස්ස ගහණං කතං, සමාපත්තියා නිදස්සනවසෙන ඉස්සරියං ගහිතං. කුලවංසප්පතිට්ඨාපකන්ති කුලවංසස්ස කුලප්පවෙණියා පතිට්ඨාපකං. ‘‘මෙ සද්ධම්මවංසප්පතිට්ඨාපකො’’ති නිච්චසාපෙක්ඛත්තා සමාසො දට්ඨබ්බො, මෙ සද්ධම්මවංසස්ස පතිට්ඨාපකො පවත්තකොති වුත්තං හොති. වුත්තවචනමනුස්සරන්තො අනුග්ගහෙසීති චින්තයන්තො ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසීති සම්බන්ධො, ධාතුභාජනදිවසෙ තත්ථ සන්නිපතිතානං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසීති අත්ථො.

ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාළියා විභාවෙන්තො ආහ ‘‘යථාහා’’තිආදි. තත්ථ එකමිදාහන්ති එත්ථ ඉදන්ති නිපාතමත්තං. එකං සමයන්ති ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං, එකස්මිං සමයෙති වුත්තං හොති. පාවායාති පාවානගරතො, තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්වා කුසිනාරං ගමිස්සාමීති අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නොති වුත්තං හොති. අද්ධානමග්ගොති ච දීඝමග්ගො වුච්චති. දීඝපරියායො හෙත්ථ අද්ධානසද්දො. මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධින්ති ගුණමහත්තෙනපි සඞ්ඛ්‍යාමහත්තෙනපි මහතා. භික්ඛූනං සඞ්ඝෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන, සමණගණෙන සද්ධිං එකතොති අත්ථො. ‘‘පඤ්චමත්තෙහී’’තිආදිනා සඞ්ඛ්‍යාමහත්තං විභාවෙති. මත්ත-සද්දො චෙත්ථ පමාණවචනො ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා’’තිආදීසු විය. සබ්බං සුභද්දකණ්ඩං විත්ථාරතො වෙදිතබ්බන්ති සබ්බං සුභද්දකණ්ඩං ඉධ ආනෙත්වා විත්ථාරතො දස්සෙතබ්බන්ති අධිප්පායො.

‘‘තතො පරන්ති තතො භික්ඛූනං උස්සාහජනනතො පර’’න්ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. මහාගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘තතො පරන්ති සුභද්දකණ්ඩතො පර’’න්ති වුත්තං. ඉදමෙවෙත්ථ සාරතො පච්චෙතබ්බන්ති නො තක්කො. අයමෙව හි උස්සාහජනනප්පකාරො, යදිදං ‘‘හන්ද මයං, ආවුසො, ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම, පුරෙ අධම්මො දිප්පතී’’තිආදි, තස්මා උස්සාහජනනතො පරන්ති න වත්තබ්බං හෙට්ඨා උස්සාහජනනප්පකාරස්ස පාළියං අවුත්තත්තා. අයඤ්හෙත්ථ පාළික්කමො –

‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො භික්ඛූ ආමන්තෙසි, එකමිදාහං, ආවුසො, සමයං පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි. අථ ඛ්වාහං, ආවුසො, මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදිං.

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො ආජීවකො කුසිනාරාය මන්දාරවපුප්ඵං ගහෙත්වා පාවං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොති. අද්දසං ඛො අහං, ආවුසො, තං ආජීවකං දූරතොව ආගච්ඡන්තං, දිස්වාන තං ආජීවකං එතදවොචං ‘අපාවුසො, අම්හාකං සත්ථාරං ජානාසී’ති? ‘ආම, ආවුසො, ජානාමි. අජ්ජ සත්තාහපරිනිබ්බුතො සමණො ගොතමො, තතො මෙ ඉදං මන්දාරවපුප්ඵං ගහිතන්ති. තත්‍රාවුසො, යෙ තෙ භික්ඛූ අවීතරාගා, අප්පෙකච්චෙ බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති ආවට්ටන්ති විවට්ටන්ති, ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිත’න්ති. යෙ පන තෙ භික්ඛූ වීතරාගා, තෙ සතා සම්පජානා අධිවාසෙන්ති ‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’’’ති.

‘‘අථ ඛ්වාහං, ආවුසො, තෙ භික්ඛූ එතදවොචං – ‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ මා පරිදෙවිත්ථ, නන්වෙතං, ආවුසො, භගවතා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො. තං කුතෙත්ථ, ආවුසො, ලබ්භා, යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං වත මා පලුජ්ජී’ති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති.

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන, ආවුසො, සුභද්දො නාම වුඩ්ඪපබ්බජිතො තස්සං පරිසායං නිසින්නො හොති. අථ ඛො ආවුසො සුභද්දො වුඩ්ඪපබ්බජිතො තෙ භික්ඛූ එතදවොච ‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ මා පරිදෙවිත්ථ, සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන, උපද්දුතා ච මයං හොම’ ‘ඉදං වො කප්පති, ඉදං වො න කප්පතී’ති, ‘ඉදානි පන මයං යං ඉච්ඡිස්සාම, තං කරිස්සාම, යං න ඉච්ඡිස්සාම, න තං කරිස්සාමා’ති. හන්ද මයං ආවුසො ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම, පුරෙ අධම්මො දිප්පති, ධම්මො පටිබාහීයති, අවිනයො පුරෙ දිප්පති, විනයො පටිබාහීයති, පුරෙ අධම්මවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, ධම්මවාදිනො දුබ්බලා හොන්ති, පුරෙ අවිනයවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, විනයවාදිනො දුබ්බලා හොන්තී’’ති.

‘‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ථෙරො භික්ඛූ උච්චිනතූ’ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො එකෙනූනපඤ්චඅරහන්තසතානි උච්චිනි. භික්ඛූ ආයස්මන්තං මහාකස්සපං එතදවොචුං ‘අයං, භන්තෙ, ආයස්මා ආනන්දො කිඤ්චාපි සෙක්ඛො, අභබ්බො ඡන්දා දොසා මොහා භයා අගතිං ගන්තුං, බහු චානෙන භගවතො සන්තිකෙ ධම්මො ච විනයො ච පරියත්තො. තෙන හි, භන්තෙ, ථෙරො ආයස්මන්තම්පි ආනන්දං උච්චිනතූ’’’තිආදි (චූළව. 437).

තස්මා තතො පරන්ති එත්ථ සුභද්දකණ්ඩතො පරන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘සබ්බං සුභද්දකණ්ඩං විත්ථාරතො වෙදිතබ්බ’’න්ති හි ඉමිනා ‘‘යං න ඉච්ඡිස්සාම, න තං කරිස්සාමා’’ති එතං පරියන්තං සුභද්දකණ්ඩපාළිං දස්සෙත්වා ඉදානි අවසෙසං උස්සාහජනනප්පකාරප්පවත්තං පාළිමෙව දස්සෙන්තො ‘‘හන්ද මයං ආවුසො’’තිආදිමාහ.

තත්ථ පුරෙ අධම්මො දිප්පතීති එත්ථ අධම්මො නාම දසකුසලකම්මපථධම්මපටිපක්ඛභූතො අධම්මො. පුරෙ දිප්පතීති අපි නාම දිප්පති. අථ වා යාව අධම්මො ධම්මං පටිබාහිතුං සමත්ථො හොති, තතො පුරෙතරමෙවාති අත්ථො. ආසන්නෙ හි අනාගතෙ අයං පුරෙසද්දො. දිප්පතීති දිප්පිස්සති. පුරෙ-සද්දයොගෙන හි අනාගතත්ථෙ අයං වත්තමානපයොගො යථා ‘‘පුරා වස්සති දෙවො’’ති. කෙචි පනෙත්ථ එවං වණ්ණයන්ති ‘‘පුරෙති පච්ඡා අනාගතෙ යථා අද්ධානං ගච්ඡන්තස්ස ගන්තබ්බමග්ගො ‘පුරෙ’ති වුච්චති, තථා ඉධ දට්ඨබ්බ’’න්ති. අවිනයොති පහානවිනයසංවරවිනයානං පටිපක්ඛභූතො අවිනයො. ‘‘විනයවාදිනො දුබ්බලා හොන්තී’’ති එවං ඉති-සද්දොපි එත්ථ දට්ඨබ්බො, ‘‘තතො පරං ආහා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. පොත්ථකෙසු පන කත්ථචි ඉති-සද්දො න දිස්සති, පාළියං පන දීඝනිකායට්ඨකථායඤ්ච අත්ථෙව ඉති-සද්දො.

තෙන හීති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො. උච්චිනනෙ උය්‍යොජෙන්තා හි තං මහාකස්සපත්ථෙරං එවමාහංසු. භික්ඛූ උච්චිනතූති සඞ්ගීතියා අනුරූපෙ භික්ඛූ උච්චිනිත්වා ගණ්හාතූති අත්ථො. ‘‘සකලනවඞ්ග…පෙ… පරිග්ගහෙසී’’ති එතෙන සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවපරියන්තානං යථාවුත්තපුග්ගලානං සතිපි ආගමාධිගමසබ්භාවෙ සහ පටිසම්භිදාහි තෙවිජ්ජාදිගුණයුත්තානං ආගමාධිගමසම්පත්තියා උක්කංසගතත්තා සඞ්ගීතියා බහූපකාරතං දස්සෙති. තත්ථ සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනපරියත්තිධරෙති සකලං සුත්තගෙය්‍යාදි නවඞ්ගං එත්ථ, එතස්ස වා අත්ථීති සකලනවඞ්ගං, සත්ථුසාසනං. අත්ථකාමෙන පරියාපුණිතබ්බතො දිට්ඨධම්මිකාදිපුරිසත්තපරියත්තභාවතො ච පරියත්තීති තීණි පිටකානි වුච්චන්ති, තං සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනසඞ්ඛාතං පරියත්තිං ධාරෙන්තීති සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනපරියත්තිධරා, තාදිසෙති අත්ථො. බහූනං නානප්පකාරානං කිලෙසානං සක්කායදිට්ඨියා ච අවිහතත්තා තා ජනෙන්ති, තාහි වා ජනිතාති පුථුජ්ජනා. දුවිධා පුථුජ්ජනා අන්ධපුථුජ්ජනා කල්‍යාණපුථුජ්ජනාති. තත්ථ යෙසං ඛන්ධධාතුආයතනාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාසවනධාරණපච්චවෙක්ඛණානි නත්ථි, තෙ අන්ධපුථුජ්ජනා. යෙසං තානි අත්ථි, තෙ කල්‍යාණපුථුජ්ජනා. තෙ ඉධ ‘‘පුථුජ්ජනා’’ති අධිප්පෙතා. සමථභාවනාසිනෙහාභාවෙන සුක්ඛා ලූඛා අසිනිද්ධා විපස්සනා එතෙසන්ති සුක්ඛවිපස්සකා.

තිපිටකසබ්බපරියත්තිප්පභෙදධරෙති තිණ්ණං පිටකානං සමාහාරො තිපිටකං, තිපිටකසඞ්ඛාතං නවඞ්ගාදිවසෙන අනෙකධා භින්නං සබ්බපරියත්තිප්පභෙදං ධාරෙන්තීති තිපිටකසබ්බපරියත්තිප්පභෙදධරා, තාදිසෙති අත්ථො. අනු අනු තංසමඞ්ගීනං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති අනුභාවො, අනුභාවො එව ආනුභාවො, පභාවො. මහන්තො ආනුභාවො යෙසං තෙ මහානුභාවා. තෙවිජ්ජාදිභෙදෙති තිස්සො විජ්ජායෙව තෙවිජ්ජා, තා ආදි යෙසං ඡළභිඤ්ඤාදීනං තෙ තෙවිජ්ජාදයො, තෙ භෙදා අනෙකප්පකාරා භින්නා එතෙසන්ති තෙවිජ්ජාදිභෙදා, ඛීණාසවා, තාදිසෙති අත්ථො. අථ වා තිස්සො විජ්ජා එතස්ස අත්ථීති තෙවිජ්ජො, සො ආදි යෙසං ඡළභිඤ්ඤාදීනං තෙ තෙවිජ්ජාදයො, තෙ භෙදා යෙසං ඛීණාසවානං තෙ තෙවිජ්ජාදිභෙදා, තාදිසෙති අත්ථො. යෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තන්ති යෙ භික්ඛූ සන්ධාය ඉදං ‘‘අථ ඛො ආයස්මා’’තිආදිවචනං සඞ්ගීතික්ඛන්ධකෙ (චූළව. 437) වුත්තන්ති අත්ථො.

කිස්ස පනාති කස්මා පන. සික්ඛතීති සෙක්ඛො, අථ වා සික්ඛනං සික්ඛා, සායෙව තස්ස සීලන්ති සෙක්ඛො. සො හි අපරියොසිතසික්ඛත්තා ච තදධිමුත්තත්තා ච එකන්තෙන සික්ඛනසීලො න අසෙක්ඛො විය පරිනිට්ඨිතසික්ඛො තත්ථ පටිපස්සද්ධුස්සාහො, නාපි විස්සට්ඨසික්ඛො පචුරජනො විය තත්ථ අනධිමුත්තො. අථ වා අරියාය ජාතියා තීසු සික්ඛාසු ජාතො, තත්ථ වා භවොති සෙක්ඛො. අථ වා ඉක්ඛති එතායාති ඉක්ඛා, මග්ගඵලසම්මාදිට්ඨි. සහ ඉක්ඛායාති සෙක්ඛො. උපරිමග්ගත්තයකිච්චස්ස අපරියොසිතත්තා සහ කරණීයෙනාති සකරණීයො. අස්සාති අනෙන. අසම්මුඛා පටිග්ගහිතං නාම නත්ථීති නනු ච –

‘‘ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතො;

චතුරාසීති සහස්සානි, යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනො’’ති. (ථෙරගා. 1027) –

වුත්තත්තා කථමෙතං යුජ්ජතීති? ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතොති වුත්තම්පි භගවතො සන්තිකෙ පටිග්ගහිතමෙවාති කත්වා වුත්තන්ති නායං විරොධො. බහුකාරත්තාති බහුඋපකාරත්තා. උපකාරවචනො හෙත්ථ කාරසද්දො. අස්සාති භවෙය්‍ය.

අතිවිය විස්සත්ථොති අතිවිය විස්සාසිකො. නන්ති ආනන්දත්ථෙරං, ‘‘ඔවදතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ආනන්දත්ථෙරස්ස යෙභුය්‍යෙන නවකාය පරිසාය විබ්භමනෙන මහාකස්සපත්ථෙරො එවමාහ ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති. තථා හි පරිනිබ්බුතෙ සත්ථරි මහාකස්සපත්ථෙරො සත්ථුපරිනිබ්බානෙ සන්නිපතිතස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං පඤ්චසතෙ භික්ඛූ උච්චිනිත්වා ‘‘ආවුසො, රාජගහෙ වස්සං වසන්තා ධම්මවිනයං සඞ්ගායෙය්‍යාම, තුම්හෙ පුරෙ වස්සූපනායිකාය අත්තනො අත්තනො පලිබොධං පච්ඡින්දිත්වා රාජගහෙ සන්නිපතථා’’ති වත්වා අත්තනා රාජගහං ගතො. ආනන්දත්ථෙරොපි භගවතො පත්තචීවරමාදාය මහාජනං සඤ්ඤාපෙන්තො සාවත්ථිං ගන්ත්වා තතො නික්ඛම්ම රාජගහං ගච්ඡන්තො දක්ඛිණගිරිස්මිං චාරිකං චරි. තස්මිං සමයෙ ආනන්දත්ථෙරස්ස තිංසමත්තා සද්ධිවිහාරිකා යෙභුය්‍යෙන කුමාරභූතා එකවස්සිකදුවස්සිකභික්ඛූ චෙව අනුපසම්පන්නා ච විබ්භමිංසු. කස්මා පනෙතෙ පබ්බජිතා, කස්මා විබ්භමිංසූති? තෙසං කිර මාතාපිතරො චින්තෙසුං ‘‘ආනන්දත්ථෙරො සත්ථුවිස්සාසිකො අට්ඨ වරෙ යාචිත්වා උපට්ඨහති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානං සත්ථාරං ගහෙත්වා ගන්තුං සක්කොති, අම්හාකං දාරකෙ එතස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජෙස්සාම, සො සත්ථාරං ගහෙත්වා ආගමිස්සති, තස්මිං ආගතෙ මයං මහාසක්කාරං කාතුං ලභිස්සාමා’’ති ඉමිනා තාව කාරණෙන නෙසං ඤාතකා තෙ පබ්බාජෙසුං. සත්ථරි පන පරිනිබ්බුතෙ තෙසං සා පත්ථනා උපච්ඡින්නා, අථ නෙ එකදිවසෙනෙව උප්පබ්බාජෙසුං.

අථ ආනන්දත්ථෙරං දක්ඛිණගිරිස්මිං චාරිකං චරිත්වා රාජගහමාගතං දිස්වා මහාකස්සපත්ථෙරො එවමාහ ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති. වුත්තඤ්හෙතං කස්සපසංයුත්තෙ –

‘‘අථ කිඤ්චරහි ත්වං, ආවුසො ආනන්ද, ඉමෙහි නවෙහි භික්ඛූහි ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරෙහි භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූහි ජාගරියං අනනුයුත්තෙහි සද්ධිං චාරිකං චරසි, සස්සඝාතං මඤ්ඤෙ චරසි, කුලූපඝාතං මඤ්ඤෙ චරසි, ඔලුජ්ජති ඛො තෙ, ආවුසො ආනන්ද, පරිසා, පලුජ්ජන්ති ඛො තෙ ආවුසො නවප්පායා, න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසීති.

