༧. ཁཱ་དི་ཀ་ཎྜ
ཨ་ཐ དྷཱ་ཏཱུ་ཧི་ཡེ་ཝ བྷཱ་ཝ+ཀ་མྨ+ཀ་ཏྟུ+ཀ་ར་ཎཱ་དི་སཱ་དྷ་ན་ས་ཧི་ཏཾ ཁཱ་དི་ཝི་དྷཱ་ནཾ ཨཱ་ར་བྷཱི་ཡ་ཏེ –
‘‘ཏི་ཛ་མཱ་ནེ་ཧི ཁ་སཱ ཁ་མཱ་ཝཱི་མཾ་སཱ་སུ’’ ཨི་ཙྩཱ་དཱི་ཧི པ་ཙྩ་ཡ་ཝི་དྷཱ་ན་ཉྩ པ་ར་རཱུ་པ་དྭི་ཏྟཱ་དི་ཀཱ་རི་ཡ་ཉྩ ཏྱཱ་དི་ཀ་ཎྜེ ཝུ་ཏྟ་ན་ཡེ་ནེ་ཝ ཉཱ་ཏ་བྦཾ. ཏི་ཏི་ཀྑ་ནཾ ཏི་ཏི་ཀྑཱ, ‘‘ཨི་ཏྠི་ཡ+མ་ཎ་ཀྟི་ཀ་ཡ་ཀ་ཡཱ ཙ’’ ཨི་ཏི སུ་ཏྟེ་ན ཨ་པ་ཙྩ་ཡོ ཙ ‘‘ཨི་ཏྠི་ཡ+མ་ཏྭཱ’’ཏི ཨཱ་པ་ཙྩ་ཡོ ཙ ཧོ་ཏི. ཏ་ཐཱ ཝཱི་མཾ་ས་ནཾ ཝཱི་མཾ་སཱ. ‘‘ཀི་ཏཱ ཏི་ཀི་ཙྪཱ་སཾ་ས་ཡེ་སུ ཚོ’’ཏི ཚ་པྤ་ཙྩ་ཡཱ་དི་མྷི ཀ་ཏེ ཏི་ཀི་ཙྪ་ནཾ ཏི་ཀི་ཙྪཱ, ཝི་ཙི་ཀི་ཙྪ་ནཾ ཝི་ཙི་ཀི་ཙྪཱ. གུ་པ=གོ་པ་ནེ, བ་དྷ=བ་ནྡྷ་ནེ་ཏི ཨི་མེ་ཧི དྷཱ་ཏཱུ་ཧི ‘‘ནི་ནྡཱ་ཡཾ གུ་པ+བ་དྷཱ བ་སྶ བྷོ ཙ’’ ཨི་ཏི ཚ་པ་ཙྩ་ཡཱ་དི་མྷི ཙ དྭི་ཏྟེ པ་ར་བ་ཀཱ་ར་སྶ ཨི་མི་ནཱ བྷ་ཀཱ་རེ ཙ ཀ་ཏེ ཨ་པ་ཙྩ་ཡཱ་དི ཧོ་ཏི. ཛི་གུ་ཙྪ་ནཾ ཛི་གུ་ཙྪཱ, བཱི་བྷ་ཙྪ་ནཾ བཱི་བྷ་ཙྪཱ. ‘‘ཏུཾ་སྨཱ ལོ་པོ ཙི+ཙྪཱ་ཡཾ ཏེ’’ ཨི་ཏི ཨི་ཙྪཱ་ཡ+མ་ཏྠེ ཁ+ས+ཚ་པྤ་ཙྩ་ཡཱ ཧོ་ནྟི. བྷུ་ཛ=པཱ་ལ་ན་ཛ྄ཛྷོ་ཧཱ་རེ་སུ, བུ་བྷུ་ཀྑ་ནཾ བུ་བྷུ་ཀྑཱ. ཛི=ཛ་ཡེ, ཛི་གིཾ་ས་ནཾ, ཛི་གིཾ་སཱ. གྷ་ས=ཨ་ད་ནེ, ཛི་གྷ་ཙྪ་ནཾ ཛི་གྷ་ཙྪཱ.
༢༧. བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཏ་བྦཱ་ནཱི་ཡཱ
ཏ་བྦ་ཨ་ནཱི་ཡཱ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ པ་རེ བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ བྷ་ཝ་ནྟི, བ་ཧུ་ལཾ་ཝི་དྷཱ་ནཱ ཀ་ཏྟུ་ཀ་ར་ཎཱ་དཱི་སུ་པི. བྷཱུ=ས་ཏྟཱ་ཡཾ, ‘‘ཡུ་ཝ་ཎྞཱ་ན+མེ ཨོ་པ་ཙྩ་ཡེ’’ཏི ཨོ་ཀཱ་རེ ‘‘ཨཱུ་བྱ་ཉྫ་ན་སྶཱ’’ཏི ཨཱུ་ཨཱ་ག་མོ, ཉྙ་ཀཱ་རོ ཨཱ་དྱཱ་ཝ་ཡ་ཝ་ཏྠོ. ཨོ་སྶ ‘‘ཨེ་ཨོ་ན+ མ་ཡ་ཝཱ ས་རེ’’ཏི ཨ་ཝཱ་དེ་སོ, བྷཱུ་ཡ་ཏེ་ཏི བྷ་ཝི་ཏ་བྦཾ བྷ་ཝ་ཏཱ བྷ་ཝ་ནཱི་ཡཾ. བྷཱ་ཝ་སྶེ+ཀ་ཏྟཱ ཨེ་ཀ་ཝ་ཙ་ན་མེ་ཝ, ཏ་ཉྩ ན་པུཾ་ས་ཀ་ལི་ངྒཾ.
ཏ་བྦཱ་དྱ་བྷི་ཧི་ཏོ བྷཱ་ཝོ,
ད་བྦ་མི་ཝ པ་ཀཱ་ས་ཏཱི་ཏི-བ་ཧུ་ཝ་ཙ་ན་ཉྩ ཧོ་ཏི.
ཀ་མྨེ-ཨ་བྷི་པུ་བྦོ, ཨ་བྷི་བྷཱུ་ཡ་ཏེ ཨ་བྷི་བྷཱུ་ཡི་ཏྠ ཨ་བྷི་བྷཱུ་ཡི་སྶ་ཏེ་ཏི ཨ་བྷི་བྷ་ཝི་ཏ་བྦོ ཀོ་དྷོ པ་ཎྜི་ཏེ་ན, ཨ་བྷི་བྷ་ཝི་ཏ་བྦཱ ཏ་ཎྷཱ, ཨ་བྷི་བྷ་ཝི་ཏ་བྦཾ དུ་ཀྑཾ. ཨེ་ཝཾ ཨ་བྷི་བྷ་ཝ་ནཱི་ཡོ ཨ་བྷི་བྷ་ཝ་ནཱི་ཡཱ ཨ་བྷི་བྷ་ཝ་ནཱི་ཡཾ, ཀ་མྨེ ཨ་བྷི་དྷེ་ཡྻ་སྶེ་ཝ ལི་ངྒ་ཝ་ཙ་ནཱ་ནི.
ཝི་སེ་སྶ་ལི་ངྒཱ་ཏ་བྦཱ་དཱི, ཏ་ཏྠཱ+དོ པ་ཉྩ བྷཱ་ཝ་ཛཱ;
ན་པུཾ་ས་ཀེ སི་ཡུཾ བྷཱ་ཝེ, ཀྟོ ཙཱ+ནོ ཨ་ཀ་ཏྟ་རི.
བྷཱ་ཝ་སྨིཾ གྷ་ཎ པུ་མེ ཨེ་ཝཾ, ཨི་ཡུ་ཝ་ཎྞཱ ག་ཧཱ་དི་ཛོ;
ཨ་པ་ཙྩ་ཡོ་པི ཝཱ+སཾ་ཁྱཱ, ཏུ+མཱ་དི་ཏྭ་ནྟ་ཀཱ སི་ཡུཾ.
ཨི་ཏོ པ་རཾ ཨུ་པ་ས་གྒ་པུ་བྦ་ཏཱ ཙ ཀཱ་ལ་ཏྟ་ཡ་སྶ ཝཱ་ཀྱ་ག་ཧ་ཎ་ཉྩ ཝུ་ཏྟ་ན་ཡེ་ན ཉཱ་ཏ་བྦཾ, ཏ་སྨཱ ཨ་ནུ་རཱུ་པ་ཝཱ་ཀྱ་མེ་ཝ ད་སྶ་ཡི་སྶཱ་མ –
ཨཱ་ས=ཨུ་པ་ཝེ་ས་ནེ, ཨཱ་ས་ནེ ཨཱ་སི་ཏ་བྦཾ ཏ་ཡཱ ཨཱ་ས་ནཱི་ཡཾ. ཀ་མྨེ-ཨུ་པཱ་སཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཨུ་པཱ་སི་ཏ་བྦོ གུ་རུ ཨུ་པཱ་ས་ནཱི་ཡོ. སཱི=ས་ཡེ, ཨེ+ཨ་ཡཱ་དེ་སཱ, ས་ཡ་ནཾ ས་ཡི་ཏ་བྦཾ ས་ཡ་ནཱི་ཡཾ ཏ་ཡཱ. ཨ་ཏི་སཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཨ་ཏི་ས་ཡི་ཏ་བྦོ ཀ་ཊོ ཏེ ཨ་ཏི་ས་ཡ་ནཱི་ཡོ. པ་ད=ག་མ་ནེ, ‘‘པ་དཱ་དཱི་ནཾ ཀྭ་ཙཱི’’ཏི ཡུ་ཀ, ཀ་ཀཱ་རོ ཀཱ་ནུ་བ་ནྡྷ་ཀཱ་རི་ཡ་ཏྠོ, ཨུ་ཀཱ་རོ ཨུ་ཙྩཱ་ར་ཎ་ཏྠོ, ད་སྶ་ཛོ པུ་བྦ་རཱུ་པ་ཉྩ, ཨུ་པྤ་ཛྫ་ནཾ ཨུ་པྤ་ཛྫི་ཏ་བྦཾ ཨུ་པྤ་ཛྫ་ནཱི་ཡཾ. པ་ཊི་པ་ཛྫཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི པ་ཊི་པ་ཛྫི་ཏ་བྦོ མ་གྒོ པ་ཊི་པ་ཛྫ་ནཱི་ཡོ. བུ་དྷ=ཉཱ་ཎེ, བུ་ཛ྄ཛྷ་ཏེ་ཏི བུ་ཛ྄ཛྷི་ཏ་བྦོ དྷ་མྨོ བུ་ཛ྄ཛྷ་ནཱི་ཡོ. སུ=ས་ཝ་ནེ, སཱུ་ཡ་ཏེ་ཏི སོ་ཏ་བྦོ དྷ་མྨོ, ཉྙི་མྷི ནཱ་ག་མེ ‘‘ཏ་ཐ་ན་རཱ་ནཾ ཊ་ཋ་ཎ་ལཱ’’ཏི ཎེ ཙ ཀ་ཏེ ‘‘ན ཏེ ཀཱ་ནུ་བ་ནྡྷ+ནཱ་ག་མེ་སཱུ’’ཏི ཨོ་ཀཱ་རཱ་བྷཱ་ཝོ. སུ་ཎི་ཏ་བྦོ, ས་ཝ་ནཱི་ཡོ. ཀ་ར=ཀ་ར་ཎེ –
༩༥. པ་ར་རཱུ་པ+མ་ཡ་ཀཱ་རེ བྱ་ཉྫ་ནེ
ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ་ན+མ་ནྟ་བྱ་ཉྫ་ན་སྶ པ་ར་རཱུ་པཾ ཧོ་ཏི ཡ་ཀཱ་ར་ཏོ ཨ་ཉྙ་སྨིཾ བྱ་ཉྫ་ནེ. ཀ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཀ་ཏྟ་བྦོ དྷ་མྨོ, ཀ་ཏྟ་བྦཱ པཱུ་ཛཱ, ཀ་ཏྟ་བྦཾ ཀུ་ས་ལཾ.
༡༡༩. ཏུཾ+ཏུ་ན+ཏ་བྦེ་སུ ཝཱ
ཏུ་མཱ་དཱི་སུ ཀ་ར་སྶཱ ཧོ་ཏི ཝཱ. ཀཱ་ཏ་བྦཾ ཧི་ཏཾ.
༡༧༡. རཱ ན་སྶ ཎོ
ར་ནྟ་ཏོ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ པ་ཙྩ་ཡ་ན་ཀཱ་ར་སྶ ཎ ཧོ་ཏི. ཀ་ར་ཎཱི་ཡོ.
བྷ་ར=བྷ་ར་ཎེ, བྷ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི བྷ་རི་ཏ་བྦོ བྷ་ར་ཎཱི་ཡོ. ག་ཧ=ཨུ་པཱ་དཱ་ནེ ‘‘མཾ ཝཱ རུ་དྷཱ་དཱི་ནཾ’’ཏི ཨ་ནྟ་ས་རཱ པ་རོ་མཾ ཝཱ ཧོ་ཏི. མ་ཀཱ་རོ+ནུ་བ་ནྡྷོ. ‘‘ཎོ ནི་གྒ་ཧཱི་ཏ་སྶཱ’’ཏི ནི་གྒ་ཧཱི་ཏ་སྶ ཎོ, སཾ་ག་ཡ྄ཧ་ཏཱི་ཏི སཾ་ག་ཎྷི་ཏ་བྦོ སཾ་ག་ཎྷ་ནཱི་ཡོ, ‘‘ཏ་ཐ་ན་རཱ’’དི་ནཱ ཎ་ཀཱ་རེ ག་ཧ་ཎཱི་ཡོ. ར་མ=ཀཱི་ལཱ༹་ཡཾ, ར་མཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ར་མ་ཎཱི་ཡོ ཝི་ཧཱ་རོ. ཨཱ་པ=པཱ་པུ་ཎ་ནེ, ‘‘ས་ཀཱ་པཱ་ནཾ ཀུ་ཀ་ཀཱུ ཎེ’’ཏི ཨེ་ཏྠ ‘ས་ཀཱ་པཱ་ནཾ ཀུ་ཀ+ཀཱུ’ཏི ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་གཱ ཀུ, ཨཱུ་ཨཱ་ག་མེ ནཱ་ག་མ་སྶ ཎེ ཙ ཀ་ཏེ པཱ་པཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི པཱ་པུ་ཎི་ཏ་བྦོ. པ་ར་རཱུ་པེ པ་ཏྟ་བྦོ, པཱ་པུ་ཎ་ནཱི་ཡོ, པཱ་པ་ནཱི་ཡོ.