‘‘අපි මෙ භන්තෙ කස්සප සිරස්මිං පලිතානි ජාතානි, අථ ච පන මයං අජ්ජාපි ආයස්මතො මහාකස්සපස්ස කුමාරකවාදා න මුච්චාමාති. තථා හි පන ත්වං, ආවුසො ආනන්ද, ඉමෙහි නවෙහි භික්ඛූහි ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරෙහි භොජනෙ අමත්තඤ්ඤූහි ජාගරියං අනනුයුත්තෙහි සද්ධිං චාරිකං චරසි, සස්සඝාතං මඤ්ඤෙ චරසි, කුලූපඝාතං මඤ්ඤෙ චරසි, ඔලුජ්ජති ඛො තෙ, ආවුසො ආනන්ද, පරිසා, පලුජ්ජන්ති ඛො තෙ ආවුසො නවප්පායා, න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති (සං. නි. 2.154).

තත්ථ (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.154) සස්සඝාතං මඤ්ඤෙචරසීති සස්සං ඝාතෙන්තො විය ආහිණ්ඩසි. කුලූපඝාතං මඤ්ඤෙ චරසීති කුලානි උපඝාතෙන්තො විය හනන්තො විය ආහනන්තො විය ආහිණ්ඩසි. ඔලුජ්ජතීති පලුජ්ජති භිජ්ජති. පලුජ්ජන්ති ඛො තෙ ආවුසො නවප්පායාති, ආවුසො, එවං එතෙ තුය්හං පායෙන යෙභුය්‍යෙන නවකා එකවස්සිකදුවස්සිකදහරා චෙව සාමණෙරා ච පලුජ්ජන්ති. න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසීති අයං කුමාරකො අත්තනො පමාණං න වත ජානාතීති ථෙරං තජ්ජෙන්තො ආහ. කුමාරකවාදා න මුච්චාමාති කුමාරකවාදතො න මුච්චාම. තථා හි පන ත්වන්ති ඉදමස්ස එවං වත්තබ්බතාය කාරණදස්සනත්ථං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – යස්මා ත්වං ඉමෙහි නවකෙහි භික්ඛූහි ඉන්ද්‍රියසංවරරහිතෙහි සද්ධිං විචරසි, තස්මා කුමාරකෙහි සද්ධිං චරන්තො ‘‘කුමාරකො’’ති වත්තබ්බතං අරහසීති.

‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’’ති එත්ථ වා-සද්දො පදපූරණෙ. වා-සද්දො හි උපමානසමුච්චයසංසයවවස්සග්ගපදපූරණවිකප්පාදීසු බහූසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘පණ්ඩිතො වාපි තෙන සො’’තිආදීසු (ධ. ප. 63) උපමානෙ දිස්සති, සදිසභාවෙති අත්ථො. ‘‘තං වාපි ධීරා මුනි වෙදයන්තී’’තිආදීසු (සු. නි. 213) සමුච්චයෙ. ‘‘කෙ වා ඉමෙ කස්ස වා’’තිආදීසු (පාරා. 296) සංසයෙ. ‘‘අයං වා ඉමෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං සබ්බබාලො සබ්බමූළ්හො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.181) වවස්සග්ගෙ. ‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.170; සං. නි. 2.13) විකප්පෙති. ඉධ පන පදපූරණෙ දට්ඨබ්බො. තෙනෙව ච ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘වාසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං කරොන්තෙන ‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’තිආදීසු (සං. නි. 2.154) පදපූරණෙ’’ති. අට්ඨකථායම්පි (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.154) එත්තකමෙව වුත්තං ‘‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසීති අයං කුමාරකො අත්තනො පමාණං න වත ජානාතීති ථෙරං තජ්ජෙන්තො ආහා’’ති. එත්ථාපි වතාති වචනසිලිට්ඨතාය වුත්තං. යං පනෙත්ථ කෙනචි වුත්තං ‘‘න වායන්ති එත්ථ වාති විභාසා, අඤ්ඤාසිපි න අඤ්ඤාසිපීති අත්ථො’’ති. තං තස්ස මතිමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හෙත්ථ අයමත්ථො සම්භවති, තස්මා අත්තනො පමාණං නාඤ්ඤාසීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්‍රාති එවං සති. ඡන්දාගමනං වියාති එත්ථ ඡන්දා ආගමනං වියාති පදච්ඡෙදො කාතබ්බො, ඡන්දෙන ආගමනං පවත්තනං වියාති අත්ථො, ඡන්දෙන අකත්තබ්බකරණං වියාති වුත්තං හොති. ඡන්දං වා ආගච්ඡති සම්පයොගවසෙනාති ඡන්දාගමනං, තථා පවත්තො අපායගමනීයො අකුසලචිත්තුප්පාදො. අථ වා අනනුරූපං ගමනං අගමනං, ඡන්දෙන අගමනං ඡන්දාගමනං, ඡන්දෙන සිනෙහෙන අනනුරූපං ගමනං පවත්තනං අකත්තබ්බකරණං වියාති වුත්තං හොති. අසෙක්ඛපටිසම්භිදාප්පත්තෙති අසෙක්ඛභූතා පටිසම්භිදා අසෙක්ඛපටිසම්භිදා, තං පත්තෙ, පටිලද්ධඅසෙක්ඛපටිසම්භිදෙති අත්ථො. අනුමතියාති අනුඤ්ඤාය, යාචනායාති වුත්තං හොති.

‘‘කිඤ්චාපි සෙක්ඛො’’ති ඉදං න සෙක්ඛානං අගතිගමනසබ්භාවෙන වුත්තං, අසෙක්ඛානංයෙව පන උච්චිනිතත්තාති දට්ඨබ්බං. පඨමමග්ගෙනෙව හි චත්තාරි අගතිගමනානි පහීයන්ති, තස්මා කිඤ්චාපි සෙක්ඛො, තථාපි ථෙරො ආයස්මන්තම්පි ආනන්දං උච්චිනතූති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. න පන කිඤ්චාපි සෙක්ඛො, තථාපි අභබ්බො අගතිං ගන්තුන්ති යොජෙතබ්බං. ‘‘අභබ්බො’’තිආදිනා පන ධම්මසඞ්ගීතියා තස්ස අරහභාවං දස්සෙන්තා විජ්ජමානෙ ගුණෙ කථෙන්ති. තත්ථ ඡන්දාති ඡන්දෙන, සිනෙහෙනාති අත්ථො. අගතිං ගන්තුන්ති අගන්තබ්බං ගන්තුං, අකත්තබ්බං කාතුන්ති වුත්තං හොති. ඉමානි පන චත්තාරි අගතිගමනානි භණ්ඩභාජනීයෙ ච විනිච්ඡයට්ඨානෙ ච ලබ්භන්ති. තත්ථ භණ්ඩභාජනීයෙ තාව අත්තනො භාරභූතානං භික්ඛූනං අමනාපෙ භණ්ඩෙ සම්පත්තෙ තං පරිවත්තිත්වා මනාපං දෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. අත්තනො පන අභාරභූතානං මනාපෙ භණ්ඩෙ සම්පත්තෙ තං පරිවත්තිත්වා අමනාපං දෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. භණ්ඩෙසු භාජනීයවත්ථුඤ්ච ඨිතිකඤ්ච අජානන්තො මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. මුඛරානං වා රාජාදිනිස්සිතානං වා ‘‘ඉමෙ මෙ අමනාපෙ භණ්ඩෙ දින්නෙ අනත්ථං කරෙය්‍යු’’න්ති භයෙන පරිවත්තිත්වා මනාපං දෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන එවං න ගච්ඡති, සබ්බෙසං තුලාභූතො පමාණභූතො මජ්ඣත්තොව හුත්වා යං යස්ස පාපුණාති, තදෙව තස්ස දෙති, අයං චතුබ්බිධම්පි අගතිං න ගච්ඡති නාම. විනිච්ඡයට්ඨානෙ පන අත්තනො භාරභූතස්ස ගරුකාපත්තිං ලහුකාපත්තිං කත්වා කථෙන්තො ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. ඉතරස්ස ලහුකාපත්තිං ගරුකාපත්තිං කත්වා කථෙන්තො දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. ආපත්තිවුට්ඨානං පන සමුච්චයක්ඛන්ධකඤ්ච අජානන්තො මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. මුඛරස්ස වා රාජපූජිතස්ස වා ‘‘අයං මෙ ගරුකං කත්වා ආපත්තිං කථෙන්තස්ස අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’’ති ගරුකමෙව ලහුකාපත්තිං කථෙන්තො භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන සබ්බෙසං යථාභූතමෙව කථෙසි, අයං චතුබ්බිධම්පි අගතිගමනං න ගච්ඡති නාම. ථෙරොපි තාදිසො චතුන්නම්පි අගතිගමනානං පඨමමග්ගෙනෙව පහීනත්තා, තස්මා සඞ්ගායනවසෙන ධම්මවිනයවිනිච්ඡයෙ සම්පත්තෙ ඡන්දාදිවසෙන අඤ්ඤථා අකථෙත්වා යථාභූතමෙව කථෙතීති වුත්තං ‘‘අභබ්බො…පෙ… අගතිං ගන්තු’’න්ති. පරියත්තොති අධීතො, උග්ගහිතොති අත්ථො.

උච්චිනිතෙනාති උච්චිනිත්වා ගහිතෙන. එතදහොසීති එතං පරිවිතක්කනං අහොසි. රාජගහං ඛො මහාගොචරන්ති එත්ථ ‘‘රාජගහන්ති රාජගහසාමන්තං ගහෙත්වා වුත්ත’’න්ති චූළගණ්ඨිපදෙ මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ගොචරො විය ගොචරො, භික්ඛාචරණට්ඨානං. සො මහන්තො අස්ස, එත්ථාති වා මහාගොචරං, රාජගහං. ථාවරකම්මන්ති චිරට්ඨායිකම්මං. විසභාගපුග්ගලො සුභද්දසදිසො. උක්කොටෙය්‍යාති නිවාරෙය්‍යාති අත්ථො. ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන සාවෙසීති –

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ඉමානි පඤ්ච භික්ඛුසතානි සම්මන්නෙය්‍ය ‘රාජගහෙ වස්සං වසන්තානි ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිතුං, න අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි රාජගහෙ වස්සං වසිතබ්බ’න්ති, එසා ඤත්ති.

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, සඞ්ඝො ඉමානි පඤ්ච භික්ඛුසතානි සම්මන්නති ‘රාජගහෙ වස්සං වසන්තානි ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිතුං, න අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි රාජගහෙ වස්සං වසිතබ්බ’න්ති, යස්සායස්මතො ඛමති ඉමෙසං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං සම්මුති ‘රාජගහෙ වස්සං වසන්තානං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිතුං, න අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි රාජගහෙ වස්සං වසිතබ්බ’න්ති, සො තුණ්හස්ස. යස්ස නක්ඛමති, සො භාසෙය්‍ය.

‘‘සම්මතානි සඞ්ඝෙන ඉමානි පඤ්ච භික්ඛුසතානි ‘රාජගහෙ වස්සං වසන්තානි ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිතුං, න අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි රාජගහෙ වස්සං වසිතබ්බ’න්ති, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, එවමෙතං ධාරයාමී’’ති (චූළව. 437) –

එවං ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන සාවෙසි. ඉදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තං සඞ්ගීතික්ඛන්ධකෙ වුත්තනයෙනෙව ඤාතබ්බ’’න්ති.

අයං පන කම්මවාචා තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො එකවීසතිමෙ දිවසෙ කතා. වුත්තඤ්හෙතං දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමසඞ්ගීතිකථා) ‘‘අයං පන කම්මවාචා තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො එකවීසතිමෙ දිවසෙ කතා. භගවා හි විසාඛපුණ්ණමායං පච්චූසසමයෙ පරිනිබ්බුතො, අථස්ස සත්තාහං සුවණ්ණවණ්ණං සරීරං ගන්ධමාලාදීහි පූජයිංසු. එවං සත්තාහං සාධුකීළනදිවසා නාම අහෙසුං. තතො සත්තාහං චිතකාය අග්ගිනා ඣායි, සත්තාහං සත්තිපඤ්ජරං කත්වා සන්ථාගාරසාලායං ධාතුපූජං කරිංසූති එකවීසති දිවසා ගතා. ජෙට්ඨමූලසුක්කපක්ඛපඤ්චමියං පන ධාතුයො භාජයිංසු. එතස්මිං ධාතුභාජනදිවසෙ සන්නිපතිතස්ස මහාභික්ඛුසඞ්ඝස්ස සුභද්දෙන වුඩ්ඪපබ්බජිතෙන කතං අනාචාරං ආරොචෙත්වා වුත්තනයෙනෙව භික්ඛූ උච්චිනිත්වා අයං කම්මවාචා කතා. ඉමඤ්ච පන කම්මවාචං කත්වා ථෙරො භික්ඛූ ආමන්තෙසි ‘ආවුසො ඉදානි තුම්හාකං චත්තාලීසදිවසා ඔකාසො, තතො පරං අයං නාම නො පලිබොධො අත්ථීති වත්තුං න ලබ්භා, තස්මා එත්ථන්තරෙ යස්ස රොගපලිබොධො වා ආචරියුපජ්ඣායපලිබොධො වා මාතාපිතුපලිබොධො වා අත්ථි, පත්තං වා පන පචිතබ්බං චීවරං වා කාතබ්බං, සො තං පලිබොධං ඡින්දිත්වා කරණීයං කරොතූ’ති. එවඤ්ච පන වත්වා ථෙරො අත්තනො පඤ්චසතාය පරිසාය පරිවුතො රාජගහං ගතො, අඤ්ඤෙපි මහාථෙරා අත්තනො අත්තනො පරිවාරං ගහෙත්වා සොකසල්ලසමප්පිතං මහාජනං අස්සාසෙතුකාමා තං තං දිසං පක්කන්තා. පුණ්ණත්ථෙරො පන සත්තසතභික්ඛුපරිවාරො ‘තථාගතස්ස පරිනිබ්බානට්ඨානං ආගතාගතං මහාජනං අස්සාසෙස්සාමී’ති කුසිනාරායමෙව අට්ඨාසි. ආයස්මා ආනන්දො යථා පුබ්බෙ අපරිනිබ්බුතස්ස, එවං පරිනිබ්බුතස්සපි භගවතො සයමෙව පත්තචීවරමාදාය පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං යෙන සාවත්ථි තෙන චාරිකං පක්කාමි. ගච්ඡතො පනස්ස පරිවාරා භික්ඛූ ගණනපථං වීතිවත්තා’’ති. තස්මා තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො තීසු සත්තාහෙසු අතික්කන්තෙසු එකවීසතිමෙ දිවසෙ ඉමං කම්මවාචං සාවෙත්වා ථෙරො රාජගහං පක්කන්තොති වෙදිතබ්බං.

යදි එවං කස්මා පන ඉධ මඞ්ගලසුත්තට්ඨකථායඤ්ච (ඛු. පා. අට්ඨ. 5.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා) ‘‘සත්තසු සාධුකීළනදිවසෙසු සත්තසු ච ධාතුපූජාදිවසෙසු වීතිවත්තෙසූ’’ති වුත්තං? සත්තසු ධාතුපූජාදිවසෙසු ගහිතෙසු තදවිනාභාවතො මජ්ඣෙ චිතකාය ඣාපනසත්තාහම්පි ගහිතමෙවාති කත්වා විසුං න වුත්තං විය දිස්සති. යදි එවං අථ කස්මා ‘‘අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො, දියඩ්ඪමාසො සෙසො’’ති ච වුත්තන්ති? නායං දොසො. අප්පකඤ්හි ඌනමධිකං වා ගණනූපගං න හොති, තස්මා සමුදායො අප්පකෙන අධිකොපි අනධිකො විය හොතීති කත්වා අඩ්ඪමාසතො අධිකෙපි පඤ්ච දිවසෙ ‘‘අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො’’ති වුත්තං ‘‘ද්වාසීතිඛන්ධකවත්තානං කත්ථචි අසීතිඛන්ධකවත්තානී’’ති වචනං විය. තථා අප්පකෙන ඌනොපි ච සමුදායො අනූනො විය හොතීති කත්වා ‘‘දියඩ්ඪමාසතො ඌනෙපි පඤ්ච දිවසෙ දියඩ්ඪමාසො සෙසො’’ති ච වුත්තං. සතිපට්ඨානවිභඞ්ගට්ඨකථායඤ්හි (විභ. අට්ඨ. 356) ඡමාසතො ඌනෙපි අඩ්ඪමාසෙ ‘‘ඡ මාසෙ සජ්ඣායො කාතබ්බො’’ති වුත්තවචනං විය. තත්ථ හි තචපඤ්චකාදීසු චතූසු පඤ්චකෙසු ද්වීසු ච ඡක්කෙසු එකෙකස්මිං අනුලොමතො පඤ්චාහං, පටිලොමතො පඤ්චාහං, අනුලොමපටිලොමතො පඤ්චාහං, තථා පුරිමපුරිමෙහි පඤ්චකඡක්කෙහි සද්ධිං අනුලොමතො පඤ්චාහං, පටිලොමතො පඤ්චාහං, අනුලොමපටිලොමතො පඤ්චාහන්ති එවං විසුං තිපඤ්චාහං එකතො තිපඤ්චාහඤ්ච සජ්ඣායං කත්වා ඡමාසං සජ්ඣායො කාතබ්බොති වචනං විය. තත්ථ හි වක්කපඤ්චකාදීසු තීසු පඤ්චකෙසු ද්වීසු ච ඡක්කෙසු විසුං හෙට්ඨිමෙහි එකතො ච සජ්ඣායෙ පඤ්චන්නං පඤ්චන්නං පඤ්චකානං වසෙන පඤ්චමාසපරිපුණ්ණා ලබ්භන්ති, තචපඤ්චකෙ පන විසුං තිපඤ්චාහමෙවාති අඩ්ඪමාසොයෙවෙකො ලබ්භතීති අඩ්ඪමාසාධිකපඤ්චමාසා ලබ්භන්ති.

එවං සති යථා තත්ථ අඩ්ඪමාසෙ ඌනෙපි මාසපරිච්ඡෙදෙන පරිච්ඡිජ්ජමානෙ සජ්ඣායෙ ඡ මාසා පරිච්ඡෙදකා හොන්තීති පරිච්ඡිජ්ජමානස්ස සජ්ඣායස්ස සත්තමාසාදිමාසන්තරගමනනිවාරණත්ථං ඡමාසග්ගහණං කතං, න සකලඡමාසෙ සජ්ඣායප්පවත්තිදස්සනත්ථං, එවමිධාපි මාසවසෙන කාලෙ පරිච්ඡිජ්ජමානෙ ඌනෙපි පඤ්චදිවසෙ දියඩ්ඪමාසො පරිච්ඡෙදකො හොතීති පරිච්ඡිජ්ජමානස්ස කාලස්ස ද්විමාසාදිමාසන්තරගමනනිවාරණත්ථං ‘‘දියඩ්ඪමාසො සෙසො’’ති දියඩ්ඪමාසග්ගහණං කතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො. අඤ්ඤථා ච අට්ඨකථාවචනානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධො ආපජ්ජති. එකාහමෙව වා භගවතො සරීරං චිතකාය ඣායීති ඛුද්දකභාණකානං අධිප්පායොති ගහෙතබ්බං. එවඤ්හි සති පරිනිබ්බානතො සත්තසු සාධුකීළනදිවසෙසු වීතිවත්තෙසු අට්ඨමියං චිතකාය භගවතො සරීරං ඣාපෙත්වා තතො පරං සත්තසු දිවසෙසු ධාතුපූජං අකංසූති අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො, ගිම්හානං දියඩ්ඪො ච මාසො සෙසො හොති. පරිනිබ්බානසුත්තන්තපාළියම්පි හි චිතකාය ඣාපනසත්තාහං න ආගතං, ද්වෙයෙව සත්තාහානි ආගතානි, උපපරික්ඛිත්වා පන යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං. ඉතො අඤ්ඤෙන වා පකාරෙන යථා න විරුජ්ඣති, තථා කාරණං පරියෙසිතබ්බං. යං පනෙත්ථ කෙනචි වුත්තං ‘‘අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තොති එත්ථ එකො දිවසො නට්ඨො. සො පාටිපදදිවසො කොලාහලදිවසො නාම, තස්මා ඉධ න ගහිතො’’ති. තං න සුන්දරං පරිනිබ්බානසුත්තන්තපාළියං පාටිපදදිවසතොයෙව පට්ඨාය සත්තාහස්ස වුත්තත්තා අට්ඨකථායඤ්ච පරිනිබ්බානදිවසෙනපි සද්ධිං තිණ්ණං සත්තාහානං ගහිතත්තා. තථා හි පරිනිබ්බානදිවසෙන සද්ධිං තිණ්ණං සත්තාහානං ගහිතත්තා ජෙට්ඨමූලසුක්කපඤ්චමී එකවීසතිමො දිවසො හොති.

සත්තසු සාධුකීළනදිවසෙසූති එත්ථ සාධුකීළනං නාම සංවෙගවත්ථුං කිත්තෙත්වා කිත්තෙත්වා අනිච්චතාපටිසංයුත්තානි ගීතානි ගායිත්වා පූජාවසෙන කීළනතො සුන්දරං කීළනන්ති සාධුකීළනං. අථ වා සපරහිතසාධනට්ඨෙන සාධු, තෙසං සංවෙගවත්ථුං කිත්තෙත්වා කිත්තෙත්වා කීළනං සාධුකීළනං, උළාරපුඤ්ඤපසවනතො සම්පරායිකත්ථාවිරොධිකීළාවිහාරොති අත්ථො. එත්ථ ච පුරිමස්මිං සත්තාහෙ සාධුකීළාය එකදෙසෙන කතත්තා සාධුකීළනදිවසා නාම තෙ ජාතා. විසෙසතො පන ධාතුපූජාදිවසෙසුයෙව සාධුකීළනං අකංසු. තතොයෙව ච මහාපරිනිබ්බානසුත්තන්තපාළියං –

‘‘අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා භගවතො සරීරානි සත්තාහං සන්ථාගාරෙ සත්තිපඤ්ජරං කරිත්වා ධනුපාකාරං පරික්ඛිපාපෙත්වා නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරිංසු ගරුං කරිංසු මානෙසුං පූජෙසු’’න්ති (දී. නි. 2.235).

එතස්ස අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.235) වුත්තං –

‘‘කස්මා පනෙතෙ එවමකංසූති? ඉතො පුරිමෙසු ද්වීසු සත්තාහෙසු තෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඨානනිසජ්ජොකාසං කරොන්තා ඛාදනීයභොජනීයාදීනි සංවිදහන්තා සාධුකීළිකාය ඔකාසං න ලභිංසු. තතො නෙසං අහොසි ‘ඉමං සත්තාහං සාධුකීළිතං කීළිස්සාම, ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං අම්හාකං පමත්තභාවං ඤත්වා කොචිදෙව ආගන්ත්වා ධාතුයො ගණ්හෙය්‍ය, තස්මා ආරක්ඛං ඨපෙත්වා කීළිස්සාමා’ති, තෙන තෙ එවමකංසූ’’ති.

තස්මා විසෙසතො සාධුකීළිකා ධාතුපූජාදිවසෙසුයෙවාති දට්ඨබ්බං. තෙ පන ධාතුපූජාය කතත්තා ‘‘ධාතුපූජාදිවසා’’ති පාකටා ජාතාති ආහ ‘‘සත්තසු ච ධාතුපූජාදිවසෙසූ’’ති. උපකට්ඨාති ආසන්නා. වස්සං උපනෙන්ති උපගච්ඡන්ති එත්ථාති වස්සූපනායිකා. එකං මග්ගං ගතොති චාරිකං චරිත්වා මහාජනං අස්සාසෙතුං එකෙන මග්ගෙන ගතො. එවං අනුරුද්ධත්ථෙරාදයොපි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු චාරිකං චරිත්වා මහාජනං අස්සාසෙන්තා ගතාති දට්ඨබ්බං. යෙන සාවත්ථි, තෙන චාරිකං පක්කාමීති යත්ථ සාවත්ථි, තත්ථ චාරිකං පක්කාමි, යෙන වා දිසාභාගෙන සාවත්ථි පක්කමිතබ්බා හොති, තෙන දිසාභාගෙන චාරිකං පක්කාමීති අත්ථො.

තත්‍රාති තස්සං සාවත්ථියං. සුදන්ති නිපාතමත්තං. අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තායාති ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’තිආදිනයප්පවත්තාය. අසමුච්ඡින්නතණ්හානුසයත්තා අවිජ්ජාතණ්හාභිසඞ්ඛතෙන කම්මුනා භවයොනිගතිඨිතිසත්තාවාසෙසු ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතං අත්තභාවං ජනෙති අභිනිබ්බත්තෙතීති ජනො, කිලෙසෙ ජනෙති, අජනි, ජනිස්සතීති වා ජනො, මහන්තො ජනොති මහාජනො, තං මහාජනං, බහුජනන්ති අත්ථො. සඤ්ඤාපෙත්වාති සමස්සාසෙත්වා. ගන්ධකුටියා ද්වාරං විවරිත්වාති පරිභොගචෙතියභාවතො ගන්ධකුටිං වන්දිත්වා ගන්ධකුටියා ද්වාරං විවරීති වෙදිතබ්බං. තෙනෙව දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා) ‘‘ගන්ධකුටිං වන්දිත්වා’’ති වුත්තං. මිලාතං මාලාකචවරං මිලාතමාලාකචවරං. යථාඨානෙ ඨපෙත්වාති පඨමඨිතට්ඨානං අනතික්කමිත්වා යථාඨිතට්ඨානෙයෙව ඨපෙත්වාති අත්ථො. භගවතො ඨිතකාලෙ කරණීයං වත්තං සබ්බමකාසීති සෙනාසනෙ කත්තබ්බවත්තං සන්ධාය වුත්තං. කරොන්තො ච න්හානකොට්ඨකෙ සම්මජ්ජනඋදකූපට්ඨානාදිකාලෙසු ගන්ධකුටිං ගන්ත්වා ‘‘නනු භගවා අයං තුම්හාකං න්හානකාලො, අයං ධම්මදෙසනාකාලො, අයං භික්ඛූනං ඔවාදදානකාලො, අයං සීහසෙය්‍යං කප්පනකාලො, අයං මුඛධොවනකාලො’’තිආදිනා නයෙන පරිදෙවමානොව අකාසි. තමෙනං අඤ්ඤතරා දෙවතා ‘‘භන්තෙ ආනන්ද, තුම්හෙ එවං පරිදෙවමානා කථං අඤ්ඤෙ අස්සාසයිස්සථා’’ති සංවෙජෙසි. සො තස්සා වචනෙන සංවිග්ගහදයො සන්ථම්භිත්වා තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො පභුති ඨානනිසජ්ජබහුලතාය උස්සන්නධාතුකං කායං සමස්සාසෙතුං ඛීරවිරෙචනං පිවි. ඉදානි තං දස්සෙන්තො ‘‘අථ ථෙරො’’තිආදිමාහ.

උස්සන්නධාතුකන්ති උපචිතසෙම්හාදිධාතුකං කායං. සමස්සාසෙතුන්ති සන්තප්පෙතුං. දුතියදිවසෙති දෙවතාය සංවෙජිතදිවසතො. ‘‘ජෙතවනවිහාරං පවිට්ඨදිවසතො වා දුතියදිවසෙ’’ති වදන්ති. විරිච්චති එතෙනාති විරෙචනං, ඔසධපරිභාවිතං ඛීරමෙව විරෙචනන්ති ඛීරවිරෙචනං. යං සන්ධායාති යං භෙසජ්ජපානං සන්ධාය. අඞ්ගසුභතාය සුභොති එවං ලද්ධනාමත්තා සුභෙන මාණවෙන. පහිතං මාණවකන්ති ‘‘සත්ථා පරිනිබ්බුතො ආනන්දත්ථෙරො කිරස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා ආගතො, මහාජනො ච තං දස්සනාය උපසඞ්කමතී’’ති සුත්වා ‘‘විහාරං ඛො පන ගන්ත්වා මහාජනමජ්ඣෙ න සක්කා සුඛෙන පටිසන්ථාරං වා කාතුං ධම්මකථං වා සොතුං, ගෙහං ආගතංයෙව නං දිස්වා සුඛෙන පටිසන්ථාරං කරිස්සාමි, එකා ච මෙ කඞ්ඛා අත්ථි, තම්පි නං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා සුභෙන මාණවෙන පෙසිතං මාණවකං. එතදවොචාති එතං ‘‘අකාලො ඛො’’තිආදිකං ආනන්දත්ථෙරො අවොච. අකාලො ඛොති අජ්ජ ගන්තුං යුත්තකාලො න හොති. කස්මාති චෙ ආහ ‘‘අත්ථි මෙ අජ්ජා’’තිආදි. භෙසජ්ජමත්තාති අප්පමත්තකං භෙසජ්ජං. අප්පත්ථො හි අයං මත්තාසද්දො ‘‘මත්තා සුඛපරිච්චාගා’’තිආදීසු විය.

දුතියදිවසෙති ඛීරවිරෙචනං පීතදිවසතො දුතියදිවසෙ. චෙතකත්ථෙරෙනාති චෙතියරට්ඨෙ ජාතත්තා ‘‘චෙතකො’’ති එවංලද්ධනාමෙන. සුභෙන මාණවෙන පුට්ඨොති ‘‘යෙසු ධම්මෙසු භවං ගොතමො ඉමං ලොකං පතිට්ඨාපෙසි, තෙ තස්ස අච්චයෙන නට්ඨා නු ඛො, ධරන්ති, සචෙ ධරන්ති, ආනන්දො ජානිස්සති, හන්ද නං පුච්ඡාමී’’ති එවං චින්තෙත්වා ‘‘යෙසං සො භවං ගොතමො ධම්මානං වණ්ණවාදී අහොසි, යත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසි, කතමෙසානං ඛො භො ආනන්ද ධම්මානං සො භවං ගොතමො වණ්ණවාදී අහොසී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.448) සුභෙන මාණවෙන පුට්ඨො. අථස්ස ථෙරො තීණි පිටකානි සීලක්ඛන්ධාදීහි තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තිණ්ණං ඛො, මාණව, ඛන්ධානං සො භගවා වණ්ණවාදී’’තිආදිනා සුභසුත්තමභාසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘දීඝනිකායෙ සුභසුත්තං නාම දසමං සුත්තමභාසී’’ති.

ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණන්ති එත්ථ ඛණ්ඩන්ති ඡින්නං. ඵුල්ලන්ති භින්නං. තෙසං පටිසඞ්ඛරණං පුන සම්මා පාකතිකකරණං, අභිනවකරණන්ති වුත්තං හොති. රාජගහන්ති එවංනාමකං නගරං. තඤ්හි මන්ධතුමහාගොවින්දාදීහි පරිග්ගහිතත්තා ‘‘රාජගහ’’න්ති වුච්චති. ඡඩ්ඩිතපතිතඋක්ලාපාති ඡඩ්ඩිතා ච පතිතා ච උක්ලාපා ච අහෙසුන්ති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – භගවතො පරිනිබ්බානට්ඨානං ගච්ඡන්තෙහි භික්ඛූහි ඡඩ්ඩිතා විස්සට්ඨා, තතොයෙව ච උපචිකාදීහි ඛාදිතත්තා ඉතො චිතො ච පතිතා, සම්මජ්ජනාභාවෙන ආකිණ්ණකචවරත්තා උක්ලාපා ච අහෙසුන්ති. ඉමමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භගවතො හී’’තිආදි. පරිච්ඡෙදවසෙන වෙණියති දිස්සතීති පරිවෙණං. තත්ථාති තෙසු විහාරෙසු. ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණන්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. පඨමං මාසන්ති වස්සානස්ස පඨමං මාසං, අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. සෙනාසනවත්තානං පඤ්ඤත්තත්තා සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ ච සෙනාසනපටිබද්ධානං බහූනං වචනතො ‘‘භගවතා…පෙ… වණ්ණිත’’න්ති වුත්තං.

දුතියදිවසෙති ‘‘ඛණ්ඩඵුල්ලපටිසඞ්ඛරණං කරොමා’’ති චින්තිතදිවසතො දුතියදිවසෙ. සො ච වස්සූපනායිකදිවසතො දුතියදිවසොති වෙදිතබ්බො. තෙ හි ථෙරා ආසාළ්හීපුණ්ණමාය උපොසථං කත්වා පාටිපදෙ සන්නිපතිත්වා වස්සං උපගන්ත්වා එවං චින්තෙසුං. අජාතසත්තු රාජාති අජාතො හුත්වා පිතුනො පච්චත්ථිකො ජාතොති ‘‘අජාතසත්තූ’’ති ලද්ධවොහාරො රාජා. තස්මිං කිර කුච්ඡිගතෙ දෙවියා එවරූපො දොහළො උප්පජ්ජි ‘‘අහො වතාහං රඤ්ඤො දක්ඛිණබාහුතො ලොහිතං පිවෙය්‍ය’’න්ති. අථ තස්සා කථෙතුං අසක්කොන්තියා කිසභාවං දුබ්බණ්ණභාවඤ්ච දිස්වා රාජා සයමෙව පුච්ඡිත්වා ඤත්වා ච වෙජ්ජෙ පක්කොසාපෙත්වා සුවණ්ණසත්ථකෙන බාහුං ඵාලෙත්වා සුවණ්ණසරකෙන ලොහිතං ගහෙත්වා උදකෙන සම්භින්දිත්වා පායෙසි. නෙමිත්තකා තං සුත්වා ‘‘එස ගබ්භො රඤ්ඤො සත්තු භවිස්සති, ඉමිනා රාජා හඤ්ඤිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු, තස්මා ‘‘අජාතොයෙව රඤ්ඤො සත්තු භවිස්සතී’’ති නෙමිත්තකෙහි නිද්දිට්ඨත්තා අජාතසත්තු නාම ජාතො. කින්ති කාරණපුච්ඡනත්ථෙ නිපාතො, කස්මාති අත්ථො. පටිවෙදෙසුන්ති නිවෙදෙසුං, ජානාපෙසුන්ති අත්ථො. විස්සත්ථාති නිරාසඞ්කචිත්තා. ආණාචක්කන්ති ආණායෙව අප්පටිහතවුත්තියා පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ආණාචක්කං. සන්නිසජ්ජට්ඨානන්ති සන්නිපතිත්වා නිසීදනට්ඨානං.