༩༦. མ་ནཱ་ནཾ ནི་གྒ་ཧཱི་ཏཾ
མ་ཀཱ་ར+ན་ཀཱ་ར་ནྟཱ་ནཾ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ་ནཾ ནི་གྒ་ཧཱི་ཏཾ ཧོ་ཏྱ+ཡ་ཀཱ་རེ བྱ་ཉྫ་ནེ. ཝ་གྒ་ནྟཾ, ག་མི་ཡ་ཏཱི་ཏི ག་ནྟ་བྦོ. ག་མི་ཏ་བྦཾ ག་མ་ནཱི་ཡཾ. ཁ་ན=ཁ་ཎ=ཨ་ཝ་དཱ་ར་ཎེ, ནི་གྒ་ཧཱི་ཏཾ ཝ་གྒ་ནྟ་ཏྟ་ཉྩ, ཁ་ཉྙ་ཏེ་ཏི ཁ་ནྟ་བྦཾ ཨཱ་ཝཱ་ཊཾ ཁ་ནི་ཏ་བྦཾ ཁ་ན་ནཱི་ཡཾ. ཧ་ན=ཧིཾ་སཱ་ཡཾ, ཧ་ཉྙ་ཏེ་ཏི ཧ་ནྟ་བྦཾ ཧ་ནི་ཏ་བྦཾ ཧ་ན་ནཱི་ཡཾ. མ་ན=ཉཱ་ཎེ, མ་ཉྙ་ཏེ་ཏི མ་ནྟ་བྦོ མ་ནི་ཏ་བྦོ. ‘‘པ་དཱ་དཱི་ནཾ ཀྭ་ཙཱི’’ཏི ཡུ་ཀ, ཙ་ཝ་གྒཱ་དི་མྷི ཀ་ཏེ མ་ཉྙི་ཏ་བྦཾ མ་ཉྙ་ནཱི་ཡཾ.
པཱུ་ཛ=པཱུ་ཛཱ་ཡཾ, ‘‘ཙུ་རཱ་དི་ཏོ ཎཱི’’ཏི ཎི་མྷི ཉུ་ཀཱ་ར་སྶ གུ་རུ་ཏྟཱ ཨོ་ཀཱ་རཱ་ཝུ་ཏྟི ‘‘ཡུ་ཝ་ཎྞཱ་ན+མེ་ཨོ པ་ཙྩ་ཡེ’’ཏི ཨེ་ཀཱ་རེ པཱུ་ཛེ་ཏ་བྦོ ཨཱུ་མྷི ཨ་ཡཱ་དེ་སེ པཱུ་ཛ་ཡི་ཏ་བྦོ པཱུ་ཛ་ནཱི་ཡོ བྷ་ག་ཝཱ.
ཀ་ཏྟ་རི-ཡཱ=པཱ་པུ་ཎ་ནེ, ནཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ནི་ཡྻཱ་ནི་ཡོ མ་གྒོ, ག་ཙྪ་ནྟཱི་ཏི ག་མ་ནཱི་ཡཱ བྷོ་གཱ. ཀ་ར་ཎེ-ན་ཧ=སོ་ཙེ་ཡྻེ, ན་ཧཱ་ཡ་ནྟྱ+ནེ་ནཱ་ཏི ན་ཧཱ་ནཱི་ཡཾ ཙུ་ཎྞཾ. ས་མྤ་དཱ་ནེ-དཱ=དཱ་ནེ, སཾ+པ་པུ་བྦོ, ས་མྨཱ པ་དཱི་ཡ་ཏེ ཨ་སྶཱ་ཏི ས་མྤ་དཱ་ནི་ཡོ བྲཱ་ཧྨ་ཎོ.
༢༨. གྷྱ་ཎ
བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ པ་རོ གྷྱ་ཎ ཧོ་ཏི བ་ཧུ་ལཾ. ཨཱུ་མྷི ཀ་ཏྟ་བྦཾ ཀཱ་རི་ཡཾ. ཧ་ར=ཧ་ར་ཎེ, ཧ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཧཱ་རི་ཡཾ. བྷ་ར=བྷ་ར་ཎེ, བྷ་རི་ཏ་བྦཾ བྷཱ་རི་ཡཾ. ལ་བྷ=ལཱ་བྷེ, ‘‘ཝ་གྒ་ལ་སེ་ཧི ཏེ’’ཏི པུ་བྦ་རཱུ་པ་བྷ་ཀཱ་རེ ‘‘ཙ་ཏུ་ཏྠ་དུ་ཏི་ཡཱ’’ དི་ནཱ ཏ་ཏི་ཡ་ཀྑ་རེ ཙ ཀ་ཏེ ལ་བྷི་ཏ་བྦཾ ལ་བྦྷཾ.
ཝ་ཙ=བྱ་ཏྟ་ཝ་ཙ་ནེ,
༩༨. ཀ་གཱ ཙ་ཛཱ་ནཾ གྷཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ
གྷཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ ཙ་ཀཱ་ར+ཛ་ཀཱ་ར་ནྟཱ་ནཾ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ་ནཾ ཀ+གཱ ཧོ་ནྟི ཡ་ཐཱ་ཀྐ་མཾ.
༨༤. ཨ་སྶཱ ཎཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ
ཎ་ཀཱ་རཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ པ་ཙྩ་ཡེ པ་རེ ཨུ་པ་ནྟ་སྶ ཨ་ཀཱ་ར་སྶ ཨཱ ཧོ་ཏི. ཝ་ཙ་ནཾ ཝུ་ཙྩ་ཏེ་ཏི ཝཱ་ཀྱཾ. བྷ་ཛ=སེ་ཝཱ་ཡཾ, བྷ་ཛ་ནཱི་ཡཾ བྷཱ་གྱཾ, ཛ་སྶ ག་ཀཱ་རོ. ཙི=ཙ་ཡེ, ཙ་ཡ་ནཾ ཙཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཝཱ ཙེ་ཡྻཾ. ཡ་སྶ དྭི་ཏྟཾ.
༥,༡༢༢. ནི་ཏོ ཙི་སྶ ཚོ
ནི་ཏོ པ་ར་སྶ ཙི་སྶ ཚོ ཧོ་ཏཱི་ཏི་ཨཱ་དི་ཙ་ཀཱ་ར་སྶ ཚོ. ཝི་ནི་ཙྪ་ཡ་ཏཱི་ཏི ཝི་ནི་ཙྪེ་ཡྻཾ, ནཱ་ག་མེ ཝི་ནི་ཙྪི་ནི་ཏ་བྦཾ. ཨེ+ཨ་ཡཱ་དེ་སེ་སུ ཝི་ནི་ཙྪེ་ཏ་བྦཾ ཝི་ནི་ཙྪ་ནཱི་ཡཾ. ནཱི=པཱ་པ་ནེ, ནཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ནེ་ཡྻོ ནེ་ཡྻཱ ནེ་ཡྻཾ, ནེ་ཏ་བྦཾ.
༢༩. ཨཱ་སྶེ+ཙ
ཨཱ་ཀཱ་ར་ནྟ་ཏོ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ གྷྱ་ཎ ཧོ་ཏི བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཨཱ་སྶ ཨེ ཙ. དཱ=དཱ་ནེ, དཱ་ཏ་བྦཾ དེ་ཡྻཾ. པཱ=པཱ་ནེ, པཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི པེ་ཡྻཾ. མཱ=མཱ་ནེ, མཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི མེ་ཡྻཾ. ཉཱ=ཨ་ཝ་བོ་དྷ་ནེ, ཉཱ་ཡ་ཏཱི་ཏི ཉེ་ཡྻཾ ཉཱ་ཏ་བྦཾ, ཨཱུ་མྷི ནཱ་ག་མོ ‘‘ཉཱ་སྶ ནེ+ཛཱ’’ཏི ཉཱ་སྶ ཛཱ་དེ་སེ ཛཱ་ནི་ཏ་བྦཾ, ཝི་ཛཱ་ནི་ཡཾ. ཁཱ=པ་ཀ་ཐ་ནེ, སཾ་ཁཱ་ཏ་བྦཾ སཾ་ཁེ་ཡྻཾ.
༣༠. ཝ་དཱ་དཱི་ཧི ཡོ
ཝ་དཱ་དཱི་ཧི ཀྲི་ཡ་ཏྠེ་ཧི ཡོ ཧོ་ཏི བ་ཧུ་ལཾ བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ. ཝ་ད=ཝ་ཙ་ནེ, ཝ་ད་ནཾ ཝ་ཛྫ་ཏཱི་ཏི ཝཱ ཝ་ཛྫཾ. མ་ད=ཨུ་མྨཱ་དེ, མ་ད་ནཾ མ་ཛྫ་ཏེ ཨ་ནེ་ནཱ་ཏི ཝཱ མ་ཛྫཾ. ག་མ་ནཾ ག་མྨ་ཏེ་ཏི ཝཱ ག་མྨཾ. ག་ད=ཝ་ཙ་ནེ, ག་ཛྫ་ཏེ ག་ད་ནཱི་ཡཾ ཝཱ་ཏི ག་ཛྫཾ. པ་ད=ག་མ་ནེ, པ་ཛྫ་ནཱི་ཡཾ པ་ཛྫཾ གཱ་ཐཱ. ཨ་ད+ཁཱ་ད=བྷ་ཀྑ་ནེ, ཁ་ཛྫ་ཏཱི་ཏི ཁ་ཛྫཾ ཁཱ་ད་ནཱི་ཡཾ. ད་མ=ད་མ་ནེ, ད་མྨ་ཏེ་ཏི ད་མྨོ ད་མ་ནཱི་ཡོ.
བྷུ་ཛཱ+ནྣེ་ཏི ག་ཎ་སུ་ཏྟེ་ན ཨ་ནྣེ ཝ་ཏྟ་བྦེ ཡ་པ་ཙྩ་ཡོ.
༨༣. ལ་ཧུ་སྶུ་པ་ནྟ་སྶ་ཏི
ལ་ཧུ་བྷཱུ་ཏ་སྶ ཨུ་པ་ནྟ་སྶ ཨི་ཡུ་ཝ་ཎྞ་སྶ ཨེ་ཨོ ཧོ་ནྟི ཡ་ཐཱ་ཀྐ་མཾ. ཡ་སྶ པུ་བྦ་རཱུ་པེ བྷུ་ཉྫི་ཏ་བྦོ་ཏི བྷོ་ཛྫོ ཨོ་ད་ནོ, བྷོ་ཛྫཱ ཡཱ་གུ.
༣༡. ཀི་ཙྩ གྷ་ཙྩ བྷ་ཙྩ བྷ་བྦ ལེ་ཡྻཱ
ཨེ་ཏེ ས་དྡཱ ཡ་པ་ཙྩ་ཡ་ནྟཱ ནི་པ་ཙྩ་ནྟེ. ཀ་ར=ཀ་ར་ཎེ, ཨི་མི་ནཱ ནི་པཱ་ཏ་ནཱ ཡེ ཀི་ཙཱ་དེ་སེ ཙ ཀ་ཏེ པུ་བྦ་རཱུ་པཾ, ཀ་ཏྟ་བྦཾ ཀི་ཙྩཾ. ཧ་ན=ཧིཾ་སཱ་ཡཾ, གྷ་ཙྩཱ་དེ་སཱ་དི་མྷི ཀ་ཏེ ཧ་ན་ནཾ ཧ་ཉྙ་ཏེ་ཏི ཝཱ གྷ་ཙྩཾ. བྷ་ར=བྷ་ར་ཎེ, བྷ་ཙྩཱ་དེ་སཱ་དི་མྷི ཀ་ཏེ བྷ་ར་ཎཱི་ཡོ བྷ་ཙྩོ. བྷཱུ=ས་ཏྟཱ་ཡཾ, ཡ་མྷི ཨོ་ཀཱ་རེ ཨི་མི་ནཱ ཨ་ཝཱ་དེ་སེ བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི བྷ་བྦོ. ལི་ཧ=ཨ་སྶཱ་ད་ནེ, ཡ་མྷི ཨི་མི་ནཱ ཧ་སྶ ཡ་ཀཱ་རེ ལེ་ཧི་ཏ་བྦཾ ལེ་ཡྻཾ, ཨེ་ཀཱ་ར་ཝུ་དྡྷི.
༣༢. གུ་ཧཱ་དཱི་ཧི ཡ་ཀ
གུ་ཧཱ་དཱི་ཧི ཀྲི་ཡ་ཏྠེ་ཧི བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ ཡ་ཀ ཧོ་ཏི. གུ་ཧ=སཾ་ཝ་ར་ཎེ, ‘‘ལ་ཧུ་སྶུ་པ་ནྟ་སྶཱ’’ཏི ས་མྤ་ཏྟ་སྶ ཨོ་ཀཱ་ར་སྶ ‘‘ན ཏེ ཀཱ་ནུ་བ་ནྡྷ་ནཱ་ག་མེ་སཱུ’’ཏི པ་ཊི་སེ་དྷོ. ‘‘ཧ་སྶ ཝི་པ་ལླཱ་སོ’’ཏི ཝི་པ་ལླཱ་སེ གུ་ཧ་ནཾ གུ་ཧི་ཏ་བྦཾ གུ་ཡ྄ཧཾ. དུ་ཧ=པ་པཱུ་ར་ཎེ, དོ་ཧ་ནཾ དུ་ཡ྄ཧ་ཏཱི་ཏི ཝཱ དུ་ཡ྄ཧཾ. སཱ་ས=ཨ་ནུ་སི་ཊྛི་ཡཾ –
༡༡༧. སཱ་ས་སྶ སི་ས ཝཱ
སཱ་ས་སྶ སི་ས ཝཱ ཧོ་ཏི ཀཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ. པུ་བྦ་རཱུ་པཾ, སཱ་སཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི སི་སྶོ.
སི་དྡྷཱ ཨེ་ཝེ+ཏེ ཏ་བྦཱ་ད་ཡོ པེ་སཱ+ཏི་ས་གྒ+པྤ་ཏྟ་ཀཱ་ལེ་སུ ག་མྱ་མཱ་ནེ་སུ་པི, སཱ་མ་ཉྙེ་ན ཝི་དྷཱ་ན་ཏོ. པེ་ས་ནཾ – ‘‘ཀ་ཏྟ་བྦ+མི་དཾ བྷ་ཝ་ཏཱ’’ཏི ཨཱ་ཎཱ་པ་ནཾ ཨ་ཛ྄ཛྷེ་ས་ན་ཉྩ. ཨ་ཏི་ས་གྒོ ནཱ་མ ‘‘ཀི+མི་དཾ མ་ཡཱ ཀ་ཏྟ་བྦཾ’’ཏི པུ་ཊྛ་སྶ ‘‘པཱ་ཎོ ན ཧ་ནྟ་བྦོ’’ཏི་ཨཱ་དི་ནཱ པ་ཊི་པ་ཏྟི་ད་སྶ་ན་མུ་ཁེ་ན ཀ་ཏྟ་བྦ་སྶ ཨ་ནུ་ཉྙཱ. པ་ཏྟ་ཀཱ་ལོ ནཱ་མ ས་མྤ་ཏྟ་ས་མ་ཡོ. ཡོ ཀི་ཙྩ་ཀ་ར་ཎ་ས་མ་ཡཾ ཨུ་པ་པ་རི་ཀྑི་ཏྭཱ ཀ་རོ་ཏི, ཏ་སྶ ས་མ་ཡཱ་རོ་ཙ་ནཾ, ན ཏ་ཏྠ ཨ་ཛ྄ཛྷེ་ས་ན+མ་ཏྠི. བྷོ་ཏཱ ཁ་ལུ ཀ་ཊོ ཀ་ཏྟ་བྦོ ཀ་ར་ཎཱི་ཡོ ཀཱ་རི་ཡོ ཀི་ཙྩོ’’ ཨེ་ཝཾ ཏྭ་ཡཱ ཀ་ཊོ ཀ་ཏྟ་བྦོ, བྷོ་ཏོ ཧི པ་ཏྟོ ཀཱ་ལོ ཀ་ཊ་ཀ་ར་ཎེ.