රාජභවනවිභූතින්ති රාජභවනසම්පත්තිං. අවහසන්තමිවාති අවහාසං කුරුමානං විය. සිරියා නිකෙතමිවාති සිරියා වසනට්ඨානමිව. එකනිපාතතිත්ථමිව ච දෙවමනුස්සනයනවිහඞ්ගානන්ති එකස්මිං පානීයතිත්ථෙ සන්නිපතන්තා පක්ඛිනො විය සබ්බෙසං ජනානං චක්ඛූනි මණ්ඩපෙයෙව නිපතන්තීති දෙවමනුස්සානං නයනසඞ්ඛාතවිහඞ්ගානං එකනිපාතතිත්ථමිව ච. ලොකරාමණෙය්‍යකමිව සම්පිණ්ඩිතන්ති එකත්ථ සම්පිණ්ඩිතං රාසිකතං ලොකෙ රමණීයභාවං විය. යදි ලොකෙ විජ්ජමානං රමණීයත්තං සබ්බමෙව ආනෙත්වා එකත්ථ සම්පිණ්ඩිතං සියා, තං වියාති වුත්තං හොති. ‘‘දට්ඨබ්බසාරමණ්ඩන්ති ඵෙග්ගුරහිතසාරං විය කසටවිනිමුත්තං පසන්නභූතං විය ච දට්ඨබ්බෙසු දට්ඨුං අරහරූපෙසු සාරභූතං පසන්නභූතඤ්චා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. දට්ඨබ්බො දස්සනීයො සාරභූතො විසිට්ඨතරො මණ්ඩො මණ්ඩනං අලඞ්කාරො එතස්සාති දට්ඨබ්බසාරමණ්ඩො, මණ්ඩපොති එවමෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බොති අම්හාකං ඛන්ති, උපපරික්ඛිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං. මණ්ඩං සූරියරස්මිං පාති නිවාරෙතීති මණ්ඩපො. විවිධ…පෙ… චාරුවිතානන්ති එත්ථ කුසුමදාමානි ච තානි ඔලම්බකානි චාති කුසුමදාමඔලම්බකානි. එත්ථ ච විසෙසනස්ස පරනිපාතො දට්ඨබ්බො, ඔලම්බකකුසුමදාමානීති අත්ථො. තානි විවිධානි අනෙකප්පකාරානි විනිග්ගලන්තං වමෙන්තං නික්ඛාමෙන්තමිව චාරු සොභනං විතානං එත්ථාති විවිධකුසුමදාමඔලම්බකවිනිග්ගලන්තචාරුවිතානො, මණ්ඩපො, තං අලඞ්කරිත්වාති යොජෙතබ්බං. රතනවිචිත්‍රමණිකඔට්ටිමතලමිවාති නානාපුප්ඵූපහාරවිචිත්තසුපරිනිට්ඨිතභූමිකම්මත්තායෙව නානාරතනෙහි විචිත්තභූතමණිකොට්ටිමතලමිවාති අත්ථො. එත්ථ ච රතනවිචිත්තග්ගහණං නානාපුප්ඵූපහාරවිචිත්තතාය නිදස්සනං, මණිකොට්ටිමතලග්ගහණං සුපරිනිට්ඨිතභූමිපරිකම්මතායාති වෙදිතබ්බං. මණියො කොට්ටෙත්වා කතතලත්තා මණිකොට්ටනෙන නිබ්බත්තතලන්ති මණිකොට්ටිමතලං. නන්ති මණ්ඩපං. පුප්ඵූපහාරො පුප්ඵපූජා. උත්තරාභිමුඛන්ති උත්තරදිසාභිමුඛං. ආසනාරහන්ති නිසීදනාරහං. දන්තඛචිතන්ති දන්තෙහි රචිතං, දන්තෙහි කතන්ති වුත්තං හොති. එත්ථාති ආසනෙ. නිට්ඨිතං භන්තෙ මම කිච්චන්ති මයා කත්තබ්බකිච්චං නිට්ඨිතන්ති අත්ථො.

තස්මිං පන දිවසෙ එකච්චෙ භික්ඛූ ආයස්මන්තං ආනන්දං සන්ධාය එවමාහංසු ‘‘ඉමස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ එකො භික්ඛු විස්සගන්ධං වායන්තො විචරතී’’ති. ථෙරො තං සුත්වා ‘‘ඉමස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ අඤ්ඤො විස්සගන්ධං වායන්තො විචරණකභික්ඛු නාම නත්ථි, අද්ධා එතෙ මං සන්ධාය වදන්තී’’ති සංවෙගං ආපජ්ජි. එකච්චෙ නං ආහංසුයෙව ‘‘ස්වෙ, ආවුසො, සන්නිපාතො’’තිආදි. ඉදානි තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භික්ඛූ ආයස්මන්තං ආනන්දං ආහංසූ’’තිආදි. තෙනාති තස්මා. ආවජ්ජෙසීති උපනාමෙසි. අනුපාදායාති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන කඤ්චි ධම්මං අගහෙත්වා, යෙහි වා කිලෙසෙහි සබ්බෙහි විමුච්චති, තෙසං ලෙසමත්තම්පි අගහෙත්වාති අත්ථො. ආසවෙහීති භවතො ආභවග්ගං ධම්මතො වා ආගොත්‍රභුං සවනතො පවත්තනතො ආසවසඤ්ඤිතෙහි කිලෙසෙහි. ලක්ඛණවචනඤ්චෙතං ආසවෙහීති, තදෙකට්ඨතාය පන සබ්බෙහිපි කිලෙසෙහි, සබ්බෙහිපි පාපධම්මෙහි චිත්තං විමුච්චතියෙව. චිත්තං විමුච්චීති චිත්තං අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ ආසවෙහි විමුච්චමානං කත්වා අරහත්තඵලක්ඛණෙ විමුච්චීති අත්ථො. චඞ්කමෙනාති චඞ්කමනකිරියාය. විවට්ටූපනිස්සයභූතං කතං උපචිතං පුඤ්ඤං එතෙනාති කතපුඤ්ඤො, අරහත්තාධිගමාය කතාධිකාරොති අත්ථො. පධානමනුයුඤ්ජාති වීරියං අනුයුඤ්ජ, අරහත්තාධිගමාය අනුයොගං කරොහීති අත්ථො. කථාදොසො නාම නත්ථීති කථාය අපරජ්ඣං නාම නත්ථි. අච්චාරද්ධං වීරියන්ති අතිවිය ආරද්ධං වීරියං. උද්ධච්චායාති උද්ධතභාවාය. වීරියසමතං යොජෙමීති චඞ්කමනවීරියස්ස අධිමත්තත්තා තස්ස පහානවසෙන සමාධිනා සමරසතාපාදනෙන වීරියසමතං යොජෙමි.

දුතියදිවසෙති ථෙරෙන අරහත්තප්පත්තදිවසතො දුතියදිවසෙ. ධම්මසභායං සන්නිපතිතාති පක්ඛස්ස පඤ්චමියං සන්නිපතිංසු. අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං ඤාපෙතුකාමොති ‘‘සෙක්ඛතාය ධම්මසඞ්ගීතියා ගහෙතුං අයුත්තම්පි බහුස්සුතත්තා ගණ්හිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා නිසින්නානං ථෙරානං ‘‘ඉදානි අරහත්තප්පත්තො’’ති සොමනස්සුප්පාදනත්ථං ‘‘අප්පමත්තො හොහී’’ති දින්නඔවාදස්ස සඵලතාදීපනත්ථං අත්තුපනායිකං අකත්වා අඤ්ඤබ්‍යාකරණස්ස භගවතා සංවණ්ණිතත්තා ච ථෙරො අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං ඤාපෙතුකාමො අහොසීති වෙදිතබ්බං. යථාවුඩ්ඪන්ති වුඩ්ඪපටිපාටිං අනතික්කමිත්වා. එකෙති මජ්ඣිමභාණකානංයෙව එකෙ. පුබ්බෙ වුත්තම්පි හි සබ්බං මජ්ඣිමභාණකා වදන්තියෙවාති වෙදිතබ්බං. දීඝභාණකා (දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා) පනෙත්ථ එවං වදන්ති –

‘‘අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො අරහා සමානො සන්නිපාතං අගමාසි. කථං අගමාසි? ‘ඉදානිම්හි සන්නිපාතමජ්ඣං පවිසනාරහො’ති හට්ඨතුට්ඨචිත්තො එකංසං චීවරං කත්වා බන්ධනා මුත්තතාලපක්කං විය පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තජාතිමණි විය විගතවලාහකෙ නභෙ සමුග්ගතපුණ්ණචන්දො විය බාලාතපසම්ඵස්සවිකසිතරෙණුපිඤ්ජරගබ්භං පදුමං විය ච පරිසුද්ධෙන පරියොදාතෙන සප්පභෙන සස්සිරිකෙන මුඛවරෙන අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං ආරොචයමානො විය ච අගමාසි. අථ නං දිස්වා ආයස්මතො මහාකස්සපස්ස එතදහොසි ‘සොභති වත භො අරහත්තප්පත්තො ආනන්දො, සචෙ සත්ථා ධරෙය්‍ය, අද්ධා අජ්ජ ආනන්දස්ස සාධුකාරං දදෙය්‍ය, හන්ද ඉමස්සාහං ඉදානි සත්ථාරා දාතබ්බං සාධුකාරං දදාමී’ති තික්ඛත්තුං සාධුකාරමදාසී’’ති.

ආකාසෙන ආගන්ත්වා නිසීදීතිපි එකෙති එත්ථ පන තෙසං තෙසං තථා තථා ගහෙත්වා ආගතමත්තං ඨපෙත්වා විසුං විසුං වචනෙ අඤ්ඤං විසෙසකාරණං නත්ථීති වදන්ති. උපතිස්සත්ථෙරො පනාහ ‘‘සත්තමාසං කතාය ධම්මසඞ්ගීතියා කදාචි පථවියං නිමුජ්ජිත්වා ආගතත්තා තං ගහෙත්වා එකෙ වදන්ති. කදාචි ආකාසෙන ආගතත්තා තං ගහෙත්වා එකෙ වදන්තී’’ති.

භික්ඛූ ආමන්තෙසීති භික්ඛූ ආලපි අභාසි සම්බොධෙසීති අයමෙත්ථ අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර පන ඤාපනෙපි හොති. යථාහ – ‘‘ආමන්තයාමි වො, භික්ඛවෙ, (දී. නි. 2.218) පටිවෙදයාමි වො, භික්ඛවෙ’’ති (අ. නි. 7.72). පක්කොසනෙපි දිස්සති. යථාහ ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන සාරිපුත්තං ආමන්තෙහී’’ති (අ. නි. 9.11). ආවුසොති ආමන්තනාකාරදීපනං. කං ධුරං කත්වාති කං ජෙට්ඨකං කත්වා. කිං ආනන්දො නප්පහොතීති අට්ඨකථාචරියෙහි ඨපිතපුච්ඡා. නප්පහොතීති න සක්කොති. එතදග්ගන්ති එසො අග්ගො. ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන හි අයං නිද්දෙසො. යදිදන්ති ච යො අයන්ති අත්ථො, යදිදං ඛන්ධපඤ්චකන්ති වා යොජෙතබ්බං. සම්මන්නීති සම්මතං අකාසි. උපාලිං විනයං පුච්ඡෙය්‍යන්ති පුච්ඡධාතුස්ස ද්විකම්මකත්තා වුත්තං. බීජනිං ගහෙත්වාති එත්ථ බීජනීගහණං ධම්මකථිකානං ධම්මතාති වෙදිතබ්බං. භගවාපි හි ධම්මකථිකානං ධම්මතාදස්සනත්ථමෙව විචිත්තබීජනිං ගණ්හාති. න හි අඤ්ඤථා සබ්බස්සපි ලොකස්ස අලඞ්කාරභූතං පරමුක්කංසගතසික්ඛාසංයමානං බුද්ධානං මුඛචන්දමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙතබ්බං හොති. ‘‘පඨමං, ආවුසො උපාලි, පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු තස්ස සඞ්ගීතියා පුරිමකාලෙ පඨමභාවො න යුත්තොති? නො න යුත්තො භගවතා පඤ්ඤත්තානුක්කමෙන පාතිමොක්ඛුද්දෙසානුක්කමෙන ච පඨමභාවස්ස සිද්ධත්තා. යෙභුය්‍යෙන හි තීණි පිටකානි භගවතො ධරමානකාලෙ ඨිතානුක්කමෙනෙව සඞ්ගීතානි, විසෙසතො විනයාභිධම්මපිටකානීති දට්ඨබ්බං. කිස්මිං වත්ථුස්මිං මෙථුනධම්මෙති ච නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං.

වත්ථුම්පි පුච්ඡීතිආදි ‘‘කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්තිආදිනා දස්සිතෙන සහ තතො අවසිට්ඨම්පි සඞ්ගහෙත්වා දස්සනවසෙන වුත්තං. කිං පනෙත්ථ පඨමපාරාජිකපාළියං කිඤ්චි අපනෙතබ්බං වා පක්ඛිපිතබ්බං වා ආසි නාසීති? බුද්ධස්ස භගවතො භාසිතෙ අපනෙතබ්බං නාම නත්ථි. න හි තථාගතා එකබ්‍යඤ්ජනම්පි නිරත්ථකං වදන්ති, සාවකානං පන දෙවතානං වා භාසිතෙ අපනෙතබ්බම්පි හොති, තං ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරා අපනයිංසු, පක්ඛිපිතබ්බං පන සබ්බත්ථාපි අත්ථි, තස්මා යං යත්ථ පක්ඛිපිතුං යුත්තං, තං තත්ථ පක්ඛිපිංසුයෙව. කිං පන තන්ති චෙ? ‘‘තෙන සමයෙනා’’ති වා ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙනා’’ති වා ‘‘අථ ඛො’’ඉති වා ‘‘එවං වුත්තෙ’’ති වා ‘‘එතදවොචා’’ති වා එවමාදිකං සම්බන්ධවචනමත්තං. එවං පක්ඛිපිතබ්බයුත්තං පක්ඛිපිත්වා පන ඉදං පඨමපාරාජිකන්ති ඨපෙසුං. පඨමපාරාජිකෙ සඞ්ගහමාරුළ්හෙ පඤ්ච අරහන්තසතානි සඞ්ගහං ආරොපිතනයෙනෙව ගණසජ්ඣායමකංසු. ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’ති ච නෙසං සජ්ඣායාරම්භකාලෙයෙව සාධුකාරං දදමානා විය මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා කම්පිත්ථ. තෙ එතෙනෙව නයෙන සෙසපාරාජිකානිපි සඞ්ගහං ආරොපෙත්වා ‘‘ඉදං පාරාජිකකණ්ඩ’’න්ති ඨපෙසුං. එවං තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසානි ‘‘තෙරසක’’න්තිආදීනි වත්වා වීසාධිකානි ද්වෙ සික්ඛාපදසතානි ‘‘මහාවිභඞ්ගො’’ති කිත්තෙත්වා ඨපෙසුං. මහාවිභඞ්ගාවසානෙපි පුරිමනයෙනෙව මහාපථවී අකම්පිත්ථ. තතො භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ අට්ඨ සික්ඛාපදානි ‘‘පාරාජිකකණ්ඩං නාමා’’තිආදීනි වත්වා තීණි සික්ඛාපදසතානි චත්තාරි ච සික්ඛාපදානි ‘‘භික්ඛුනිවිභඞ්ගො’’ති කිත්තෙත්වා ‘‘අයං උභතොවිභඞ්ගො නාම චතුසට්ඨිභාණවාරො’’ති ඨපෙසුං. උභතොවිභඞ්ගාවසානෙපි වුත්තනයෙනෙව පථවී අකම්පිත්ථ. එතෙනෙවුපායෙන අසීතිභාණවාරපරිමාණං ඛන්ධකං පඤ්චවීසතිභාණවාරපරිමාණං පරිවාරඤ්ච සඞ්ගහං ආරොපෙත්වා ‘‘ඉදං විනයපිටකං නාමා’’ති ඨපෙසුං. විනයපිටකාවසානෙපි වුත්තනයෙනෙව පථවීකම්පො අහොසි. තං ආයස්මන්තං උපාලිත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසුං ‘‘ආවුසො, ඉදං තුය්හං නිස්සිතකෙ වාචෙහී’’ති එවමෙත්ථ අවුත්තොපි විසෙසො වෙදිතබ්බො.

එවං විනයපිටකං සඞ්ගහමාරොපෙත්වා සුත්තන්තපිටකං සඞ්ගායිංසු. ඉදානි තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විනයං සඞ්ගායිත්වා’’තිආදි. මහාකස්සපත්ථෙරො ආනන්දත්ථෙරං ධම්මං පුච්ඡීති එත්ථ අයමනුක්කමො වෙදිතබ්බො – ආනන්දත්ථෙරෙ දන්තඛචිතං බීජනිං ගහෙත්වා ධම්මාසනෙ නිසින්නෙ ආයස්මා මහාකස්සපත්ථෙරො භික්ඛූ පුච්ඡි ‘‘කතරං, ආවුසො, පිටකං පඨමං සඞ්ගායාමා’’ති? ‘‘සුත්තන්තපිටකං, භන්තෙති. සුත්තන්තපිටකෙ චතස්සො සඞ්ගීතියො, තාසු පඨමං කතරං සඞ්ගීතින්ති? දීඝසඞ්ගීතිං, භන්තෙති. දීඝසඞ්ගීතියං චතුත්තිංස සුත්තානි, තයො ච වග්ගා, තෙසු පඨමං කතරං වග්ගන්ති. සීලක්ඛන්ධවග්ගං, භන්තෙති. සීලක්ඛන්ධවග්ගෙ තෙරස සුත්තන්තා, තෙසු පඨමං කතරං සුත්තන්ති? බ්‍රහ්මජාලසුත්තං නාම භන්තෙ තිවිධසීලාලඞ්කතං නානාවිධමිච්ඡාජීවකුහනලපනාදිවිද්ධංසනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිජාලවිනිවෙඨනං දසසහස්සිලොකධාතුපකම්පනං, තං පඨමං සඞ්ගායාමා’’ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච ‘‘බ්‍රහ්මජාලං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති?

අන්තරා ච භන්තෙ රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දන්ති එත්ථ අන්තරා-සද්දො කාරණඛණචිත්තවෙමජ්ඣවිවරාදීසු දිස්සති. තථා හි ‘‘තදන්තරං කො ජානෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා’’ති (අ. නි. 6.44; 10.75) ච, ‘‘ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තර’’න්ති (සං. නි. 1.228) ච ආදීසු කාරණෙ අන්තරාසද්දො වත්තති. ‘‘අද්දස මං භන්තෙ අඤ්ඤතරා ඉත්ථී විජ්ජන්තරිකාය භාජනං ධොවන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) ඛණෙ. ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) චිත්තෙ. ‘‘අන්තරා වොසානමාපාදී’’තිආදීසු වෙමජ්ඣෙ. ‘‘අපි චායං තපොදා ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡතී’’තිආදීසු (පාරා. 231) විවරෙ. ස්වායමිධ විවරෙ වත්තති, තස්මා රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච විවරෙති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො, අන්තරාසද්දෙන පන යුත්තත්තා උපයොගවචනං කතං. ඊදිසෙසු ච ඨානෙසු අක්ඛරචින්තකා ‘‘අන්තරා ගාමඤ්ච නදිඤ්ච යාතී’’ති එවං එකමෙව අන්තරාසද්දං පයුජ්ජන්ති, සො දුතියපදෙනපි යොජෙතබ්බො හොති. අයොජියමානෙ උපයොගවචනං න පාපුණාති සාමිවචනප්පසඞ්ගෙ අන්තරාසද්දයොගෙන උපයොගවචනස්ස ඉච්ඡිතත්තා. ඉධ පන යොජෙත්වා එවං වුත්තො. රාජාගාරකෙති තත්ථ රඤ්ඤො කීළනත්ථං පටිභානචිත්තවිචිත්‍රං අගාරං අකංසු, තං රාජාගාරකන්ති පවුච්චති, තස්මිං. අම්බලට්ඨිකාති රඤ්ඤො උය්‍යානං. තස්ස කිර ද්වාරසමීපෙ තරුණො අම්බරුක්ඛො අත්ථි, තං අම්බලට්ඨිකාති වදන්ති. තස්ස අවිදූරභවත්තා උය්‍යානම්පි අම්බලට්ඨිකාත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතං ‘‘වරුණානගර’’න්තිආදීසු විය.

සුප්පියඤ්ච පරිබ්බාජකන්ති එත්ථ සුප්පියොති තස්ස නාමං, පරිබ්බාජකොති සඤ්ජයස්ස අන්තෙවාසී ඡන්නපරිබ්බාජකො. බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච මාණවකන්ති එත්ථ බ්‍රහ්මදත්තොති තස්ස නාමං. මාණවොති සත්තොපි චොරොපි තරුණොපි වුච්චති. තථා හි –

‘‘චොදිතා දෙවදූතෙහි, යෙ පමජ්ජන්ති මාණවා;

තෙ දීඝරත්තං සොචන්ති, හීනකායූපගා නරා’’ති. (ම. නි. 3.271; අ. නි. 3.36) –

ආදීසු සත්තො මාණවොති වුත්තො. ‘‘මාණවෙහිපි සමාගච්ඡන්ති කතකම්මෙහිපි අකතකම්මෙහිපී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) චොරො. ‘‘අම්බට්ඨමාණවො අඞ්ගකො මාණවො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.258-261, 316) තරුණො මාණවොති වුත්තො. ඉධාපි අයමෙව අධිප්පෙතො. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘බ්‍රහ්මදත්තං නාම තරුණපුරිසං ආරබ්භා’’ති. ජීවකම්බවනෙති ජීවකස්ස කොමාරභච්චස්ස අම්බවනෙ. අථ ‘‘කං ආරබ්භා’’ති අවත්වා ‘‘කෙනසද්ධි’’න්ති කස්මා වුත්තං? න එතං සුත්තං භගවතා එව වුත්තං, රඤ්ඤාපි ‘‘යථා නු ඛො ඉමානි පුථුසිප්පායතනානී’’තිආදිනා කිඤ්චි කිඤ්චි වුත්තං අත්ථි, තස්මා එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. වෙදෙහිපුත්තෙනාති අයං කොසලරඤ්ඤො ධීතාය පුත්තො, න විදෙහරඤ්ඤො, ‘‘වෙදෙහී’’ති පන පණ්ඩිතාධිවචනමෙතං. විදන්ති එතෙනාති වෙදො, ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. වෙදෙන ඊහති ඝටති වායමතීති වෙදෙහී, වෙදෙහියා පුත්තො වෙදෙහිපුත්තො, තෙන.

එතෙනෙවුපායෙන පඤ්ච නිකායෙ පුච්ඡීති එත්ථ අයමනුක්කමො වෙදිතබ්බො. වුත්තනයෙන බ්‍රහ්මජාලස්ස පුච්ඡාවිසජ්ජනාවසානෙ පඤ්ච අරහන්තසතානි සජ්ඣායමකංසු. වුත්තනයෙනෙව ච පථවීකම්පො අහොසි. එවං බ්‍රහ්මජාලං සඞ්ගායිත්වා තතො පරං ‘‘සාමඤ්ඤඵලං පනාවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්තිආදිනා පුච්ඡාවිසජ්ජනානුක්කමෙන සද්ධිං බ්‍රහ්මජාලෙන තෙරසසුත්තන්තං සඞ්ගායිත්වා ‘‘අයං සීලක්ඛන්ධවග්ගො නාමා’’ති කිත්තෙත්වා ඨපෙසුං. තදනන්තරං මහාවග්ගං, තදනන්තරං පාථිකවග්ගන්ති එවං තිවග්ගසඞ්ගහං චතුත්තිංසසුත්තන්තපටිමණ්ඩිතං චතුසට්ඨිභාණවාරපරිමාණං තන්තිං සඞ්ගායිත්වා ‘‘අයං දීඝනිකායො නාමා’’ති වත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසුං ‘‘ආවුසො, ඉමං තුය්හං නිස්සිතකෙ වාචෙහී’’ති. තතො අනන්තරං අසීතිභාණවාරපරිමාණං මජ්ඣිමනිකායං සඞ්ගායිත්වා ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස නිස්සිතකෙ පටිච්ඡාපෙසුං ‘‘ඉමං තුම්හෙ පරිහරථා’’ති. තදනන්තරං භාණවාරසතපරිමාණං සංයුත්තනිකායං සඞ්ගායිත්වා මහාකස්සපත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසුං ‘‘භන්තෙ, ඉමං තුම්හාකං නිස්සිතකෙ වාචෙථා’’ති. තදනන්තරං වීසතිභාණවාරසතපඅමාණං අඞ්ගුත්තරනිකායං සඞ්ගායිත්වා අනුරුද්ධත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසුං ‘‘ඉමං තුම්හාකං නිස්සිතකෙ වාචෙථා’’ති.

තදනන්තරං –

‘‘ධම්මසඞ්ගණිං විභඞ්ගඤ්ච, කථාවත්ථුඤ්ච පුග්ගලං;

ධාතුයමකං පට්ඨානං, අභිධම්මොති වුච්චතී’’ති. –

එවං සංවණ්ණිතං සුඛුමඤාණගොචරං තන්තිං සඞ්ගායිත්වා ‘‘ඉදං අභිධම්මපිටකං නාමා’’ති වත්වා පඤ්ච අරහන්තසතානි සජ්ඣායමකංසු. වුත්තනයෙනෙව පථවීකම්පො අහොසි. තතො පරං ජාතකං මහානිද්දෙසො පටිසම්භිදාමග්ගො අපදානං සුත්තනිපාතො ඛුද්දකපාඨො ධම්මපදං උදානං ඉතිවුත්තකං විමානවත්ථු පෙතවත්ථු ථෙරගාථා ථෙරීගාථාති ඉමං තන්තිං සඞ්ගායිත්වා ‘‘ඛුද්දකගන්ථො නාම අය’’න්ති ච වත්වා අභිධම්මපිටකස්මිංයෙව සඞ්ගහං ආරොපයිංසූති දීඝභාණකා වදන්ති. මජ්ඣිමභාණකා පන ‘‘චරියාපිටකබුද්ධවංසෙහි සද්ධිං සබ්බම්පි තං ඛුද්දකගන්ථං සුත්තන්තපිටකෙ පරියාපන්න’’න්ති වදන්ති. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – ජාතකාදිකෙ ඛුද්දකනිකායපරියාපන්නෙ යෙභුය්‍යෙන ච ධම්මනිද්දෙසභූතෙ තාදිසෙ අභිධම්මපිටකෙ සඞ්ගණ්හිතුං යුත්තං, න පන දීඝනිකායාදිප්පකාරෙ සුත්තන්තපිටකෙ, නාපි පඤ්ඤත්තිනිද්දෙසභූතෙ විනයපිටකෙති. දීඝභාණකා ‘‘ජාතකාදීනං අභිධම්මපිටකෙ සඞ්ගහො’’ති වදන්ති. චරියාපිටකබුද්ධවංසානඤ්චෙත්ථ අග්ගහණං ජාතකගතිකත්තා. මජ්ඣිමභාණකා පන අට්ඨුප්පත්තිවසෙන දෙසිතානං ජාතකාදීනං යථානුලොමදෙසනාභාවතො තාදිසෙ සුත්තන්තපිටකෙ සඞ්ගහො යුත්තො, න පන සභාවධම්මනිද්දෙසභූතෙ යථාධම්මසාසනෙ අභිධම්මපිටකෙති ජාතකාදීනං සුත්තපරියාපන්නතං වදන්ති. තත්ථ යුත්තං විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. ඛුද්දකනිකායස්ස සෙසනිකායානං විය අපාකටත්තා සෙසෙ ඨපෙත්වා ඛුද්දකනිකායං පාකටං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ ඛුද්දකනිකායො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථාති තෙසු නිකායෙසු. තත්ථාති ඛුද්දකනිකායෙ.

එවං නිමිත්තපයොජනකාලදෙසකාරකකරණප්පකාරෙහි පඨමමහාසඞ්ගීතිං දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ වවත්ථාපිතෙසු ධම්මවිනයෙසු නානප්පකාරකොසල්ලත්ථං එකවිධාදිභෙදෙ දස්සෙතුං ‘‘තදෙතං සබ්බම්පී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති එත්ථ අනාවරණඤාණපදට්ඨානං මග්ගඤාණං මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච අනාවරණඤාණං ‘‘සම්මාසම්බොධී’’ති වුච්චති. පච්චවෙක්ඛන්තෙන වාති උදානාදිවසෙන පවත්තධම්මං සන්ධායාහ. විමුත්තිරසන්ති අරහත්තඵලස්සාදං විමුත්තිසම්පත්තිකං වා අග්ගඵලනිප්ඵාදනතො, විමුත්තිකිච්චං වා කිලෙසානං අච්චන්තවිමුත්තිසම්පාදනතො.

කිඤ්චාපි අවිසෙසෙන සබ්බම්පි බුද්ධවචනං කිලෙසවිනයනෙන විනයො, යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායපතනාදිතො ධාරණෙන ධම්මො ච හොති, ඉධාධිප්පෙතෙ පන ධම්මවිනයෙ නිද්ධාරෙතුං ‘‘තත්ථ විනයපිටක’’න්තිආදිමාහ. ඛන්ධාදිවසෙන සභාවධම්මදෙසනාබාහුල්ලතො ආහ ‘‘අවසෙසං බුද්ධවචනං ධම්මො’’ති. අථ වා යදිපි ධම්මොයෙව විනයො පරියත්තිආදිභාවතො, තථාපි විනයසද්දසන්නිධානො අභින්නාධිකරණභාවෙන පයුත්තො ධම්මසද්දො විනයතන්තිවිපරීතං තන්තිං දීපෙති යථා ‘‘පුඤ්ඤඤාණසම්භාරො, ගොබලීබද්ද’’න්තිආදි.

අනෙකජාතිසංසාරන්ති අයං ගාථා භගවතා අත්තනො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං අරහත්තප්පත්තිං පච්චවෙක්ඛන්තෙන එකූනවීසතිමස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස අනන්තරං භාසිතා. තෙනාහ ‘‘ඉදං පඨමබුද්ධවචන’’න්ති. ඉදං කිර සබ්බබුද්ධෙහි අවිජහිතඋදානං. අයමස්ස සඞ්ඛෙපත්ථො (ධ. ප. අට්ඨ. 2.154) – අහං ඉමස්ස අත්තභාවගෙහස්ස කාරකං තණ්හාවඩ්ඪකිං ගවෙසන්තො යෙන ඤාණෙන තං දට්ඨුං සක්කා, තස්ස බොධිඤාණස්සත්ථාය දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරො එත්තකං කාලං අනෙකජාතිසංසාරං අනෙකජාතිසතසහස්සසඞ්ඛ්‍යං සංසාරවට්ටං අනිබ්බිසං අනිබ්බිසන්තො තං ඤාණං අවින්දන්තො අලභන්තොයෙව සන්ධාවිස්සං සංසරිං. යස්මා ජරාබ්‍යාධිමරණමිස්සතාය ජාති නාමෙසා පුනප්පුනං උපගන්තුං දුක්ඛා, න ච සා තස්මිං අදිට්ඨෙ නිවත්තති, තස්මා තං ගවෙසන්තො සන්ධාවිස්සන්ති අත්ථො.

දිට්ඨොසීති ඉදානි මයා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣන්තෙන දිට්ඨො අසි. පුන ගෙහන්ති පුන ඉමං අත්තභාවසඞ්ඛාතං මම ගෙහං න කාහසි න කරිස්සසි. තව සබ්බා අනවසෙසා කිලෙසඵාසුකා මයා භග්ගා. ඉමස්ස තයා කතස්ස අත්තභාවගෙහස්ස කූටං අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං කණ්ණිකමණ්ඩලං විසඞ්ඛතං විද්ධංසිතං. විසඞ්ඛාරං නිබ්බානං ආරම්මණකරණවසෙන ගතං අනුපවිට්ඨං ඉදානි මම චිත්තං, අහඤ්ච තණ්හානං ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තමග්ගං අරහත්තඵලං වා අජ්ඣගා අධිගතො පත්තොස්මීති අත්ථො. ගණ්ඨිපදෙසු පන ‘‘විසඞ්ඛාරගතන්ති චිත්තමෙව තණ්හානං ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තමග්ගං අරහත්තඵලං වා අජ්ඣගා අධිගතො පත්තො’’ති එවම්පි අත්ථො වුත්තො. අයං මනසා පවත්තිතධම්මානං ආදි. ‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මාති අයං පන වාචාය පවත්තිතධම්මානං ආදී’’ති වදන්ති. අන්තොජප්පනවසෙන කිර භගවා ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්තිආදිමාහ.

කෙචීති ඛන්ධකභාණකා. පඨමං වුත්තො පන ධම්මපදභාණකානං අධිප්පායොති වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච ඛන්ධකභාණකා වදන්ති ‘‘ධම්මපදභාණකානං ගාථා මනසා දෙසිතත්තා තදා මහතො ජනස්ස උපකාරාය න හොති, අම්හාකං පන ගාථා වචීභෙදං කත්වා දෙසිතත්තා තදා සුණන්තානං දෙවබ්‍රහ්මානං උපකාරාය අහොසි, තස්මා ඉදමෙව පඨමබුද්ධවචන’’න්ති. ධම්මපදභාණකා පන ‘‘දෙසනාය ජනස්ස උපකාරානුපකාරභාවො ලක්ඛණං න හොති, භගවතා මනසා දෙසිතත්තායෙව ඉදං පඨමබුද්ධවචන’’න්ති වදන්ති, තස්මා උභයම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධං න හොතීති වෙදිතබ්බං. නනු ච යදි ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති මනසා දෙසිතං, අථ කස්මා ධම්මපදඅට්ඨකථායං (ධ. ප. අට්ඨ. 2.153-154) ‘‘අනෙකජාතිසංසාරන්ති ඉමං ධම්මදෙසනං සත්ථා බොධිරුක්ඛමූලෙ නිසින්නො උදානවසෙන උදානෙත්වා අපරභාගෙ ආනන්දත්ථෙරෙන පුට්ඨො කථෙසී’’ති වුත්තන්ති? තත්ථාපි මනසා උදානෙත්වාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. අථ වා මනසාව දෙසිතන්ති එවං ගහණෙ කිං කාරණන්ති චෙ? යදි වචීභෙදං කත්වා දෙසිතං සියා, උදානපාළියං ආරුළ්හං භවෙය්‍ය, තස්මා උදානපාළියං අනාරුළ්හභාවොයෙව වචීභෙදං අකත්වා මනසා දෙසිතභාවෙ කාරණන්ති වදන්ති.

යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මාති එත්ථ ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘ආතාපිනො ඣායතො බ්‍රාහ්මණස්ස, අථස්ස කඞ්ඛා වපයන්ති සබ්බා. යතො පජානාති සහෙතුධම්ම’’න්ති ආදිගාථාත්තයං සඞ්ගණ්හාති. උදානගාථන්ති පන ජාතියා එකවචනං, තත්ථාපි පඨමගාථංයෙව වා ගහෙත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එත්ථ පන යං වත්තබ්බං, තං ඛන්ධකෙ ආවි භවිස්සති. පාටිපදදිවසෙති ඉදං ‘‘සබ්බඤ්ඤුභාවප්පත්තස්සා’’ති න එතෙන සම්බන්ධිතබ්බං, ‘‘පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නා’’ති එතෙන පන සම්බන්ධිතබ්බං. විසාඛපුණ්ණමායමෙව හි භගවා පච්චූසසමයෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්තොති. සොමනස්සමයඤාණෙනාති සොමනස්සසම්පයුත්තඤාණෙන. ආමන්තයාමීති නිවෙදයාමි, බොධෙමීති අත්ථො. වයධම්මාති අනිච්චලක්ඛණමුඛෙන දුක්ඛානත්තලක්ඛණම්පි සඞ්ඛාරානං විභාවෙති ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15) වචනතො. ලක්ඛණත්තයවිභාවනනයෙනෙව තදාරම්මණං විපස්සනං දස්සෙන්තො සබ්බතිත්ථියානං අවිසයභූතං බුද්ධාවෙණිකං චතුසච්චකම්මට්ඨානාධිට්ඨානං අවිපරීතං නිබ්බානගාමිනිං පටිපදං පකාසෙතීති දට්ඨබ්බං. ඉදානි තත්ථ සම්මාපටිපත්තියං නියොජෙති ‘‘අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති. අථ වා ‘‘වයධම්මා සඞ්ඛාරා’’ති එතෙන සඞ්ඛෙපෙන සංවෙජෙත්වා ‘‘අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති සඞ්ඛෙපෙනෙව නිරවසෙසං සම්මාපටිපත්තිං දස්සෙති. අප්පමාදපදඤ්හි සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං කෙවලපරිපුණ්ණං සාසනං පරියාදියිත්වා තිට්ඨතීති. අන්තරෙති අන්තරාළෙ, වෙමජ්ඣෙති අත්ථො.