ཨེ་ཝཾ ཨུ་དྡྷ་མུ་ཧུ་ཏྟེ་པི ཝ་ཏྟ་མཱ་ན་ཏོ པེ་སཱ་དཱི་སུ སི་དྡྷཱ ཨེ་ཝ. ཏ་ཐཱ ཨ་ར་ཧེ ཀ་ཏྟ་རི ས་ཏྟི་ཝི་སི་ཊྛེ ཙ པ་ཏཱི་ཡ་མཱ་ནེ, ཨཱ་ཝ་སྶ་ཀཱ+དྷ་མཱི་ཎ་ཏཱ་ཝི་སི་ཊྛེ ཙ བྷཱ་ཝཱ་དོ སི་དྡྷཱ. ཨུ་དྡྷཾ མུ་ཧུ་ཏྟ་ཏོ-བྷོ་ཏཱ ཀ་ཊོ ཀ་ཏྟ་བྦོ. བྷོ་ཏཱ ར་ཛྫཾ ཀཱ་ཏ་བྦཾ, བྷ་ཝཾ ཨ་ར་ཧོ. བྷོ་ཏཱ བྷཱ་རོ ཝ་ཧི་ཏ་བྦོ, བྷ་ཝཾ ས་ཀྐོ. བྷོ་ཏཱ ཨ་ཝ་སྶཾ ཀ་ཊོ ཀ་ཏྟ་བྦོ. བྷོ་ཏཱ ནི་ཀྑོ དཱ་ཏ་བྦོ.
༣༣. ཀ་ཏྟ་རི ལྟུ+ཎྐཱ
ཀ་ཏྟ་རི ཀཱ་ར་ཀེ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ ལྟུ+ཎྐཱ ཧོ་ནྟི. ཀ་ར=ཀ་ར་ཎེ, པ་ར་རཱུ་པེ ‘‘ལྟུ+པི་ཏཱ་དཱི་ན+མཱ སི་མྷཱི’’ཏི ཨཱ སི་ལོ་པོ ཙ. ཀ་རོ་ཏཱི་ཏི ཀ་ཏྟཱ. ཨེ་ཝཾ བྷ་ར་ཏཱི་ཏི བྷ་ཏྟཱ. ཧ་ར་ཏཱི་ཏི ཧ་ཏྟཱ. བྷི་ད་ཏཱི་ཏི བྷེ་ཏྟཱ, ཨེ་ཀཱ་རོ, ཨཱུ་མྷི བྷེ་དི་ཏཱ. ཚི་ནྡ་ཏཱི་ཏི ཚེ་ཏྟཱ. བྷོ་ཛ་ན་སྶ དཱ་ཏཱ བྷོ་ཛ་ན་དཱ་ཏཱ. ས་ནྡྷཱ་ཏཱི་ཏི ས་ནྡྷཱ་ཏཱ. ཝ་ཙ་ཏཱི་ཏི ཝ་ཏྟཱ. ཨོ་ཀཱ་ར་པ་ར་རཱུ་པེ་སུ བྷུ་ཉྫ་ཏཱི་ཏི བྷོ་ཏྟཱ. ‘‘པ་དཱ་དཱི་ནཾ ཀྭ་ཙཱི’’ཏི ཡུ་ཀཱ་ག་མོ, བུ་ཛ྄ཛྷ་ཏཱི་ཏི བུ་ཛ྄ཛྷི་ཏཱ. ཛཱ་ནཱ་ཏཱི་ཏི ཉཱ་ཏཱ. ཚི་ནྡ་ཏཱི་ཏི ཚེ་ཏཱ. སུ་ཎཱ་ཏཱི་ཏི སོ་ཏཱ. ‘‘ཨཱུ+ལ་སྶེ’’ཏི ཨཱུ་སྶ ཨེ་ཀཱ་རེ ག་ཎྷཱ་ཏཱི་ཏི ག་ཧེ་ཏཱ. བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི བྷ་ཝི་ཏཱ. ས་ར་ཏཱི་ཏི ས་རི་ཏཱ. ‘‘མ་ནཱ་ནཾ ནི་གྒ་ཧཱི་ཏཾ’’ཏི མ་སྶ ནི་གྒ་ཧཱི་ཏེ ཝ་གྒ་ནྟེ ཙ ག་ཙྪ་ཏཱི་ཏི ག་ནྟཱ. ན་ཀཱ་ར་ནྟཱ་ན་མྤི ནི་གྒ་ཧཱི་ཏཾ, ཁ་ན་ཏཱི་ཏི ཁ་ནྟཱ. ས་ན་ཏཱི་ཏི ས་ནྟཱ. མ་ཉྙ་ཏཱི་ཏི མ་ནྟཱ. པཱ་ལེ་ཏཱི་ཏི པཱ་ལ་ཡི་ཏཱ པཱ་ལེ་ཏཱ, ཨེ་ཏྠ ཙུ་རཱ་དི་ཏྟཱ ཎི.
ཎི་ཎཱ་པཱི་སུ-བྷཱ་ཝ་ཡ་ཏཱི་ཏི བྷཱ་ཝ་ཡི་ཏཱ བྷཱ་ཝེ་ཏཱ. ཨེ་ཝཾ སཱ་ར་ཡི་ཏཱ སཱ་རེ་ཏཱ, དཱ་པ་ཡི་ཏཱ དཱ་པེ་ཏཱ, ཧཱ་པ་ཡི་ཏཱ ཧཱ་པེ་ཏཱ, ནི་རོ་དྷ་ཡི་ཏཱ ནི་རོ་དྷེ་ཏཱ, བོ་དྷ་ཡི་ཏཱ བོ་དྷེ་ཏཱ, ཉཱ་པ་ཡི་ཏཱ ཉཱ་པེ་ཏཱ, སཱ་ཝ་ཡི་ཏཱ སཱ་ཝེ་ཏཱ, གཱ་ཧ་ཡི་ཏཱ གཱ་ཧེ་ཏཱ, ཀཱ་ར་ཡི་ཏཱ ཀཱ་རེ་ཏཱ, ཀཱ་རཱ་པ་ཡི་ཏཱ ཀཱ་རཱ་པེ་ཏཱ ཨི་ཙྩཱ་དི.
ཎྐ་པ་ཙྩ་ཡེ-ཎ་ཀཱ་རོ ཝུ་དྡྷྱ་ཏྠོ. ར་ཐཾ ཀ་རོ་ཏཱི་ཏི ར་ཐ་ཀཱ་ར་ཀོ, ‘‘ཨ་སྶཱ ཎཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ’’ཏི ཨཱ ཨ་མཱ་དི་ས་མཱ་སོ ཙ. ཨ་ནྣཾ ད་དཱ་ཏཱི་ཏི ཨ་ནྣ་དཱ་ཡ་ཀོ. ‘‘ཨ་དྷཱ་ཏུ་སྶ ཀཱ+སྱཱ་དི་ཏོ གྷེ+སྶཱི’’ཏི གྷེ པ་རེ ཨ་སྶ ཨི་ཨཱ་དེ་སོ, ཨ་ནྣ་དཱ་ཡི་ཀཱ, ཨ་ནྣ་དཱ་ཡ་ཀཾ ཀུ་ལཾ. ‘‘ཨཱ་སྶཱ+ཎཱ་པི་མྷི ཡུ་ཀ’’ ཨི་ཏི་ཎཱ་པི་ཏོ+ཉྙ་ཏྲ ཡུ་ཀ. ལོ་ཀཾ ནེ་ཏཱི་ཏི ལོ་ཀ་ནཱ་ཡ་ཀོ, ཨེ་ཀཱ་རེ ‘‘ཨཱ་ཡཱ+ཝཱ ཎཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ’’ཏི ཨཱ་ཡཱ་དེ་སོ. ཨེ་ཝཾ ཝི་ནེ་ཏཱི་ཏི ཝི་ནཱ་ཡ་ཀོ.
ཨ་ཀ་མྨུ་པ་པ་དེ-ཀ་རོ་ཏཱི་ཏི ཀཱ་ར་ཀོ, ཨེ་ཝཾ དཱ་ཡ་ཀོ ནཱ་ཡ་ཀོ, ཨོ་ཀཱ་རེ ཨཱ་ཝཱ་དེ་སེ སུ་ཎཱ་ཏཱི་ཏི སཱ་ཝ་ཀོ. པུ་རེ ཝི་ཡ ཨི་ཀཱ་རེ སཱ་ཝི་ཀཱ. ལུ་ནཱ་ཏཱི་ཏི ལཱ་ཝ་ཀོ. པུ=པ་ཝ་ནེ, པུ་ནཱ་ཏཱི་ཏི པཱ་ཝ་ཀོ. བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི བྷཱ་ཝ་ཀོ, ཨུ་པཱ་ས་ཏཱི་ཏི ཨུ་པཱ་ས་ཀོ. ག་ཎྷཱ་ཏཱི་ཏི གཱ་ཧ་ཀོ པཱ་ཝ་ཀོ, ཡཱ་ཛ་ཀོ. ཝ་དྷ=ཧིཾ་སཱ་ཡཾ, ཝ་དྷེ་ཏཱི་ཏི ཝ་དྷ་ཀོ, ‘‘ཨ་ཉྙ་ཏྲཱ་པཱི’’ཏི ཝུ་དྡྷི་པ་ཊི་སེ་དྷོ. ‘‘ཧ་ན་སྶ གྷཱ་ཏོ ཎཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ’’ཏི གྷཱ་ཏཱ་དེ་སོ, ཧ་ན་ཏཱི་ཏི གྷཱ་ཏ་ཀོ. ‘‘མཾ ཝཱ རུ་དྷཱ་དཱི་ནཾ’’ཏི མཾ, རུ་ནྡྷ་ཀོ, གུ་རུ་ཏྟཱ ན ཝུ་དྡྷི. ཏ་ཐཱ བྷུ་ཉྫ་ཏཱི་ཏི བྷུ་ཉྫ་ཀོ. ཨཱ་ཡ་སྶ ར་སྶེ ཀི་ཎཱ་ཏཱི་ཏི ཀ་ཡ་ཀོ. པཱ་ལེ་ཏཱི་ཏི པཱ་ལ་ཀོ. པཱུ་ཛེ་ཏཱི་ཏི པཱུ་ཛ་ཀོ.
ཁཱ་དཱི་སུ-ཏི་ཏི་ཀྑ་ཏཱི་ཏི ཏི་ཏི་ཀྑ་ཀོ. ཝཱི་མཾ་ས་ཏཱི་ཏི ཝཱི་མཾ་ས་ཀོ ཨི་ཙྩཱ་དི. པ་ནུ་ད་ཏཱི་ཏི པ་ནཱུ་ད་ཀོ, ‘‘བྱ་ཉྫ་ནེ’’ཙྩཱ་དི་ནཱ དཱི་གྷོ. ‘‘བྷཱི་ཏྭཱ+ན་ཀོ’’ཏི ཨེ་ཏྠ ‘ཨཱ་ན་ཀོ’ཏི ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་གཱ ཨཱ་ན་ཀོ, ཨཱ་སྶ ར་སྶེ ན་ཀཱ་རཱ་ག་མེ ཙ ‘‘ཉཱ་སྶ ནེ ཛཱ’’ཏི ཛཱ་དེ་སོ, ཛཱ་ན་ན་ཀོ. ཎཱ་པི་མྷི –
ཨ་ཎ-ཨི་ཏི ད་ཎྜ་ཀ་དྷཱ་ཏུ, ཨཱ་ཎཱ་པེ་ཏཱི་ཏི ཨཱ་ཎཱ་པ་ཀོ. ཏ་ཐཱ ས་ཉྙཱ་པ་ཀོ, པ་ཏི་ཊྛཱ་པ་ཀོ. སཾ+པ པུ་བྦོ ཨཱ་པ=པཱ་པུ་ཎ་ནེ, ནི་བྦཱ་ནཾ ས་མྤཱ་པེ་ཏཱི་ཏི ནི་བྦཱ་ན་ས་མྤཱ་པ་ཀོ. ཀཱ་རཱ་པ་ཀོ, ཀཱ་རཱ་པི་ཀཱ ཨི་ཙྩཱ་དི.
བ་ཧུ་ལཾ་ཝི་དྷཱ་ནཱ ཀ་མྨེ་པི-པཱ་དེ་ཧི ཧ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི པཱ་ད་ཧཱ་ར་ཀོ. ཙུ་པ=མ་ནྡ་ག་མ་ནེ, ག་ལེ ཙུ་པྤ་ཏཱི་ཏི ག་ལ་ཙོ་པ་ཀོ.
སི་དྡྷོ་ཝ ལྟུ ཨ་ར་ཧཱ་དཱི་སུ ‘‘བྷ་ཝཾ ཁ་ལུ ཀ་ཉྙཱ་ཡ པ་རི་གྒ་ཧཱ་ར་ཧོ’’ཏི (པ་རི་གྒ་ཧི་ཏཱ). སཱི་ལ་ཏྠེ-ཨུ་པཱ་དཱ་ན་སཱི་ལོ་ཏི ཨུ་པཱ་དཱ་ཏཱ. སཱ་དྷུ ག་ཙྪ་ཏཱི་ཏི ག་ནྟཱ. མུ་ཎྜ་ན་དྷ་མྨཱ མུ་ཎྜ་ནཱ་ཙཱ་རཱ་ཏི མུ་ཎྜ་ཡི་ཏཱ་རོ, ཨེ་ཏྠ ‘‘དྷཱ་ཏྭ་ཏྠེ ནཱ་མ་སྨཱི’’ཏི ཨི་མྷི ཨཱུ་ཨཱ་ག་མེ ཨེ+ཨ་ཡཱ་དེ་སེ མུ་ཎྜ་ཡི་ཏུ་ས་དྡ་མྷི ཨཱ་ར་ངཱ་དེ་སེ ཙ ཀ་ཏེ ཡོ་སྶ ཊོ.
༣༤. ཨཱ་ཝཱི
ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ ཨཱ་ཝཱི ཧོ་ཏི བ་ཧུ་ལཾ ཀ་ཏྟ་རི. ‘‘དི་ས་སྶ པ་སྶ+ད་སྶ=ད་ས+ད+ད་ཀྑཱ’’ཏི ད་སྶཱ་དེ་སོ, བྷ་ཡཾ པ་སྶ་ཏཱི་ཏི བྷ་ཡ་ད་སྶཱ་ཝཱི. ནཱི་མྷི བྷ་ཡ་ད་སྶཱ་ཝི་ནཱི. བྷ་ཡ་ད་སྶཱ་ཝི ཙི་ཏྟཾ. ཨ་པྤ་ཝི་ས་ཡ་ཏཱ་ཉཱ་པ་ན་ཏྠཾ བྷི་ནྣ་ཡོ་ག་ཀ་ར་ཎཾ. སཱ་མ་ཉྙ་ཝི་ཧི་ཏ་ཏྟཱ སཱི་ལཱ་དཱི་སུ ཙ ཧོ་ཏེ་ཝ.
༣༥. ཨཱ་སིཾ་སཱ་ཡ+མ་ཀོ
ཨཱ་སིཾ་སཱ་ཡཾ ག་མྨ་མཱ་ནཱ་ཡཾ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ ཨ་ཀོ ཧོ་ཏི ཀ་ཏྟ་རི. ཛཱི་ཝ=པཱ་ཎ་དྷཱ་ར་ཎེ, ཛཱི་ཝ་ཏཱུ་ཏི ཛཱི་ཝ་ཀོ. ན་ནྡ=ས་མི་དྡྷི་ཡཾ, ན་ནྡ་ཏཱུ་ཏི ན་ནྡ་ཀོ. བྷ་ཝ་ཏཱུ་ཏི བྷ་ཝ་ཀོ.
༣༦. ཀ་རཱ ཎ་ནོ
ཀ་ར་ཏོ ཀ་ཏྟ་རི ཎ ནོ ཧོ་ཏི. ཀ་རོ་ཏཱི་ཏི ཀཱ་ར་ཎཾ. ཀ་ཏྟ་རཱི་ཏི ཀིཾ, ཀ་རོ་ཏི ཨ་ནེ་ནཱ་ཏི ཀ་ར་ཎཾ.
༣༧. ཧཱ་ཏོ ཝཱི་ཧི+ཀཱ་ལེ་སུ
ཧཱ་ཏོ ཝཱི་ཧི་སྨིཾ ཀཱ་ལེ ཙ ཎ་ནོ ཧོ་ཏི. ‘‘ཨཱ་སྶཱ’’ཏྱཱ་དི་ནཱ ཡུ་ཀ, ཛ་ཧ་ནྟི ཨུ་ད་ཀཾ་ཏི ཧཱ་ཡ་ནཱ ཝཱི་ཧ་ཡོ. ཛ་ཧཱ་ཏི བྷཱ་ཝེ པ་ད་ཏྠེ་ཏི ཧཱ་ཡ་ནོ སཾ་ཝ་ཙྪ་རོ. ཝཱི་ཧི་ཀཱ་ལེ་སཱུ་ཏི ཀིཾ, ཛ་ཧཱ་ཏཱི་ཏི ཧཱ་ཏཱ.
༣༨. ཝི་དཱ ཀཱུ
ཝི་ད་སྨཱ ཀཱུ ཧོ་ཏི ཀ་ཏྟ་རི. ཀ་ཀཱ་རོ ‘‘ཀཱུ་ཏོ’’ཏི ཝི་སེ་ས་ན་ཏྠོ. ཝི་ད་ཏཱི་ཏི ཝི་དཱུ, ལོ་ཀ་ཝི་དཱུ.
༣༩. ཝི་ཏོ ཉཱ་ཏོ
ཝི་པུ་བྦཱ ཉཱ་ཨི་ཙྩ+སྨཱ ཀཱུ ཧོ་ཏི ཀ་ཏྟ་རི. ཝི་ཛཱ་ནཱ་ཏཱི་ཏི ཝི་ཉྙཱུ.
༤༠. ཀ་མྨཱ
ཀ་མྨ་ཏོ པ་རཱ ཉཱ་ཨི་ཙྩ+སྨཱ ཀཱུ ཧོ་ཏི ཀ་ཏྟ་རི. ས་བྦཾ ཛཱ་ནཱ་ཏཱི་ཏི ས་བྦ་ཉྙཱུ. ཨེ་ཝཾ མ་ཏྟ་ཉྙཱུ, དྷ་མྨ་ཉྙཱུ, ཨ་ཏྠ་ཉྙཱུ ཀཱ་ལ་ཉྙཱུ, ཀ་ཏ་ཉྙཱུ ཨི་ཙྩཱ་དི. (བྷི་ཀྑཱུ་ཏི པ་ན ‘‘བྷ་རཱ་དི’’ ཎྭཱ་དི་སུ་ཏྟེ་ན སི་དྡྷཾ).
༤༡. ཀྭ་ཙ་ཎ
ཀ་མྨ་ཏོ པ་རཱ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ ཀྭ་ཙི ཨ་ཎ ཧོ་ཏི ཀ་ཏྟ་རི. ཀུ་མྦྷཾ ཀ་རོ་ཏཱི་ཏི ཀུ་མྦྷ་ཀཱ་རོ, ཨ་མཱ་དི་ས་མཱ་སོ. ཨི་ཏྠི་ཡཾ ཀུ་མྦྷ་ཀཱ་རཱི. ཨེ་ཝཾ ཀ་མྨ་ཀཱ་རོ, མཱ་སཱ་ཀཱ་རོ, ཀ་ཊྛ་ཀཱ་རོ, ར་ཐ་ཀཱ་རོ སུ་ཝ་ཎྞ་ཀཱ་རོ, སུ་ཏྟ་ཀཱ་རོ, ཝུ་ཏྟི་ཀཱ་རོ, ཊཱི་ཀཱ་ཀཱ་རོ. ས་རཾ ལུ་ནཱ་ཏཱི་ཏི ས་ར་ལཱ་ཝོ་ཏི ཨོ+ཨ་ཝཱ་དེ་སཱ. མ་ནྟེ ཨ་ཛ྄ཛྷཱ་ཡ་ཏཱི་ཏི མ་ནྠ་ཛ྄ཛྷཱ་ཡོ, ཨི=ཨ་ཛ྄ཛྷེ་ན་ག་ཏཱི་སུ, ཨ་དྷི་པུ་བྦོ, ཨེ+ཨ་ཡཱ་དེ་སཱ, ཨ་དྷི་ནོ ཨི་སྶ ཡ་ཀཱ་ར+ཙ་ཝ་གྒཱ་ད་ཡོ ཙ.
བ་ཧུ་ལཱ་དྷི་ཀཱ་རཱ ཨི་ཧ ན ཧོ་ཏི ‘‘ཨཱ་དི་ཙྩཾ པ་སྶ་ཏི, ཧི་མ་ཝ་ནྟཾ སུ་ཎོ་ཏི, གཱ་མཾ ག་ཙྪ་ཏི’’. ཀྭ་ཙཱི་ཏི ཀིཾ, ཀ་མྨ་ཀ་རོ, ཨེ་ཏྠ ཨ་པ་ཙྩ་ཡོ.
༤༢. ག་མཱ རཱུ
ཀ་མྨ་ཏོ པ་རཱ ག་མཱ རཱུ ཧོ་ཏི ཀ་ཏྟ་རི. རཱ་ནུ་བ་ནྡྷ་ཏྟཱ ཨ་མ་བྷཱ་ག་ལོ་པོ. ཝེ་དཾ ག་ཙྪ་ཏཱི་ཏི ཝེ་ད་གཱུ, ཨེ་ཝཾ པཱ་ར་གཱུ.
སཱ་མ་ཉྙ་ཝི་དྷཱ་ན་ཏོ སཱི་ལཱ་དཱི་སུ་པི ཧོ་ཏི. བྷ་ཝ་པཱ་རཾ ག་ཙྪ་ཏི སཱི་ལེ་ནཱ་ཏི བྷ་ཝ་པཱ་ར་གཱུ. ཨ་ནྟ་ག་མ་ན་སཱི་ལོ ཨ་ནྟ་གཱུ, ཨེ་ཝཾ ཨ་དྡྷ་གཱུ.
༤༣. ས་མཱ་ན+ཉྙ+བྷ་ཝ་ནྟ+ཡཱ་དི་ཏཱུ+པ་མཱ་ནཱ དི་སཱ ཀ་མྨེ རཱི+རི་ཀྑ+ཀཱ
ས་མཱ་ནཱ་དཱི་ཧི ཡཱ་དཱི་ཧི ཙོ+པ་མཱ་ནེ་ཧི པ་རཱ དི་སཱ ཀ་མྨ་ཀཱ་ར་ཀེ རཱི+རི་ཀྑ+ཀཱ ཧོ་ནྟི. ‘‘སྱཱ་དི སྱཱ་དི་ནེ+ཀ་ཏྠཾ’’ཏི ས་མཱ་སེ ‘‘རཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ+ནྟ་ས་རཱ་དི་སྶཱ’’ཏི དི་ས་སྶ ཨི་ས་བྷཱ་ག་ལོ་པེ ‘‘རཱི་རི་ཀྑ་ཀེ་སཱུ’’ཏི ས་མཱ་ན་སྶ སཱ་དེ་སེ ཙ ས་མཱ་ནོ ཝི་ཡ དི་སྶ་ཏཱི་ཏི ས་དཱི, ས་དི་ཀྑོ. ཀེ – ‘‘ན ཏེ ཀཱ་ནུ་བ་ནྡྷ་ནཱ་ག་མེ་སཱུ’’ཏི ཨེ་ཏྟཱ་བྷཱ་ཝོ, ས་དི་སོ.
༡༢༥. ས་མཱ་ནཱ རོ རཱི+རི་ཀྑ+ཀེ་སུ
ས་མཱ་ན་ས་དྡ་ཏོ པ་ར་སྶ དི་ས་སྶ ར ཧོ་ཏི ཝཱ རཱི+རི་ཀྑ+ཀེ་སཱུ་ཏི པ་ཀྑེ ད་སྶ རཱ་དེ་སེ ས་རཱི, ས་རི་ཀྑོ, ས་རི་སོ.
༣,༨༦. ས་བྦཱ་དཱི་ན+མཱ
རཱི+རི་ཀྑ+ཀེ་སུ ས་བྦཱ་དཱི་ན+མཱ ཧོ་ཏི. ཨ་ཉྙོ ཝི་ཡ དི་སྶ་ཏཱི་ཏི ཨ་ཉྙཱ་དཱི, ཨ་ཉྙཱ་དི་ཀྑོ, ཨ་ཉྙཱ་དི་སོ.
༣,༨༧. ནྟ+ཀི+མི+མཱ་ནཾ ཊཱ+ཀཱི+ཊཱི
རཱི+རི་ཀྑ+ཀེ་སུ ནྟ+ཀིཾ+ཨི་མ་ས་དྡཱ་ནཾ ཊཱ+ཀཱི+ཊཱི ཧོ་ནྟི ཡ་ཐཱ་ཀྐ་མཾ. ཊ་ཀཱ་རཱ ས་བྦཱ་དེ་ས་ཏྠཱ. བྷ་ཝཱ་དཱི བྷ་ཝཱ་དི་ཀྑོ བྷ་ཝཱ་དི་སོ, ཀཱི་དཱི ཀཱི་དི་ཀྑོ ཀཱི་དི་སོ, ཨ་ཡ་མི་ཝ དི་སྶ་ཏཱི་ཏི ཨཱི་དཱི ཨཱི་དི་ཀྑོ ཨཱི་དི་སོ. ཨཱ་ཀཱ་རེ ཡཱ་དཱི ཡཱ་དི་ཀྑོ ཡཱ་དི་སོ, ཏྱཱ་དཱི ཏྱཱ་དི་ཀྑོ ཏྱཱ་དི་སོ ཨི་ཙྩཱ་དི.
༣,༨༨. ཏུ་མྷཱ་མྷཱ་ནཾ ཏཱ་མེ+ཀ་སྨིཾ
རཱི+རི་ཀྑ+ཀེ་སུ ཏུ་མྷཱ་མྷཱ་ནཾ ཏཱ་མཱ ཧོ་ནྟེ+ཀ་སྨིཾ ཡ་ཐཱ་ཀྐ་མཾ. ཏྭཾ ཝི་ཡ དི་སྶ་ཏི, ཨ་ཡཾ ཝི་ཡ དི་སྶ་ཏཱི་ཏི ཏཱ་དཱི མཱ་དཱི ཨི་ཙྩཱ་དི. ཨེ་ཀ་སྨི་ནྟི ཀིཾ, ཏུ་མྷཱ་དི་སོ ཨ་མྷཱ་དི་སོ.
༣,༨༩. ཏཾ+མ+མ་ཉྙ་ཏྲ
རཱི་རི་ཀྑ་ཀ་ནྟ་ཏོ+ཉྙ་སྨིཾ ཨུ་ཏྟ་ར་པ་དེ ཏུ་མྷཱ་མྷཱ་ན+མེ་ཀ་སྨིཾ ཏཾ+མཾ ཧོ་ནྟི ཡ་ཐཱ་ཀྐ་མཾ. ཏྭཾ དཱི་པོ ཨེ་སཾ, ཨ་ཧཾ དཱི་པོ ཨེ་སཾ་ཏི ཨ་ཉྙ་པ་ད་ཏྠེ ཏཾ་དཱི་པཱ མཾ་དཱི་པཱ. ཏྭཾ ས་ར་ཎ+མེ་སཾ, ཨ་ཧཾ ས་ར་ཎ+ མེ་ས་ནྟི ཏཾ་ས་ར་ཎཱ མཾ་ས་ར་ཎཱ. ཏ་ཡཱ ཡོ་གོ ཏ་ཡྻོ་གོ, མ་ཡཱ ཡོ་གོ མ་ཡྻོ་གོ་ཏི ཨ་མཱ་དི་ས་མཱ་སེ ནི་གྒ་ཧཱི་ཏ་ལོ་པོ.
༣,༩༠. ཝེ+ཏ་སྶེ+ཊ
རཱི+རི་ཀྑ+ཀེ་སུ ཨེ་ཏ་སྶ ཨེ་ཊ ཝཱ ཧོ་ཏི. ཨེ་དཱི ཨེ་ཏཱ་དཱི, ཨེ་དི་ཀྑོ ཨེ་ཏཱ་དི་ཀྑོ, ཨེ་དི་སོ ཨེ་ཏཱ་དི་སོ.
༤༤. བྷཱ་ཝ་ཀཱ་ར་ཀེ སྭ+གྷ་ཎ གྷ ཀཱ
བྷཱ་ཝེ ཀཱ་ར་ཀེ ཙ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ ཨ གྷ་ཎ གྷ ཀཱ ཧོ་ནྟི བ་ཧུ་ལཾ.