සුත්තන්තපිටකන්ති එත්ථ යථා කම්මමෙව කම්මන්තං, එවං සුත්තමෙව සුත්තන්තන්ති වෙදිතබ්බං. අසඞ්ගීතන්ති සඞ්ගීතික්ඛන්ධකකථාවත්ථුප්පකරණාදි. කෙචි පන ‘‘සුභසුත්තම්පි පඨමසඞ්ගීතියං අසඞ්ගීත’’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති. ‘‘පඨමසඞ්ගීතිතො පුරෙතරමෙව හි ආයස්මතා ආනන්දත්ථෙරෙන ජෙතවනෙ විහරන්තෙන සුභස්ස මාණවස්ස දෙසිත’’න්ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. සුභසුත්තං පන ‘‘එවං මෙ සුතං – එකං සමයං ආයස්මා ආනන්දො සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ අචිරපරිනිබ්බුතෙ භගවතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.444) ආගතං. තත්ථ ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිවචනං පඨමසඞ්ගීතියං ආයස්මතා ආනන්දත්ථෙරෙනෙව වත්තුං යුත්තරූපං න හොති. න හි ආනන්දත්ථෙරො සයමෙව සුභසුත්තං දෙසෙත්වා ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදීනි වදති. එවං පන වත්තබ්බං සියා ‘‘එකමිදාහං, භන්තෙ, සමයං සාවත්ථියං විහරාමි ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’’ති, තස්මා දුතියතතියසඞ්ගීතිකාරකෙහි ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිනා සුභසුත්තං සඞ්ගීතිමාරොපිතං විය දිස්සති. අථ ආචරියධම්මපාලත්ථෙරස්ස එවමධිප්පායො සියා ‘‘ආනන්දත්ථෙරෙනෙව වුත්තම්පි සුභසුත්තං පඨමසඞ්ගීතිං ආරොපෙත්වා තන්තිං ඨපෙතුකාමෙහි මහාකස්සපත්ථෙරාදීහි අඤ්ඤෙසු සුත්තෙසු ආගතනයෙනෙව ‘එවං මෙ සුත’න්තිආදිනා තන්ති ඨපිතා’’ති, එවං සති යුජ්ජෙය්‍ය. අථ වා ආයස්මා ආනන්දත්ථෙරො සුභසුත්තං සයං දෙසෙන්තොපි සාමඤ්ඤඵලාදීසු භගවතා දෙසිතනයෙනෙව දෙසෙසීති භගවතො සම්මුඛා ලද්ධනයෙ ඨත්වා දෙසිතත්තා භගවතා දෙසිතං ධම්මං අත්තනි අදහන්තො ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිමාහාති එවමධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

උභයානි පාතිමොක්ඛානීති භික්ඛුභික්ඛුනීපාතිමොක්ඛවසෙන. ද්වෙ විභඞ්ගානීති භික්ඛුභික්ඛුනීවිභඞ්ගවසෙනෙව ද්වෙ විභඞ්ගානි. ද්වාවීසති ඛන්ධකානීති මහාවග්ගචූළවග්ගෙසු ආගතානි ද්වාවීසති ඛන්ධකානි. සොළසපරිවාරාති සොළසහි පරිවාරෙහි උපලක්ඛිතත්තා සොළසපරිවාරාති වුත්තං. තථා හි පරිවාරපාළියං ‘‘යං තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන පඨමං පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්තිආදිනා (පරි. 1) පඤ්ඤත්තිවාරො, තතො පරං ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තො කති ආපත්තියො ආපජ්ජතී’’තිආදිනා (පරි. 157) කතාපත්තිවාරො, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්තියො චතුන්නං විපත්තීනං කති විපත්තියො භජන්තී’’තිආදිප්පභෙදො (පරි. 182) විපත්තිවාරො, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්තියො සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං කතිහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතා’’තිආදිප්පභෙදො (පරි. 183) සඞ්ගහවාරො, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්තියො ඡන්නං ආපත්තිසමුට්ඨානානං කතිහි සමුට්ඨානෙහි සමුට්ඨන්තී’’තිආදිනා (පරි. 184) සමුට්ඨානවාරො, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්තියො චතුන්නං අධිකරණානං කතමං අධිකරණ’’න්තිආදිනා (පරි. 185) අධිකරණවාරො, ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්ස ආපත්තියො සත්තන්නං සමථානං කතිහි සමථෙහි සම්මන්තී’’තිආදිප්පභෙදො (පරි. 186) සමථවාරො, තදනන්තරං සමුච්චයවාරො චාති අට්ඨ වාරා වුත්තා. තතො පරං ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවනපච්චයා පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්තිආදිනා (පරි. 188) නයෙන පුන පච්චයවසෙන එකො පඤ්ඤත්තිවාරො, තස්ස වසෙන පුරිමසදිසා එව කතාපත්තිවාරාදයො සත්ත වාරාති එවං අපරෙපි අට්ඨ වාරා වුත්තා. ඉති ඉමානි අට්ඨ, පුරිමානිපි අට්ඨාති මහාවිභඞ්ගෙ සොළස වාරා දස්සිතා. තතො පරං තෙනෙව නයෙන භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙපි සොළස වාරා ආගතාති ඉමෙහි සොළසහි වාරෙහි උපලක්ඛිතත්තා සොළසපරිවාරාති වුච්චති. පොත්ථකෙසු පන කත්ථචි ‘‘පරිවාරො’’ති එත්තකමෙව දිස්සති, බහූසු පන පොත්ථකෙසු දීඝනිකායට්ඨකථායං අභිධම්මට්ඨකථායඤ්ච ‘‘සොළසපරිවාරා’’ති එවමෙව වුත්තත්තා අයම්පි පාඨො න සක්කා පටිබාහිතුන්ති තස්සෙවත්ථො වුත්තො.

බ්‍රහ්මජාලාදිචතුත්තිංසසුත්තසඞ්ගහොති බ්‍රහ්මජාලසුත්තාදීනි චතුත්තිංස සුත්තානි සඞ්ගය්හන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා බ්‍රහ්මජාලාදිචතුත්තිංසසුත්තසඞ්ගහො. වුත්තප්පමාණානං වා සුත්තානං සඞ්ගහො එතස්සාති බ්‍රහ්මජාලාදිචතුත්තිංසසුත්තසඞ්ගහොති. එවං සෙසෙසුපි වෙදිතබ්බං.

විවිධවිසෙසනයත්තාති ඉමිස්සා ගාථාය අත්ථං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘විවිධා හී’’තිආදි. දළ්හීකම්මසිථිලකරණප්පයොජනාති යථාක්කමං ලොකවජ්ජෙසු සික්ඛාපදෙසු දළ්හීකම්මප්පයොජනා, පණ්ණත්තිවජ්ජෙසු සිථිලකරණප්පයොජනාති වෙදිතබ්බං. අජ්ඣාචාරනිසෙධනතොති සඤ්ඤමවෙලං අතිභවිත්වා පවත්තො ආචාරො අජ්ඣාචාරො, වීතික්කමො, තස්ස නිසෙධනතොති අත්ථො. තෙනාති විවිධනයත්තාදිහෙතුනා. එතන්ති ‘‘විවිධවිසෙසනයත්තා’’තිආදිගාථාවචනං. එතස්සාති විනයස්ස. ඉතරං පනාති සුත්තං.

ඉදානි අත්ථානං සූචනතොතිආදිගාථාය අත්ථං පකාසෙන්තො ආහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙති යො තං සුත්තං සජ්ඣායති සුණාති වාචෙති චින්තෙති දෙසෙති ච, සුත්තෙන සඞ්ගහිතො සීලාදිඅත්ථො තස්සපි හොති, තෙන පරස්ස සාධෙතබ්බතො පරස්සපි හොතීති තදුභයං තං සුත්තං සූචෙති දීපෙති. තථා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථෙ ලොකියලොකුත්තරත්ථෙ චාති එවමාදිභෙදෙ අත්ථෙ ආදිසද්දෙන සඞ්ගණ්හාති. අත්ථසද්දො චායං හිතපරියායවචනො, න භාසිතත්ථවචනො. යදි සියා, සුත්තං අත්තනොපි භාසිතත්ථං සූචෙති පරස්සපීති අයමත්ථො වුත්තො සියා, සුත්තෙන ච යො අත්ථො පකාසිතො, සො තස්සෙව හොති, න තෙන පරත්ථො සූචිතො හොතීති. තෙන සූචෙතබ්බස්ස පරත්ථස්ස නිවත්තෙතබ්බස්ස අභාවා අත්තග්ගහණඤ්ච න කත්තබ්බං. අත්තත්ථපරත්ථවිනිමුත්තස්ස භාසිතත්ථස්ස අභාවා ආදිග්ගහණඤ්ච න කත්තබ්බං, තස්මා යථාවුත්තස්ස හිතපරියායස්ස අත්ථස්ස සුත්තෙ අසම්භවතො සුත්තාධාරස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන අත්තත්ථපරත්ථා වුත්තා.

අථ වා සුත්තං අනපෙක්ඛිත්වා යෙ අත්තත්ථාදයො අත්ථප්පභෙදා ‘‘න හඤ්ඤදත්ථත්ථි පසංසලාභා’’ති එතස්ස පදස්ස නිද්දෙසෙ (මහානි. 63) වුත්තා අත්තත්ථො, පරත්ථො, උභයත්ථො, දිට්ඨධම්මිකො අත්ථො, සම්පරායිකො අත්ථො, උත්තානො අත්ථො, ගම්භීරො අත්ථො, ගුළ්හො අත්ථො, පටිච්ඡන්නො අත්ථො, නෙය්‍යො අත්ථො, නීතො අත්ථො, අනවජ්ජො අත්ථො, නික්කිලෙසො අත්ථො, වොදානො අත්ථො, පරමත්ථොති, තෙ අත්ථෙ සුත්තං සූචෙතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තථා හි කිඤ්චාපි සුත්තනිරපෙක්ඛං අත්තත්ථාදයො වුත්තා සුත්තත්ථභාවෙන අනිද්දිට්ඨත්තා, තෙසු පන එකොපි අත්ථප්පභෙදො සුත්තෙන දීපෙතබ්බතං නාතික්කමති, තස්මා තෙ අත්ථෙ සුත්තං සූචෙතීති වුච්චති. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ අත්ථ-සද්දොයං භාසිතත්ථපරියායොපි හොති. එත්ථ හි පුරිමකා පඤ්ච අත්ථප්පභෙදා හිතපරියායා, තතො පරෙ ඡ භාසිතත්ථභෙදා, පච්ඡිමකා පන උභයසභාවා. තත්ථ දුරධිගමතාය විභාවනෙ අගාධභාවො ගම්භීරො, න විවටො ගුළ්හො, මූලුදකාදයො විය පංසුනා අක්ඛරසන්නිවෙසාදිනා තිරොහිතො පටිච්ඡන්නො. නිද්ධාරෙත්වා ඤාපෙතබ්බො නෙය්‍යො, යථාරුතවසෙන වෙදිතබ්බො නීතො. අනවජ්ජනික්කිලෙසවොදානා පරියායවසෙන වුත්තා, කුසලවිපාකකිරියධම්මවසෙන වා. පරමත්ථො නිබ්බානං, ධම්මානං අවිපරීතසභාවො එව වා.

අථ වා අත්තනා ච අප්පිච්ඡො හොතීති අත්තත්ථං, අප්පිච්ඡාකථඤ්ච පරෙසං කත්තා හොතීති පරත්ථං සූචෙති. එවං ‘‘අත්තනා ච පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොතී’’තිආදීනි (අ. නි. 4.99) සුත්තානි යොජෙතබ්බානි. විනයාභිධම්මෙහි ච විසෙසෙත්වා සුත්තසද්දස්ස අත්ථො වත්තබ්බො, තස්මා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසප්පවත්තාය දෙසනාය අත්තහිතපරහිතාදීනි සාතිසයං පකාසිතානි හොන්ති තප්පධානභාවතො, න ආණාධම්මසභාවවසප්පවත්තායාති ඉදමෙව අත්ථානං සූචනතො සුත්තන්ති වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්තපරියාපන්න’’න්ති (පාචි. 655) ච ‘‘සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) ච එවමාදීසු සුත්තසද්දො උපචරිතොති ගහෙතබ්බො.

සුත්තෙසු ආණාධම්මසභාවා ච වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයං අනුවත්තන්ති, න විනයාභිධම්මෙසු විය වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයො ආණාධම්මසභාවෙ, තස්මා වෙනෙය්‍යානං එකන්තහිතපටිලාභසංවත්තනිකා සුත්තන්තදෙසනා හොතීති ‘‘සුවුත්තා චෙත්ථ අත්ථා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘එකන්තහිතපටිලාභසංවත්තනිකා සුත්තන්තදෙසනා’’ති ඉදම්පි වෙනෙය්‍යානං හිතසම්පාපනෙ සුත්තන්තදෙසනාය තප්පරභාවංයෙව සන්ධාය වුත්තං. තප්පරභාවො ච වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුලොමතො දට්ඨබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුලොමෙන වුත්තත්තා’’ති. විනයදෙසනං විය ඉස්සරභාවතො ආණාපතිට්ඨාපනවසෙන අදෙසෙත්වා වෙනෙය්‍යානං අජ්ඣාසයානුලොමෙන චරියානුරූපං වුත්තත්තා දෙසිතත්තාති අත්ථො.

අනුපුබ්බසික්ඛාදිවසෙන කාලන්තරෙ අභිනිප්ඵත්තිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සස්සමිව ඵල’’න්ති. පසවතීති ඵලති, නිප්ඵාදෙතීති අත්ථො. උපායසමඞ්ගීනංයෙව නිප්ඵජ්ජනභාවං දස්සෙන්තො ‘‘ධෙනු විය ඛීර’’න්ති ආහ. ධෙනුතොපි හි උපායවන්තානංයෙව ඛීරපටිලාභො හොති. අනුපායෙන හි අකාලෙ අජාතවච්ඡං ධෙනුං දොහන්තො කාලෙපි වා විසාණං ගහෙත්වා දොහන්තො නෙව ඛීරං පටිලභති. ‘‘සුත්තාණා’’ති එතස්ස අත්ථං පකාසෙතුං ‘‘සුට්ඨු ච නෙ තායතී’’ති වුත්තං.

සුත්තසභාගන්ති සුත්තසදිසං. සුත්තසභාගතංයෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. තච්ඡකානං සුත්තන්ති වඩ්ඪකීනං කාළසුත්තං. පමාණං හොතීති තදනුසාරෙන තච්ඡනතො. එවමෙතම්පි විඤ්ඤූනන්ති යථා කාළසුත්තං පසාරෙත්වා සඤ්ඤාණෙ කතෙ ගහෙතබ්බං විස්සජ්ජෙතබ්බඤ්ච පඤ්ඤායති, එවං විවාදෙසු උප්පන්නෙසු සුත්තෙ ආනීතමත්තෙ ‘‘ඉදං ගහෙතබ්බං, ඉදං විස්සජ්ජෙතබ්බ’’න්ති විඤ්ඤූනං පාකටත්තා විවාදො වූපසම්මතීති එතම්පි සුත්තං විඤ්ඤූනං පමාණං හොතීති අත්ථො. ඉදානි අඤ්ඤථාපි සුත්තසභාගතං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා චා’’තිආදි. සුත්තං විය පමාණත්තා සඞ්ගාහකත්තා ච සුත්තමිව සුත්තන්ති වුත්තං හොති. එත්ථ ච අත්තත්ථාදිවිධානෙ සුත්තස්ස පමාණභාවො අත්තත්ථාදීනංයෙව ච සඞ්ගාහකත්තං යොජෙතබ්බං තදත්ථප්පකාසනපධානත්තා සුත්තස්ස. විනයාභිධම්මෙහි විසෙසත්තඤ්ච පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. එතන්ති ‘‘අත්ථානං සූචනතො’’තිආදිකං අත්ථවචනං. එතස්සාති සුත්තස්ස.

යන්ති යස්මා. එත්ථාති අභිධම්මෙ. අභික්කමන්තීති එත්ථ අභි-සද්දො කමනකිරියාය වුඩ්ඪිභාවං අතිරෙකතං දීපෙතීති ආහ ‘‘අභික්කමන්තීතිආදීසු වුඩ්ඪියං ආගතො’’ති. අභිඤ්ඤාතාති අඩ්ඪචන්දාදිනා කෙනචි සඤ්ඤාණෙන ඤාතා පඤ්ඤාතා පාකටාති අත්ථො. අඩ්ඪචන්දාදිභාවො හි රත්තියා උපලක්ඛණවසෙන සඤ්ඤාණං හොති, යස්මා අඩ්ඪො චන්දො, තස්මා අට්ඨමී, යස්මා ඌනො, තස්මා චාතුද්දසී, යස්මා පුණ්ණො, තස්මා පන්නරසීති. අභිලක්ඛිතාති එත්ථාපි අයමෙවත්ථො වෙදිතබ්බො. අභිලක්ඛිතසද්දපරියායො අභිඤ්ඤාතසද්දොති ආහ ‘‘අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතාතිආදීසු ලක්ඛණෙ’’ති. එත්ථ ච වාචකසද්දන්තරසන්නිධානෙන නිපාතානං තදත්ථජොතකමත්තත්තා ලක්ඛිතසද්දත්ථජොතකො අභිසද්දො ලක්ඛණෙ වත්තතීති වුත්තො. රාජාභිරාජාති රාජූහි පූජෙතුං අරහො රාජා. පූජිතෙති පූජාරහෙ.