ཨ་པ་ཙྩ་ཡོ-པ་གྒ་ཎྷ་ནཾ པ་གྒ་ཧོ, ཨེ་ཝཾ ནི་གྒ་ཧོ, དྷ་མྨཾ དྷཱ་རེ་ཏཱི་ཏི དྷ་མྨ་དྷ་རོ, ཨེ་ཝཾ ཝི་ན་ཡ་དྷ་རོ. ཏ་ཐཱ ཏཾ ཀ་རོ་ཏཱི་ཏི ཏ་ཀྐ་རོ, དྭི་ཏྟཾ. ཨེ་ཝཾ ཧི་ཏ་ཀ་རོ, དི་ཝ་ས་ཀ་རོ, དི་ན་ཀ་རོ, དི་ཝཱ་ཀ་རོ, ནི་སཱ་ཀ་རོ, དྷ་ནུཾ ག་ཎྷཱི་ཏི དྷ་ནུ་གྒ་ཧོ. ཨེ་ཝཾ ཀ་ཝ་ཙ་གྒ་ཧོ. ད་ད=དཱ་ནེ, ས་བྦ་ཀཱ་མཾ ད་དཱ་ཏཱི་ཏི ས་བྦ་ཀཱ་མ་ད་དོ, ས་བྦ་ད་དོ. ཨཱ་ཏོ ‘‘པ་རོ་ཀྑཱ་ཡ་ཉྩཱ’’ཏི ཙ་གྒ་ཧ་ཎེ་ན དྭི་ཏྟེ ‘‘ར་སྶོ པུ་བྦ་སྶཱ’’ཏི ར་སྶེ ཙ ཨ་ནྣཾ ད་དཱ་ཏཱི་ཏི ཨ་ནྣ་ད་དོ, ཨེ་ཝཾ དྷ་ན་དོ. སཾ་པུ་བྦོ དྷཱ=དྷཱ་ར་ཎེ, ས་བྦཾ ས་ནྡྷ་ཧ་ཏཱི་ཏི ས་བྦ་ས་ནྡྷོ. ནཱི=པཱ་པ་ནེ, ཝི་པུ་བྦོ, ཝི་ནེ་སི ཝི་ནེ་ཏི ཝི་ནེ་སྶ་ཏི ཨེ་ཏེ་ན ཨེ་ཏྠཱ་ཏི ཝཱ ཝི་ན་ཡོ, ཨེ+ཨ་ཡཱ་དེ་སཱ. ན་ཡ་ནཾ ན་ཡོ. སི=སེ་ཝཱ་ཡཾ, ནི་པུ་བྦོ, ནི་སྶཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ནི་སྶ་ཡོ. སི=ས་ཡེ, ཨ་ནུ་ས་ཡི ཨ་ནུ་སེ་ཏི ཨ་ནུ་སེ་སྶ་ཏཱི་ཏི ཨ་ནུ་ས་ཡོ. ཨི=ག་ཏི་མྷི, པ་ཏི་པུ་བྦོ, པ་ཊི་ཙྩ ཨེ་ཏ་སྨཱ ཕ་ལ+མེ་ཏཱི་ཏི པ་ཙྩ་ཡོ. སཾ+ཨུ་པུ་བྦོ, དཱ་ག་མེ ས་མུ་ད་ཡོ. ཙི=ཙ་ཡེ, ཝི་ནི་ཙྪ་ཡ་ཏེ+ནེ་ན ཝི་ནི་ཙྪ་ཡ་ནཾ ཝཱ ཝི་ནི་ཙྪ་ཡོ, ‘‘ནི་ཏོ ཙི་སྶ ཚོ’’ཏི ཙི་སྶ ཚོ. ཨུ་ཙྩ་ཡ་ནཾ ཨུ་ཙྩ་ཡོ, སཾ་ཙ་ཡོ. ཁི=ཁ་ཡེ, ཁ་ཡ་ནཾ ཁ་ཡོ. ཛི=ཛ་ཡེ, ཝི་ཛ་ཡ་ནཾ ཝི་ཛ་ཡོ, ཛ་ཡོ. ཀཱི=ད་བྦ་ཝི་ནཱི་མ་ཡེ, ཝི་ཀྐ་ཡ་ནཾ ཝི་ཀྐ་ཡོ, ཀ་ཡོ. ལཱི=སི་ལེ་ས་ནེ, ཨ་ལླཱི་ཡ་ནྟི ཨེ་ཏྠཱ་ཏི ཨཱ་ལ་ཡོ, ལ་ཡོ. (ཨི་ཝ་ཎྞ་ནྟཱ).
ཨཱ་སུ་ཎ་ནྟཱི་ཏི ཨ་སྶ་ཝཱ, ཨཱ་སྶ ར་སྶོ. པ་ཊི་སྶ་ཝ་ནཾ པ་ཊི་སྶ་ཝོ. སུ=པ་སྶ་ཝ་ནེ, ཨཱ་བྷ་ཝ་གྒཱ ས་ཝ་ནྟཱི་ཏི ཨཱ་ས་ཝཱ. རུ=ས་དྡོ ར་ཝ་ཏཱི་ཏི ར་ཝོ. བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི བྷ་ཝོ. པ་བྷ་ཝ་ཏི ཨེ་ཏ་སྨཱ་ཏི པ་བྷ་ཝོ. ལཱུ=ཚེ་ད་ནེ, ལ་ཝ་ནཾ ལ་ཝོ. (ཨུ་ཝ་ཎྞ་ནྟཱ).
ཙ་ར=ཙ་ར་ཎེ, སཾ་ཙ་ར་ཎཾ སཾ་ཙ་རོ. ད་ར=ཝི་དཱ་ར་ཎེ, ཨཱ་ད་ར་ནཾ ཨཱ་ད་རོ. ཨཱ་ག་ཙྪ་ཏི ཨཱ་ག་མ་ནཾ་ཏི ཝཱ ཨཱ་ག་མོ. ས་པྤ=ག་མ་ནེ, ས་པྤ་ཏཱི་ཏི ས་པྤོ. དི་བྦ་ཏཱི་ཏི དེ་ཝོ. པ་ཀྐ་མ་ནཾ པ་ཀྐ་མ་ཏཱི་ཏི ཝཱ པ་ཀྐ་མོ, ཨེ་ཝཾ ཝི་ཀྐ་མོ. ཙ་ར=ཙ་ར་ཎེ, ཝ་ནཾ ཙ་ར་ཏཱི་ཏི ཝ་ན་ཙ་རོ. ཀཱ་མོ ཨ་ཝ་ཙ་ར་ཏི ཨེ་ཏྠཱ་ཏི ཀཱ་མཱ་ཝ་ཙ་རོ ལོ་ཀོ, ཀཱ་མཱ་ཝ་ཙ་རཱ པ་ཉྙཱ, ཀཱ་མཱ་ཝ་ཙ་རཾ ཙི་ཏྟཾ. གཱ་ཝོ ཙ་ར་ནྟི ཨེ་ཏྠཱ་ཏི གོ་ཙ་རོ. པཱ་དེ་ན པི་ཝ་ཏཱི་ཏི པཱ་ད་པོ. ཨེ་ཝཾ ཀ་ཙྪ་པོ. སི་ར་སྨིཾ རུ་ཧ་ཏཱི་ཏི སི་རོ་རུ་ཧོ, མ་ནཱ་དི་ཏྟཱ ཨོ. གུ་ཧཱ་ཡཾ ས་ཡ་ཏཱི་ཏི གུ་ཧཱ་ས་ཡཾ ཙི་ཏྟཾ, ཨེ་ཝཾ ཀུ་ཙྪི་ས་ཡཱ ཝཱ་ཏཱ. པ་བྦ་ཏེ ཏི་ཊྛ་ཏཱི་ཏི པ་བྦ་ཏ་ཊྛོ པུ་རི་སོ, པ་བྦ་ཏ་ཊྛཱ ན་དཱི, པ་བྦ་ཏ་ཊྛཾ བྷ་སྨཾ. ཨེ་ཝཾ ཐ་ལ་ཊྛཾ ཛ་ལ་ཊྛཾ.
ཀི་ཙྪ་ཏྠེ དུ་མྷི ཨ་ཀི་ཙྪ་ཏྠེ སུ+ཨཱི་སཾ+སུ་ཁ ཨུ་པ་པ་དེ་སུ-དུ་ཀྑེ་ན ཀ་རཱི་ཡ་ཏི ཀ་ར་ཎཾ ཝཱ དུ་ཀྐ་རཾ. ཨེ་ཝཾ དུ་སྶ་ཡོ, དུ་ཀྑེ་ན བྷ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི དུ་བྦྷ་རོ མ་ཧི་ཙྪོ. ཨེ་ཝཾ དུ་ར་ཀྑཾ ཙི་ཏྟཾ, དུ་དྡ་སོ དྷ་མྨོ, དུ་ར་ནུ་བོ་དྷོ དྷ་མྨོ. ཨཱི་སཾ ས་ཡ་ཏཱི་ཏི ཨཱི་སཾ་ས་ཡོ, ཨེ་ཝཾ སུ་ཁ་ས་ཡོ. ཨཱི་སཾ ཀ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཨཱི་ས་ཀྐ་རཾ ཀ་མྨཾ. སུ་ཁེ་ན ཀ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི སུ་ཀ་རཾ པཱ་པཾ བཱ་ལེ་ན. ཨེ་ཝཾ སུ་བྷ་རོ ཨ་པྤི་ཙྪོ, སུ་ད་སྶཾ པ་ར་ཝ་ཛྫཾ, སུ་བོ་དྷ+མི་ཙྩཱ་དི. ས་བྦ་ཏྠ པཱ་དི་ཨ་མཱ་དི་ས་མཱ་སཱ.
གྷ་ཎ-བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི བྷཱ་ཝོ, ཨོ+ཨཱ་ཝཱ་དེ་སཱ. ཨ་ཡ=ཨི་ཏི ད་ཎྜ་ཀ་དྷཱ་ཏུ, ཨ་ཡ་ཏི ཨི་ཏོ་ཏི ཨཱ་ཡོ, ཨཱ་ཧ་ར་ཏཱི་ཏི ཨཱ་ཧཱ་རོ. ཨུ་པ་ཧ་ན་ཏཱི་ཏི ཨུ་པ་གྷཱ་ཏོ, ‘‘ཧ་ན་སྶ གྷཱ་ཏོ ཎཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ’’ཏི གྷཱ་ཏཱ་དེ་སོ. ར་ཉྫ་ཏཱི་ཏི རཱ་གོ, ‘‘ཀ་གཱ ཙ་ཛཱ་ནཾ གྷཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ’’ཏི ཛ་སྶ གོ. ར་ཉྫ་ནྟི ཨ་ནེ་ནཱ་ཏི རཱ་གོ. ‘‘ཨ་སྶཱ ཎཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ’’ཏི ཨཱ, པ་ཛྫ་ཏེ+ནེ་ནཱ་ཏི པཱ་དོ. ཏུ་ད=བྱ་ཐ་ནེ, པ་ཏུ་ཛྫ་ཏེ+ནེ་ནཱ་ཏི པ་ཏོ་དོ. ཛ་རཱི་ཡ་ཏི ཨ་ནེ་ནཱ་ཏི ཛཱ་རོ, ཨེ་ཝཾ དཱ་རོ. བྷ་ཛཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི བྷཱ་གོ. ཨེ་ཝཾ བྷཱ་རོ. ལ་བྦྷ་ཏཱི་ཏི ལཱ་བྷོ. ཝི+ཨོ་པུ་བྦོ, ཝོ་ཧ་རཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཝོ་ཧཱ་རོ. དི་ཡྻ་ཏཱི་ཏི དཱ་ཡོ, ཡུ་ཀ. ཝི་ཧ་ཉྙ་ཏི ཨེ་ཏ་སྨཱ་ཏི ཝི་གྷཱ་ཏོ. ཝི་ཧ་ར་ནྟི ཨེ་ཏྠཱ་ཏི ཝི་ཧཱ་རོ. ཨཱ་ར་མ་ནྟི ཨེ་ཏ་སྨི་ནྟི ཨཱ་རཱ་མོ. པ་ཙ་ནཾ ཝཱ པཱ་ཀོ, ཙ་སྶ ཀོ. ཙ་ཛ་ནཾ ཙཱ་གོ. ཡ་ཛ་ནཾ ཡཱ་གོ. ར་ཛ་ནཾ རཱ་གོ.
༡༢༧. ཨ་ན+གྷ་ཎ་སྭཱ+པ་རཱི་ཧི ལོ༹
ཨཱ+པ་རཱི་ཧི པ་ར་སྶ ད་ཧ་སྶ ལོ༹ ཧོ་ཏ+ན+གྷ་ཎ་སུ. པ་རི་ད་ཧ་ནཾ པ་རི་ལཱ༹་ཧོ. ཨེ་ཝཾ དཱ་ཧོ. བྷ་ཉྫ་ནཾ ས་ངྒོ. ཨེ་ཝཾ ས་ངྒོ. སཾ་ཁ་ར་ནཾ སཾ་ཁཱ་རོ, ‘‘ཀ་རོ་ཏི་སྶ ཁོ’’ཏི ཀ་སྶ ཁོ. ཨེ་ཝཾ པ་རི་ཀྑཱ་རོ. ‘‘པུ་ར་སྨཱ’’ཏི ཀ་ར་སྶ ཁོ, པུ་རེ་ཀྑཱ་རོ, ཨེ་ཏྟཾ ཏ་ད་མི་ནཱ་དི་པཱ་ཋཱ. ཨེ་ཝཾ ཨུ་པ་ཀཱ་རོ, གཱ་ཧོ.
གྷ-ཝ་ཙ་ཏཱི་ཏི ཝ་ཀོ. སི་ཙ=པ་གྒྷ་ར་ཎེ, སེ་ཙ་ནཾ སེ་ཀོ. ཨེ་ཝཾ སོ་ཀོ, ཨེ་ཨོ་ཝུ་དྡྷི་ཡོ. ཡུ་ཉྫ་ནཾ ཡོ་གོ.
ཀ-པཱི=ཏ་པྤ་ནེ, པཱི་ནེ་ཏཱི་ཏི པཱི་ཡོ, ཀཱ་ནུ་བ་ནྡྷ་ཏྟཱ ན ཝུ་དྡྷི, ‘‘ཡུ་ཝ་ཎྞཱ་ན+མི་ཡ་ངུ་ཝ་ང ས་རེ’’ཏི ཨི་ཡ་ང. ཁི་པ=པེ་ར་ཎེ, ཁི་པ་ཏཱི་ཏི ཁི་པོ. བྷུ་ཉྫ་ནྟྱ+ནེ་ནཱ་ཏི བྷུ་ཛོ. ཡུ་དྷ=ས་མྤ་ཧཱ་རེ ཨཱ་ཡུ་ཛ྄ཛྷ་ནྟི ཨ་ནེ་ནཱ་ཏི ཨཱ་ཡུ་དྷཾ.
༤༥. དཱ་དྷཱ་ཏྭི
དཱ་དྷཱ་ཏོ བ་ཧུ་ལ+མི ཧོ་ཏི བྷཱ་ཝ་ཀཱ་ར་ཀེ་སུ. དཱ=དཱ་ནེ, ཨཱ་དི་ཡ་ཏཱི་ཏི་ཨཱ་དི. ཨེ་ཝཾ ཨུ་པཱ་དི. དྷཱ=དྷཱ་ར་ཎེ, ཨུ་ད་ཀཾ ད་དྷཱ་ཏཱི་ཏི ཨུ་ད་དྷི, ‘‘ས་ཉྙཱ་ཡ+མུ་དོ+ད་ཀ་སྶཱ’’ཏི ཨུ་ད་ཀ་སྶ ཨུ་དཱ་དེ་སོ. ཛ་ལཾ དྷི་ཡ་ཏེ ཨ་སྨི་ནྟི ཛ་ལ་དྷི. ཝཱ་ལཱ་ནི དྷཱི་ཡ་ནྟི ཨ་སྨི་ནྟི ཝཱ་ལ་དྷི. ས་ནྡྷཱི་ཡ་ཏི ས་ནྡྷཱ་ཏཱི་ཏི ཝཱ ས་ནྡྷི. དྷཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི དྷི. ཝི་དྷཱི་ཡ་ཏི ཝི་དྷཱ་ཏི ཝི་དྷཱ་ནཾ ཝཱ ཝི་དྷི. ས་མྨཱ ས་མཾ ཝཱ ཙི་ཏྟཾ ཨཱ་ད་དྷཱ་ཏཱི་ཏི ས་མཱ་དྷི.
༤༦. ཝ་མཱ་དཱི་ཧྱ+ཐུ
ཝ་མཱ་དཱི་ཧི བྷཱ་ཝ་ཀཱ་ར་ཀེ་སྭ+ཐུ ཧོ་ཏི. ཝ་མ=ཨུ་གྒི་ར་ཎེ, ཝ་མ་ནཾ ཝ་མཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཝཱ ཝ་མ་ཐུ. ཝེ་པ+ཀ་མྤ=ཙ་ལ་ནེ, ཝེ་པ་ནཾ ཝེ་པ་ཐུ.
༤༧. ཀྭི
ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ ཀྭི ཧོ་ཏི བ་ཧུ་ལཾ བྷཱ་ཝ་ཀཱ་ར་ཀེ་སུ. ཀ་ཀཱ་རོ ཀཱ་ནུ་བ་ནྡྷ་ཀཱ་རི་ཡ་ཏྠོ.
༡༥༩. ཀྭི་སྶ
ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ པ་ར་སྶ ཀྭི་སྶ ལོ་པོ ཧོ་ཏི. ས་མྦྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི ས་མྦྷཱུ. ཨེ་ཝཾ ཝི་བྷ་ཝ་ཏཱི་ཏི ཝི་བྷཱུ, ཨ་བྷི་བྷཱུ, ས་ཡ་མྦྷཱུ. ཏ་ཐཱ དྷུ=ཀ་མྤ་ནེ, ས་ནྡྷུ་ནཱ་ཏཱི་ཏི ས་ནྡྷུ. ཝི་བྷཱ་ཏཱི་ཏི ཝི་བྷཱ. པ་བྷཱ་ཏཱི་ཏི པ་བྷཱ. སཾ་ག་མྨ བྷཱ་ས་ནྟི ཨེ་ཏྠཱ་ཏི ས་བྷཱ, ‘‘ཀྭི་མྷི ལོ་པོ+ནྟ་བྱ་ཉྫ་ན་སྶཱ’’ཏི ཨ་ནྟ་བྱ་ཉྫ་ན་སྶ ལོ་པོ. བྷུ་ཛེ་ན ག་ཙྪ་ཏཱི་ཏི བྷུ་ཛ་གོ. ཨེ་ཝཾ ཨུ་ར་གོ. ཏུ་རཾ=སཱི་གྷཾ ག་ཙྪ་ཏཱི་ཏི ཏུ་ར་ངྒོ. ཁེ་ན ག་ཙྪ་ཏཱི་ཏི ཁ་གོ. ཝི་ཧཱ་ཡ་སེ ག་ཙྪ་ཏཱི་ཏི ཝི་ཧ་གོ, ཏ་ད་མི་ནཱ་དི་པཱ་ཋཱ ཝི་ཧཱ་དེ་སོ. ན ག་ཙྪ་ཏཱི་ཏི ན་གོ. ཨེ་ཝཾ ཨ་གོ, ‘‘ན་གོ ཝཱ+པྤཱ་ཎི་ནཱི’’ཏི ཝི་ཀ་པྤེ་ན ན་ཉ་ས་མཱ་སེ ཊཱ་དེ་ས་ནི་སེ་དྷོ. ཛ་ན=ཛ་ན་ནེ, ཀ་མྨ་ཏོ ཛཱ་ཏོ་ཏི ཀ་མྨ་ཛོ, ཨ་མཱ་དི་ས་མཱ་སོ, ཀ་མྨ་ཛོ ཝི་པཱ་ཀོ, ཀ་མྨ་ཛཱ པ་ཊི་ས་ནྡྷི, ཀ་མྨ་ཛཾ རཱུ་པཾ. ཨེ་ཝཾ ཙི་ཏྟ་ཛཾ, ཨུ་ཏུ་ཛཾ, ཨཱ་ཧཱ་ར་ཛཾ. ཨ་ཏྟ་ཛོ པུ་ཏྟོ, ཝཱ་རི་མྷི ཛཱ་ཏོ ཝཱ་རི་ཛོ. ཨེ་ཝཾ ཐ་ལ་ཛོ. པ་ངྐ་ཛཾ. ཛ་ལ་ཛཾ. ཨ་ཎྜ་ཛཾ. ས་ར་སི་ཛཾ, ཨུ་པ་པ་ད་ས་མཱ་སེ བ་ཧུ་ལཾ་ཝི་དྷཱ་ནཱ ཝི་བྷ་ཏྱ་ལོ་པེ ‘‘མ་ནཱ་དཱི་ཧཱི’’ཏི་ཨཱ་དི་ནཱ སི་ཨཱ་དེ་སོ. དྭི་ཀྑ་ཏྟུཾ ཛཱ་ཏོ དྭི་ཛོ, ‘‘ཏ་ད་མི་ནཱ’’ དི་ནཱ ཀྑ་ཏྟུཾ་ལོ་པོ. པ་ཙྪཱ ཛཱ་ཏོ ཨ་ནུ་ཛོ. ས་ཉྫཱ་ནཱ་ཏཱི་ཏི ས་ཉྙཱ. པ་ཛཱ་ནཱ་ཏཱི་ཏི པ་ཉྙཱ. ཨེ་ཝཾ པ་ཏི་ཊྛཱ་ཏཱི་ཏི པ་ཏི་ཊྛཱ. ཛྷཱ=ཙི་ནྟཱ་ཡཾ, པ་ར་ས་མྤ་ཏྟིཾ ཨ་བྷི་ཛ྄ཛྷཱ་ཡ་ཏཱི་ཏི ཨ་བྷི་ཛ྄ཛྷཱ. ཧི་ཏེ་སི་ཏཾ ཨུ་པ་ཊྛཱ་པེ་ཏྭཱ ཛྷཱ་ཡ་ཏཱི་ཏི ཨུ་པ་ཛ྄ཛྷཱ. སོ ཨེ་ཝ ཨུ་པ་ཛ྄ཛྷཱ་ཡོ, ‘‘ས་ཀ་ཏྠེ’’ཏི ཡོ. ས་མྨཱ ཛྷཱ་ཡ་ནྟི ཨེ་ཏྠཱ་ཏི སཾ་ཛྷཱ. ཀྭི་ད་ནྟཱ དྷཱ་ཏྭ་ཏྠཾ ན ཛ་ཧ་ནྟི, ལི་ངྒ་ཏྠཾ པ་ཊི་པཱ་ད་ཡ་ནྟི.
༤༨. ཨ་ནོ
ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ བྷཱ་ཝ་ཀཱ་ར་ཀེ་སུ ཨ་ནོ ཧོ་ཏི. ན་ནྡ=ས་མི་དྡྷི་ཡཾ, བྷཱ་ཝེ-ན་ནྡི་ཡ་ཏེ ན་ནྡ་ནཾ. ཀ་མྨེ-ཨ་ན་ནྡཱི་ཡི་ཏྠ ན་ནྡཱི་ཡ་ཏི ན་ནྡཱི་ཡི་སྶ་ཏི ན་ནྡི་ཏ་བྦ་ནྟི ཝཱ ན་ནྡ་ནཾ ཝ་ནཾ. ག་ཧ་ནཾ ག་ཧ་ནཱི་ཡཾ ཝཱ ག་ཧ་ཎཾ, ‘‘ཏ་ཐ་ན་རཱ’’ དི་ནཱ ན་སྶ ཎོ. ག་ཎྷ་ནཾ, ནི་གྒ་ཧཱི་ཏ་སྶ ནོ. ཙ་རི་ཏ་བྦཾ ཙ་ར་ཎཾ. བྷུ་ཡ་ཏེ བྷ་ཝ་ནཾ. ཧུ་ཡ་ཏེ ཧ་ཝ་ནཾ. རུ་ནྡྷི་ཏ་བྦཾ རུ་ནྡྷ་ནཾ རོ་དྷ་ནཾ ཝཱ. བྷུ་ཉྫི་ཏ་བྦཾ བྷུ་ཉྫ་ནཾ བྷོ་ཛ་ནཾ ཝཱ. བུ་ཛ྄ཛྷི་ཏ་བྦཾ བུ་ཛ྄ཛྷ་ནཾ, ‘‘པ་དཱ་དཱི་ནཾ ཀྭ་ཙཱི’’ཏི ཡུ་ཀ. བོ་དྷ་ནཾ ཝཱ. སུ་ཏི སུ་ཡྻ་ཏི ཝཱ ས་ཝ་ནཾ. པཱ་པཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི པཱ་པུ་ཎ་ནཾ, ‘‘ས་ཀཱ་པཱ་ནཾ ཀུ་ཀ+ཀཱུ’’ཏི ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་གཱ ཀུ་ཨཱ་ག་མེ ནཱ་ག་མེ ཙ ཏ་སྶ ཎོ ཙ. པཱ་ལཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི པཱ་ལ་ནཾ ཨི་ཙྩཱ་དི.
ཀ་ཏྟ་རི-ར་ཛཾ ཧ་ར་ཏཱི་ཏི ར་ཛོ་ཧ་ར་ཎཾ ཏོ་ཡཾ. ཝི་ཛཱ་ནཱ་ཏཱི་ཏི ཝི་ཉྙཱ་ཎཾ. གྷཱ=ག་ནྡྷོ་པཱ་དཱ་ནེ, གྷཱ་ཡ་ཏཱི་ཏི གྷཱ་ནཾ. ཛྷཱ=ཙི་ནྟཱ་ཡཾ, ཛྷཱ་ཡ་ཏཱི་ཏི ཛྷཱ་ནཾ. ཀ་རོ་ཏི ཨ་ནེ་ནཱ་ཏི ཀཱ་ར་ཎཾ, དཱི་གྷོ. ཝི་ཨཱ་ཀ་རཱི་ཡ་ནྟི ཨེ་ཏེ་ནཱ་ཏི བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ. པཱུ་ར་ཏི+ནེ་ནཱ་ཏི པཱུ་ར་ཎཾ. དཱི་ཡ་ཏེ+ནེ་ནཱ་ཏི དཱ་ནཾ. པ་མཱི་ཡ་ཏེ+ནེ་ནཱ་ཏི པ་མཱ་ཎཾ. ཝུ་ཙྩ་ཏེ+ནེ་ནཱ་ཏི ཝ་ཙ་ནཾ. པ་ནུ་ད་ཏི པ་ནུ་ཛྫ་ཏེ+ནེ་ནཱ་ཏི ཝཱ པ་ནུ་ད་ནཾ. སཱུ་ད=པ་ག་ར་ཎེ, སཱུ་ད་ཏི སུ་ཛྫ་ཏེ+ནེ་ནཱ་ཏི ཝཱ སཱུ་ད་ནོ. སུ་ཎཱ་ཏི སུ་ཡ་ཏེ+ནེ་ནེ་ཏི ཝཱ ས་ཝ་ནཾ. ལུ་ཡ་ཏི ལུ་ཡ་ཏེ+ནེ་ནེ་ཏི ཝཱ ལ་ཝ་ནཾ. ཨེ་ཝཾ ན་ཡ་ནཾ. པུ་ནཱ་ཏི པུ་ཡ་ཏེ+ནེ་ནེ་ཏི ཝཱ པ་ཝ་ནོ. ས་མེ་ཏཱི་ཏི ས་མ་ཎོ ས་མ་ནཾ ཝཱ. ཏ་ཐཱ བྷཱ་ཝེ་ཏི བྷཱ་ཝཱི་ཡ་ཏི ཨེ་ཏཱ་ཡཱ་ཏི ཝཱ བྷཱ་ཝ་ནཾ. ཨེ་ཝཾ པཱ་ཙ་ནཾ པཱ་ཙཱ་པ་ནཾ ཨི་ཙྩཱ་དི. ‘‘ཨ་ན+ས་ཎ་སྭཱ པ་རཱི་ཧི ལོ༹’’ཏི ལོ༹, ཨཱ་ལཱ༹་ཧ་ནཾ.
ཨ་དྷི་ཀ་ར་ཎེ-ཏི་ཊྛ་ཏི ཨ་སི་ནྟི ཋཱ་ནཾ. ཨེ་ཝཾ ས་ཡ་ནཾ, སེ་ནཾ ཝཱ ཨཱ་ས་ནཾ. ཨ་དྷི་ཀ་རཱི་ཡ་ཏི ཨེ་ཏྠཱ་ཏི ཨ་དྷི་ཀ་ར་ཎཾ.
ས་མྤ་དཱ་ནཱ་པཱ་དཱ་ནེ་སུ-ས་མྨཱ པ་དཱི་ཡ་ཏེ ཡ་སྶ ཏཾ ས་མྤ་དཱ་ནཾ. ཨ་པེ་ཙྩ ཨེ་ཏ་སྨཱ ཨཱ་ད་དཱ་ཏཱི་ཏི ཨ་པཱ་དཱ་ནཾ. བ་ཧུ་ལཱ་དྷི་ཀཱ་རཱ ཙ་ལ་ནཱ་དཱི་ཧི་པི སཱི་ལ་སཱ་དྷུ་དྷ་མྨེ་སུ་པི ཨ་ནོ, ཙ་ལ་ཏི སཱི་ལེ་ནཱ་ཏི ཙ་ལ་ནོ ཨེ་ཝཾ ཛ་ལ་ནོ, ཀོ་དྷ་ནོ, ཀོ་པ་ནོ. མ་ཎྜ=བྷུ་ས་ནེ, མ་ཎྜེ་ཏི སཱི་ལེ་ནཱ་ཏི མ་ཎྜ་ནོ. ཨེ་ཝཾ བྷཱུ་ས་ནོ. ‘‘ཨ་ཉྙཱ་ཏྲ་པཱི’’ཏི ཨོ་ཀཱ་ར་ནི་སེ་དྷོ.