අභිධම්මෙති ‘‘සුපිනන්තෙන සුක්කවිස්සට්ඨියා අනාපත්තිභාවෙපි අකුසලචෙතනා උපලබ්භතී’’තිආදිනා විනයපඤ්ඤත්තියා සඞ්කරවිරහිතෙ ධම්මෙ. ‘‘පුබ්බාපරවිරොධාභාවතො ධම්මානංයෙව ච අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරවිරහිතෙ ධම්මෙ’’තිපි වදන්ති. ‘‘පාණාතිපාතො අකුසල’’න්ති එවමාදීසු ච මරණාධිප්පායස්ස ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා අකුසලං, න පාණසඞ්ඛාතජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදසඞ්ඛාතො අතිපාතො, තථා අදින්නස්ස පරසන්තකස්ස ආදානසඞ්ඛාතා විඤ්ඤත්ති අබ්‍යාකතො ධම්මො, තංවිඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අකුසලො ධම්මොති එවමාදිනාපි අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරවිරහිතෙ ධම්මෙති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අභිවිනයෙති එත්ථ ‘‘ජාතරූපරජතං න පටිග්ගහෙතබ්බ’’න්ති වදන්තො විනයෙ විනෙති නාම. එත්ථ ‘‘එවං පටිග්ගණ්හතො පාචිත්තියං, එවං දුක්කටන්ති වදන්තො ච අභිවිනයෙ විනෙති නාමා’’ති වදන්ති. තස්මා ජාතරූපරජතං ථෙය්‍යචිත්තෙන පරසන්තකං ගණ්හන්තස්ස යථාවත්ථු පාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටෙසු අඤ්ඤතරං, භණ්ඩාගාරිකසීසෙන ගණ්හන්තස්ස පාචිත්තියං, අත්තත්ථාය ගණ්හන්තස්ස නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං. කෙවලං ලොලතාය ගණ්හන්තස්ස අනාමාසදුක්කටං, රූපියඡඩ්ඩකස්ස සම්මතස්ස අනාපත්තීති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරවිරහිතෙ විනයෙ පටිබලො විනෙතුන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අභික්කන්තෙනාති එත්ථ කන්තියා අධිකත්තං අභිසද්දො දීපෙතීති ආහ ‘‘අධිකෙ’’ති.

නනු ච ‘‘අභික්කමන්තී’’ති එත්ථ අභිසද්දො කමනකිරියාය වුඩ්ඪිභාවං අතිරෙකතං දීපෙති, ‘‘අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතා’’ති එත්ථ ඤාණලක්ඛණකිරියානං සුපාකටත්තා විසෙසං, ‘‘අභික්කන්තෙනා’’ති එත්ථ කන්තියා අධිකත්තං විසිට්ඨතං දීපෙතීති ඉදං තාව යුත්තං කිරියාවිසෙසකත්තා උපසග්ගස්ස, ‘‘අභිරාජා අභිවිනයො’’ති පන පූජිතපරිච්ඡින්නෙසු රාජවිනයෙසු අභිසද්දො වත්තතීති කථමෙතං යුජ්ජෙය්‍යාති චෙ? ඉධාපි නත්ථි දොසො පූජනපරිච්ඡෙදනකිරියාදීපනතො, තාහි ච කිරියාහි රාජවිනයානං යුත්තත්තා, තස්මා එත්ථ අතිමාලාදීසු අතිසද්දො විය අභිසද්දො සහ සාධනෙන කිරියං වදතීති අභිරාජඅභිවිනයසද්දා සිද්ධා, එවං අභිධම්මසද්දෙ අභිසද්දො සහ සාධනෙන වුඩ්ඪියාදිකිරියං දීපෙතීති අයමත්ථො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං.

එත්ථ චාති අභිධම්මෙ. භාවෙතීති චිත්තස්ස වඩ්ඪනං වුත්තං. ඵරිත්වාති ආරම්මණස්ස වඩ්ඪනං වුත්තං. වුඩ්ඪිමන්තොති භාවනාඵරණවුඩ්ඪීහි වුඩ්ඪිමන්තොපි ධම්මා වුත්තාති අත්ථො. ආරම්මණාදීහීති ආරම්මණසම්පයුත්තකම්මද්වාරපටිපදාදීහි. ලක්ඛණීයත්තාති සඤ්ජානිතබ්බත්තා. එකන්තතො ලොකුත්තරධම්මානංයෙව පූජාරහත්තා ‘‘සෙක්ඛා ධම්මා’’තිආදිනා ලොකුත්තරායෙව පූජිතාති දස්සිතා. සභාවපරිච්ඡින්නත්තාති ඵුසනාදිසභාවෙන පරිච්ඡින්නත්තා. අධිකාපි ධම්මා වුත්තාති එත්ථ කාමාවචරෙහි මහන්තභාවතො මහග්ගතා ධම්මාපි අධිකා නාම හොන්තීති තෙහි සද්ධිං අධිකා ධම්මා වුත්තා.

යං පනෙත්ථ අවිසිට්ඨන්ති එත්ථ විනයාදීසු තීසු අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨෙසු යං අවිසිට්ඨං සමානං, තං පිටකසද්දන්ති අත්ථො. විනයාදයො හි තයො සද්දා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසාධාරණත්තා විසිට්ඨා නාම, පිටකසද්දො පන තෙහි තීහිපි සාධාරණත්තා අවිසිට්ඨොති වුච්චති. මා පිටකසම්පදානෙනාති පාළිසම්පදානවසෙන මා ගණ්හථාති වුත්තං හොති. කුදාලඤ්ච පිටකඤ්ච කුදාලපිටකං. තත්ථ කු වුච්චති පථවී, තස්සා දාලනතො විදාලනතො අයොමයො උපකරණවිසෙසො කුදාලං නාම, තාලපණ්ණවෙත්තලතාදීහි කතො භාජනවිසෙසො පිටකං නාම, තං ආදාය ගහෙත්වාති අත්ථො. යථාවුත්තෙනාති ‘‘එවං දුවිධත්ථෙනා’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන.

දෙසනාසාසනකථාභෙදන්ති එත්ථ කථෙතබ්බානං අත්ථානං දෙසකායත්තෙන ආණාදිවිධිනා අභිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනා. සාසිතබ්බපුග්ගලගතෙන යථාපරාධාදිනා සාසිතබ්බභාවෙන අනුසාසනං විනයනං සාසනං. කථෙතබ්බස්ස සංවරාසංවරාදිනො අත්ථස්ස කථනං වචනපටිබද්ධතාකරණං කථාති වුච්චති. තස්මා දෙසිතාරං භගවන්තමපෙක්ඛිත්වා දෙසනා, සාසිතබ්බපුග්ගලවසෙන සාසනං, කථෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස වසෙන කථාති එවමෙත්ථ දෙසනාදීනං නානාකරණං වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච කිඤ්චාපි දෙසනාදයො දෙසෙතබ්බාදිනිරපෙක්ඛා න හොන්ති, ආණාදයො පන විසෙසතො දෙසකාදිඅධීනාති තංතංවිසෙසයොගවසෙන දෙසනාදීනං භෙදො වුත්තො. තථා හි ආණාවිධානං විසෙසතො ආණාරහාධීනං තත්ථ කොසල්ලයොගතො. එවං වොහාරපරමත්ථවිධානානි ච විධායකාධීනානීති ආණාදිවිධිනො දෙසකායත්තතා වුත්තා. අපරාධජ්ඣාසයානුරූපං විය ධම්මානුරූපම්පි සාසනං විසෙසතො, තථා විනෙතබ්බපුග්ගලාපෙක්ඛන්ති සාසිතබ්බපුග්ගලවසෙන සාසනං වුත්තං. සංවරාසංවරනාමරූපානං විය විනිවෙඨෙතබ්බාය දිට්ඨියාපි කථනං සති වාචාවත්ථුස්මිං නාසතීති විසෙසතො තදධීනන්ති කථෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස වසෙන කථා වුත්තා. භෙදසද්දො විසුං විසුං යොජෙතබ්බො ‘‘දෙසනාභෙදං සාසනභෙදං කථාභෙදඤ්ච යථාරහං පරිදීපයෙ’’ති. භෙදන්ති ච නානත්තන්ති අත්ථො. තෙසු පිටකෙසු සික්ඛා ච පහානානි ච ගම්භීරභාවො ච සික්ඛාපහානගම්භීරභාවං, තඤ්ච යථාරහං පරිදීපයෙති අත්ථො. පරියත්තිභෙදඤ්ච විභාවයෙති සම්බන්ධො.

පරියත්තිභෙදන්ති ච පරියාපුණනභෙදන්ති අත්ථො. යහින්ති යස්මිං විනයාදිකෙ පිටකෙ. යං සම්පත්තිඤ්ච විපත්තිඤ්ච යථා පාපුණාති, තම්පි සබ්බං විභාවයෙති සම්බන්ධො. අථ වා යං පරියත්තිභෙදං සම්පත්තිඤ්ච විපත්තිඤ්චාපි යහිං යථා පාපුණාති, තම්පි සබ්බං විභාවයෙති යොජෙතබ්බං. එත්ථ යථාති යෙහි උපාරම්භාදිහෙතුපරියාපුණනාදිප්පකාරෙහි උපාරම්භනිස්සරණධම්මකොසකරක්ඛණහෙතුපරියාපුණනං සුප්පටිපත්ති දුප්පටිපත්තීති එතෙහි පකාරෙහීති වුත්තං හොති.

පරිදීපනා විභාවනා චාති හෙට්ඨා වුත්තස්ස අනුරූපතො වුත්තං, අත්ථතො පන එකමෙව. ආණාරහෙනාති ආණං ඨපෙතුං අරහතීති ආණාරහො, භගවා. සො හි සම්මාසම්බුද්ධතාය මහාකාරුණිකතාය ච අවිපරීතහිතොපදෙසකභාවෙන පමාණවචනත්තා ආණං පණෙතුං අරහති, වොහාරපරමත්ථානම්පි සම්භවතො ආහ ‘‘ආණාබාහුල්ලතො’’ති. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො.

පඨමන්ති විනයපිටකං. පචුරාපරාධා සෙය්‍යසකත්ථෙරාදයො. තෙ හි දොසබාහුල්ලතො ‘‘පචුරාපරාධා’’ති වුත්තා. පචුරො බහුකො බහුලො අපරාධො දොසො වීතික්කමො යෙසං තෙ පචුරාපරාධා. අනෙකජ්ඣාසයාතිආදීසු ආසයොව අජ්ඣාසයො. සො ච අත්ථතො දිට්ඨි ඤාණඤ්ච, පභෙදතො පන චතුබ්බිධං හොති. තථා හි පුබ්බචරියවසෙන ආයතිං සති පච්චයෙ උප්පජ්ජමානාරහා සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතා මිච්ඡාදිට්ඨි සච්චානුලොමිකඤාණකම්මස්සකතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතා සම්මාදිට්ඨි ච ‘‘ආසයො’’ති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨි ච, ඛන්ති චෙවානුලොමිකා;

යථාභූතඤ්ච යං ඤාණං, එතං ආසයසඤ්ඤිත’’න්ති.

ඉදඤ්ච චතුබ්බිධං ආසයන්ති එත්ථ සත්තා නිවසන්තීති ආසයොති වුච්චති. අනුසයා කාමරාගභවරාගදිට්ඨිපටිඝවිචිකිච්ඡාමානාවිජ්ජාවසෙන සත්ත. මූසිකවිසං විය කාරණලාභෙ උප්පජ්ජනාරහා අනාගතා කිලෙසා, අතීතා පච්චුප්පන්නා ච තථෙව වුච්චන්ති. න හි කාලභෙදෙන ධම්මානං සභාවභෙදො අත්ථීති. චරියාති රාගචරියාදිකා ඡ මූලචරියා, අන්තරභෙදෙන අනෙකවිධා, සංසග්ගවසෙන පන තෙසට්ඨි හොන්ති. අථ වා චරියාති චරිතං, තං සුචරිතදුච්චරිතවසෙන දුවිධං. ‘‘අධිමුත්ති නාම ‘අජ්ජෙව පබ්බජිස්සාමි, අජ්ජෙව අරහත්තං ගණ්හිස්සාමී’තිආදිනා තන්නින්නභාවෙන පවත්තමානං සන්නිට්ඨාන’’න්ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘සත්තානං පුබ්බචරියවසෙන අභිරුචී’’ති වුත්තං. සා දුවිධා හීනපණීතභෙදෙන. යථානුලොමන්ති අජ්ඣාසයාදීනං අනුරූපං. අහං මමාති සඤ්ඤිනොති දිට්ඨිමානතණ්හාවසෙන අහං මමාති එවං පවත්තසඤ්ඤිනො. යථාධම්මන්ති නත්ථෙත්ථ අත්තා අත්තනියං වා, කෙවලං ධම්මමත්තමෙතන්ති එවං ධම්මසභාවානුරූපන්ති අත්ථො.

සංවරාසංවරොති එත්ථ සංවරණං සංවරො, කායවාචාහි අවීතික්කමො. මහන්තො සංවරො අසංවරො. වුඩ්ඪිඅත්ථො හි අයං අ-කාරො යථා ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’ති, තස්මා ඛුද්දකො මහන්තො ච සංවරොති අත්ථො. දිට්ඨිවිනිවෙඨනාති දිට්ඨියා විමොචනං. අධිසීලසික්ඛාදීනං විභාගො පරතො පඨමපාරාජිකසංවණ්ණනාය ආවි භවිස්සති. සුත්තන්තපාළියං ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදිනා සමාධිදෙසනාබාහුල්ලතො ‘‘සුත්තන්තපිටකෙ අධිචිත්තසික්ඛා’’ති වුත්තං. වීතික්කමප්පහානං කිලෙසානන්ති සංකිලෙසධම්මානං කම්මකිලෙසානං වා යො කායවචීද්වාරෙහි වීතික්කමො, තස්ස පහානං. අනුසයවසෙන සන්තානෙ අනුවත්තන්තා කිලෙසා කාරණලාභෙ පරියුට්ඨිතාපි සීලභෙදවසෙන වීතික්කමිතුං න ලභන්තීති ආහ ‘‘වීතික්කමපටිපක්ඛත්තා සීලස්සා’’ති. පරියුට්ඨානප්පහානන්ති ඔකාසදානවසෙන කිලෙසානං චිත්තෙ කුසලප්පවත්තිං පරියාදියිත්වා උට්ඨානං පරියුට්ඨානං, තස්ස පහානං චිත්තසන්තානෙසු උප්පත්තිවසෙන කිලෙසානං පරියුට්ඨානස්ස පහානන්ති වුත්තං හොති. අනුසයප්පහානන්ති අප්පහීනභාවෙන සන්තානෙ අනු අනු සයනකා කාරණලාභෙ උප්පත්තිඅරහා අනුසයා. තෙ පන අනුරූපං කාරණං ලද්ධා උප්පජ්ජනාරහා ථාමගතා කාමරාගාදයො සත්ත කිලෙසා, තෙසං පහානං අනුසයප්පහානං. තෙ ච සබ්බසො අරියමග්ගපඤ්ඤාය පහීයන්තීති ආහ ‘‘අනුසයපටිපක්ඛත්තා පඤ්ඤායා’’ති.

තදඞ්ගප්පහානන්ති දීපාලොකෙනෙව තමස්ස දානාදිපුඤ්ඤකිරියවත්ථුගතෙන තෙන තෙන කුසලඞ්ගෙන තස්ස තස්ස අකුසලඞ්ගස්ස පහානං ‘‘තදඞ්ගප්පහාන’’න්ති වුච්චති. ඉධ පන තෙන තෙන සුසීල්‍යඞ්ගෙන තස්ස තස්ස දුස්සීල්‍යඞ්ගස්ස පහානං ‘‘තදඞ්ගප්පහාන’’න්ති වෙදිතබ්බං. වික්ඛම්භනසමඋච්ඡෙදප්පහානානීති එත්ථ උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා පවත්තිනිවාරණෙන ඝටප්පහාරෙනෙව ජලතලෙ සෙවාලස්ස තෙසං තෙසං නීවරණානං ධම්මානං වික්ඛම්භනවසෙන පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං. චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො සන්තානෙ සමුදයපක්ඛිකස්ස කිලෙසගණස්ස අච්චන්තං අප්පවත්තිසඞ්ඛාතසමුච්ඡෙදවසෙන පහානං සමුච්ඡෙදප්පහානං. දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස පහානන්ති කායදුච්චරිතාදි දුට්ඨු චරිතං, කිලෙසෙහි වා දූසිතං චරිතන්ති දුච්චරිතං. තදෙව යත්ථ උප්පන්නං, තං සන්තානං සම්මා කිලෙසෙති බාධයති උපතාපෙති චාති සංකිලෙසො, තස්ස පහානං, කායවචීදුච්චරිතවසෙන පවත්තසංකිලෙසස්ස තදඞ්ගවසෙන පහානන්ති වුත්තං හොති. සමාධිස්ස කාමච්ඡන්දපටිපක්ඛත්තා සුත්තන්තපිටකෙ තණ්හාසංකිලෙසස්ස පහානං වුත්තං. අත්තාදිවිනිමුත්තසභාවධම්මප්පකාසනතො අභිධම්මපිටකෙ දිට්ඨිසංකිලෙසස්ස පහානං වුත්තං.