༤༩. ཨི་ཏྠི་ཡ+མ+ཎ+ཀྟི+ཀ+ཡ་ཀ+ཡཱ ཙ
ཨི་ཏྠི་ལི་ངྒེ བྷཱ་ཝེ ཀཱ་ར་ཀེ ཙ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ ཨ་ཨཱ་ད་ཡོ ཧོ་ནྟི ཨ་ནོ ཙ བ་ཧུ་ལཾ.
ཨ-ཛ་ར=ཝ་ཡོ་ཧཱ་ནི་ཡཾ, ཛི་ར་ཏི ཛི་ར་ཎཾ ཝཱ ཛ་རཱ. ‘‘ཨི་ཏྠི་ཡ+མ+ཏྭཱ’’ཏི ཨཱ་པ་ཙྩ་ཡོ. པ་ཊི་ས་མྦྷི་ཛྫ་ཏཱི་ཏི པ་ཊི་ས་མྦྷི་དཱ. པ་ཊི་པ་ཛྫ་ཏི ཨེ་ཏཱ་ཡཱ་ཏི པ་ཊི་པ་དཱ. ཨེ་ཝཾ ས་མྤ་དཱ, ཨཱ་པ་དཱ. ཨུ་པཱ་དཱི་ཡ་ཏཱི་ཏི ཨུ་པཱ་དཱ. ཨི་ཀྑ+ཙ་ཀྑ=ད་སྶ་ནེ, ཨུ་པ་ཨི་ཀྑ་ཏཱི་ཏི ཨུ་པེ་ཀྑཱ. ‘‘ཡུ་ཝ་ཎྞཱ་ན+མེ་ཨོ ལུ་ཏྟཱ’’ཏི ཨེ་ཀཱ་རོ. ཙི་ནྟ་ནཾ ཙི་ནྟཱ. སི་ཀྑ=ཝི་ཛྫོ་པཱ་དཱ་ནེ, སི་ཀྑ་ནཾ སི་ཀྑཱི་ཡ་ནྟཱི་ཏི ཝཱ སི་ཀྑཱ. ཨེ་ཝཾ བྷི་ཀྑཱ. ཨི་ཙྪ་ནཾ ཨི་ཙྪཱ. ‘‘ག་མ་ཡ་མི’’ཙྩཱ་དི་ནཱ ཙྪ་ངཱ་དེ་སོ. པུ་ཙྪ=པུ་ཙྪ་ནེ, པུ་ཙྪ་ནཾ པུ་ཙྪཱ. མི་དྷ+མེ་དྷ=ས་ངྒ་མེ, ཨ་པ་ཋི་ཏ་དྷཱ་ཏུ, མེ་དྷ་ནཾ མེ་དྷཱ. ཨེ་ཝཾ གུ་དྷ=པ་རི་ཝེ་ཋ་ནེ, གོ་དྷ་ནཾ གོ་དྷཱ. ཏི་ཏི་ཀྑ་ནཾ ཏི་ཏི་ཀྑཱ. ཨེ་ཝཾ ཝཱི་མཾ་སཱ, ཛི་གུ་ཙྪཱ, པི་པཱ་སཱ, པུ་ཏྟི་ཡཱ. ཨཱི་ཧ་ནཾ ཨཱི་ཧཱ.
ཎ-ཀ་ར་ཎཾ ཀཱ་རཱ, ‘‘ཨ་སྶཱ ཎཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ’’ཏི ཨཱ ཧོ་ཏི, ཨེ་ཝ+མུ་པ་རི་པི. ཧ་ར་ཎཾ ཧཱ་རཱ མུ་ཏྟཱ་ཝ་ལི. ཏ་ར་ཎཾ ཏཱ་རཱ, དྷ་ར་ཎཾ དྷཱ་རཱ. ཨ་ར་ཎཾ ཨཱ་རཱ.
ཡ་ཐཱ་ཀ་ཐ་ཉྩི ས་དྡ་མྷི, རུ་ལ༹ྷི་ཡཱ ཨ་ཏྠ་ནི་ཙྪ་ཡོ.
ཀྟི-ས་མྦྷུ་ཝ་ནཾ ས་མྦྷུ་ཏི. ‘‘ན ཏེ’’ཙྩཱ་དི་ནཱ ན ཝུ་དྡྷི. ས་ཝ་ནཾ སུ་ཏི. ན་ཡ་ནཾ ན་ཡ་ཏི ཨེ་ཏཱ་ཡཱ་ཏི ཝཱ ནཱི་ཏི. མ་ཉྙ་ཏཱི་ཏི མ་ཏི, ‘‘ག་མཱ་དི་རཱ་ནཾ ལོ་པོ་ནྟ་བྱ་ཉྫ་ན་སྶཱ’’ཏི ག་མཱ་དི་ཏྟཱ ན་ལོ་པོ. ག་མ་ནཾ ག་ནྟ་བྦཱ་ཏི ཝཱ ག་ཏི. ཨུ་པ་ཧ་ན་ནཾ ཨུ་པ་ཧ་ཏི. ར་མ་ནྟི ཨེ་ཏཱ་ཡ ར་མ་ནཾ ཝཱ ར་ཏི. ཏ་ན་ནཾ ཏ་ཏི. ནི་ཡ་མ་ནཾ ནི་ཡ་ཏི. བྷུ་ཉྫ་ནཾ བྷུ་ཏྟི. ཡུ་ཉྫ་ནཾ ཡུ་ཏྟི, པ་ར་རཱུ་པཾ. ཨེ་ཝཾ ས་མཱ་པ་ཛྫ་ནཾ ས་མཱ་པ་ཛྫ་ཏེ་ཏི ས་མཱ་པ་ཏྟི. ས་མྤ་ཏྟི. ཡ་ཛ=དེ་ཝ་པཱུ་ཛཱ་ས་ངྒ་ཏི་ཀ་ར་ཎ་དཱ་ནེ་སུ, ཡ་ཛ་ནཾ ཨི་ཊྛི, ‘‘ཡ་ཛ་སྶ ཡ་སྶ ཊི་ཡཱི’’ཏི ཊི་ཨཱ་དེ་སོ, ‘‘པུ་ཙྪཱ་དི་ཏོ’’ཏི ཏ་སྶ ཋོ, པ་ར་རཱུ་པ་པ་ཋ་མ་ཀྑ་རཱ ཙ. སཱ་ས་ནཾ སི་ཊྛི, ‘‘སཱ་ས་སྶ སི་ས ཝཱ’’ཏི སི་ས, སཱ་ན་ནྟ་ར་སྶ ཏ་སྶ ཋོ’’ཏི ཋཱ་དེ་སོ. བྷེ་ད་ནཾ བྷི་ཛྫ་ཏེ་ཏི ཝཱ བྷི་ཏྟི. བྷ་ཛ=སེ་ཝཱ་ཡཾ, བྷ་ཛ་ནཾ བྷ་ཏྟི. ཏ་ན=ཝི་ཏྠཱ་རེ, ཏ་ནོ་ཏཱི་ཏི ཏ་ནྟི, ན་སྶ ནི་གྒ་ཧཱི་ཏཱ་དི.
ཀ-གུ་ཧ་ནྟཱི ཨེ་ཏྠཱ་ཏི གུ་ཧཱ, ཨོ་ཀཱ་ར་ནི་ཝུ་ཏྟི. རུ་ཛ་ཏཱི་ཏི རུ་ཛཱ. མོ་ད་ནྟི ཨེ་ཏཱ་ཡཱ་ཏི མུ་དཱ ནཱ་མ མུ་དི་ཏཱ.
ཡ་ཀ-ཝི་ད=ཉཱ་ཎེ, ཝི་ད་ནཾ ཝི་ད་ནྟི ཨེ་ཏཱ་ཡཱ་ཏི ཝཱ ཝི་ཛྫཱ, ད་སྶ ཛེ པུ་བྦ་རཱུ་པཾ. ཡ་ཛ་ནཾ ཨི་ཛྫཱ, ཊི་ཨཱ་དེ་སོ.
ཡ-ས་ཡ་ནྟི ཨེ་ཏྠཱ་ཏི སེ་ཡྻཱ, དྭི་ཏྟཾ. ཨ་ཛ=ཝ་ཛ=ག་མ་ནེ, ས་མ་ཛ་ནཾ ས་མ་ཛ་ནྟི ཨེ་ཏྠཱ་ཏི ཝཱ ས་མ་ཛྫཱ. པ་པུ་བྦོ, པ་བྦ་ཛ་ནཾ པ་བྦ་ཛྫཱ. ཏ་ཝ་གྒ་ཝ་ར་ཎཱ’’དི་མྷི ‘‘ཙ་ཝ་གྒ་བ་ཡ་ཉཱ’’ཏི ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་གེ་ན ཝ་སྶ བེ དྭི་ཏྟཾ. ཨཱུ་མྷི པ་རི་ཙ་ར་ཎཾ པ་རི་ཙ་རི་ཡཱ. ཛཱ་ག་ར་ཎཾ ཛཱ་ག་རི་ཡཱ.
ཨ་ན-པ་ཡོ་ཛ་ཀེ ཀཱ་རི་ཡ་དྷཱ་ཏུ་ཏོ ཀ་ཏྟུཾ པ་ཡོ་ཛ་ནཾ ཀཱ་ར་ཎཾ, ཨེ་ཀཱ་ར་ནི་སེ་དྷོ ན་སྶ ཎོ ཙ. ཨེ་ཝཾ ཧ་རི་ཏུཾ པ་ཡོ་ཛ་ནཾ ཧཱ་ར་ཎཾ. ཝི་ད=ཨ་ནུ་བྷ་ཝེ, ཝི་ཏྟི ཝེ་ད་ཡ་ཏཱི་ཏི ཝཱ ཝེ་ད་ནཱ. ཝ་ནྡ=ཨ་བྷི་ཝཱ་ད་ན་ཐུ་ཏཱི་སུ, ཝ་ནྡ་ནཾ ཝ་ནྡ་ནཱ. ཨུ་པཱ་ས་ནཾ ཨུ་པཱ་ས་ནཱ. ཙི་ཏ=སཾ་ཙེ་ཏ་ནཱ་ཡཾ, ཙེ་ཏ་ཡ་ཏཱི་ཏི ཙེ་ཏ་ནཱ. དེ་སི་ཡ་ཏཱི་ཏི དེ་ས་ནཱ. བྷཱ་ཝི་ཡ་ཏཱི་ཏི བྷཱ་ཝ་ནཱ.
༥༠. ཛཱ་ཧཱ་ཧི ནི
ཛཱ=ཝ་ཡོ་ཧཱ་ནི་མྷི, ཧཱ=ཙཱ་གེ, ཨི་མེ་ཧི ཨི་ཏྠི་ཡཾ ནི ཧོ་ཏི. ཛཱ་ནཾ=ཝ་ཡ་པ་རི་པཱ་ཀོ ཛཱ་ནི. ཧཱ་ནཾ ཧཱ་ནི.
༥༡. ཀ་རཱ རི་རི་ཡོ
ཀ་ར་ཏོ རི་རི་ཡོ ཧོ་ཏི+ཏྠི་ཡཾ. རཱ་ནུ་བ་ནྡྷ་ཏྟཱ ཨ་ར་ལོ་པེ ཀ་ར་ཎཾ ཀི་རི་ཡཱ. ‘‘ཀྲི་ཡཱ’’ཏི ‘‘ཏུཾ་ཏཱ་ཡེ’’ཙྩཱ་དི་མྷི ‘‘ཀྲི་ཡཱ་ཡཾ’’ཏི ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་གཱ རི་ཡ་ར་མྷི ཨ་ར་ལོ་པོ, རི་ཀཱ་རོ ཀ་ཀཱ་རེ+ནུ་བ་ནྡྷོ ཧོ་ཏི.
༥༢. ཨི+ཀི+ཏཱི ས་རཱུ་པེ
དྷཱ་ཏུ་སྶ ས་རཱུ་པེ+བྷི་དྷེ་ཡྻེ ཨེ་ཏེ ཧོ་ནྟི. ཝ་ཙ་ཨི་ཙྩ+ཡཾ དྷཱ་ཏུ ཨེ་ཝ ཝ་ཙི. ཨེ་ཝཾ ཡུ་དྷི. ‘‘ཀ་རོ་ཏི་སྶ ཁོ’’ཏི ཝི་ཀ་ར་ཎ་སྶ ཉཱ་པི་ཏ་ཏྟཱ ‘‘ཀ་ཏྟ་རི ལོ’’ཏི ལོ, པ་ཙ་ཏི. ཨ་ཀཱ་རོ ཀ་ཀཱ་རོ་ཏི གྷ་ཎ་ནྟེ་ན ཀཱ་ར་ས་དྡེ་ན ཚ་ཊྛཱི་ས་མཱ་སོ.
༥༣. སཱི་ལཱ+བྷི་ཀྑ་ཉྙཱ+ཝ་སྶ་ཀེ་སུ ཎཱི
ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ ཎཱི ཧོ་ཏི སཱི་ལཱ་དཱི་སུ. སཾ་ས=པ་སཾ་ས་ནེ, པི་ཡ་པུ་བྦོ, པི་ཡཾ པ་སཾ་ས་ཏི སཱི་ལེ་ནཱ་ཏི པི་ཡ་པ་སཾ་སཱི རཱ་ཛཱ. ཨ་ཐ ཝཱ པི་ཡཾ པ་སཾ་ས་ཏི སཱི་ལེ་ན ཝཱ དྷ་མྨེ་ན ཝཱ ཏ་སྨིཾ སཱ་དྷུ ཝཱ་ཏི པི་ཡ་པ་སཾ་སཱི, པི་ཡ་པ་སཾ་ས་ནཱི, པི་ཡ་པ་སཾ་སི ཀུ་ལཾ, ཨཱ་ཝུ་དྡྷི་མྷི ཏ་ཐཱ ས་ཙྩ་ཝཱ་དཱི, དྷ་མྨ་ཝཱ་དཱི. སཱི་གྷ་ཡཱ་ཡཱི་ཏི ‘‘ཨ་སྶཱ+ཎཱ་པི་མྷཱི ཡུ་ཀ’’ ཨི་ཏི ཡུ་ཀ. པཱ་པ་ཀཱ་རཱི, མཱ་ལ་ཀཱ་རཱི ཨི་ཙྩཱ་དི. ཨུ་ཎྷཾ བྷུ་ཉྫ་ཏི སཱི་ལེ་ནཱ་ཏི ཨུ་ཎྷ་བྷོ་ཛཱི, ‘‘ལ་ཧུ་སྶུ་པ་ནྟ་སྶཱ’’ཏི ཨོ་ཀཱ་རོ.