එකමෙකස්මිඤ්චෙත්ථාති එතෙසු තීසු පිටකෙසු එකමෙකස්මිං පිටකෙති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මොති පාළීති එත්ථ පකට්ඨානං උක්කට්ඨානං සීලාදිඅත්ථානං බොධනතො සභාවනිරුත්තිභාවතො බුද්ධාදීහි භාසිතත්තා ච පකට්ඨානං වචනප්පබන්ධානං ආළීති පාළි, පරියත්තිධම්මො. ‘‘ධම්මොති පාළීති එත්ථ භගවතා වුච්චමානස්ස අත්ථස්ස වොහාරස්ස ච දීපනො සද්දොයෙව පාළි නාමා’’ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අභිධම්මට්ඨකථාය ලිඛිතෙ සීහළගණ්ඨිපදෙ පන ඉදං වුත්තං – සභාවත්ථස්ස සභාවවොහාරස්ස ච අනුරූපවසෙන භගවතා මනසා වවත්ථාපිතා පණ්ඩත්ති පාළීති වුච්චති. යදි සද්දොයෙව පාළි සියා, පාළියා දෙසනාය ච නානත්තෙන භවිතබ්බං. මනසා වවත්ථාපිතාය ච පාළියා වචීභෙදකරණමත්තං ඨපෙත්වා දෙසනාය නානත්තං නත්ථි. තථා හි දෙසනං දස්සෙන්තෙන මනසා වවත්ථාපිතාය පාළියා දෙසනාති වචීභෙදකරණමත්තං විනා පාළියා සහ දෙසනාය අනඤ්ඤථා වුත්තා. තථා ච උපරි ‘‘දෙසනාති පඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තත්තා දෙසනාය අනඤ්ඤභාවෙන පාළියා පණ්ණත්තිභාවො කථිතො හොති. අපිච යදි පාළියා අඤ්ඤායෙව දෙසනා සියා, ‘‘පාළියා ච පාළිඅත්ථස්ස ච දෙසනාය ච යථාභූතාවබොධො’’ති වත්තබ්බං සියා, එවං පන අවත්වා ‘‘පාළියා ච පාළිඅත්ථස්ස ච යථාභූතාවබොධො’’ති වුත්තත්තා පාළියා දෙසනාය ච අනඤ්ඤභාවො දස්සිතො හොති. එවඤ්ච කත්වා උපරි ‘‘දෙසනා නාම පඤ්ඤත්තී’’ති දස්සෙන්තෙන දෙසනාය අනඤ්ඤභාවතො පාළියා පණ්ණත්තිභාවො කථිතොව හොතීති.

එත්ථ ච ‘‘සද්දොයෙව පාළි නාමා’’ති ඉමස්මිං පක්ඛෙ ධම්මස්සපි සද්දසභාවත්තා ධම්මදෙසනානං කො විසෙසොති චෙ? තෙසං තෙසං අත්ථානං බොධකභාවෙන ඤාතො උග්ගහණාදිවසෙන ච පුබ්බෙ වවත්ථාපිතො සද්දප්පබන්ධො ධම්මො, පච්ඡා පරෙසං අවබොධනත්ථං පවත්තිතො තදත්ථප්පකාසකො සද්දො දෙසනාති වෙදිතබ්බං. අථ වා යථාවුත්තසද්දසමුට්ඨාපකො චිත්තුප්පාදො දෙසනා ‘‘දෙසීයති සමුට්ඨාපීයති සද්දො එතෙනා’’ති කත්වා මුසාවාදාදයො විය. තත්ථාපි හි මුසාවාදාදිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදාදිසද්දෙන වොහරීයති.

තීසුපි චෙතෙසු එතෙ ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධාති එත්ථ පාළිඅත්ථො පාළිදෙසනා පාළිඅත්ථපටිවෙධො චාති ඉමෙ තයො පාළිවිසයා හොන්තීති විනයපිටකාදීනං අත්ථස්ස දෙසනාය පටිවෙධස්ස ච ආධාරභාවො යුත්තො, පිටකානි පන පාළියොයෙවාති තෙසං ධම්මස්ස ආධාරභාවො කථං යුජ්ජෙය්‍යාති චෙ? පාළිසමුදායස්ස අවයවපාළියා ආධාරභාවතො. අවයවස්ස හි සමුදායො ආධාරභාවෙන වුච්චති යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. එත්ථ ච ධම්මාදීනං දුක්ඛොගාහභාවතො තෙහි ධම්මාදීහි විනයාදයො ගම්භීරාති විනයාදීනම්පි චතුබ්බිධො ගම්භීරභාවො වුත්තොයෙව, තස්මා ධම්මාදයො එව දුක්ඛොගාහත්තා ගම්භීරා, න විනයාදයොති න චොදෙතබ්බමෙතං සම්මුඛෙන විසයවිසයීමුඛෙන ච විනයාදීනංයෙව ගම්භීරභාවස්ස වුත්තත්තා. ධම්මො හි විනයාදයො, තෙසං විසයො අත්ථො, ධම්මත්ථවිසයා ච දෙසනාපටිවෙධාති. තත්ථ පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං, දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය ච දුක්ඛොගාහභාවො වෙදිතබ්බො. පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තංවිසයඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා. දුක්ඛෙන ඔගය්හන්තීති දුක්ඛොගාහා. එකදෙසෙන ඔගාහන්තෙහිපි මන්දබුද්ධීහි පතිට්ඨා ලද්ධුං න සක්කාති ආහ ‘‘අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා චා’’ති. එකමෙකස්මින්ති එකෙකස්මිං පිටකෙ. එත්ථාති එතෙසු පිටකෙසු. නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං.

ඉදානි හෙතුහෙතුඵලාදීනං වසෙනපි ගම්භීරභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපරො නයො’’තිආදි. හෙතූති පච්චයො. සො හි අත්තනො ඵලං දහති විදහතීති ධම්මොති වුච්චති. ධම්මසද්දස්ස චෙත්ථ හෙතුපරියායතා කථං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි. නනු ච ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති එතෙන වචනෙන ධම්මස්ස හෙතුභාවො කථං විඤ්ඤායතීති චෙ? ධම්මපටිසම්භිදාති එතස්ස සමාසපදස්ස අවයවපදත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුම්හි ඤාණ’’න්ති වුත්තත්තා. ‘‘ධම්මෙ පටිසම්භිදා ධම්මපටිසම්භිදා’’ති එත්ථ හි ‘‘ධම්මෙ’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුම්හී’’ති වුත්තං, ‘‘පටිසම්භිදා’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘ඤාණ’’න්ති, තස්මා හෙතුධම්මසද්දා එකත්ථා ඤාණපටිසම්භිදාසද්දා චාති ඉමමත්ථං වදන්තෙන සාධිතො ධම්මස්ස හෙතුභාවො. හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදාති එතෙන වචනෙන සාධිතො අත්ථස්ස හෙතුඵලභාවොපි එවමෙව දට්ඨබ්බො. හෙතුනො ඵලං හෙතුඵලං. තඤ්ච යස්මා හෙතුඅනුසාරෙන අරීයති අධිගමීයති සම්පාපුණීයති, තස්මා අත්ථොති වුච්චති.

යථාධම්මන්ති එත්ථ ධම්මසද්දො හෙතුං හෙතුඵලඤ්ච සබ්බං සඞ්ගණ්හාති. සභාවවාචකො හෙස ධම්මසද්දො, න පරියත්තිහෙතුභාවවාචකො, තස්මා යථාධම්මන්ති යො යො අවිජ්ජාදිසඞ්ඛාරාදිධම්මො, තස්මිං තස්මින්ති අත්ථො. ධම්මානුරූපං වා යථාධම්මං. දෙසනාපි හි පටිවෙධො විය අවිපරීතවිසයවිභාවනතො ධම්මානුරූපං පවත්තති, තතොයෙව ච අවිපරීතාභිලාපොති වුච්චති. ධම්මාභිලාපොති අත්ථබ්‍යඤ්ජනකො අවිපරීතාභිලාපො. එත්ථ ච අභිලප්පතීති අභිලාපොති සද්දො වුච්චති. එතෙන ‘‘තත්‍ර ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718) එත්ථ වුත්තං ධම්මනිරුත්තිං දස්සෙති සද්දසභාවත්තා දෙසනාය. තථා හි නිරුත්තිපටිසම්භිදාය පරිත්තාරම්මණාදිභාවො පටිසම්භිදාවිභඞ්ගපාළියං (විභ. 718 ආදයො) වුත්තො. අට්ඨකථායඤ්ච (විභ. අට්ඨ. 718) ‘‘තං සභාවනිරුත්තිං සද්දං ආරම්මණං කත්වා’’තිආදිනා සද්දාරම්මණතා දස්සිතා. තථා හි ඉමස්ස අත්ථස්ස අයං සද්දො වාචකොති වචනවචනත්ථෙ වවත්ථපෙත්වා තංතංවචනත්ථවිභාවනවසෙන පවත්තිතො සද්දො දෙසනාති වුච්චති. අධිප්පායොති එතෙන ‘‘දෙසනාති පඤ්ඤත්තී’’ති එතං වචනං ධම්මනිරුත්තාභිලාපං සන්ධාය වුත්තං, න තතො විනිමුත්තං පඤ්ඤත්තිං සන්ධායාති අධිප්පායං දස්සෙති. දෙසීයති අත්ථො එතෙනාති හි දෙසනා, පකාරෙන ඤාපීයති එතෙන, පකාරතො ඤාපෙතීති වා පඤ්ඤත්තීති ධම්මනිරුත්තාභිලාපො වුච්චති. එවං ‘‘දෙසනා නාම සද්දො’’ති ඉමස්මිං පක්ඛෙ අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘දෙසනාති පඤ්ඤත්තී’’ති එත්ථ පඤ්ඤත්තිවාදිනො පන එවං වදන්ති – කිඤ්චාපි ‘‘ධම්මාභිලාපො’’ති එත්ථ අභිලප්පතීති අභිලාපොති සද්දො වුච්චති, න පණ්ණත්ති, තථාපි සද්දෙ වුච්චමානෙ තදනුරූපං වොහාරං ගහෙත්වා තෙන වොහාරෙන දීපිතස්ස අත්ථස්ස ජානනතො සද්දෙ කථිතෙ තදනුරූපා පණ්ණත්තිපි කාරණූපචාරෙන කථිතායෙව හොති. අථ වා ‘‘ධම්මාභිලාපොති අත්ථො’’ති අවත්වා ‘‘ධම්මාභිලාපොති අධිප්පායො’’ති වුත්තත්තා දෙසනා නාම සද්දො න හොතීති දීපිතමෙවාති.

ඉදානි පටිවෙධං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘පටිවෙධොති අභිසමයො’’ති. පටිවිජ්ඣතීති ඤාණං පටිවෙධොති වුච්චති. පටිවිජ්ඣන්ති එතෙනාති වා පටිවෙධො, අභිසමෙතීති අභිසමයො, අභිසමෙන්ති එතෙනාති වා අභිසමයො. ඉදානි අභිසමයප්පභෙදතො අභිසමයප්පකාරතො ආරම්මණතො සභාවතො ච පාකටං කාතුං ‘‘සො ච ලොකියලොකුත්තරො’’තිආදිමාහ. විසයතො අසම්මොහතො ච අවබොධොති සම්බන්ධො. තත්ථ විසයතො අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො නාම අවිජ්ජාදිධම්මාරම්මණො සඞ්ඛාරාදිඅත්ථාරම්මණො තදුභයපඤ්ඤාපනාරම්මණො ලොකියො අවබොධො. අසම්මොහතො අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො පන නිබ්බානාරම්මණො මග්ගයුත්තො යථාවුත්තධම්මත්ථපඤ්ඤත්තීසු සම්මොහවිද්ධංසනො ලොකුත්තරො අභිසමයො. තථා හි ‘‘අයං හෙතු, ඉදමස්ස ඵලං, අයං තදුභයානුරූපො වොහාරො’’ති එවං ආරම්මණකරණවසෙන ලොකියඤාණං විසයතො පටිවිජ්ඣති, ලොකුත්තරඤාණං පන හෙතුහෙතුඵලාදීසු සම්මොහස්ස මග්ගඤාණෙන සමුච්ඡින්නත්තා අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣති. අත්ථානුරූපං ධම්මෙසූති අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නා, සඞ්ඛාරෙ උප්පාදෙති අවිජ්ජාති එවං කාරියානුරූපං කාරණෙසූති අත්ථො. අථ වා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරඅපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙසු තීසු අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරස්ස සම්පයුත්තඅවිජ්ජා පච්චයො, ඉතරෙසං යථානුරූපන්තිආදිනා කාරියානුරූපං කාරණෙසු පටිවෙධොති අත්ථො. ධම්මානුරූපං අත්ථෙසූති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා කාරණානුරූපං කාරියෙසු අවබොධොති අත්ථො. පඤ්ඤත්තිපථානුරූපං පඤ්ඤත්තීසූති පඤ්ඤත්තියා වුච්චමානධම්මානුරූපං පණ්ණත්තීසු අවබොධොති අත්ථො.

යථාවුත්තෙහි ධම්මාදීහි පිටකානං ගම්භීරභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉදානි යස්මා එතෙසු පිටකෙසූ’’තිආදිමාහ. ධම්මජාතන්ති කාරණප්පභෙදො කාරණමෙව වා. අත්ථජාතන්ති කාරියප්පභෙදො කාරියමෙව වා. යා චායං දෙසනාති සම්බන්ධො. යො චෙත්ථාති එතාසු තංතංපිටකගතාසු ධම්මත්ථදෙසනාසු යො පටිවෙධොති අත්ථො. දුක්ඛොගාහන්ති එත්ථ අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදීනං ධම්මත්ථානං දුප්පටිවිජ්ඣතාය දුක්ඛොගාහතා. තෙසං පඤ්ඤාපනස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය පටිවෙධනසඞ්ඛාතස්ස පටිවෙධස්ස ච උප්පාදනවිසයීකරණානං අසක්කුණෙය්‍යතාය දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා. එවම්පීති පිසද්දො පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරන්තරං සම්පිණ්ඩෙති. එත්ථාති එතෙසු තීසු පිටකෙසු. වුත්තත්ථාති වුත්තො සංවණ්ණිතො අත්ථො අස්සාති වුත්තත්ථා.

තීසු පිටකෙසූති එත්ථ ‘‘එකෙකස්මි’’න්ති අධිකාරතො පකරණතො වා වෙදිතබ්බං. පරියත්තිභෙදොති පරියාපුණනං පරියත්ති. පරියාපුණනවාචකො හෙත්ථ පරියත්තිසද්දො, න පාළිපරියායො, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො ‘‘තීසු පිටකෙසු එකෙකස්මිං පරියාපුණනප්පකාරො දට්ඨබ්බො ඤාතබ්බො’’ති. තතොයෙව ච ‘‘පරියත්තියො පරියාපුණනප්පකාරා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අථ වා තීහි පකාරෙහි පරියාපුණිතබ්බා පාළියො එව පරියත්තීති වුච්චන්ති, තතොයෙව ච ‘‘පරියත්තියො පාළික්කමා’’ති අභිධම්මට්ඨකථාය ලිඛිතෙ සීහළගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. එවම්පි හි අලගද්දූපමාපරියාපුණනයොගතො අලගද්දූපමා පරියත්තීති පාළිපි සක්කා වත්තුං, එවඤ්ච කත්වා ‘‘දුග්ගහිතා උපාරම්භාදිහෙතු පරියාපුටා අලගද්දූපමා’’ති පරතො නිද්දෙසවචනම්පි උපපන්නං හොති. තත්ථ හි පාළියෙව දුග්ගහිතා පරියාපුටාති වත්තුං වට්ටති. අලගද්දූපමාති අලගද්දො අලගද්දග්ගහණං උපමා එතිස්සාති අලගද්දූපමා. අලගද්දස්ස ගහණඤ්හෙත්ථ අලගද්දසද්දෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘ආපූපිකො’’ති එත්ථ අපූපසද්දෙන අපූපඛාදනං විය අලගද්දග්ගහණෙන ගහිතපරියත්ති උපමීයති, න පන අලගද්දෙන. ‘‘අලගද්දග්ගහණූපමා’’ති වා වත්තබ්බෙ මජ්ඣෙපදලොපං කත්වා ‘‘අලගද්දූපමා’’ති වුත්තං ‘‘ඔට්ඨමුඛො’’තිආදීසු විය. අලගද්දොති චෙත්ථ ආසීවිසො වුච්චති. ගදොති හි විසස්ස නාමං. තඤ්ච තස්ස අලං පරිපුණ්ණං අත්ථි, තස්මා අලං පරියත්තො පරිපුණ්ණො ගදො අස්සාති අනුනාසිකලොපං දකාරාගමඤ්ච කත්වා ‘‘අලගද්දො’’ති වුච්චති. අථ වා අලං ජීවිතහරණෙ සමත්ථො ගදො අස්සාති අලගද්දො. නිස්සරණත්ථාති වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරණං අත්ථො පයොජනං එතිස්සාති නිස්සරණත්ථා. භණ්ඩාගාරිකපරියත්තීති එත්ථ භණ්ඩාගාරෙ නියුත්තො භණ්ඩාගාරිකො, භණ්ඩාගාරිකො විය භණ්ඩාගාරිකො, ධම්මරතනානුපාලකො. අඤ්ඤං අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා භණ්ඩාගාරිකස්සෙව සතො පරියත්ති භණ්ඩාගාරිකපරියත්ති.

දුග්ගහිතාති දුට්ඨු ගහිතා. දුග්ගහිතභාවමෙව විභාවෙන්තො ආහ ‘‘උපාරම්භාදිහෙතු පරියාපුටා’’ති, උපාරම්භා ඉතිවාදප්පමොක්ඛාදිහෙතු උග්ගහිතාති අත්ථො. ලාභසක්කාරාදිහෙතු පරියාපුණනම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං අලගද්දසුත්තට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.239) –

‘‘යො හි බුද්ධවචනං ‘එවං චීවරාදීනි වා ලභිස්සාමි, චතුපරිසමජ්ඣෙ වා මං ජානිස්සන්තී’ති ලාභසක්කාරාදිහෙතු පරියාපුණාති, තස්ස සා පරියත්ති අලගද්දපරියත්ති නාම. එවං පරියාපුණනතො හි බුද්ධවචනං අපරියාපුණිත්වා නිද්දොක්කමනං වරතර’’න්ති.