ཨཱ་བྷི་ཀྑ་ཉྙེ-པུ་ན་པྤུ་ན ཁཱི་རཾ པི་ཝ་ཏཱི་ཏི ཁཱི་ར་པཱ་ཡཱི, ཡུ་ཀ. ཨ་ཝ་སྶཾ ཀ་རོ་ཏཱི་ཏི ཨ་ཝ་སྶ་ཀཱ་རཱི. ‘‘སྱཱ་དི སྱཱ་དི་ནེ+ཀ་ཏྠཾ’’ཏི ས་མཱ་སེ ཝི་བྷ་ཏྟི་ལོ་པེ ཙ ཀ་ཏེ ‘‘ལོ་པོ’’ཏི ནི་གྒ་ཧཱི་ཏ་ལོ་པོ. ས་ཏ་ནྡཱ་ཡཱི་ཏི ཨེ་ཏྠ བ་ཧུ་ལཾ་ཝི་དྷཱ་ནཱ ཝི་བྷ་ཏྟི་ཨ་ལོ་པེ ཨ་མཱ་དི་ས་མཱ་ས་པ་ཊི་སེ་དྷེ ཙ ཀ་ཏེ ཝ་གྒ་ནྟཾ.
ཨ་ཉྙ་སྨིཾ ཨ་ཏྠེ་པི ‘‘ཎཱི’’ཏི ཡོ་ག་ཝི་བྷཱ་གེ་ན སི་དྡྷཾ. སཱ་དྷུ་ཀཱ་རཱི, བྲ་ཧྨ་ཙཱ་རཱི, ཨ་སྶ་དྡྷ་བྷོ་ཛཱི. པ་ཎྜི་ཏཾ ཨ་ཏྟཱ་ནཾ མ་ཉྙ་ཏཱི་ཏི པ་ཎྜི་ཏ་མཱ་ནཱི, བ་ཧུ་སྶུ་ཏ་དྷཱ་རཱི ཨི་ཙྩཱ་དི.
སཱ་དྷུ་ཀ་ར་ཎཾ སཱ་དྷུ་ཀཱ་རོ, སོ ཨ་སྶ ཨ་ཏྠཱི་ཏི སཱ་དྷུ་ཀཱ་རཱི་ཏི གྷ་ཎ་ནྟཱ ཨཱི.
༥༤. ཐཱ་ཝ་རི+ཏྟ་ར བྷ་ངྒུ་ར བྷི་དུ་ར བྷཱ་སུ་ར བྷ་སྶ་རཱ
ཨེ་ཏེ ས་དྡཱ ནི་པ་ཙྩ་ནྟེ སཱི་ལེ ག་མྱ་མཱ་ནེ. ཨི་མི་ནཱ ནི་པཱ་ཏ་ནཱ ཝ་ར་པ་ཙྩ་ཡོ ཙ ཐཱ་སྶ ཐོ ཙ, ཏི་ཊྛ་ཏི སཱི་ལེ་ནཱ་ཏི ཐཱ་ཝ་རོ. ཨི=ཨ་ཛ྄ཛྷེ་ན་ག་ཏཱི་སུ, ཏྟ་ར་པ་ཙྩ་ཡོ, ག་ཙྪ་ཏི སཱི་ལེ་ནཱ་ཏི ཨི་ཏྟ་རོ. བྷ་ཉྫ=ཨོ་མ་དྡ་ནེ, བྷ་ཛྫ་ཏེ ས་ཡ་མེ་ཝ བྷ་ཛྫ་ཏི ཝཱ ཨ་ཏྟ་ནཱ ཨ་ཏྟཱ་ན་ནྟི བྷ་ངྒུ་རོ, ཀ་མྨེ ཀ་ཏྟ་རི ཝཱ གུ་ར་པ་ཙྩ་ཡོ. བྷི་ཛྫ་ཏེ ས་ཡ་མེ་ཝ བྷི་ནྡ་ཏི ཝཱ ཨ་ཏྟཱ་ན་ནྟི བྷི་དཱུ་རོ, ཨེ་ཏྠ ཀཱུ་ར་པ་ཙྩ་ཡོ, ཀ་ཀཱ་རོ+ནུ་བ་ནྡྷོ. པ་ར་བྷ་ཉྫ་ན་ཝི་ས་ཡེ་སུ་པི ཨུ་དཱ་ཧ་ར་ཎེ་སུ ན ཧོ་ཏི. ཏ་ཏྠཱ་པི ཀེ་ཙི ‘‘དོ་ས་ནྡྷ་ཀཱ་ར་བྷི་དཱུ་རོ’’ཏི ཨི་དཾ ས་ནྡྷཱ་ཡ ཨི་ཙྪ་ནྟི. བྷཱ་ས་ཏི དི་པྤ་ཏཱི་ཏི བྷཱ་སུ་རོ, ཨུ་ར་པ་ཙྩ་ཡོ. ས་ར་པ་ཙྩ་ཡེ བྷ་སྶ་རོ, ‘‘བྱ་ཉྫ་ནེ དཱི་གྷ་ར་སྶཱ’’ཏི ར་སྶོ. (ཏེ་ཀཱ་ལི་ཀ་པྤ་ཙྩ་ཡཱ).
༥༥. ཀ་ཏྟ་རི བྷཱུ་ཏེ ཀྟ་ཝ་ནྟུ+ཀྟཱ་ཝཱི
བྷཱུ་ཏེ ཨ་ཏྠེ ཝ་ཏྟ་མཱ་ན་ཏོ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ ཀྟ་ཝ་ནྟུ+ཀྟཱ་ཝཱི ཧོ་ནྟི ཀ་ཏྟ་རི. ཝི་ཛི་ནཱི་ཏི ཝི་ཛི་ཏ་ཝཱ ཝི་ཛི་ཏཱ་ཝཱི, ཀཱ་ནུ་བ་ནྡྷ་ཏྟཱ ན ཝུ་དྡྷི. གུ་ཎ་ཝ་ནྟུ ད་ཎྜི་ས་མཾ. ཧུ=ཧ་ཝ་ནེ, ཨ་གྒིཾ ཨ་ཧ་ཝཱི་ཏི ཧུ་ཏ་ཝཱ ཧུ་ཏཱ་ཝཱི, ཧུ་ཏཱ་ཝི་ནཱི ཧུ་ཏ་ཝཱ་ནཱི. ‘‘བྷཱུ་ཏེ’’ཏི ཡཱ་ཝ ‘‘ཨཱ་ཧཱ་ར་ཏྠཱ’’ཏི ཨ་དྷི་ཀཱ་རོ.
༥༦. ཀྟོ བྷཱ་ཝ་ཀ་མྨེ་སུ་ཏི
བྷཱ་ཝེ ཀ་མྨེ ཙ བྷཱུ་ཏེ ཀྟོ ཧོ་ཏི. ཨ་ས་ནཾ ཨཱ་སི་ཏཾ བྷ་ཝ་ཏཱ, ཉི. ཀ་རཱི་ཡི་ཏྠཱ་ཏི ཀ་ཏོ ཀ་ཊོ བྷ་ཝ་ཏཱ, ‘‘ག་མཱ་དི་རཱ་ནཾ’’ ཏྱཱ་དི་ནཱ ར་ལོ་པོ. ཨེ་ཝ+མུ་པ་རི་པི.
༥༧. ཀ་ཏྟ་རི ཙཱ+ར་མྦྷེ
ཀྲི་ཡཱ་ར་མྦྷེ ཀ་ཏྟ་རི་ཀྟོ ཧོ་ཏི ཡ་ཐཱ་པ་ཏྟ་ཉྩ, པ་ཀ་རཱི་ཏི པ་ཀ་ཏོ བྷ་ཝཾ ཀ་ཊཾ. པ་ཀ་རཱི་ཡི་ཏྠཱ་ཏི པ་ཀ་ཏོ ཀ་ཊོ བྷ་ཝ་ཏཱ. པ་སུ་པཱི་ཏི པ་སུ་ཏྟོ བྷ་ཝཾ. པ་སུ་པཱི་ཡི་ཏྠཱ་ཏི པ་སུ་ཏྟཾ བྷ་ཝ་ཏཱ, པ་ར་རཱུ་པཾ.
༥༨. ཋཱ+ས ཝ་ས སི་ལི་ས སཱི རུ་ཧ ཛ་ར ཛ་ནཱི་ཧི
ཋཱ་དཱི་ཧི ཀ་ཏྟ་རི ཀྟོ ཧོ་ཏི ཡ་ཐཱ་པ་ཏྟ་ཉྩ. ཨུ་པ་ཊྛཱ་སཱི་ཏི ཨུ་པ་ཊྛཱི་ཏོ བྷ་ཝཾ གུ་རུཾ. ཨུ་པ་ཊྛཱི་ཡི་ཏྠཱ་ཏི ཨུ་པ་ཊྛི་ཏོ གུ་རུ བྷོ་ཏཱ, ‘‘ཋཱ་སྶཱི’’ཏི ཋཱ་སྶ ཨི. ཨེ་ཝཾ ཨུ་པཱ་སཱི་ཏི ཨུ་པཱ་སི་ཏོ. ཨུ་པཱ་སཱི་ཡི་ཏྠཱ་ཏི ཨུ་པཱ་སི་ཏོ. ‘‘ཉི བྱ་ཉྫ་ན་སྶཱ’’ཏི ཉི. ཨ་ནུ་ཝུ་སི ཨ་ནུ་ཝུ་སཱི་ཡི་ཏྠཱ་ཏི ཝཱ ཨ་ནུ་ཝུ་སཱི་ཏོ. ‘‘ཨ་སྶཱུ’’ཏི ཨ་སྶ ཨུ་ཀཱ་རོ. ཨཱ་པུ་བྦོ སི་ལི་ས=ཨཱ་ལི་ངྒ་ནེ, ཨཱ་སི་ལེ་སི ཨཱ་སི་ལེ་སཱི་ཡི་ཏྠཱ་ཏི ཝཱ ཨཱ་སི་ལི་ཊྛོ. ‘‘སཱ་ན་ནྟ་ར་སྶ ཏ་སྶ ཋོ’’ཏི ཋེ པ་ར་རཱུ་པཾ པ་ཋ་མ་ཀྑ་ར་ཉྩ. ཨ་དྷི་ས་ཡི ཨ་དྷི་སཱི་ཡི་ཏྠཱ་ཏི ཝཱ ཨ་དྷི་ས་ཡི་ཏོ ཁ་ཊོ་པི་ཀཾ བྷ་ཝཾ, ཨ་དྷི་ས་ཡི་ཏཱ ཁ་ཊོ་པི་ཀཱ བྷོ་ཏཱ. ཨེ་ཝཾ ཨཱ་རུ་ཧི ཨཱ་རུ་ཧཱི་ཡི་ཏྠཱ་ཏི ཝཱ ཨཱ་རུ་ལ༹ྷོ རུ་ཀྑཾ བྷ་ཝཾ, ཨཱ་རུ་ལ༹ྷོ རུ་ཀྑོ བྷོ་ཏཱ, ‘‘རུ་ཧཱ་དཱི་ཧི ཧོ ལ༹ ཙཱ’’ཏི ཏ་སྶ ཧ་ཀཱ་རོ པུ་བྦ་ཧ་ཀཱ་ར་སྶ ཙ ལོ༹. ཨ་ནུ་ཛཱི་རི ཨ་ནུ་ཛཱི་རཱི་ཡི་ཏྠཱ་ཏི ཝཱ ཨ་ནུ་ཛི་ཎྞོ ཝ་ས་ལིཾ བྷ་ཝཾ, ཨ་ནུ་ཛི་ཎྞཱ ཝ་ས་ལཱི བྷོ་ཏཱ, ‘‘ཏ་རཱ་དཱི་ཧི རི་ཎྞོ’’ཏི ཀྟ་སྶ རི་ཎྞཱ་དེ་སོ ‘‘རཱ་ནུ་བ་ནྡྷེ’’ཏྱཱ་དི་ནཱ ཨ་ར་བྷཱ་ག་སྶ ལོ་པོ ཙ. ཨ་ནྭ་ཛཱ་ཡི ཨ་ནྭ་ཛཱ་ཡི་ཏྠཱ་ཏི ཝཱ ཨ་ནུ་ཛཱ་ཏོ མཱ་ཎ་ཝ་ཀོ མཱ་ཎ་ཝི་ཀཾ, ཨ་ནུ་ཛཱ་ཏཱ མཱ་ཎ་ཝི་ཀཱ མཱ་ཎ་ཝ་ཀེ་ན, ‘‘ཛ་ནི་སྶཱ’’ཏི ན་སྶ ཨཱ.
༥༩. ག་མ་ན་ཏྠཱ+ཀ་མྨ་ཀཱ+དྷཱ་རེ ཙ
ག་མ་ན་ཏྠ་ཏོ ཨ་ཀ་མྨ་ཀ་ཏོ ཙ ཀྲི་ཡ་ཏྠཱ ཨཱ་དྷཱ་རེ ཀྟོ ཧོ་ཏི ཀ་ཏྟ་རི ཙ ཡ་ཐཱ་པ་ཏྟ་ཉྩ. ཡཱ=པཱ་པུ་ཎ་ནེ, ཡཱ་ཏ་ཝ་ནྟོ ཨ་སྨི་ནྟི ཡཱ་ཏཾ ཋཱ་ནཾ. ཡཱ་ཏ་ཝ་ནྟོ ཡཱ་ཏཱ, ཡཱ་ནཾ ཡཱ་ཏཾ. ཨེ་ཏྠ ས་ནྟ་མྤི ཀ་མྨཾ ཨ་ནི་ཙྪི་ཏཾ. ཡཱ་ཡི་ཏཱ་ཏི ཡཱ་ཏོ པ་ཐོ. ‘‘ཡེ ག་ཏྱ་ཏྠཱ, ཏེ བུ་དྡྷྱ་ཏྠཱ. ཡེ བུ་དྡྷྱ་ཏྠཱ, ཏེ ག་ཏྱ་ཏྠཱ’’ཏི ཝུ་ཏྟ་ཏྟཱ ཏ་ཐ་ལ་ཀྑ་ཎཾ ཡཱ་ཐཱ་ཝ་ཏོ ཨཱ་ག་ཏོ ཨ་བྷི་ས་མྦུ་དྡྷོ་ཏི ཏ་ཐཱ་ག་ཏོ ཨི་ཏི་པི ཧོ་ཏི. ཨཱ་སི་ཏ་ཝ་ནྟོ ཨ་སྨི་ནྟི ཨཱ་སི་ཏཾ. ཨཱ་སི་ཏ་ཝ་ནྟོ ཨཱ་སི་ཏཱ. ཨཱ་ས་ན+མཱ་སི་ཏཾ.